Корпустан іздеу

Сол-ақ екен Абдулсаттар «шу» деп түйені тақымдап, қарақшы Жолбарыстың кешегі ізімен жол тартып жүре берді.

As soon as Abdulsattar gently nudged the camel and called “choo”, it began to move, following the fading tracks of the outlaw Zholbarys.

Shu zahoti Abdulsattor «shu» deb tuyani boshqardi-da, qaroqchi Yo‘lbarsning kechagi izi bo‘ylab yo‘lga tushdi.

Hemen ardından Abdulsattar, "Şuu" diyerek deveye bindi ve haydut Jolbarıs'ın dün bıraktığı izlerden yola koyuldu.

شۇنداق قىلىپ ئىكەن ئابدۇلساتتار «چۇ» دەپ <MS/>تۆگىنى قامچىلاپ، قاراقچى جولبارىسنىڭ تۈنۈگۈنكى ئىزى بىلەن <FR/>يول بېسىپ يۈرىۋەردى.

Ardınca Abdulsəttar “Şuu” deyərək dəvəyə mindi və quldur Colbarısın dünən buraxdığı izlərdən yola çıxdı.

Тұтас ақ шүберек жамылғандай жер бетінде жұқа ғана қар жатыр. Қар бетінде Жолбарыс пен оның қандықол қарақшыларының іздері ғана көрінеді. Олардан өзге бұл әлемде тірі жан атаулы қалмағандай, не ұшқан құс көрінбейді, не жүгірген аң іздері білінбейді. Бейне бүкіл тіршілік атаулы тыныс алуын бір сәт тоқтатып, үш баланы сынапбағу үшін қатып қалғандай. Өрт шалып, шала жанған киіздерді қағып-сілкіп, астарына тоқым, үстеріне жамылғы болу үшін жинап алған еді. Алайда олар да мына қара суықта пана болар емес. Түйе үстіндегі қимылсыз денелері тоңазып, бір-біріне одан бетер бұйыға түсті. Қас қылғандай түс қайта қар жауа бастады да, көп ұзамай жалғыз жолбасшы боларлық қарақшылардың іздерін де ізім-ғайым өшірді.

A thin layer of snow lay across the land, like a blanket of white cloth. Only one set of tracks marked the ground - those of Jolbaris and his cruel men. It was as if no other living being remained in the world. No birds flew. No animals ran. All of nature seemed to have stopped breathing, holding its silence just to watch these three children. They had gathered scraps of scorched felt from the ruined village - hoping to use them as saddle blankets or something to cover themselves - but even that couldn’t keep the bitter cold away. The children grew quieter, huddling closer together atop the camel, their bodies stiff from the freezing air. Then, as if to challenge their strength, snow began to fall again. It quickly covered the only path they could follow - the bandits’ trail.

Yer yuzida xuddi butun oq mato bilan qoplangandek yupqa qor yotibdi. Qor ustida faqat Yo‘lbars va uning qonxo‘r qaroqchilarining izlari ko‘rinadi. Go‘yo bu dunyoda ulardan boshqa tirik jon qolmagandek, na uchayotgan qushlar, na yugurgan hayvon izlari ko‘rinadi. Go‘yo barcha tirik mavjudotlar nafas olishni to‘xtatib, uchta bolani sinab ko‘rish uchun qotib qolgandek. Yong‘in natijasida chala yongan kigizlarni qoqib-silkitib, astarlariga to‘qima va ustlariga yopinchiq qilish uchun yig‘ib qo‘yishgan edi. Biroq ular ham bu sovuqda boshpana topolmaydilar. Tuya ustidagi harakatsiz tanalar muzlab, bir-biriga yanada yaqinlashdi. Peshindan keyin qor yog‘a boshladi va tez orada qaroqchilarning yagona yo‘lboshchisi bo‘lgan izlarini butunlay yo‘q qildi.

Tüm topraklar üzerinde beyaz bir bez örtmüş gibi ince bir kar vardı. Kar üzerinde sadece Jolbarıs'ın ve kanlı askerinin izleri görünüyordu. Onlardan başka, bu dünyada yaşayan tek bir canlı kalmamış gibi, ne uçan bir kuş görünüyordu, ne de koşan bir hayvanın izleri... Sanki üç çocuğu sınamak için tüm canlılar bir an nefes almayı kesmiş, donmuş gibiydi. Çocuklar yangında tamamen yanmamış keçeleri çırpıp, altlarına oturak, üzerlerine örtü yapmak için toplamışlardı. Ancak, bu soğukta da bir sığınak olabilecek gibi durmuyor. Devenin üzerindeki hareketsiz bedenleri donmuş, birbirlerine daha da sokulmuşlardı. Tam o sırada, kar yeniden yağmaya başladı ve çok geçmeden tek rehber olan haydutların izlerini de tamamen sildi

تۇتاش ئاق پارچە رەخت يېپىلغاندەك يەر بېتىدە ئىنچىككىنە قار ياتىدۇ. قار بېتىدە جولبارىس بىلەن ئۇنىڭ قانلىق قول قاراقچىلىرىنىڭ ئىزلىرىلا كۆرۈنىدۇ. ئۇلاردىن باشقا بۇ ئەلەمدە تىرىك جانلىق قالمىغاندەك، يە ئۇچقان قۇش كۆرۈنمەيدۇ، يە يۈگەرگەن ھايۋان ئىزلىرى بىلىنمەيدۇ. تەسۋىر پۈتكۈل تىرىكچىلىك بارلىقى تىنىچ ئېلىشقا بىر پەيت توختىتىپ، ئۈچ بالىنى سىناپ بېقىش ئۈچۈن قېتىپ قالغاندەك. ئوت ئېلىپ، چالا كۆيگەن <MS/>كىگىزلەرنى قېقىپ-سىلكىپ، ئاستىغا توقۇم، ئۈستىگە يېپىنچە بولۇش ئۈشۈن يىغىپ ئالغان ئىدى. ئەتراپمۇ ئۇلارغا مونۇ قارا سوغدا پانا بولار ئەمەس. <MS/>تۆگە ئۈستىدىكى ھەرىكەتسىز تەنلىرى مۇزلاپ، بىر-بىرىگە ئۇنىڭدىن بېتەر ئاستۇ ھەرىكەتكە چۈشتى. قەست قىلغاندەك تۈس قايتىدىن قار يېغىشقا باشلىدىدە، كۆپ ئۆتمەي يالغۇز يولباشچى بولۇۋاتقان قاراقچىلارنىڭ ئىزلىرىنىمۇ <FR/>يوقىتىپ ئۆچەردى.

Bütün torpaqlar sanki üstündən ağ bir parça çəkilmiş kimi nazik qarla örtülmüşdü. Qarın üstündə yalnız Colbarıs və onun qanlı əsgərlərinin izləri görünürdü. Ondan başqa, bu dünyada sanki heç bir canlı qalmamışdı – nə bir uçan quş, nə də qaçan bir heyvanın izi vardı... Elə bil, bu üç uşağı sınağa çəkmək üçün bütün canlılar bir anda nəfəsini tutub donmuşdu. Uşaqlar yanğından tam yanmamış keçələri silkələyib altlarına oturacaq, üstlərinə örtük etmək üçün toplamışdılar. Amma bu soyuqda onların sığınacaq olacağına bənzəmirdi. Dəvənin üstündə hərəkətsiz oturan bədənləri donmuş, bir-birlərinə daha da sıx bürünmüşdülər. Elə bu vaxt, yenidən qar yağmağa başladı və çox keçmədən yeganə bələdçi olan quldur izlərini tamamilə örtdü.

– Жоқ, түйенің тізгінін сен ұстап отырсың, сенің ұйықтап алғаның жөн. Біз жол-жөнекей сенің тасаңда қалғып-мүлгіп ұйқының бір есебін табармыз.

-No, you’re holding the camel’s reins. It’s better that you get some rest now. Along the road, we’ll doze off in your shadow and catch up on sleep somehow, - the others replied.

- Yo‘q, tuyani sen tutib turibsan, uxlashing kerak. Biz yo‘l-yo‘lakay sening orqangda mudrab uxlashning yo‘lini topamiz.

Hayır, gündüzleri devenin dizginini sen tutuyorsun, senin uyuman daha iyi. Biz yolculuk sırasında senin arka tarafında uyuklarken uyku konusunu hallederiz.

– ياق، تۆگىنىڭ يۈگەنىنى سەن تۇتۇپ ئولتۇرسەن، سېنىڭ ئۇخلىغىنىڭ دۇرۇس. بىز يول ئۈستىدە سېنىڭ كۆلەڭكەڭدە ئۇيقىنىڭ بىر يېشىمىنى تاپارمىز.

Yox, gündüzləri dəvənin dizginini sən tutursan, sənin yatmağın daha yaxşı olar. Yolboyu arxanda sükutla yatarkən yuxu barədə məsələni halledərik, – deyə danışdılar.

Олар күн ұзақ жол жүрді. Жолдан, бағыттан адасқан-адаспағандарын да білмеді. Жөн сұрайтын тірі жан көзге ілікпеді. Бұл жол олардың бұрын-соңды көріп-білген жолы да емес еді. Әйтеуір жанталаса, тірі қалудың әлегімен жүріп келеді, жүріп келеді. Күн бата бір жартастың жанына келіп тоқтады. Үңгір іздеп, айнала кезіп шықты. Пана болар ешбір үңгір таба алмаған соң, амалсыздан әлгіндегі жартасты ықтасын етіп, тынығуға тура келді. Кешегі түндері жұмақтың төріндей көрінген еді. Бүгін түйенің бауырына кезек-кезек тығылып, ашық далаға түнеп шықты. Таң ата Тоқтаған көзін бір ашып, бір жұмып сандырақтай бастады. Не түс көріп, не ауырып жатқаны белгісіз. Абдулхадім күйелі киіз көрпесін ашып көріп еді, іші кебежедей болып ісініп кеткен екен.

They walked the entire day without stopping. Whether they had lost their way or not, they couldn’t tell. Not a single soul appeared on the horizon to ask for directions. This wasn’t a road they had ever taken before. Yet they pressed on, driven by the sheer instinct to survive. As the sun set, they came upon a rocky outcrop. They searched the surroundings for a cave to shelter in, but found nothing. In the end, they were forced to settle near the cliffside, using it as a windbreak. The previous night had felt almost like paradise in comparison. Tonight, they huddled one by one under the camel’s belly, exposed to the open steppe. At dawn, Toktagan began to murmur, his eyes fluttering open and closed in a feverish daze. Whether he was dreaming or delirious, no one could say. When Abdulhadim lifted the sooty felt blanket to check, he saw Toktagan’s belly swollen like a storage chest.

Ular kun bo‘yi yo‘l yurishdi. Yo‘ldan, yo‘nalishdan adashgan-adashmagan ekanliklarini ham bilishmadi. Yo‘l so‘raydigan tirik jon ko‘zga tashlanmadi. Bu yo‘l ular ilgari ko‘rgan-bilgan yo‘l ham emas edi. Har qalay jon holatda, tirik qolish uchun harakat qilib kelishmoqda, yurib kelishmoqda. Quyosh botganda bir qoya yoniga kelib to‘xtashdi. G‘or qidirib, atrofni aylanib chiqishdi. Boshpana bo‘ladigan hech qanday g‘or topa olmaganlaridan keyin, noiloj haligi qoyani pana qilib, dam olishga to‘g‘ri keldi. Kechagi tunlar jannatning to‘ridek tuyulgan edi. Bugun tuyaning qorniga galma-gal tiqilib, ochiq dalada tunab chiqishdi. Tong otganda To‘xtagan ko‘zlarini goh ochib, goh yumib alahsiraydigan bo‘ldi. Tush ko‘rayotganmi yoki og‘riyotganmi noma’lum. Abdulxodim kuyali kigiz ko‘rpasini ochib qarasa, ichi xumday shishib ketibdi.

Gündüz boyunca yol yürüdüler. Yönlerinden sapıp şaşmadıklarını da bilemediler. Yön soracak bir canlı bir varlıkla da karşılaşmadılar. Bu yol onların daha önce görüp geçtikleri bir yol da değildi. Her neyse, can havliyle, hayatta kalma arzusuyla yürümeye devam ediyorlar. Gün batımında bir kayalığın yanına geldiler ve durdular. Etrafı dolaşarak mağara aradılar. Sığınacak hiçbir mağara bulamayınca, çaresizlikten az önceki kayalığı siper edip dinlenmek zorunda kaldılar. Dünkü gecelerini cennetin başköşesinde geçirmişlerdi oysa. Bu geceyi devenin karnına sırayla sığınıp, açık havada geçirdiler. Sabahleyin, Toktağan gözlerini açıp kapayıp gevelemeye başladı. Ne rüya gördüğü, ne de hasta olduğu belli değil. Abdulhadim keçe yorganı açıp baktı, içi küf tutmuş gibi şişmiş.

ئۇلار كۈن ئۇزاق يول يۈردى. يولدىن، يۆنۈلۈشتىن ئاداشقان-اداشمىغانلىقىنىمۇ بىلمەيدۇ. دۇرۇس سوئالدىن تىرىك جان <FR/>كۆزگە كۆرۈنمىدى. بۇ يول ئۇلارنىڭ بۇرۇن-كېيىن كۆرۈپ-بىلگەن يولىمۇ ئەمەس ئىدى. ئەيتەۋىر جان كۈچى بىلەن، تىرىك قېلىشنىڭ ئامالى بىلەن يۈرۈپ كېلىۋاتىدۇ، يۈرۈپ كېلىۋاتىدۇ. كۈن پېتىش ئالدىدا بىر يارتاشنىڭ يېنىغا كېلىپ توختىدى. ئۆڭكۈر ئىزدەپ، ئەتراپنى كېزىپ چىقتى. پانا بولىدىغان ھېچ بىر ئۆڭكۈر تاپالمىغاندىن كېيىن، ئامالسىزلىقتىن ئەۋۇ كۈندىكىدەك يارتاشنى شامالدىن قورغان قىلىپ، تىنىقلاشقا توغرا كەلدى. تۈنۈگۈنكى كەچلىرى <MS/>جەننەتنىڭ تۆرىدەك كۆرۈنگەن ئىدى. بۈگۈن تۆگىنىڭ قوينىغا نوۋەت-نوۋەت تىقىلىپ، ئوچۇق دالادا تۈنەپ چىقتى. تاڭ ئاتا توقتاغان كۆزىنى بىر ئېچىپ، بىر يۇمۇپ <FR/>جۆلۈشكە باشلىدى. يە چۈش كۆرۈپ، يە ئاغىرىپ ياتقىنى بەلگۈسىز. ئابدۇلخادىم كۈي چۈشكەن <MS/>كىگىز كۆرپىسىنى ئېچىپ كۆرگەن ئىدى، ئىچى ساندۇقتەك بولۇپ قىزىپ كەتكەن ئىكەن.

Gündüz ərzində yol getdilər. Yol göstərəcək, istiqamət soruşacaq canlı bir varlıqla qarşılaşmadılar. Bu yol əvvəllər gördükləri yol da deyildi. Amma nə olsun, can havli ilə, yaşamaq arzusu ilə addımlarını davam etdirdilər. Gün batanda bir qayalığın yanına gəldilər və dayandılar. Etrafı araşdırıb mağara axtardılar. Sığınacaq ola biləcək heç bir mağara tapmayınca, çaresizlikdən qayalığı sipər kimi götürüb dincəlmək məcburiyyətində qaldılar. Dünən gecəni sanki cənnətin lap başında keçirmişdilər, halbuki bu gecə dəvənin qarınında sırayla sıxlaşaraq, açıq havada keçdi. Səhərə yaxın Toqtağan gözlərini yumub-açıb geveldi. Rüya gördüyü ya da xəstə olduğu aydın deyildi. Abdulxədim keçə yorğanı açıb baxdı – içi küflənmiş kimi şişmişdi.

Тоқтағанның үрейленетін де жөні бар. Елден шыққалы қанша адам ыс тиіп қайтыс болды. Бәрін жол-жөнекей жерлеп келгеніне өзі де куә. Онын жалғыз емі кіші дәрет екенін де көрген.

His fear was justified. Since they had left home, they had buried many who died of this same cold poison. He had seen it with his own eyes - and he knew the only cure was to drink one’s own urine.

To‘xtashdan qo‘rqish kerak edi. Mamlakatni tark etgandan beri qancha odam isdan vafot etdi. Hammasini yo‘l-yo‘lakay dafn etganiga o‘zi guvoh. Uning yagona davosi najas ekanligini ham ko‘rgan.

Toktağan korkmakta haklıydı. Ülkeden çıkalı ne kadar çok insan üşüterek öldü. Yol boyunca ölenlerin defnedildiğine kendisi de şahit oldu.

توقتاغاننىڭ قورقىدىغانمۇ <FR/>ھەققى بار. ئەلدىن چىققان قانچە ئادەم ئىس تېگىپ قايتىش بولدى. ھەممىسىنى يول ئۈستىدە يەرلەپ كەلگىنىگە ئۆزىمۇ گۇۋاچى. ئۇنىڭ يالغۇز دورىسى كىچىك تەرەت ئىكەنلىكىنىمۇ كۆرگەن.

Toqtağan qorxmaqda haqlıydı. Ölkədən çıxdıqları gündən çox insanın soyuqdan öldüyünə şahid olmuşdu. Yol boyunca ölənlərin dəfn olunmasına özü də bələd idi. Tək çaresi sidik idi, bunu da görmüşdü.

– Мен өлсем ең болмаса дұрыстап жерлеп, аты-жөнімді тасқа қашап жазып кетіңдерші. Ел естімесе де, олай-бұлай өткен жолаушылар, қарақшылар, тарихшы-ғалым Абдулкерімнің артында қалған жалғыз тұяғынын осында жерленгенін біліп жүрсін, – деп жанары жасқа толып, бақұлдаса беріп еді, Абдулсаттар тыйып тастады.

- If I die… please bury me properly. Carve my name into a stone. Even if no one from home ever knows, at least a passing traveler, a bandit, or some future historian will know that the only son of Abdulkerim, a respected scholar, was laid to rest here. Abdulsattar cut him off sharply:

- Men o‘lsam, hech bo‘lmasa meni yaxshilab dafn qiling, toshga ismimni o‘yib yozib qo‘ying. Odamlar eshitmasa ham, u yoqdan-bu yoqqa o‘tgan yo‘lovchilar, qaroqchilar, tarixchi olim Abdulkarimning yolg‘iz avlodi shu yerda dafn etilganidan xabardor bo‘lishsin, - deb ko‘zlari yoshga to‘lib xayrlashmoqchi bo‘lgan edi, Abdulsattor uni to‘xtatdi.

Ölürsem, en azından beni usülünce defnedin ve adımı taşa kazıyın. İnsanlar duymasa da, yoldan geçenler, haydutlar, tarihçiler, ilim insanları Abdulkerim'in arkasından kalan tek torununun buraya gömüldüğünü bilsinler" diyerek gözleri yaşlarla doldu ve veda etti, Abdulsattar onu durdurdu.

– مەن ئۆلسەم ئەڭ بولمىسا دۇرۇسلاپ يەرلەپ، ئىسىم-نەسىبىمنى تاشقا ئويۇپ يېزىپ كېتىڭلارچۇ. ئەل ئېسىغا ئالمىسىمۇ، ئۇياق-بۇياق ئۆتكەن يولۇۋچىلار، قاراقچىلار، تارىخچى-ئالىم ئابدۇلكېرىمنىڭ كەينىدە قالغان يالغۇز يالدامىسىنى مۇشۇ يەردە يەرلەنگىنىنى بىلىپ يۈرسۇن، – دەپ <FR/>كۆزلىرى ياشقا تولۇپ، <MS/>خوشلىشىشقا باشلىغانىدى، ئابدۇلساتتار <MS/>رەت قىلدى.

Ölürəmsə, ən azından məni düzgün dəfn edin və adımı daşa həkk edin. İnsanlar bilməsə də, yol keçənlər, quldurlar, tarixçilər, elm adamları bilsinlər ki, Abdulkerimin geriyə qalan tək nəslinin torunu buraya gömülüb, – deyə gözləri doldu, vida etdi. Abdulsəttar onu dayandırdı:

– Жоқ! Олай деп айтушы болма! Өлмейсің! Ешкім де өлмейді! Біз өлуге тиісті емеспіз! Жолбарыстың қандықол қарақшылары ата-ана, бауырларымыздың бәрін қырып салғанда, біз қалай аман қалдық?! Мықтылығымыздан, батырлығымыздан тірі қалдық па?! Жоқ, әлде, Алла тағаланың олармен бірге біздің де жанымызды алуға күші жетпеді ме?! Төрт күн тығылған үңгіріміздің дәл төбесіне келіп тұрған Жолбарыс неге еңкейіп аяғының астына қарамады? Дүние-мүліктен керегін алып, қалғанын өртеп кеткен қарақшылар мына түйені қалай ұмыт қалдырды? Бізді аяғаннан тастап кетті деп ойлайсындар ма?! Жоқ! Бұл бір Алланың бізді өлтірместің амалына тауып беріп тұрған себептері. Ендеше есіңді жи! Мына өлім тырнағынан өзіңді құтқар! Өлетін уақыт емес. Өзіңнен шықпаса, амалсыз біздікін ішуге тиістісің.

-No! Don’t say things like that. You’re not dying. None of us are! We’re not meant to die. When those bloodthirsty bandits murdered our parents and siblings - why did we survive? Was it because we were strong or brave? No. Was it because God didn’t have the power to take our lives too? When we hid in that cave for four days, why didn’t Jolbarys - who stood right above us - look down and see us? Why did the bandits take everything they needed, burn the rest, but leave this camel behind? Do you think they spared us out of mercy? No. These are all signs - God gave us ways to stay alive.” “So, pull yourself together. Save yourself from death’s grip. This is not the time to give in. And if your own won’t come out… then you’ll have to drink one of ours.

- Yo‘q! Bunday dema! O‘lmaysan! Hech kim o‘lmaydi! Biz o‘lishimiz kerak emas! Yo‘lbarsning qonxo‘r qaroqchilari barcha ota-onalarimiz, qarindoshlarimizni qirib tashlaganida, biz qanday omon qoldik?! Kuchimiz, jasoratimiz tufayli tirik qoldikmi?! Yo‘q, yoki Alloh taolo ular bilan birga bizning ham jonimizni olishga qodir bo‘lmadimi?! To‘rt kun yashiringan g‘orimizning naq tepasida turgan Yo‘lbars nega egilib, oyoqlari ostiga qaramadi? Dunyo-moldan keragini olib, qolganini yoqib ketgan qaroqchilar mana bu tuyani qanday unutib qoldirishdi? Bizga rahmi kelganidan tashlab ketdi, deb o‘ylaysizmi?! Yo‘q! Bu Allohning bizni o‘ldirmaslik uchun topib bergan sabablaridir. Unday bo‘lsa, aqlingni yig‘! Bu o‘lim changalidan o‘zingni qutqar! O‘ladigan payt emas. O‘zingdan chiqmasa, noiloj biznikini ichishga majbursan.

Hayır! Böyle söyleme! Ölmeyeceksin! Kimse ölmeyecek! Biz ölmeyeceğiz! Jolbarıs’ın kanlı askeri anne-babalarımızı, kardeşlerimizin hepsini öldürdüğünde, biz nasıl hayatta kaldık?! Gücümüzden, cesaretimizden mi hayatta kaldık?! Yoksa Allah'ın onlarla birlikte bizim canımızı almaya gücü mü yetmedi? Dört gün saklandığımız mağaranın tam tepesine gelen Jolbarıs, neden eğilip ayaklarının altına bakmadı? Malları alıp, geri kalanını yakan haydutlar, bu deveyi nasıl unuttu? Bizi acıdıklarından bıraktıklarını mı düşünüyorsun?! Hayır! Bu, Allah'ın bizi öldürmek istemeyişinin te bir sebebidir. O halde aklını başına topla! Bu ölüm pençesinden kendini kurtar! Şu an ölme zamanı değil. Kendin yapamazsan, yapacak bir şey yok bizlerin idrarını içeceksin.

– ياق! ئۇنداق دەپ ئېيتقۇچى بولما! ئۆلمەيسەن! ھېچ كىمما ئۆلمەيدۇ! بىز ئۆلۈشكە تېگىشلىك ئەمەسمىز! جولبارىسنىڭ قانلىق قول قاراقچىلىرى <MS/>ئاتا-ئانا ،<MS/>تۇققانلىرىمىزنىڭ ھەممىسىنى قىرىپ تاشلىغاندا، بىز قانداق ئامان قالدۇق؟! مىقتىلىغىمىزدىن، باتۇرلۇقىمىزدىن تىرىك قالدۇقما؟! ياق، ياكى، <MS/>ئاللا تائالانىڭ ئۇلار بىلەن بىرگە بىزنىڭمۇ <FR/>جېنىمىزنى ئېلىشقا كۈچى يەتمىدىمۇ؟! تۆرت كۈن تىقىلغان ئۆڭكۈرىمىزنىڭ دەل ئۈستىگە كېلىپ تۇرغان جولبارىس نېمىگە ئەگىلىپ پۇتىنىڭ ئاستىغا قارىمىدى؟ <MS/>دۈنيا-مۈلۈكتىن كېرىگىنى ئېلىپ، قالغىنىنى كۆيدۈرۈپ كەتكەن قاراقچىلار مونۇ <MS/>تۆگىنى قانداق ئۇنتۇپ قالدى؟ بىزنى ئاخىرىدا تاشلاپ كەتتى دەپ ئويلايسىلەرمۇ؟! ياق! بۇ بىر ئاللانىڭ بىزنى ئۆلتۈرمەسنىڭ ئامالىنى تېپىپ بېرىپ تۇرغان سەۋەبلىرى. ئەمدى بولسا <FR/>ئېسىڭنى يىغ! مونۇ <FR/>ئۆلۈم تىمىغىدىن ئۆزەڭنى قۇتقار! ئۆلىدىغان ۋاقىت ئەمەس. ئۆزەڭدىن چىقمىسا، ئامالسىز بىزنىڭكىنى ئىچىشكە تېگىشلىك سەن.

Yox! Belə demə! Ölmayacaqsan! Heç kim öləcək deyil! Biz ölməyəcəyik! Colbarısın qanlı əsgəri ana-atalarımızı, qardaş-bacılarımızın hamısını öldürəndə biz necə sağ qaldıq?! Gücümüzdənmi, qorxa-qorxa sağ qaldıq?! Yoxsa Allahın onların hamısıyla birlikdə bizim canımızı almağa gücü çatmadı?! Dörd gün gizləndiyimiz mağaranın başına gələn Colbarıs, niyə baş əyib ayağının altına baxmadı? Malları alıb, qalanını yandıran quldurlar, bu dəvəni necə unudub? Bizim üçün onları acımasından buraxdıqlarını düşünürsən?! Yox! Bu, Allahın bizi öldürmək istəməməsinin bir səbəbidir. O halda ağılı başına yığ! Bu ölüm pəncəsindən özünü qurtar! Bu an ölüm vaxtı deyil. Özün edə bilməsən, başqa çarə yoxdur – bizim sidiklərimizi içəcəksən.

– Жолбарыстың қолын көрдім, Ана бір биік жартастың арғы бетіне түнеген бе екен, ары карай шұбап кетіп барады, – деді аптығын баса алмай.

-I saw Zholbarys’ men! Looks like they spent the night behind that tall cliff over there. I saw their trail heading away from it, - he gasped.

- Men Yo‘lbarsning qo‘shinini ko‘rdim, u o‘sha baland qoyaning narigi tomonida tunagan bo‘lishi mumkin, u orqaga cho‘zilib ketmoqda, - dedi u hayajonini bosa olmay.

Jolbarıs’ın askerini gördüm, o yüksek kayalığın öbür tarafında mı gecelemişler, oradan aşağıya doğru iniyorlardı- dedi nefes nefese kalarak.

– <MS/>جولبارىسنىڭ ئەسكىرىنى كۆردۈم، ئەۋۇ بىر ئېگىز يارتاشنىڭ ئارتقى بېتىدە تۈنىگەن ئىكەنمۇ، نېرى كاراپ كەينى-كەينىدىن كېتىپ بارىدۇ، – دېدى ھودۇقىنىنى باسا ئالماي.

Colbarısın əsgərini gördüm, o yüksək qayalığın o biri tərəfində gecələyiblər, oradan aşağıya enirdilər, – dedi nəfəsi kəsilmiş halda.

Ертесі таң бозара түйеге мінгескен үш бала Жолбарыстың жартас түбіндегі іздеріне дейін келді де, бағыттарын байқап, өз жүрістерін кілт өзгертіп, жанамалай басқа сүрлеуге бет алды. Сол жүргеннен бесін намазына таяған уақытта ұзыннан-ұзақ созылған өзенге кездесті. Өзеннің бетіне мұз қаткан екен. Арғы бетіне өту үшін үш бала қанша сабаласа да түйесі кұрғыр табандап, мұзға аяғын баспай, басы кердеңдеп тұрып алды. Амалсыз бір өткел кездескенше өзен жағалап жүруге тура келді. Ол өткел ертесіне түс қайта әзер кезікті. Жалғыз кісілік өткел екен, үш бала түйемен өтуге жүрексініп, арғы жағалауға жаяу өтіп, түйені шөгеріп қайта мініп жүргенде оң қапталдан оқ бойындай жерге келіп қалған Жолбарыстың қолын көздері шалып қалды. Олар да байқап қалған екен, қиқулап, соңдарынан тұра қуды. Үш бала зәре-құты қалмай түйені сабалай тақымдап, беті ауған жаққа қарай қаша жөнелді. Жол ма, жолсыз ба, бұл бағыттары Лхасаға апара ма, жоқ па, ол жағын бажайлап жатар шақ емес. Қарақшы Жолбарыстың аттары жетпесе де, оқтары жетеді. Арттарынан тақымдай шауып, бірнеше рет мылтық та атылды. Құдай сақтағанда өткел кедергі болып, атқан оқтары бұларға жетпеді. Әйтпегенде Жолбарыстың әскері қанша жылдан бері соғысқа қатысып, қару жастанып жүрген әккілер еді. Көздегендерін мүлт жібермейтін. Жол-жөнекей артынан қуған қызыл қытай әскерлерін қалай жайратқандарын да өз көздерімен талай көрген еді. Абырой болғанда аш деп аяп келе жатқан бозінгендері жарады. Шапқан сайын мойнын соза екпініне екпін қосып, олардың жанын аман алып қалды. Жолбарыстың қолы сағымданып, көз ұшынан көрінбей кетсе де әбден қорқып қалған үш бала арттарына жалтақ-жалтақ қарап, түйені тақымдауларын доғара алмады. Түйе үстінде солқылдап, әбден қалжыраса да қуғыншылар жетіп қалардай тоқтап демалуға да сескенді. Үш күн, үш түн баяулата жүріп отырып, бір елді-мекенді көргенде ғана аялдады. Үшеуі түйемен кіріп барса, күдік туғызармыз деп екеуі түйемен тасада қалып, Абдулсаттар барлауға кетті.

At dawn the next day, the three boys climbed onto their camel and followed Zholbarys’ tracks to the base of the cliff. From there, they reassessed the direction and decided to veer off onto another trail. By early afternoon, they reached a long, winding river, its surface completely frozen. They tried to cross, but the stubborn camel refused to step onto the ice, digging in its feet and lifting its head defiantly. With no other choice, they began walking along the riverbank, hoping to find a safer crossing. It wasn’t until the next day, past noon, that they finally came upon a narrow crossing - barely wide enough for a single person. The boys hesitated to take the camel across such a narrow pass. So, they crossed the river on foot, tied the camel down, and began leading it across when suddenly they spotted Zholbarys’ men again - barely a hundred meters to their right. They had been seen. The shouts began, and the bandits gave chase. Terrified, the boys whipped the camel and took off in a panic, not thinking of roads or directions, not caring whether this path led to Lhasa or not. Even if the bandits’ horses couldn’t catch them right away, their bullets could. They chased close, firing several times. By some miracle, the river crossing slowed them down just enough that none of the bullets found their target. Otherwise, the pursuers - seasoned warriors, trained and deadly marksmen - would never have missed. The boys had seen them in action, how they had taken down entire squads of Red Chinese soldiers along the way. Thankfully, the half-starved white camel they had pitied so much proved its worth. With each stride, it stretched its neck and ran faster, pulling the boys away from death. Even after Zhlbarys’ men disappeared into the heat haze behind them, the boys couldn’t stop glancing over their shoulders. Though they were trembling and exhausted atop the camel, they didn’t dare stop to rest - afraid their pursuers might still be behind them. Only after three days and three nights of cautious, slow travel did they spot a settlement in the distance. Fearing that arriving on camelback might raise suspicion, they agreed that two of them would stay hidden with the camel while Abdulsattar went ahead to scout the village.

Ertasi kuni tong g‘ira-shirada tuyalarga mingan uchta bola yo‘lbarsning qoya tubidagi izlariga yetib kelishdi-da, yo‘nalishlarini chamalab, yurishlarini keskin o‘zgartirib, yonma-yon boshqa so‘qmoqqa yo‘l olishdi. U yerdan yuraverib peshin namoziga yaqin paytda uzoq cho‘zilgan daryoga duch kelishdi. Daryo yuzasi muz bilan qoplangan edi. Uchala bola daryoning narigi tomoniga o‘tish uchun qanchalik urinishmasin, tuyalari oyoqlarini muz ustiga qo‘ymay, boshini ko‘tarib turib oldi. Noiloj bir kechuvga duch kelguncha daryo bo‘ylab yurishga to‘g‘ri keldi. U kechuv ertasi kuni peshindan keyin zo‘rg‘a topildi. Bu bir kishilik kechuv ekan, uch bola tuyada o‘tishga botinolmay, narigi qirg‘oqqa piyoda o‘tib, tuyani cho‘ktirib, yana minib ketayotganda, o‘ng tomondan o‘q bo‘yi masofaga yetib kelgan Yo‘lbarsning qo‘shinini ko‘rib qolishdi. Ular ham buni payqashdi shekilli, qiyqirib, orqalaridan quvib ketishdi. Uchala bola qo‘rquvdan dong qotib, tuyani qamchilab, yuzlari qayoqqa qaragan bo‘lsa, o‘sha tomonga qochib ketishdi. Yo‘lmi yoki yo‘lsizmi, bu yo‘nalishlar Lhasaga olib boradimi yoki yo‘qmi, bu haqda o‘ylab o‘tirishning vaqti emas edi. Qaroqchi Yo‘lbarsning otlari yetmasa ham, o‘qlari yetadi. Orqalaridan ta’qib qilib, bir necha marta miltiq ham otildi. Xudo asraganda kechik to‘siq bo‘lib, otilgan o‘qlari bularga yetmadi. Aks holda, Yo‘lbarsning askarlari qancha yillardan beri urushga qatnashib, qurol bilan yashab yurgan tajribali jangchilar edi. Nishonga olganlarini xato qilmasdilar. Yo‘l-yo‘lakay orqadan quvgan qizil xitoy askarlarini qanday yakson qilganlarini ham o‘z ko‘zlari bilan ko‘p ko‘rgan edilar. Yaxshiyamki och deb achinib kelayotgan bo‘taloqlari yarab qoldi. Chopgan sari bo‘ynini cho‘zib, tezligiga tezlik qo‘shib, ularning jonini omon olib qoldi. Yo‘lbarsning qo‘li sarob bo‘lib, ko‘z uchidan ko‘rinmay ketsa ham, batamom qo‘rqib qolgan uch bola orqalariga olazarak-olazarak qarab, tuyani niqtashlarini to‘xtata olmadilar. Tuya ustida silkinib, batamom holdan toysa ham ta’qibchilar yetib qolardek to‘xtab dam olishga ham cho‘chidi. Uch kun, uch tun sekinlatib yurib, bir aholi punktini ko‘rganda gina to‘xtadi. Uchovlari tuya bilan kirib borsa, shubha tug‘dirarmiz deb ikkovi tuya bilan panaroqda qolib, Abdulsattor razvedkaga ketdi.

Ertesi sabah, tan ağarırken deveye binen üç çocuk, Jolbarıs'ın kaya dibindeki izlerine kadar geldi ve yönlerini kontrol ederek, yürüyüşlerini ani bir şekilde değiştirip, başka bir yola saptılar. Yolda giderken, ikindi namazına yakın, uzayıp giden bir ırmağa rastladılar. Irmak yüzeyi buz tutmuştu. Karşıya geçmek için üç çocuk ne kadar uğraşırsa uğraşsın, haylaz deve ayaklarını buza basmayıp duruyordu. Başka bir geçit bulana kadar ırmağın kenarından gitmek zorunda kaldılar. O geçit de ertesi gün öğle vaktine doğru ancak göründü. Tek kişilik bir geçitti, üç çocuk deveyle geçmeye cesaret edemeyip, karşı kıyıya yaya geçtiler, deveyi çöktürüp tekrar binerken, sağ taraftan bir ok boyu mesafedegelen Jolbarıs'ın askerini farkettiler. Onlar da fark etmişlerdi, bağırıp çağırıp peşlerinden koştular. Üç çocuk, yürekleri ağızlarında deveyi kamçılayarak, hangi yana yöneldiyse, oraya doğru can havliyle kaçtı. Yol mu, yoksa yolsuzluk mu, bu yönden Lhasa'ya gidebilecekler mi, bunları düşünmeye vakitleri yoktu. Eşkıya Jolbarıs'ın atları yetişmese de, okları yetiyordu. Peşlerinden koştular ve birkaç kez tüfek de attılar. Allah korudu, geçit engel olup atılan oklar onlara ulaşamadı. Yoksa Jolbarıs'ın askeri, yıllardır savaşa katılıp silah kuşanan, kurnaz adamlardı. Hedeflerini şaşırmazlardı . Yol boyunca peşlerinden koşan kızıl Çin askerlerini nasıl yok ettiklerini de gözleriyle görmüşlerdi. Şanslarına, aç diye acıdıkları beyaz develeri işe yaradı. Koştukça boynunu öne doğru uzatarak ivmelerine ivme katıp ve çocukların canını kurtardılar. Jolbarıs'ın askeri dumanlaşıp gözden kaybolsa da iyice korkan üç çocuk, arkalarına baka baka, deveyi kamçılamaktan vazgeçemediler. Devenin üstünde sallanıp, iyice yorulsalar da, birileri arkalarından kovuyormuş gibi, durup dinlenmeye bile çekindiler. Üç gün, üç gece yavaşlayarak ilerleyip, bir yerleşim yerine geldiklerinde ancak durabildiler. Üçü birden deveyle girersek şüphe uyandırırız diye, ikisi deveyle bir yerde gizlendi, Abdulsattar ise araştırmaya gitti.

ئەتىسى <MS/>تاڭ ئېتىپ <MS/>تۆگىگە مىنگەن ئۈچ بالا جولبارىسنىڭ يارتاش تۈۋىدىكى ئىزلىرىغىچە كەلدىدە، يۆنۈلىشىنى بايقاپ، ئۆز يۈرۈشىنى <FR/>دەرھال ئۆزگەرتىپ، يېڭىدىن باشقا يولىغا چۈشۈپ ماڭدى. شۇ يۈرگەندىن <MS/>پېشىن نامازىغا تايانغان ۋاقىتتا ئۇزۇندىن-ۇزاق سوزۇلغان دەرىياغا ئۇچرىدى. دەرىيانىڭ بېتىنى مۇز قاتقان ئىكەن. ئارتقى بېتىگە ئۆتۈش ئۈچۈن ئۈچ بالا قانچە ئۇرۇپ قويسىمۇ تۆگىسى قۇرغۇر تىرىشىپ، مۇزغا ئايىغىنى باسماي، بېشىنى كۆتىرىپ تۇرۇۋالدى. ئامالسىز بىر كۆپۈر ئۇچراشقىچە دەرىيا ياقىلاپ يۈرۈشكە توغرا كەلدى. ئۇ كۆپۈر ئەتىسى چۈشتىن كېيىن ئاران ئۇچراشتى. يالغۇز كىشىلىك ئۆتمەك ئىكەن، ئۈچ بالا تۆگە بىلەن ئۆتۈشكە يۈرەك سېلىپ، ئارتقى قىرغاققا پىيادە ئۆتۈپ، <MS/>تۆگىنى چۆكتۈرۈپ قايتىدىن مىنىپ يۈرگەندە ئوڭ يېقىدىن <FR/>ئوق يېتىدىغان يەرگە كېلىپ قالغان <MS/>جولبارىسنىڭ ئەسكەرلىرىگە <MS/>كۆزلىرى چۈشۈپ قالدى. ئۇلارمۇ بايقاپ قالغان ئىكەن، چىقىراپ، كەينىدىن ئۇددۇل قوغلىدى. ئۈچ بالا زەرى-روھى قالماي <MS/>تۆگىنى ئۇرۇپ قامچىلاپ ،<MS/>كۆزى كۆرگەن ياققا قاراپ قېچىپ يۆنەلدى. يولمۇ، يولسىزمۇ، بۇ يۆنۈلۈشى لخاساغا ئاپىرامدۇ، يوقمۇ، ئۇ تەرىپىنى ئويلايدىغان پەيت ئەمەس. <MS/>قاراقچى جولبارىسنىڭ ئاتلىرى يەتمىسىمۇ، ئوقلىرى يېتىدۇ. <MS/>كەينىدىن قامچىلاپ چېپىپ، بىر نەچچە قېتىم <MS/>مىلتىقمۇ ئېتىلدى. <FR/>خۇدايىم ساقلىغاندەك ئۆتمەك توسالغۇ بولۇپ، ئاتقان ئوقلىرى بۇلارغا يەتمەيدۇ. بولمىسا جولبارىسنىڭ ئەسكىرى قانچە يىلدىن بېرى سوقۇشقا قاتنىشىپ، <FR/>قۇرالنى بېشىنىڭ ئاستىغا قويۇپ يۈرگەن ھېلىگەرلەر ئىدى. كۆزلىگىنىدىن <FR/>خاتالىق قويۇپ بەرمەيدىغان. يول ئۈستىدە كەينىدىن قوغلىغان <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىنى قانداق ۋەيران قىلغىنىنىمۇ ئۆز كۆزلىرى بىلەن نەچچە كۆرگەن ئىدى. <FR/>ئامەت بولغاندا ئاچ دەپ ئاياپ كېلىۋاتقان بوزىلانغان تۆگىسى يارىدى. چاپقان بويى بوينىنى سوزۇپ كۈچىگە كۈچ قوشۇپ، ئۇلارنىڭ جېنىنى ئامان ئېلىپ قالدى. جولبارىسنىڭ ئەسكەرلىرى بۇلغانغان، <FR/>كۆز ئۇچىدىن كۆرۈنمەي كەتسىمۇ ئۇبدان قورقۇپ قالغان ئۈچ بالا كەينىگە يالتاق-يالتاق قاراپ، <MS/>تۆگىنى تېپىشنى توختاتمىدى. <MS/>تۆگە ئۈستىدە سىلكىنىپ، ئۇبدان ھارسىمۇ قوغلىغۇچىلار يېتىپ قالىدىغاندەك توختاپ دەمالدىغانغىمۇ قورقتى. ئۈچ كۈن، ئۈچ تۈن ئاستىلاپ يۈرۈپ ئولتۇرۇپ، بىر ئەلنى-ماكاننى كۆرگەندىلا توختاپ قالدى. ئۈچى تۆگە بىلەن كىرىپ بارسا، گۇمان تۇغدىرىمىز دەپ ئىككىسى تۆگە بىلەن كۆرۈنمەيدىغان يەردە قالدى، ئابدۇلساتتار كۈزەتكە كەتتى.

Ertəsi səhər, dan yeri sökülərkən dəvəyə minmiş üç uşaq, Colbarısın qaya dibindəki izlərinə qədər gəlib, istiqamətlərini yoxladılar və qəfil istiqamət dəyişdirib başqa bir yola girdilər. Yolda gedərkən, günorta namazına yaxın, uzanıb gedən bir çaya rast gəldilər. Çayın üzü buz bağlamışdı. Qarşıya keçmək üçün üç uşaq nə qədər çalışsalar da, dəcəl dəvə ayaqlarını buza basmaq istəməyib dayandı. Başqa keçid tapana qədər çay kənarı ilə getmək məcburiyyətində qaldılar. Həmin keçid də yalnız ertəsi gün günorta vaxtına yaxın göründü. Bu, tək adam keçə biləcək bir keçid idi. Üç uşaq dəvə ilə keçməyə cəsarət etməyib, piyada qarşı sahilə keçdilər. Dəvəni çökdürüb yenidən minərkən, sağ tərəfdən bir ox məsafəsində gələn Colbarısın əsgərini gördülər. Onlar da uşaqları gördülər, qışqıraraq arxalarınca qaçmağa başladılar. Üç uşaq, ürəkləri ağızlarında, dəvəni qamçıladılar; dəvə hara yönəldisə, oraya doğru can havı ilə qaçdılar. Yol idi, ya yolsuzluq, bu yolla Lhasa’ya gedə biləcəklərini düşünməyə belə fürsətləri yox idi. Quldur Colbarısın atları çatmasa da, oxları çatırdı. Arxalarınca qaçdılar və bir neçə dəfə tüfəng də atdılar. Allah qorudu, keçid maneə oldu və atılan oxlar onlara çatmadı. Yoxsa Colbarısın əsgərləri illərdir döyüşlərdə iştirak etmiş, silahdan istifadə etməyi bilən hiyləgər adamlar idi. Nişanı şaşırmazdılar. Yol boyu onların arxasınca qaçan qızıl Çin əsgərlərini necə məhv etdiklərini öz gözləri ilə görmüşdülər. Bəxtlərinə, ac qaldığı üçün ürəkləri yanan ağ dəvə onlara yaradı. Qaçdıqca boynunu irəli uzadaraq sürətlərinə sürət qatdı və uşaqları xilas etdi. Colbarısın əsgərləri duman kimi gözdən itdilər, amma bərk qorxmuş üç uşaq arxaya baxa-baxa dəvəni qamçılamaqdan vaz keçmədilər. Dəvənin üstündə yellənərək, bərk yorulsalar da, sanki arxalarından kimsə gəlirmiş kimi, dayanıb dincəlməyə belə çəkinirdilər. Üç gün, üç gecə asta-asta irəliləyib bir yaşayış məntəqəsinə çatanda ancaq dayandılar. Üçü bir yerdə dəvə ilə girsələr, şübhə doğura bilərdi deyə, ikisi dəvə ilə bir yerdə gizləndi, Abdulsəttar isə ətrafı araşdırmağa getdi.

Үш мұңлыққар жамылып, мұз жастанып тағы да он шақты күнді жолда өткізді. Бір дорба азық қанша үнемдесе де бес-алты күннен аспады. Үш бала, бір түйе әбден ашықты. Қалжырады, өздерімен бірге түйесінің де қу сүйегі қалды. Түйеден айырылса, айдалада ажалмен бетпе-бет қалатындарын жақсы түсінген олар жеуге жарайтын бірдеңе көрінсе түйенің аузына тықты. Тіпті қалтаның түбінде қалған екі-үш түйір құртты да амалсыздан түйеге берген. Олар күндіз жүріп, түнемесі бір таса табылса жата кететінді шығарған. Жүрген сайын жоталар биіктеп, кейде амалсыз тау-төбелерді айналып жүреміз деп жолды ұзартып та алатын. Кеш бата бір таудың етегіне келіп жығылды. Үңгір, әлдебір таса іздеуге шамалары да келген жоқ. Сөз де ішінде ас болса шығады екен. Кейде үшеуі сөйлеуге де күштерін сарп еткілері келмей, ымдаса салатынды тапқан. Түйе шөгеріліп, күйелеш киіз төселді. Ұйқының кезегі Абдулхадімдікі еді, қарды аяғымен үйіп, бас жағын жастық орнына биіктетті де, сылқ етіп жата кетті. Түнде үңгір таба алмаса, от жағуды да қойған. Өйткені, түнгі от алыстан көрінеді емес пе, кетіп бара жатқан жауды өзіміз шақырып алғандай болмайық деп сақтанған түрлері еді.

For the next ten days , the three wanderers traveled, blanketed in snow and sleeping on ice. Despite rationing carefully, the provisions barely lasted six days. The boys - and their camel - grew weak with hunger. Their limbs were trembling, and the camel was little more than skin and bone. They knew that without the camel, they’d be left exposed and helpless. So, if they found anything remotely edible, it went straight into the camel’s mouth. Even the last two or three dried curds from the bottom of their pockets were given to the animal. They traveled during the day and slept wherever they found cover at night. As they moved on, the terrain grew steeper. Often, they had to detour around hills and mountains, stretching their journey even longer. One evening, they collapsed at the base of a mountain. They were too exhausted to search for shelter or a cave. Words now only came when there was food in the belly. Sometimes, they didn’t even bother speaking, resorting to hand gestures instead. The camel was made to kneel, the soot-covered felt blanket was spread. It was Abdulhadim’s turn to sleep. He scraped snow into a pile for a pillow and fell into it like a stone. If they couldn’t find a cave, they no longer lit fires - afraid the glow might draw the attention of enemies lurking in the distance.

Uch g‘amgin qor bilan o‘ralib, muz yostiqqa suyanib, yana o‘n kuncha yo‘lda o‘tkazdi. Bir qop oziq-ovqat qanchalik tejab ishlatilsa ham, besh-olti kundan oshmasdi. Uch bola va bir tuya juda och qoldi. Ular holdan toydi, ular bilan birga tuyasining ham faqat suyaklari qoldi. Tuyadan ayrilsa, cho‘lda o‘lim bilan yuzma-yuz qolishlarini yaxshi tushunib, yeyishga yaroqli biror narsa ko‘rinsa, tuyaning og‘ziga tiqishardi. Hatto cho‘ntagining tubida qolgan ikki-uch dona qurtni ham noiloj tuyaga berishdi. Ular kunduzi yurib, kechasi biror pana joy topilsa, to‘xtab dam olishni odat qilishdi. Yo‘l yurgan sari tepaliklar balandlashib borar, ba’zan esa tog‘larni aylanib o‘tishga majbur bo‘lib, yo‘lni uzaytirardi. Kech kirgan paytda bir tog‘ning etagiga yetib kelishdi. Ular g‘or yoki biror pana joy qidirishga ham kuchlari qolmagan edi. So‘z ham ichida ovqat bo‘lsa chiqar ekan. Ba’zida uchalasi ham gaplashishga kuch sarflashni istamay, imo-ishora bilan muloqot qilishni o‘ylab topishdi. Tuya cho‘ktirildi, qoraygan kigiz to‘shaldi. Uyqu navbati Abdulxodimniki edi, u qorni oyog‘i bilan uydi, bosh tomonini yostiq o‘rniga ko‘tardi-da, shalp etib yotib qoldi. Kechasi g‘orni topa olmasa, olov yoqishni ham to‘xtatishdi. Chunki tungi olov uzoqdan ko‘rinadi-ku, ketib borayotgan dushmanni o‘zimiz chaqirib olgandek bo‘lmaylik deb ehtiyotkorlik qilishgan edi.

Üç yetim, karları yatak, buzu yastık edinerek on gün kadar daha yol yürüdüler. Bir çuval erzak ne kadar tasarruf edilse de beş altı günden fazlaya yetmedi. Üç çocuk, bir deve iyice aç kalmıştı. Yoruldu, kendileri de, develeri de bir kemik kaldılar. Deveden ayrılırlarsa, çöllerde ölümle burun buruna geleceklerini iyi anlayan çocuklar, yenilebilir bir şey görürlerse devenin ağzına tıkıyorlardı. Hatta cebin dibinde kalan iki üç tane kurutu da deveye verdiler. Onlar gündüz yürüyüp, gece bir sığınak bulurlarsa yatıverirlerdi. Yürüdükçe tepeler yükseliyor, bazen duracak uygun yer olmayınca dağı tepeyi dolaşırken yolu uzatıveriyorlardı. Akşam olunca bir dağın eteğine gelip yıkıldılar. Mağara, yahut bir sığınak aramaya da güçleri kalmamıştı. Konuşmakta insanın içinden tokken gelirmiş. Bazen üçü de konuşmaya güçlerini harcamak istemeyip, işaret diliyle konuşuverirlerdi. Deve çökertilip, keçe serildi. Uykunun sırası Abdulhadim'deydi, karı ayaklarıyla toplayıp, kendine bir yastık yaptı ve sızdı. Gece mağara bulamazlarsa, ateşte yakmıyorlardı. Çünkü gece ateşi uzaktan görünür. Düşmanı kendimiz davet etmeyelim diye temkinli davranıyorlardı.

<MS/>ئۈچ مۇڭلۇق <MS/>قار قاپلىغان، مۇز ئۈستىدە يېتىپ يەنىمۇ <MS/>ئونچە كۈننى يولدا ئۆتكەزدى. بىر <MS/>خالتا ئوزۇق قانچە ئۈنۈمدىسىمۇ بەش-التە كۈندىن ئاشماپتۇ. ئۈچ بالا، بىر <MS/>تۆگە ئۇبدان ئېچىقىشتى. ھاردى، ئۆزلىرى بىلەن بىرگە تۆگىنىڭمۇ پەقەت <FR/>ئۇستىخىنى قالدى .<FR/>تۆگىدىن ئايرىلسا، ئايدالادا <FR/>ئەجەل بىلەن يۈزمۇ-يۈز قالىدىغانلىغىنى ياخشى چۈشەنگەن ئۇلار يېيىشكە يارايدىغان بىر نەرسە كۆرۈنسە <MS/>تۆگىسىنىڭ ئاغزىغا تىقتى. ھەتتاكى خالتىنىڭ تۈۋىدە قالغان ئىككى-ئۈچ دانە قۇرۇتنىمۇ ئامالسىزلىقتىن <MS/>تۆگىگە بەرگەن. ئۇلار كۈندۈزى يۈرۈپ، كېچىسى بىر پانا تېپىلمىسا يېتىپ قالدىغىنىنى چىقارغان. يۈرگەنسىرى تاغلىقلار ئېگىزلەپ، بەزىدە ئامالسىز تاغ-تۆپىلەرنى ئاينىلىپ ئۆتىمىز دەپ يولنى ئۇزارتىپمۇ ئالىدىغان. كەچ پاتار بىر تاغنىڭ ئېتىگىگە كېلىپ يىقىلدى. ئۆڭكۈر، ئەيتەۋىر بىر پانا ئىزدەشكە چامىمۇ كالغىنى يوق. سۆزمۇ ئىچىدە ئاش بولسا چىقىدىكەن. بەزىدە ئۈچى سۆزلەشكىمۇ كۈچلىرىنى سەرىپ قىلغىسى كەلمەي، بەلگۈ سېلىشنى تاپقان. <MS/>تۆگە چۆككۈزۈلۈپ،<MS/>كۈي چۈشكەن كىگىز سېلىندى. ئۈيقىنىڭ نوۋىتى ئابدۇلخادىمنىكى ئىدى، قارنى پۇتى بىلەن دوگىلاپ، باش تەرىپىنى تەھىنىڭ ئورنىغا ئېگىزلەتتىدە، <FR/>شىلق قىلىپ يېتىپ قالدى. كېچىدە ئۆڭكۈر تاپالمىسا، ئوت يېقىشنىمۇ قويغان. سەۋەبى، كەچكى ئوت يىراقتىن كۆرىنىدۇ ئەمەسمۇ، كېتىپ بېرىپ ياتقان ئۇرۇشنى ئۆزىمىز چاقىرىپ ئالغاندەك بولمايلى دەپ ساقلانغان تۈرلىرى ئىدى.

Üç yetim, qarları döşək, buzu yastıq edib, təxminən on gün daha yol getdilər.

Жол соғып, суықтан, аштықтан әбден алжыраған үш бала бір түйегесақалтайдың ұлы кәсібі көктеп түскен олжадай еді.

Ragged, frozen, and exhausted from days of cold and hunger, the three boys once again climbed onto the camel.

Yo‘l urib, sovuq va ochlikdan holdan toygan uchta bola bir tuyaga soqolning buyuk kasbi o‘sib chiqqan o‘ljadek edi.

Yol kat edip, soğuktan, açlıktan iyice bunalmış üç çocuk ve bir deveye sakallı akbabanın ustalığının neticesi bir ganimet olmuştu.

يول سوقۇپ، سوغدىن، ئاچلىقتىن ئۇبدان ھالىدىن كەتكەن ئۈچ بالا بىر <MS/>تۆگىگە <MS/>غېجىر سالۋانىڭ ئۇلۇق ھۈنىرى ئاسماندىن چۈشكەن ئولجىدەك ئىدى.

Beləcə, yol qət etmiş, soyuqdan və aclıqdan taqətdən düşmüş üç uşaq və bir dəvə üçün saqqallı leşyeyənin ustalığı sayəsində bir ov yemək qismət olmuşdu.

Денелеріңе аз да болса жылу дарып, әлденіп, қалған сүйектерді дорбаға салып алып жолға шыкты. Түйе балпаңдап өз аяңына салысымен-ақ Тоқтаған сақалтайдың сырын айтып беруін өтінді.

The marrow had given their bodies some warmth and strength. They packed the remaining bones into a bag and set off again. The camel plodded forward in its usual, calm rhythm. As soon as they were underway, Toktagan pressed him, "Come on, tell us about the bird".

Tanangizga ozgina bo‘lsa ham issiqlik berib, kuchga to‘lib, qolgan suyaklarni xaltaga solib, yo‘lga chiqdi. Tuya o‘z holiga qaytishi bilanoq To‘xtagan soqolning sirini aytib berishni so‘radi.

Vücutlarına az da olsa sıcaklık gelip rahatladıktan sonra, kalan kemikleri torbaya koyup yola çıktılar. Deve topallayarak kendi yürüyüşüne başlar başlamaz, Toktağan sakallı akbabanın hikayesini anlatmasını rica etti.

تەنلىرىڭلارغا ئازدۇ بولسا ئىسسىق تەسىر قىلىپ، كۈچلىنىپ، قالغان سۈيەكلەرنى خالتىغا سېلىپ ئېلىپ يولغا چىقتى. <MS/>تۆگە شىپاڭلاپ ئۆز ئايىغىغا سېلىشى بىلەنلا توقتاغان <MS/>غېجىر سالۋانىڭ سىرىنى ئېيتىپ بېرىشىنى سورىدى.

Bədənlərinə az da olsa istilik gəlib rahatladıqları kimi, qalan sümükləri torbaya qoyub yola çıxdılar. Dəvə axsaya-axsaya hərəkət etməyə başlayar-başlamaz, Toqtağan saqqallı leşyeyənlə bağlı hekayəni danışmağını xahiş etdi.

Он шақты күнді тағы да артқа тастап, әбден азып-тозып, жадап-жүдеп, өлдім-талдым дегендетүйеге мінгескен үш бала Тибеттің Лхаса қаласына кіріп келе жатты. Сол бір қанды оқиғадан кейін бір айдай жол жүргенде бірінші рет ел көзінен тасаланбай, еңселерін тік ұстап келе жатқан беттері еді. Көше бойындағы қытай пішіндес, көздері қысыңқы, жүздері қараторы кісілердің еркек-әйелі түгел түйе үстіндегі үш балаға аңтарыла қарасты. Бір қызығы «кімсіңдер?», «қайда барасыңдар?» – деп ешкім де сұрамады. Көздерімен шығарып салып, соңдарынан өзара күңкілдесіп қалып жатты.

Ten more days passed. The boys, now nothing but skin and bone, barely clinging to life, finally rode into Lhasa, the capital of Tibet. For the first time since the bloody massacre, after nearly a month on the road, they walked - or rather, rode - through a city without hiding, without fear, their heads held high. Passersby on the street - men and women with slanted eyes and sun-darkened Tibetan faces - stopped and stared at the three boys atop the camel. Yet strangely, no one asked them “Who are you?” or “Where are you going?” They simply watched them pass, then turned to each other and whispered quietly.

Yana o‘n kunlarni ortda qoldirib, nihoyatda ozib-to‘zib, holdan toyib, oʻldim-pishdim deganda tuyaga mingan uch bola Tibetning Lhasa shahriga kirib kelishdi. O‘sha qonli voqeadan keyin bir oycha yo‘l yurib, birinchi marta odamlar ko‘zidan qochmay, qaddini tik tutib kelayotgan edilar. Ko‘chadagi xitoy qiyofali, qisiq ko‘zli, qoramag‘iz yuzli erkaklar va ayollar tuyalar ustidagi uchta bolaga hayrat bilan qarashdi. Qizig‘i shundaki, hech kim "Kimsizlar?", Yana o‘n kunlarni ortda qoldirib, nihoyatda ozib-to‘zib, holdan toyib, tuyaga mingan uch bola Tibetning Lhasa shahriga kirib kelishdi. O‘sha qonli voqeadan keyin bir oycha yo‘l yurib, birinchi marta odamlar ko‘zidan qochmay, qaddini tik tutib kelayotgan edilar. Ko‘chadagi xitoy qiyofali, qisiq ko‘zli, qoramag‘iz yuzli erkaklar va ayollar tuyalar ustidagi uchta bolaga hayrat bilan qarashdi. Qizig‘i shundaki, hech kim «Kimsizlar?», «Qayerga ketyapsizlar?» deb so‘ramadi. Ularni ko‘zlari bilan kuzatib qo‘y­dilar-da, bir-birlari bilan pichir­lashib qoldilar.Qayerga ketyapsizlar? deb so‘ramadi. Ularni ko‘zlari bilan kuzatib qo‘y­dilar-da, bir-birlari bilan pichir­lashib qoldilar.

On günü daha geride bırakıp, iyice zayıflamış, bitkin düşen artık bittik dediklerinde, deveye binen üç çocuk Tibet'in Lhasa şehrine giriyordu. O kanlı olaydan sonra bir ay kadar yol gidip, ilk defa kimseden gizlenmeyip, başlarını dik tutarak ilerledikleri bu kezdi. Cadde üzerindeki Çinli gibi, gözleri kısık, yüzleri esmerimsi kişilerin, kadın erkek hepsi, devenin üzerindeki üç çocuğa hayretle baktı. İlginç olan şeyde "Kimsiniz?", "Nereye gidiyorsunuz?" – diye kimse sormadı. Gözleriyle uğurlayıp, ardından kendi aralarında mırıldanıp kaldılar.

<MS/>ئونچە كۈننى يەنىمۇ <FR/>كەينىگە تاشلاپ، ئۇبدان <FR/>ئېزىپ-توزۇپ، <FR/>چارچاپ-جۈدەپ، <FR/>ئۆلدۈم-تالدىم دېگەندە <FR/>تۆگىگە مىنگەن ئۈچ بالا تىبېتنىڭ لخاسا شەھىرىگە كىرىپ كېلىپ يەتتى. شۇ بىر قانلىق ۋەقەدىن كېيىن بىر ئايدىن يول يۈرگەندە بىرىنچى رەت <FR/>ئەل كۆزىدىن يوشۇرۇنماي، گەجگىلىرىنى تىك تۇتۇپ كېلىۋاتقان يۈزلىرى ئىدى. كوچا بويىدىكى خىتاي شەكىللىك، كۆزلىرى ئىنچىك، يۈزلىرى قوڭۇر تەنلىك كىشىلەرنىڭ ئەركەك-ايالى تۈگەل <MS/>تۆگە ئۈستىدىكى ئۈچ بالىغا ھەيران بولۇپ قاراشتى. بىر قىزىغى «سىلەر كىم؟»، «قەيەرگە كېتىپ بارىسىلەر؟» – دەپ ھېچ كىممۇ سورىمىدى. كۆزلىرى بىلەن ئۇزاتىپ، كەينىدىن ئۆزارا مۇڭدىشىپ قالدى.

On gün də geridə qaldıqdan sonra, artıq büsbütün zəifləyib haldan düşmüş, “biz artıq bitmişik” dedikləri anda, dəvəyə minmiş üç uşaq Tibetin Lhasa şəhərinə daxil oldular. O qanlı hadisədən sonra ilk dəfə idi ki, bir ay qədər yol gedib, heç kimdən gizlənmədən, başlarını dik tutaraq irəliləyirdilər. Küçədəki Çinlilər kimi, gözləri kiçik, üzləri tündçə olan qadın-kişi hər kəs, dəvənin üstündəki bu üç uşağa təəccüblə baxırdı. Maraqlısı o idi ki, heç kim “Kimsiniz?”, “Hara gedirsiniz?” – deyə soruşmadı. Onları yalnız baxışları ilə yola salıb, sonra öz aralarında pıçıltı ilə nəsə danışmağa davam etdilər.

Үш бала тау басындағы шағын қаланың базарын оңай тапты. Түйеден түспей жатып таңырқасқан тибеттіктер үш баланы лезде қаумалап тұра-тұра қалысты. Түйені шөгеріп, үш бала жерге түскенде де тірі жан жандарына жақындап, жөн сұрауға дәттері бармады. Өйткені, тағдыр қасіретін, жол азабын тартқан үш бала, бір түйенің шеккен мехнаттарын түр-тұлғалары-ақ айтып тұрғандай. Көздері алара жүдеп, қу сүйектеріне ілінген, киімдерінің сау тамтығы қалмай алба-жұлбасы шыққан, сауыттана кірленгенімен коймай түйесіне дейін қара күйелештеніп көрден шыққандай еді. Жөн сұрамақ түгілі, түйеден түсіп адамдарға жақындамақшы болғанда тибеттіктер балалардың түрінен шошына сескеніп, шегіншектей бастады.

The boys soon found the city’s bazaar. Even before they dismounted, curious Tibetans gathered around the camel, watching in silence. But no one dared to speak. Because the suffering these boys had endured - the grief,, the hunger, the cruel road - was etched into their very appearance. Their eyes burned with a wild light, their clothes were ragged and filthy, hanging from their starved frames. Even the camel was blackened with soot, worn and gaunt, as if it had risen from the grave. People didn’t come closer. They didn’t ask questions. When the boys began to dismount and move toward them, the Tibetans instinctively recoiled, frightened by the ghostly sight of three children and a camel, all looking as though they had crawled through hell to get here.

Uch bola tog‘ tepasidagi kichik shaharchaning bozorini osongina topishdi. Hali tuyadan tushmasdan hayratda qolgan tibetliklar uch bolani bir zumda o‘rab olishdi. Uchala bola tuyani cho‘ktirib, yerga tushganda ham, hech kim yaqinlashishga jur’at eta olmadi. Chunki taqdir fojiasini, yo‘l azobini boshdan kechirgan uch bola, bir tuyaning mashaqqatlarini ularning qiyofalari aytib turgandek edi. Ko‘zlari ola-kula bo‘lib, qotib qolgan suyaklariga ilinib qolgan, kiyimlari butunlay yirtilgan, kir bo‘lsa ham, hatto tuyasi ham qora kuyaga botgan holda qabrdan chiqqanga o‘xshardi. So‘rash u yoqda tursin, tuyalardan tushib, odamlarga yaqinlashmoqchi bo‘lganida, tibetliklar bolalarning ko‘rinishidan cho‘chib, orqaga tisarila boshladilar.

Üç çocuk, dağ başındaki küçük kasabanın pazarını kolayca buldu. Deveden inmeden hayret eden Tibetliler, üç çocuğu hemen çevirip, kalakaldılar. Deveyi çökertip, üç çocuk yere indiğinde de, insanlar yanlarına yaklaşmaya, bir şey sormaya cesaret edemediler. Çünkü kaderin acısını, yolun zahmetini çeken üç çocuk, bir devenin hali meşakkatleri yüzlerinden anlaşılıyordu. Gözleri büyümüş, zayıflamış, kemikleri kemiklerine yapışmış, kıyafetleri yırtılmış, kirlenmiş hatta deve bile kapkara mezardan çıkmış gibiydi. Yol yön sormayı bırak, çocuklar deveden inip insanlara yaklaşmak istediğinde, Tibetliler korkarak geri çekilmeye başladı.

ئۈچ بالا تاغ بېشىدىكى ئىخچام شەھەرنىڭ بازىرىنى ئوڭاي تاپتى. تۆگىدىن چۈشمەي يېتىپ ھاڭقىيغان تىبەتلىكلەر ئۈچ بالىنى دەرھال <FR/>قورشاۋېلىپ تۇرۇپ-تۇرۇپ قېلىشتى. <MS/>تۆگىنى چۆككۈزۈپ، ئۈچ بالا يەرگە چۈشكەندىمۇ تىرىك جان قېشىغا يېقىنلاپ، ئەھۋال سوراشقا <FR/>چىداملىقى بارمىدى. سەۋەبى، تەغدىر ھەسرىتىدىن، يول ئازاۋىنى تارتقان ئۈچ بالا، بىر تۆگىنىڭ چەككەن <MS/>جاپالىرىدىن تۈرى-شەخسلىرىلا ئېيتىپ تۇرغاندەك. كۆزلىرى بىر چەتكە چىقىپ يۈدەپ، قۇرۇق سۈيەكلىرىگە ئىلىنغان، كىيىملىرىنىڭ <FR/>ساق ھەچ يېرى قالماي يىتىق-يۇلۇڭ چىققان، پۈتۈنلەي كىرلەنگىنى بىلەن چەكلەنمەي تۆگىسىگىچە قاراپ كۈيگە مىللىنىپ گۆرىدىن چىققاندەك ئىدى. ئەھۋال سورىماقتۈگۈر، تۆگىدىن چۈشۈپ ئادەملەرگە يېقىنلىماقچى بولغاندا تىبەتلىكلەر بالىلارنىڭ تۈرىدىن چۆچۈپ قورقۇپ كېتىپ، چېكىنىشكە باشلىدى.

Üç uşaq dağın başındakı kiçik qəsəbənin bazarını asanlıqla tapdı. Dəvədən düşmədən əvvəl heyrətlə baxan tibetlilər dərhal onların ətrafını dövrələdilər və heykəl kimi donub qaldılar. Dəvəni çökdürüb, uşaqlar yerə endikdə də, insanlar yaxınlaşıb nəsə soruşmağa cürət etmədilər. Çünki taleyin acısını, yolun məşəqqətini çəkmiş üç uşaqla bir dəvənin halı üzlərindən oxunurdu. Gözləri böyümüş, arıqlayıb sümükləri dərilərinə yapışmış, paltarları cırılmış, kir basmışdı. Hətta dəvə belə qapqara, sanki qəbirdən çıxmış kimi görünürdü. Yol soruşmaq bir yana, uşaqlar dəvədən enib insanlara yaxınlaşmaq istədikdə, tibetlilər qorxaraq geri çəkilməyə başladılar.

Кейуана үш баланың тілін түсінбесе де аянышты халдерін көріп, жаны ашыды ма, екі күн ақы-пұлсыз асырады. Түйесіне де жем-шөп беріп әлдендірді. Адам сияқты ыстық тамақ ішіп, аяқ шешіп ұйықтаған ертесіне-ақ Далай Ламаға жолығудың жолын қарастыра бастаған. Алайда ойларын жеткізіп айта алмағандықтан тілдері байланып, түйелерін де сата алмай шарасыз күйде отырғанда есік қағылды. Келген кісілер кемпірге әлде нәрселерді өз тілдерінде түсіндіріп, үш баланы сыртқа алып шықты. Сыртта Тибет монахтарынша бір иықтарына қызыл жамылғы жамылған екі кісі күтіп тұр екен. Оларды көре сала бастарын изеп, амандасқан сыңай танытты да:

Though the old woman couldn’t speak their language, she must have seen the pain and exhaustion in their eyes. For two whole days, she gave them shelter and food. She even fed the camel. After a hot meal and a warm place to sleep, the boys began to regain their strength. The very next morning, the old woman started trying to arrange an audience with the Dalai Lama. But without a common language, it was nearly impossible to explain. Just when all hope seemed lost, there was a knock at the door. A few men entered, said something to the old woman in Tibetan, and then stepped aside. They led the boys outside - where two monks in deep crimson robes were waiting. Seeing the children, the monks gave respectful nods and said:

Kampir uch bolaning tilini tushunmasa-da, ularning ayanchli ahvolini ko‘rib, rahmi keldimi, ikki kun bepul boqdi. U tuyasiga ham yem-xashak berib, uni quvvatlantirdi. Odamlardek issiq ovqat yeb, oyoq kiyimlarini yechib uxlagan kunning ertasigayoq Dalay Lama bilan uchrashish yo‘lini izlay boshladi. Biroq, fikrlarini ifoda eta olmagani uchun tillari bog‘lanib, tuyalarini ham sota olmay, chorasiz holatda o‘tirganlarida eshik taqilladi. Kelganlar kampirga o‘z tillarida allanimalarni tushuntirib, uch bolani tashqariga olib chiqishdi. Tashqarida bir yelkasiga tibetlik monaxlar singari qizil yopinchiq tashlab olgan ikki kishi kutib turardi. Ularni ko‘rishi bilanoq bosh irg‘ab, salomlashgandek bo‘ldi va:

Kocakarı, üç çocuğun dilini anlamasa da, hallerini görüp acıdı, iki gün karşılıksız besledi. Devesine de yem verip güçlendirdi. İnsan gibi sıcak yemek yiyip, ayakkabılarını çıkarıp uyuduklarının ertesi gün, Dalay Lama ile görüşmenin yolunu aramaya başladı. Ancak düşüncelerini ifade edemediği için dilleri bağlandı ve develerini de satamadılar ve çaresiz oturduklarında kapı çaldı. Gelen kişiler, karıkocaya bir şeyler anlatıp, üç çocuğu dışarı çıkardı. Dışarıda Tibetli rahiplere benzeyen, bir omuzlarına kırmızı örtü örtmüş iki kişi bekliyordu. Onları görür görmez başlarını sallayarak selam verdiler ve:

مۆتىۋەر ئانا ئۈچ بالىنىڭ تىلىنى چۈشەنمىسىمۇ ئېچىنارلىق ھاللىرىنى كۆرۈپ، ئۇگال بولۇپ كەتتىمۇ، ئىككى كۈن ھەققى-پۇلسىز باقتى. تۆگىسىنىمۇ يەم-چۆپ بېرىپ قۇۋەتلەندۈردى. ئادەم ئوخشاش ئىسسىق تاماق ئىچىپ، ئاياق يېشىپ ئۇخلىغان ئەتىسىگىلا <MS/>دالاي لامىغا يولۇقۇشنىڭ يولىنى قاراشتۇرۇشقا باشلىغان. ئويلىرىنى يەتكۈزۈپ ئېيتالمىغانلىقتىن تىللىرى باغلىنىپ، <MS/>تۆگىسىنىمۇ ساتالماي چارىسىز رايىدا ئولتۇرغاندا ئىشىك قېقىلدى. كەلگەن كىشىلەر مومايغا بىر نەرسىلەرنى ئۆز تىلىدا چۈشەندۈرۈپ، ئۈچ بالىنى سىرتقا ئېلىپ چىقتى، سىرتتا <MS/>تىبەت موناخلارچە بىر مۈرىلىرىدە <MS/>قىزىل يېپىنچەك يېپىلغان ئىككى كىشى كۈتۈپ تۇرغان ئىكەن. ئۇلارنى كۆرۈپلا باشلىرىنى ئېگىپ، ئامانلاشقان شەكىلدەك تونۇتتىدە:

Qoca qadın, uşaqların dilini anlamasa da, hallarıyla tanış olub onlara acıdı. İki gün boyunca heç bir qarşılıq gözləmədən həm onları, həm də dəvələrini doyurdu. Dəvəyə yem verib bir az güc toplamasına da kömək etdi. İnsan kimi isti yemək yeyib, ayaqqabılarını çıxarıb rahat yatdıqları sabah, Dalay Lama ilə görüşmək yolunu axtarmağa başladı. Lakin öz düşüncələrini ifadə edə bilmədiyi üçün dilləri bağlandı, nə də dəvələrini sata bildilər. Beləcə, ümidsiz şəkildə oturub nə edəcəklərini bilmədikləri anda qapı döyüldü. Gələn adamlar ər-arvada nəsə izah edib, üç uşağı çölə çıxardılar. Çöldə, bir çiyinlərinə qırmızı örtük atmış iki nəfər tibetli rahib gözləyirdi. Onları görən kimi başları ilə salam verib dedilər:

Тау басына тастан қашалып салынған шағын қала тұрғындары түгелге дерлік тибеттіктер еді. Бір-бірін жақсы танитын. Жер шалғайлығы мен жол қиыншылығынан жат жұрттықтар бұл елге келе бермейтін. Сондықтан үш күн бұрынғы түйеге мінгескен түрі бөтен, тілі жат үш баланың келісінен бүкіл қала құлақтанып үлгерген. Үш күннен бері арық түйесін сата алмай жүрген, аш болса да ұрлыққа бармаған, киімдері адам көргісіз болса да жүріс-тұрыстарынан тектіліктің, бекзаттықтың белгісі сезілген үш бала жайлы дерек Далай Ламаның да құлағына жеткен еді. Тибетше тек Далай Лама деген сөзді қайталап айта беретіндерін де естіген. Сонымен үш балаға деген Далай Ламаның да қызығушылығы оянып, өзіне шақыртқан беті еді. Түрік жұртының тумалары екендіктерін естігенде, кезінде Бөке батырдың әскерінен қалып кеткен Илсахан есімді жігітті таптыртып, аудармашылыққа дайындап та қойған екен.

The mountaintop city, carved into stone, was home almost exclusively to Tibetans. Everyone knew one another. Because of the remoteness, few foreigners ever visited. So, when three strange boys had arrived on a camel three days earlier, word had spread quickly. They were clearly not ordinary travelers. Though poor, ragged, and sunken-eyed, their movements and expressions revealed a noble bearing. Even the Dalai Lama had heard of them. Learning that they were of Turkic origin, the Dalai Lama had arranged for a local named Ilsakhan - a descendant of a soldier once left behind by Boke Batyr’s army - to serve as their translator.

Tog‘ cho‘qqisida toshdan yasalgan kichik shahar aholisining deyarli barchasi tibetliklar edi. Ular bir-birlarini yaxshi bilishardi. Yerning uzoqligi va yo‘l qiyinchiliklari tufayli begonalar bu mamlakatga kelaverishmasdi. Shuning uchun uch kun oldin tuyaga mingan uchta notanish bolaning kelishi butun shaharga ma’lum bo‘ldi. Uch kundan beri oriq tuyalarini sota olmayotgan, och bo‘lsa-da, o‘g‘irlik qilmagan, kiyimlari ko‘rimsiz bo‘lsa-da, xatti-harakatlarida aslzodalik va olijanoblik belgilari sezilib turgan uchta bola haqidagi ma’lumotlar Dalay Lamaning qulog‘iga yetib borgan edi. U tibet tilida faqat Dalay Lama degan so‘zni takrorlashlarini eshitgan. Shunday qilib, Dalay Lamaning ham uchta bolaga bo‘lgan qiziqishi uyg‘ondi va uni o‘ziga chaqirdi. Ularning turk qavmiga mansubligini eshitib, Boke botirning qo‘shinidan qolib ketgan Ilsaxon ismli yigitni topib, tarjimonlikka tayyorlab qo‘ygan ekan.

Dağ başına taştan kazarak inşa edilmiş küçük bir kasabanın sakinleri neredeyse tamamen Tibetlilerdi. Birbirlerini iyi tanıyorlardı. Uzak mesafeden dolayı ve zorlu yollar nedeniyle, yabancılar bu ülkeye pek gelmezdi. Bu nedenle, üç gün önce deveye binen garip görünümlü, yabancı dilli üç çocuğun gelişi kasabanın tamamına duyurulmuştu. Üç gündür zayıf bir devesini satamayan, aç olsalar da hırsızlık yapmayan, kıyafetleri görülmeye değmez olsa da davranışlarından asalet ve soyluluk belirtileri hissedilen üç çocukla ilgili haberler, Dalay Lama'nın kulağına da ulaşmıştı. Sadece Dalay Lama kelimesini tekrarladıklarını da duymuştu. Dolayısıyla, Dalay Lama'nın bu üç çocuğa karşı ilgisi uyanıp onları yanına çağırmıştı. Türk soyundan geldiklerini duyduğunda, bir zamanlar Böke Bahadır’ın ordusundan burada kalan İlsahan adında bir genci buldurup tercüman bile hazırlamıştı.

تاغ بېشىغا تاشتىن قوپۇرۇپ سېلىنغان ئىخچام شەھەر تۇرغۇنلىرى تۈگەل دېگىدەك تىبەتلىقلار ئىدى. بىر-بىرىنى ياخشى تونۇيدىغان. يەرنىڭ يىراقلىقى بىلەن يول قىيىنچىلىقىدىن يات يۇرتلۇقلار بۇ ئەلگە كېلىۋەرمەيدىغان. شۇنىڭدىن ئۈچ كۈن بۇرۇنقى <MS/>تۆگىگە<MS/> مىنگەن تۈرى باشقا، تىلى يات ئۈچ بالىنىڭ كېلىشىدىن پۈتكۈل شەھەر ئاڭلاپ ئۈلگەرگەن. ئۈچ كۈندىن بېرى ئورۇق تۆگىسىنى ساتالماي يۈرگەن، ئاچ بولسىمۇ ئوغۇرلۇققا بارمىغان، كىيىملىرى ئادەم كۆرگىسىز بولسىمۇ يۈرۈش-تۇرۇشلىرىدىن قەدىر قىممەتلىكنىڭ، بەكزاتلىقنىڭ بەلگۈسى سېزىلگەن ئۈچ بالا توغرىلىق مەلۇمات <MS/>دالاي لامىنىڭمۇ قۇلۇقىغا يەتكەن ئىدى. تىبەتچىلا <MS/>دالاي لاما دېگەن سۆزنى قايتىلاپ ئېيتىۋەرگىنىنىمۇ ئاڭلىغان. شۇنىڭ بىلەن ئۈچ بالىغا دېگەن <MS/>دالاي لامىنىڭمۇ قىزىقىشى ئوخۇنۇپ، ئۆزىگە چاقىرتقان بېتى ئىدى. تۈرك يۇرتىنىڭ تۇققانلىرى ئىكەنلىگىنى ئاڭلىغاندا، ئۆز ۋاقتىدا <MS/>بۆكې باتۇرنىڭ ئەسكىرىدىن قېلىپ قالغان ئىلساخان ئىسىملىق يىگىتنى تاپتۇرۇپ، تەرجىماننى تەييارلاپمۇ قويغان ئىكەن.

Dağın başında, daşlardan yonularaq salınmış kiçik şəhərcikdə yaşayanların demək olar ki, hamısı tibetli idi. Bir-birlərini yaxşı tanıyırdılar. Yolun uzaqlığı və keçilməzliyi ucbatından bu yerlərə yadlar nadir hallarda gəlirdi. Bu səbəbdən, üç gün əvvəl bir dəvəyə minib gələn, qəribə görünüşlü, fərqli dildə danışan üç uşağın gəlişi bütün şəhərdə yayılmışdı. Üç gündür zəif bir dəvəsini sata bilməyən, ac olsalar da oğurluq etməyən, paltarları baxılası olmasa da, davranışlarından nəzakət və soy soyluluq sezilən bu uşaqlar haqqında xəbərlər Dalay Lama’nın qulağına da çatmışdı. Onların yalnız “Dalay Lama” sözünü təkrar etdiklərini də eşitmişdi. Beləliklə, Dalay Lama bu uşaqlara maraq göstərib onları yanına çağırmışdı. Uşaqların türk soyundan gəldiyini öyrəndikdə, bir zamanlar Böke Bahadırın ordusundan bu torpaqlarda qalan İlsahan adlı bir gənci tapdırıb, tərcüməçi kimi hazırlatmışdı.

– Өз елінде, өз жерінде бейбіт тыныш өмірге қол жеткізе алмаған соң әкелер мақсаты Тибеттің Лхаса қаласына жету еді. Одан әрі Үндістан аркылы Тайпейге барып, азат ел атану болатын. Сонымен 1950 жылдың қыркүйек айының ортасында мыңға тарта кісі жолға шықтық. Жүктерді түйе, жылқы, өгіздерге артып түн жамылып Лхасаға бет түзедік. Ұйғыр, қытай, ақ орыстан құралған Жолбарыс басқаратын жауынгерлер бір күншілік жерде, ал уақ мал айдаушы малшылар жеті күншілік жерге ұзап кеткен. Он шақты ғана әскер біздің жанымызда қалып, қаладан ұзап шыққанша солар қорғайтын болып келісілді. Сөзімнің басында айтқанымдай, бұл көш Шығыс Түркістан мемлекетін құрушы зиялы кісілердің бір тобының отбасылары еді. Арамызда үлкеніміз Имин дамолда да жанұясымен бар болатын. Әкем Сәліс, білімділігімен қоса, бірнеше шет тілдерін жетік білетін. Мыналардың әкелері де тарихшы-ғалымдар, мемлекет кеңесшілері еді. Сондықтан құнды құжаттар мен кітаптардың өзі екі түйеге жүк болды. Келісілгендей жауынгерлермен де, малшылармен де уәделі жерде кездестік. Олай істемегенде үдере көшкен қалың ел көзге түсіп, қызыл қытай қырып салған болар еді. Кеткенімізді естіп, соңымыздан қуған қызыл қытайлармен жолай соғыса жүріп, бір айшылық жерге ұзадык. Ұзақ күн соғыстарда бізден адам шығыны көп бола қойған жоқ. Жолбарыстың жанындағы жауынгерлер жақсы қаруланған болатын. Жолбарыс жауынгерлердің басшысы, әрі әкем Сәлістің орынбасары еді. Қаскөлден өткен соң бір ай жол жүргенде бір жерге тынығу үшін аялдадық. Шақтап киіз үй тігіліп, қос жасалды. Жол-жөнекей уақ малдың жегені желініп, жолды көтере алмай өлгені өліп, біраз сиреп қалған еді. Ол ешкімнің жеке малы емес. Кімде қанша мал бар, бірге айдаған, жолда азық етеміз деген ортақ қазынаның малы болатын. Әкем елді әлдендірмек үшін сол малдан бір қойды алып соймақшы болғанда аяқ астынан дау шықты. Жолбарыс «малды сойғызбаймын, әлі қанша ай жол жүреміз» деп әкемнің қолындағы қойды тартып алды. Әкем ашуланып келесі қойды ала берем дегенде, Жолбарыстың жанындағы қытай әскерлер әкемді атып тастады. Әкем сол жерде тілге келмей жан тәсілім етті. Айғай-шу, мылтық дауысынан, қостан атып шыққан Әділ – мына Абдулхадімнің әкесі, бірнеше кісімен Жолбарысқа тұра ұмтылғанда оларды да сол жерде жайратып салды. Әкесінің жанында Абдулхадімнен үлкен 14-15 жастарға келген екі ұлы бар еді, оларды да сол жерде өлтірді. Әйелдер мен шуласып, үйлерге тығылды. Мен сыртта едім. Бәрін өз көзіммен көргенде сасқанымнан Имин дамолданың үйіне жүгірдім. Көргенімді айтып боламын дегенше тағы да бірнеше мылтықтың атылған дауыстары шықты. Имин дамолда сыртқа жүгіре шығып, Жолбарысқа барып:

-Unable to achieve peaceful life in our own land, our fathers’ goal was to reach Lhasa, the capital of Tibet. From there, we planned to continue through India and finally reach Taipei, where we could become a free nation. So, in mid-September 1950, nearly a thousand of us set out on the journey. We loaded our belongings onto camels, horses, and oxen, and under the cover of night, we headed toward Lhasa. The warriors led by Zholbarys-made up of Uyghurs, Chinese, and White Russians-were stationed a day’s march ahead, while the herders with the livestock were scattered seven days along the route. Only about ten soldiers stayed close to us to protect us until we had safely left the city. As I said at the beginning, this migration was made up of families of some of the intellectuals who had founded the East Turkestan state. Among us was our elder, Imin Damolla, who traveled with his family. My father, Salis, was not only educated but fluent in several foreign languages. The fathers of these men were also historians and scholars, and advisers to the government. Because of this, valuable documents and books were loaded onto two camels. As agreed, we met with the warriors and herders at the appointed places. Had we not done so, the large caravan would have drawn attention, and the Red Chinese would have slaughtered us. After news of our departure spread, the Red Chinese forces pursued us. While fighting our way past them, we traveled about a month’s distance. Despite the long battles, our losses were not greater than those of the enemy. The warriors by Zholbarys were well-armed. Zholbarys was the leader of these warriors and also my father Salis’s deputy. After traveling for a month beyond Kaskol, we stopped to rest. Yurts were pitched, and fires lit. Along the way, the small livestock had eaten too much wild grass, and some were too weak to continue and died. These animals did not belong to anyone individually; they were part of a communal herd meant to provide food for the journey. When my father planned to slaughter a sheep from this herd to strengthen the people, an argument suddenly broke out. Zholbarys said, “I won’t let the animals be slaughtered yet-we have many months left to travel,” and snatched the sheep from my father’s hands. When my father angrily reached for another sheep, Chinese soldiers beside Zholbarys shot him dead. My father died right there without a word.Amid the shouting and gunfire, Adil-Abdulhadim’s father-charged at Zholbarys with several men, but they were all brutally cut down on the spot. Alongside Abdulhadim’s father were two sons aged about fourteen or fifteen; they too were killed there. The women screamed and hid in the homes. I was outside. Seeing all this with my own eyes, I panicked and ran to Imin Damolla’s house. Before I could tell him what I saw, more gunshots rang out. Imin Damolla ran outside and confronted Zholbarys:

- O‘z yurtida, o‘z yerida tinch va osoyishta hayotga erisha olmagan otalarning maqsadi Tibetning Lhasa shahriga yetib borish edi. So‘ngra Hindiston orqali Taypeyga borib, ozod davlat bo‘lish edi. Shunday qilib, 1950-yil sentyabr oyining o‘rtalarida mingga yaqin kishi yo‘lga chiqdi. Yuklarni tuya, ot va ho‘kizlarga ortib, tun qorong‘usida Lhasa tomon yo‘l oldik. Uyg‘ur, xitoy va oq ruslardan tashkil topgan Yo‘lbars boshchiligidagi jangchilar bir kunlik masofada, mayda mol haydovchi chorvadorlar esa yetti kunlik masofada uzoqlashib ketgan edi. Faqat o‘ntacha askar bizning yonimizda qolib, shahardan uzoqlashgunimizcha ular himoya qilishga kelishib olindi. So‘zim boshida aytganimdek, bu ko‘chish Sharqiy Turkiston davlatini tashkil etgan bir guruh ziyolilarning oilalari edi. Oramizda eng kattamiz Imin damolla ham oilasi bilan birga edi. Otam Salis, bilimdon bo‘lishi bilan birga, bir necha chet tillarini mukammal bilardi. Bularning otalari ham tarixchi olimlar, davlat maslahatchilari edi. Shuning uchun qimmatli hujjatlar va kitoblarning o‘zi ikki tuyaga yuk bo‘ldi. Kelishilganidek, jangchilar va cho‘ponlar bilan va’da qilingan joyda uchrashdik. Shunday qilmaganimizda, ko‘chib ketayotgan ko‘p sonli xalq ko‘zga tashlanib, qizil xitoyliklar ularni qirib tashlagan bo‘lardi. Ketganimizni eshitib, orqamizdan quvgan qizil xitoyliklar bilan yo‘l-yo‘lakay jang qilib, bir oylik masofaga uzoqlashdik. Uzoq davom etgan janglarda bizdan ko‘p odam yo‘qotilmadi. Yo‘lbarsning yonidagi jangchilar yaxshi qurollangan edi. Yo‘lbars jangchilarning boshlig‘i va otam Salishning o‘rinbosari edi. Kaskoldan o‘tganimizdan so‘ng bir oy yo‘l yurib, dam olish uchun bir joyda to‘xtadik. Kichik o‘tov tikildi va chodir qurildi. Yo‘l-yo‘lakay mayda mollarning yeyilgani yeyilib, yo‘lni ko‘tara olmay o‘lgani o‘lib, biroz siyraklashgan edi. Bu hech kimning shaxsiy moli emas edi. Kimda qancha mol bo‘lsa, birga haydab, yo‘lda oziq-ovqat uchun mo‘ljallangan umumiy xazinaning moli edi. Otam xalqni kuchaytirish uchun o‘sha mollardan bir qo‘yni so‘ymoqchi bo‘lganida, to‘satdan janjal chiqdi. Yo‘lbars "molni so‘ydirmayman, yana qancha oy yo‘l yuramiz" deb otamning qo‘lidagi qo‘yni tortib oldi. Otam g‘azablanib, keyingi qo‘yni olib ketmoqchi bo‘lganida, Yo‘lbarsning yonidagi xitoy askarlari otamni otib tashladilar. Otam o‘sha yerda tilga kirmay jon berdi. Shovqin-suron, miltiq ovozidan, chodirdan otilib chiqqan Odil - Abdulxodimning otasi, bir necha kishi bilan Yo‘lbarsga tashlanganda, ularni ham o‘sha yerda qirib tashlashdi. Otasining yonida Abdulxodimdan 14-15 yoshlar katta bo‘lgan ikki o‘g‘li bor edi, ularni ham o‘sha yerda o‘ldirishdi. Ayollar shovqin solib, uylarga yashirinishdi. Men tashqarida edim. Hammasini o‘z ko‘zim bilan ko‘rgach, dovdirab Imin domlaning uyiga yugurdim. Men ko‘rganlarimni aytib bo‘lgunimcha yana bir nechta miltiq ovozlari eshitildi. Imin domla tashqariga yugurib chiqib, Yo‘lbarsga borib:

Başınızdan geçenleri baştan sona anlatın – dediği için sözü uzaktan başlattım. İzin verirseniz, şimdi göç durumuna geleyim.

– ئۆز ئېلىدە، ئۆز يېرىدە ئامان تىنىچ ئۆمۈرگە قول يەتكۈزەلمىگەندىن كېيىن دادىلار مەخسىتى تىبەتنىڭ لخاسا شەھىرىگە يېتىش ئىدى. ئۇنىڭدىن نېرى ھىندىستان ئاركىلىق <MS/>تايپېيگە بېرىپ، <MS/>ئازات ئەل ئاتىنىش بولىدىغان. شۇنىڭ بىلەن 1950 يىلنىڭ سېنتەبىر ئېيىنىڭ ئوتتۇرىسىدا مىڭغا يېقىن كىشى يولغا چىقتۇق. يۈكلەرنى <MS/>تۆگە، <MS/>ئات، <MS/>ئۆكۈزلەرگە ئاتىپ كېچىنىڭ پەردىسىگە يوشۇرۇنۇپ لخاسىغا يۈزلىنىپ يول ماڭدۇق. ئۇيغۇر، خىتاي، ئاق ئورۇستىن قۇرۇلغان جولبارىس باشقۇرىدىغان جەڭچىلەر بىر كۈنچىلىك يەردە، ئەمدى <MS/>كىچىك مال ھايدىغۇچى <MS/>مالچىلار يەتتە كۈنچىلىك يەرگە ئۇزاپ كەتكەن. <MS/>ئوندەكلا ئەسكەر بىزنىڭ يېنىمىزدا قېلىپ، شەھەردىن ئۇزاپ چىققانچە شۇلار قورغايدىغان بولۇپ كېلىشتى. سۆزۈمنىڭ بېشىدا ئېيتقىنىمدەك، بۇ كۆچ <MS/>شەرقىي تۈركستان مەملىكىتىنى قۇرغۇچى زىيالى كىشىلەرنىڭ بىر توپىنىڭ ئائىلىلىرى ئىدى. ئارىمىزدا چوڭىمىز ئىمىن داموللىمۇ ئائىلىسى بىلەن بار بولغان. دادام سەلىس، بىلىملىكلىگى بىلەن قوشۇپ، بىر نەچچە چەت تىللىرىنى يېتەرلىك بىلىدىغان. مونۇلارنىڭ دادىلىرىمۇ تارىخچى-ئالىملار، مەملىكەت كېڭەشچىلىرى ئىدى. شۇنىڭدىن قىممەتلىك ھۆجەتلەر بىلەن كىتاپلارنىڭ ئۆزى ئىككى <MS/>تۆگىگە يۈك بولدى. كېلىشكەندەك جەڭچىلەر بىلەنمۇ، مالچىلار بىلەنمۇ ۋەدىلەشكەن يەردە ئۇچراشتۇق. ئۇنداق قىلمىغاندا توپ-توپ بولۇپ كۆچكەن قويۇق ئەل كۆزگە چۈشۈپ، <MS/>قىزىل خىتاي قىرىپ سالغان بولار ئىدى. كەتكىنىمىزنى ئاڭلاپ، كەينىمىزدىن قوغلىغان قىزىل خىتايلار بىلەن يولدا ئۇرۇشۇپ يۈرۈپ، بىر ئوچۇقچىلىق يەرگە كەتتۇق. ئۇزاق كۈن ئۇرۇشلاردا بىزدىن ئادەم چىقىمى كۆپ بولغىنى يوق. جولبارىسنىڭ يېنىدىكى جەڭچىلەر ياخشى قۇراللانغان ئىدى. جولبارىس جەڭچىلىرىنىڭ باشچىسى، يەنە دادام سەلىسنىڭ ئورۇنباسارى ئىدى. قاسكۆلدىن ئۆتكەندىن كېيىن بىر ئاي يول يۈرگەندە بىر يەرگە تىقىنىش ئۈچۈن توختىدۇق. ئۆلچەپ <MS/>كىگىز ئۆي تىكىپ، ۋاقىتلىق ئۆي ياسالدى. يول ئۈستىدە كىچىك مالنىڭ يېگىنى يېيىلىپ، يولنى كۆتىرەلمەي ئۆلگىنى ئۆلۈپ، بىر ئاز ئازلىنىپ قالغان ئىدى. ئۇ ھېچ كىمنىڭ يەكە مېلى ئەمەس. كىمدە قانچە مال بار، بىرگە ھايدىغان، يولدا ئوزۇق قىلىمىز دېگەن ئۇمۇمىي مۈلۈكنىڭ مېلى بولىدىغان. دادام ئەلنى تاماقلاندۇرماق ئۈچۈن شۇ مالدىن بىر قوينى ئېلىپ سويماقچى بولغاندا <FR/>تۇيۇقسىزدىن جېدەل چىقتى. جولبارىس «مالنى سويغۇزمايمەن، يەنى قانچە ئاي يول يۈرىمىز» دەپ دادامنىڭ قولىدىكى قوينى تارتىپ ئالدى. دادام ئاچچىغلىنىپ كېلەسى قوينى ئالىۋېرىمەن دېگەندە، جولبارىسنىڭ يېنىدىكى خىتاي ئەسكەرلىرى دادامنى ئېتىپ تاشلىدى. دادام شۇ يەردە <FR/>تىلغا كەلمەي جان ئۈزدى. ۋاراڭ-چۇرۇڭ، مىلتىق ئاۋازىدىن، ۋاقىتلىق ئۆيدىن ئېتىلىپ چىققان ئەدىل – مونۇ ئابدۇلخادىمنىڭ دادىسى، بىرنەچچە كىشى بىلەن جولبارىسقا ئۇددۇل ئىنتىلغاندا ئۇلارنىمۇ شۇ يەردە ئۆلتۈرۋەتتى. دادىسىنىڭ يېنىدا ئابدۇلخادىمدىن چوڭ 14-15 ياشلارغا كەلگەن ئىككى ئوغلى بار ئىدى، ئۇلارنىمۇ شۇ يەردە ئۆلتەردى. ئاياللار بىلەن چۇلۇشۇپ، ئۆيلەرگە تىقىلدى. مەن سىرتتا ئىدىم. ھەممىسىنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرگەندە قورقۇنىمدىن <MS/>ئىمىن داموللانىڭ ئۆيىگە يۈگەردىم. كۆرگىنىمنى ئېيتىپ بېرىمەن دېگىچە يەنىمۇ بىر نەچچە مىلتىقنىڭ ئېتىلغان ئاۋازلىرى چىقتى. ئىمىن داموللىمۇ سىرتقا يۈگىرەپ چىقىپ، جولبارىسقا بېرىپ:

Üstdən-üstə keçənləri başdan sona danışdığınız üçün, mən göç vəziyyətinə gəlmək istərdim, – deyə cavab verdim. – İcazə versəniz, indi köç dövrümüzdən danışım.

– Мен емес. Қытайлар ғой оларды атқан. Менің еш кінәм жоқ, – деді Жолбарыс шімірікпестен.

-It’s not me. It’s the Chinese who shot them. I’m not to blame, Zholbarys replied without hesitation.

- Men emas. Ularni xitoyliklar otgan. Men aybdor emasman, - dedi Yo‘lbars pinagini buzmay.

– Kendi ülkesinde, kendi topraklarında barışçıl bir yaşam elde edemeyen babalarımızın amacı Tibet'in Lhasa şehrine ulaşmaktı. Oradan Hindistan üzerinden Taipei'ye gidip özgür bir ülke olmak istiyorlardı. Böylece, 1950 yılının Eylül ayının ortasında, bin kadar kişi yola çıktık. Yükleri deve, at ve öküzlere yükleyerek geceleyin Lhasa'ya doğru yol aldık. Uygur, Çinli ve beyaz Ruslardan oluşan Jolbarıs liderliğindeki savaşçılar bir günlük mesafeye uzaklaşmıştı, küçükbaş hayvanları süren çobanlar yedi günlük mesafeye uzaklaşmıştı. Yanımızda sadece on kadar asker vardı ve şehirden uzaklaşana kadar bizi onlar koruyacaklardı. Sözlerimin başında söylediğim gibi, bu göç, Doğu Türkistan devletini kuran aydınların bir grubunun aileleriydi. Aramızda büyüğümüz İmin Damolla da ailesiyle birlikteydi. Babam Salis, bilgili olmasının yanı sıra, birçok yabancı dili de çok iyi biliyordu. Bunların babaları da tarihçi-bilim insanları, devlet danışmanlarıydı. Bu yüzden değerli belgeler ve kitaplar iki deveye yük olmuştu. Anlaştığımız gibi hem askerlerle hem çobanlarla belirlenen yerde buluştuk. Aksi takdirde, göç eden kalabalık halk dikkat çeker ve Kızıl Çin tarafından katledilirdik. Gittiğimizi duyup peşimizden gelen Kızıl Çin ile savaşarak, bir aylık mesafeye uzayıp gittik. Uzun süren bu darbelerde bizden fazla insan kaybı olmadı. Jolbarıs'ın yanındaki askerler iyi silahlanmıştı. Jolbarıs, askerlerin lideri ve aynı zamanda babam Salis'in yardımcısıydı. Kasköl'den geçip bir aylık yolculuktan sonra dinlenmek için bir yere mola verdik. Çadırlar kuruldu ve çiftlikler yapıldı. Yolda küçükbaş hayvanlardan yediklerimiz var, yolculuğu kaldıramayıp ölenleri var böylece sayıları baya azalmıştı. O kimsenin özel hayvanı değildi. Kimin ne kadar hayvanı varsa, hep birlikte sürdük, yolda hacetimize kullanırız dediğimiz ortak hazinenin malıydı. Babam, halkı güçlendirmek adına o hayvanlardan bir koyun alıp kesmek istediğinde, aniden bir tartışma çıktı. Jolbarıs, "Hayvanları kestirmeyeceğim, daha ne kadar yol gideceğiz belli değil" diyerek babamın elindeki koyunu aldı. Babam öfkelenerek diğer koyunu yakalayacağım derken, Jolbarıs'ın yanındaki Çinli askerler babamı vurdular. Babam orada son sözünü bile söyleyemeden can verdi. Çığlıklar ile silah seslerinden ve dışarı ilk çıkan Adil - bu Abdulhadim'in babası, birkaç kişiyle Jolbarıs'a saldırdığında, onları da orada yere serdi. Babasının yanında Abdulhadim'den büyük, 14-15 yaşlarında iki oğlu vardı, onları da orada öldürdü. Kadınlar çığlık attı ve evlere saklandı. Ben dışarıdaydım. Her şeyi kendi gözümle görünce şaşkınlıktan İmin Damolla’nın evine koştum. Gördüklerimi anlatmayı bitirmeden bir kaç kurşun sesi daha duyuldu. İmin Damolla dışarı koşarak Jolbarıs'a gidip:

– مەن ئەمەس. خىتايلارغۇ ئۇلارنى ئاتقان. مېنىڭ ھېچ گۇنارىم يوق، – دېدى جولبارىس قىمىرلىماي.

Öz ölkəmizdə, öz torpağımızda sülh içində yaşaya bilməyən atalarımızın məqsədi Tibet Lhasaya çatmaq idi. Oradan Hindistan vasitəsilə Taypeyə gedib azad bir dövlət olmaq istəyirdilər. Beləliklə, 1950-ci ilin sentyabr ayının ortalarında, təxminən min nəfərlə yola çıxdıq. Yükü dəvələrə, atlara və öküzlərə yükləyərək gecələri Lhasaya doğru yol aldıq. Uyğur, Çinli və ağ Ruslardan ibarət Colbarıs liderliyindəki döyüşçülər bir günlük məsafəyə qədər uzaqlaşmışdı, mal qoşanları süren çobanlar isə yeddi günlük məsafəyə getmişdi. Yanımızda yalnız on nəfər əsgər var idi və şəhərdən çıxana qədər onlar bizi qoruyacaqdılar. Sözlərimin əvvəlində dediyim kimi, bu göç Şərq Türküstan dövlətini quran ziyalıların bir qrupunun ailələrindən ibarət idi. Aramızda böyükümüz İmin Damolla da ailəsi ilə birlikdə idi. Atam Salis, bilgili olmaqla yanaşı, bir çox xarici dili də çox yaxşı bilirdi. Onların ataları da tarixçi elm insanları, dövlət məsləhətçiləri idi. Bu səbəblə qiymətli sənədlər və kitablar iki dəvəyə yük olmuşdu. Razılaşdığımız kimi, həm döyüşçülərlə, həm də çobanlarla müəyyən edilmiş yerdə görüşməliydik. Əks halda, köç edənlər çox olsaydılar, Kırmızı Çin tərəfindən diqqət çəkər və qırılırdıq. Biz getdiyimiz xəbərini verən Qırmızı Çin ilə döyüşərək bir aylıq məsafəyə çatıb getdik. Uzun sürən bu çarpışmalarda bizdən çox insan itkisi olmadı. Colbarısın yanında olan döyüşçülər yaxşı silahlanmışdı. Colbarıs həm döyüşçülərin rəhbəri idi, həm də atam Salisin yardımçısı. Kasköl dən keçib bir aylıq səfərdən sonra dincəlmək üçün bir yerə dayandıq. Çadırlar quruldu, fermalar salındı. Yolda kiçikbaş mal qaradan götürdüklərimiz var idi, yolun çətinliyindən, soyuqdan, aclıqdan dözməyib ölənlər də var idi; beləliklə sayı xeyli azalmışdı. O heyvanlar heç kimin şəxsi malı deyildi. Kimin nə qədər malı varsa, hamı birlikdə sürürdü; yolda ehtiyacımız gəldikcə istifadə etmək üçün ortaq xəzinənin malı hesab olunurdu.

Екеуміз бұқпантайлап сыртқа шығып, үйдің артына бардық. Сөйтіп жүріп көзіміздің шалып қалғаны – Жолбарыстың қоластындағы әскері бүкіл әйел-балаларды шулатып бір жерге жиып жатыр екен. Киіз үйдің артында қайда қашарымызды білмей жалтақтап, жан-жағымыздан пана болар жер іздеп тұрғанда бір үйдің артында бүрісіп отырған Абдулхадімді көріп қалдық. Ол да бізді байқады. Қолымызды бір жартасқа карай сілтеп, барар бағытымызды білдіріп тұрғанда астаң-кестең айғай-шу басталып, тоқтаусыз мылтықтар атылды. Біз сол айғай-шуды пайдаланып, жақын жердегі биік тауға қаштық. Қашқаннан қашып жартастар арасынан бір үңгір тапқанша мылтық дауыстары мен әйелдың шыңғырған, жылаған дауыстары естіліп тұрды. Біз әкелерімізбен коса ана, бауырларымыздан да түгел айырылып, бұл дүниеде жападан-жалғыз қалғанымызды анық түсіндік. Үңгірде есімізді жия алмай үш күн отырдық. Қайда барарымызды да, не істерімізді де білмедік. Қарақшы Жолбарыс өзі өлтірген кісілер мен оның әйел-балаларын да түгел танитын. Өлгендер арасында үшеуміздің жоқ екенімізді анықтаған болуы керек, бізді іздеп шықты. Біз тығылған үңгірдің төбесіне дейін келді. Тәкаппарлығы ұстады ма, әлде Алла көмектесті ме, бізді алыстан іздеп, аяқтарының астындағы үңгірді байқамады. Сәл еңкейгенде үңгірді көретін еді де, бізді де тауып өлтіретін еді. Олар ұзап кеткен соң қараңғы түскенде қарнымыз ашып жұртқа бардық. Ешкімнің тірі қалмағанын сезсек те, көңіліміз сенбей, өз көзімізбен көргіміз келгені де рас-тын. Қандықол қарақшылар өлтіргенімен қоймай, жұртты түгел өртеген екен. Бірақ өліктерді көмбепті. Отқа әбден күйген, шала жанған адам денелерін түгелдеп, бір жерге жинап, жерледік. Жерледік – дегеніміз бекер, жер мұз, қар және қазатын кұралымыз да жоқ еді. Жерді жалғыз кездікпен және тырнақтарымызбен тырмалап, ойық жасап, өліктерді жинаған соң бетін қармен ғана жауып, аң-кұстан жасырдық. Көзімізден қанды жас ағып отырып, құран бағыштадық. Қолымыздан басқа ешнәрсе келмегеніне, ең болмаса бір-екеуін аман алып қала алмағанымызға қорландық. Үш күннен бері сата алмай жүрген түйемізді де сол жұрттан тапқан едік. Айғай-шу, мылтық дауыстарынан үркіп қашып, тынышталған соң қайта келген болуы керек. Есті жануар ғой, адам иісін алған ескі жұрттың бір жартасын ықтап жатыр екен. Бізді көргенде ол да боздап сала берді. Бізбен бірге қуанып, бізбен бірге адам сияқты жылағанын көзіміз көрді. Сонымен жұртта қалған қос уыс құртты азық етіп, шала жанған киіздерді тоқым етіп, түйемізді көлік етіп жолға шықтық.

The two of us slipped out and went to the back of the house. As we moved, we noticed that the soldiers under Zholbarys were gathering all the women and children in one place, causing a commotion. We didn’t know where to flee, and nervously looked around for shelter. Then we saw Abdulhadim crouching behind a house; he saw us too. When we pointed with our hands toward a nearby cliff to show the direction we planned to go, a sudden chaos broke out-shouts and continuous gunfire. Using the noise as cover, we ran toward a tall mountain nearby. We fled until we found a cave among the rocks. Gunshots, screams, and cries of women echoed behind us. We realized clearly that we had lost everything-our fathers, mothers, siblings-and were utterly alone in this world. We stayed in the cave for three days, unable to gather our thoughts or decide where to go next. Zholbarys, the ruthless bandit, knew all those he had killed, including their families. When he saw we were missing from among the dead, he must have started looking for us. His men came right to the top of the cave where we were hiding. Was it arrogance or divine mercy that kept them from seeing the cave? Had they bent down just a little, they would have spotted us and killed us. After they left, darkness fell, and with empty stomachs, we ventured out. Even though we felt no one could have survived, our hearts didn’t believe it-we wanted to see for ourselves. The bloodthirsty bandits hadn’t only killed everyone; they had burned the village to the ground. But they hadn’t buried the bodies. We gathered the charred, half-burned remains and buried them-not in a proper grave, for the ground was frozen, covered with snow, and we had no tools. Using only our hands and nails, we scratched a pit, placed the bodies inside, and covered them with snow and brush to hide them from animals. With tears streaming down our faces, we recited the Quran. We felt ashamed that we had been powerless, unable to save even one or two. We had also found our camel, which had been lost for three days, hiding among the ruins-probably scared by the shouting and gunfire and returned once the noise died down. The animal was intelligent; sensing human presence, it had stayed close to the ruins. When it saw us, it neighed softly. We saw it rejoice with us and cry like a human being. With only a handful of dried worms to eat,charred felt to mend, and our camel as our only transport, we set off once again.

Ikkalamiz bildirmasdan tashqariga chiqib, uyning orqasiga o‘tdik. Shunday qilib, biz Yo‘lbarsning qo‘l ostidagi askarlari barcha ayollar va bolalarni shovqin soldirib bir joyga to‘playotganini ko‘rib qoldik. O‘tovning orqasida qayoqqa qochishni bilmay, atrofga alanglab, boshpana izlab turganimizda bir uyning orqasida g‘ujanak bo‘lib o‘tirgan Abdulxodimni ko‘rib qoldik. U ham bizni payqadi. Qo‘limiz bilan bir qoyani ko‘rsatib, boradigan yo‘nalishimizni bildirish paytida, to‘s-to‘polon boshlandi va uzluksiz o‘q ovozlari eshitildi. Biz bu shovqin-surondan foydalanib, yaqin atrofdagi baland tog‘ga qochdik. Qochganimizcha qochib, qoyalar orasidan bir g‘orni topgunimizcha, o‘q ovozlari va ayollarning chinqirgan, yig‘lagan ovozlari eshitilib turdi. Biz otalarimiz bilan birga onalarimiz, aka-ukalarimizdan ham butunlay ayrilib, bu dunyoda yolg‘iz qolganimizni aniq angladik. G‘orda o‘zimizga kelolmay uch kun o‘tirdik. Qayerga borishni ham, nima qilishni ham bilmasdik. Qaroqchi Yo‘lbars o‘zi o‘ldirgan odamlarni ham, ularning xotin-bolalarini ham yaxshi tanirdi. O‘lganlar orasida uchovimiz yo‘qligimizni aniqlashgan bo‘lsa kerak, bizni qidirib chiqishdi. Biz yashiringan g‘orning tepasigacha kelishdi. Takabburligi tutdimi yoki Alloh madad berdimi, bizni uzoqdan izlab, oyoqlari ostidagi g‘orni payqashmadi. Sal egilganda g‘orni ko‘rgan va bizni ham topib o‘ldirgan bo‘lardi. Ular uzoqlashgandan so‘ng, qorong‘i tushganda, qornimiz ochib yurtga bordik. Hech kim tirik qolmaganini sezgan bo‘lsak-da, ko‘nglimiz ishonmay, o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rgimiz kelgani ham rost edi. Qonxo‘r qaroqchilar o‘ldirish bilangina qolmay, yurtni butunlay yoqib yuborishgan ekan. Lekin jasadlarni ko‘mishmabdi. Olovda kuygan, chala yongan odamlarning jasadlarini yig‘ishtirib, bir joyga to‘plab, dafn qildik. Dafn qildik deganimiz behuda, yer muz, qor va qazish uchun qurolimiz ham yo‘q edi. Yerni yolg‘iz pichoq va tirnoqlarimiz bilan tirnab, o‘yiq yasab, jasadlarni yig‘gach, faqat qor bilan yopib, hayvon va qushlardan yashirdik. Ko‘zlarimizdan qonli yoshlar oqib, Qur’on o‘qidik. Qo‘limizdan hech narsa kelmaganidan, hech bo‘lmaganda bir-ikkitasini qutqara olmaganimizdan xijolat bo‘ldik. Uch kundan beri sota olmayotgan tuyamizni ham o‘sha joydan topgan edik. U shovqin-suron va miltiq ovozlaridan cho‘chib qochib, tinchlik bo‘lgach qaytib kelgan bo‘lishi kerak. Aqlli hayvon-da, odam hidini olgan eski qo‘nalg‘aning bir qoyasini pana qilib yotgan ekan. Bizni ko‘rganda u ham bo‘zlab yubordi. U biz bilan birga quvonib, biz bilan birga odamdek yig‘laganini ko‘zimiz bilan ko‘rdik. Shunday qilib, qo‘nalg‘ada qolgan ikki hovuch qurtni oziq qilib, chala yongan namatlarni to‘qim qilib, tuyamizni ulov qilib yo‘lga chiqdik.

O anda Abdülkerim'in – bu Toktağan'ın babası, evinden çıkan bir kaç Çinli arka tarafından gelip İmin Damolla’yı kılıçla boğazlayarak öldürdü. Ben evi dolaşıp saklanarak Toktağan'ın evine girdiğimde, annesi ve babası kanlar içinde, yarı canlılarmış. Benim sesimi duyunca bir yorganların arkasından Toktağan çıktı. Onu gören babası elindeki bıçağı çocuğuna verip:

ئىككىمىز قورققاندەك پۈكلىنىپ سىرتقا چىقىپ، ئۆينىڭ كەينىگە باردۇق. شۇنداق قىلىپ يۈرۈپ كۆزىمىزنىڭ كۆرۈپ قالغىنى – جولبارىسنىڭ قول ئاستىدىكى ئەسكىرى پۈتكۈل ئايال-بالىلارنى چۇلىتىپ بىر يەرگە يىغىۋاتقان ئىكەن. <MS/>كىگىز ئۆينىڭ كەينىدە قەيەرگە قاچارىمىزنى بىلمەي چەكچىيىپ قاراپ، يان-ياقىمىزدىن پانا بولار يەر ئىزدەپ تۇرغاندا بىر ئۆينىڭ كەينىدە پۈكلىنىپ ئولتۇرغان ئابدۇلخادىمنى كۆرۈپ قالدۇق. ئۇمۇ بىزنى بايقىدى. قولىمىزنى بىر يارتاشقا كاراپ شىلتىپ، بارار يۆنىلىشىمىزنى بىلدۈرۈپ تۇرغاندا <FR/>ۋەيرانچىلىق ۋاراڭ-چۇرۇڭ باشلىنىپ، توختىماي مىلتىقلار ئېتىلدى. بىز شۇ ۋاراڭ-چۇرۇڭنى پايدىلىنىپ، يېقىن يەردىكى ئېگىز تاغقا قاچتۇق. قاچقاندىن قېچىپ يارتاشلار ئارىسىدىن بىر ئۆڭكۈر تاپقانچە مىلتىق ئاۋازلىرى بىلەن ئاياللارنىڭ چېقىرغان، يىغلىغان ئاۋازلىرى ئاڭلىنىپ تۇردى. بىز دادىلىرىمىز بىلەن قوشۇپ ئانا، قېرىنداشلىرىمىزدىنمۇ تۈگەل ئايرىلىپ، بۇ دۇنىيادا <FR/>يالغۇزدىن-يالغۇز قالغىنىمىزنى ئېنىق چۈشەندۇق. ئۆڭكۈردە ھوشۇمىزنى يىغالماي ئۈچ كۈن ئولتاردۇق. قەيەرگە بارارىمىزنىمۇ، نېمە قىلىشىمىزنىمۇ بىلمىدۇق. قاراقچى جولبارىس ئۆزى ئۆلتۈرگەن كىشىلەر بىلەن ئۇنىڭ ئايال-بالىلىرىنىمۇ تۈگەل توناتتى. ئۆلگەنلەر ئارىسىدا ئۈچىلىمىزنىڭ يوق ئىكەنلىگىمىزنى ئېنىقلىغان بولۇشى كېرەك، بىزنى ئىزدەپ چىقتى. بىز تىقىلغان ئۆڭكۈرنىڭ تۆپىسىگىچە كەلدى. تەكەپپۇرلۇقى تۇتتىمۇ، ياكى ئاللا ياردەملەشتىمۇ، بىزنى يىراقتىن ئىزدەپ، ئاياقلىرىنىڭ ئاستىدىكى ئۆڭكۈرنى بايقىمىدى. سەل ئەگىلگەندە ئۆڭكۈرنى كۆرىدىغان ئىدىمۇ، بىزنىمۇ تېپىپ ئۆلتىرىدىغان ئىدى. ئۇلار ئۇزاپ كەتكەندىن كېيىن قاراڭغۇ چۈشكەندە قارنىمىز ئېچىپ يۇرتقا باردۇق. ھېچ كىمنىڭ تىرىك قالمىغىنى سەزسەكمۇ، كۆڭلىمىز ئىشەنمەي، ئۆز كۆزىمىز بىلەن كۆرگىمىز كەلگىنىمۇ راستىنى. قانلىق قول قاراقچىلار ئۆلتەرگىنى بىلەن قويماي، يۇرتنى تۈگەل كۆيدۈرگەن ئىكەن. بىراق ئۆلۈكلەرنى كۆممەپتۇ. ئوتقا ئۇبدان كۆيگەن، چالا يانغان ئادەم تەنلىرىنى تۈگەللەپ، بىر يەرگە يىغىپ، يەرلىدۇق. يەرلىدۇق – دېگىنىمىز بېكار، يەر مۇز، قار يەنى قازىدىغان قۇرالىمىزمۇ يوق ئىدى. يەرنى يالغۇز نوۋەت بىلەن يەنە تىماقلىرىمىز بىلەن تىرنىلاپ، ئويۇق ياساپ، ئۆلۈكلەرنى يىققاندىن كېيىن يۈزىنى قار بىلەنلا يېپىپ، ھايۋان-قۇشتىن يوشۇردۇق. كۆزىمىزدىن <FR/>قانلىق ياش ئېقىپ ئولتۇرۇپ، قۇران بېغىشلىدۇق. قولىمىزدىن باشقا ھېچ نەرسە كەلمىگىنىگە، ئەڭ بولمىسا بىر-ىككىسىنى ئامان ئېلىپ قالالمىغىنىمىزغا ئازاپلاندۇق. ئۈچ كۈندىن بېرى ساتالماي يۈرگەن <MS/>تۆگىمىزنىمۇ شۇ يۇرتتىن تاپقان ئىدۇق. ۋاراڭ-چۇرۇڭ، مىلتىق ئاۋازلىرىدىن ئۈركۈپ قېچىپ، تېچلانغاندىن كېيىن قايتا كەلگەن بولۇشى كېرەك. ئەقىللىك ھايۋانغۇ، <FR/>ئادەم ھىدىنى ئالغان ھېلىقى يۇرتنىڭ بىر يارتاشنى يوشۇرۇنۇپ ياتقان ئىكەن. بىزنى كۆرگەندە ئۇمۇ <FR/>بوزلاپ كەلدى. بىز بىلەن بىرگە خۇشال بولۇپ، بىز بىلەن بىرگە ئادەم ئوخشاش يىغلىغىنىنى كۆزىمىز كۆردى. شۇنىڭ بىلەن يۇرتتا قالغان ۋاقىتلىق ئۆيدە ئوچۇم قۇرۇتنى ئوزۇق ئېتىپ، چالا يانغان <MS/>كىگىزلەرنى توقۇم قىلىپ، <MS/>تۆگىمىزنى <MS/>ئۇلاق قىلىپ يولغا چىقتۇق.

O anda Abdulkerimin – yəni Toqtağan ın atası – evindən çıxan bir neçə Çinli arxadan gəlib İmin Damolla’nın boğazını qılıncla kəsərək öldürdü. Mən isə evi dolanıb, gizlənərək Toqtağan ın evinə girdiyində gör¬düm ki, anası və atası qan içində, yarı həyatdadırlar. Səsi çıxanda yorganların arxasından Toqtağan çıxdı. Onu görən atası əlindəki bıçağı uşağına verib:

– Сол оқиғадан бері Лхасаға жетем дегенше қанша уақыт жол жүрдіңдер? – деп сұрады.

-How long did it take you to reach Lhasa since that incident?, he asked.

- O‘sha voqeadan keyin Lhasagacha qancha yo‘l bosdingiz? - deb so‘radi u.

Abdulsattar bu noktaya gelip durduğunda çeviri yapan İlsahan'ın canı sıkıldı, sesi titredi ve son sözleri zorla bitirdi.

– شۇ ۋەقەدىن بېرى لخاساغا يېتىمەن دېگىچە قانچە ۋاقىت يول يۈردۈڭلار؟ – دەپ سورىدى.

Əbdülsəttar bu yerə gəlib dayandıqda, tərcüməçi İlsahanın canı sıxıldı, səsi titrədi və son sözlərini zorla bitirdi