Корпустан іздеу

Сол-ақ екен, Жолбарыс өкіре Далай Ламанын аяғын сыртынан кұшақтай құлады.

At once, Zholbarys let out a wail and threw himself at the Dalai Lama’s feet again, clutching his legs.

Shu zahoti Yo‘lbars Dalay Lamaning oyog‘ini quchoqlab yiqildi.

Üç çocuğun anlattıklarının doğruluğuna ve Jolbarıs'ın annesini bile satabilecek kadar iki yüzlü olduğuna tamamen ikna olan Dalay Lama, yüzünü çevirerek, elini arkasına doğru işaretle:

شۇنداق ئىكەن، جولبارىس ھۆكىرەپ دالاي لامىنىڭ ئاياغىنىڭ سىرتىدىن كۇچاغلاپ يىقىلدى.

Üç uşağın danışdıqlarının doğruluğuna və Colbarısın anasını belə sata biləcək qədər ikiüzlü olduğuna tam inanan Dalay Lama üzünü çevirib, əli ilə arxasına işarə verdi:

Далай Лама аяғын тартпастан, теріс қарап тұрған бойда мойнын кері бұрып «мынаны көрдіңдер ме» – дегендей үш балаға қарады. Сонан соң аяғын Жолбарыстың қолдарынан сілки жұлып алып, мінберіне барып отырды да:

Without pulling his leg away, the Dalai Lama turned his head slightly, glancing back at the three boys as if to say, “Do you see this?” Then he shook Zholbarys’s hands loose, returned to his throne, and proclaimed loudly for all to hear:

Dalay Lama oyoqlarini tortmasdan, teskari o‘girilib, bo‘ynini orqaga burib, uchta bolaga qaradi, go‘yo "buni ko‘rdingizmi?" Keyin oyog‘ini Yo‘lbarsning qo‘lidan tortib olib, minbarga o‘tirdi va:

O anda Jolbarıs, Dalay Lama'nın ayaklarına dışarıdan sarılarak yere kapandı.

<MS/>دالاي لاما ئايىقىنى تارتماستىن، تەتىر قاراپ تۇرغان بويىدا بوينىنى ئەكسىچە بۇرۇپ «مونۇنى كۆردىڭلارمۇ» – دېگەندەك ئۈچ بالىغا قارىدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئايىغىنى جولبارىسنىڭ قوللىرىدىن سىلكىپ يۇلۇپ ئېلىپ، مىنبەرىگە بېرىپ ئولتۇردىدە:

O anda Colbarıs Dalay Lamanın ayaqlarına sarılıb yerə yıxıldı.

Екі тибеттік күзетші үш баланы жер астындағы тышқан ініндей айналма жолдармен жасырған бөлмелеріне қайта алып жүрді. Жер астына қарағанда тау жынысына көбірек ұқсайды. Өйткені, тастардан қашалып салынған жолдардың ені екі адам қатар сиятындай ғана болса, биіктігі бір жарым метрге жетер-жетпес еді. Сондықтан балалар тік, ал күзетшілер еңкейіп жүріп келеді. Бұл жолдардың сырын білетіндер болмаса, тосын келген кісі адасар еді. Кейде жолға қарағанда балалардың жасырынбақ ойнайтын жерлеріне көбірек ұқсайды. Ара-арасындағы тесіктерге жалт бұрылсаң-ақ көзден ғайып боласың. Аю апанындай әлгі тесіктердің арғы жағында адам еңкейіп кіретін ағаш есіктер және оның жанында да тағы осындай айналма жолдар көрінеді. Үш бала жан-жағына қанша алақтап қараса да кай есіктен кіріп, қай тесіктен шығып келе жаткандарын алды-артындағы күзетшілерден байқай алар емес. Ілгерідегі күзетші тоқтап есік ашқанша кешегі бөлмелеріне келген-келмегендерін біле алмаған да еді.

Two Tibetan guards led the three boys back to their hidden chambers through winding underground passages, like a mouse’s burrow beneath the earth. Yet it felt less like being underground and more like moving through solid mountain rock. The corridors, carved out of stone, were just wide enough for two people to walk side by side, and barely a meter and a half high. The boys walked upright, while the guards had to stoop as they moved. Anyone unfamiliar with these passages would surely lose their way. At times, they seemed more like secret hiding places children might use for games. Turn suddenly into one of the side openings and you would vanish from sight at once. Beyond those bear-den-like holes were wooden doors low enough that one had to bend to enter-and beside them, more twisting passageways branched off again.

Ikki tibetlik qo‘riqchi uch bolani yer osti sichqon inidek aylanma yo‘llar bilan yashirgan xonalariga olib ketdi. Yer ostidan ko‘ra tog‘ jinsiga ko‘proq o‘xshaydi. Chunki toshlardan o‘yib yasalgan yo‘llarning kengligi ikki kishi baravar sig‘adigan bo‘lsa, balandligi bir yarim metrga yetmasdi. Shuning uchun bolalar tik yurishadi, qo‘riqchilar esa egilib yurishadi. Bu yo‘llarning sirini biladiganlar bo‘lmasa, notanish odam adashgan bo‘lardi. Ba’zida u yo‘ldan ko‘ra ko‘proq bolalarning bekinmachoq o‘ynaydigan joylariga o‘xshaydi. Oralaridagi teshiklarga yalt etib qarasang, ko‘zdan g‘oyib bo‘lasan. Ayiq uyasidek keladigan o‘sha teshiklar ortida odam egilib kiradigan yog‘och eshiklar va uning yonida yana shunday aylanma yo‘llar ko‘rinadi. Uchala bola har tomonga alanglab, qaysi eshikdan kirib, qaysi teshikdan chiqayotganlarini oldindagi va orqadagi qo‘riqchilardan ajrata olmadilar. Oldindagi qorovul to‘xtab, eshikni ochguncha ular kechagi xonalariga kirgan-kirmaganliklarini bilolmadilar.

Dalay Lama, ayağını çekmeden, yüzünü çevirmiş bir halde boynunu büküp "bunu gördünüz mü" der gibi üç çocuğa baktı. Sonra ayağını Jolbarıs'ın kollarından kurtarıp, kürsüsüne oturdu ve şöyle dedi:

ئىككى تىبەتلىك كۈزەتچى ئۈچ بالىنى يەر ئاستىدىكى چاشقان ئۇگىسىدەك ئايلانما يوللار بىلەن يوشۇرۇن بۆلمىلىرىگە قايتىدىن ئېلىپ يۈردى. يەر ئاستىغا قارىغاندا تاغ جىنىسىغا كۆپىرەك ئوخشايدۇ. سەۋەبى، تاشلاردىن قوپۇرۇپ سېلىنغان يوللارنىڭ ئىنى ئىككى ئادەم قاتار پاتىدىغاندەكلا بولسا، ئېگىزلىگى بىر يېرىم مېترغا يېتىپ-يەتمەس ئىدى. شۇنىڭدىن بالىلار تىك، كۈزەتچىلەر بولسا ئېگىلىپ يۈرۈپ كېلىدۇ. بۇ يوللارنىڭ سىرىن بىلىدىغانلار بولمىسا، چەتتىن كەلگەن كىشى ئادىشار ئىدى. بەزىدە يولغا قارىغاندا بالىلارنىڭ يوشۇرۇنماق ئوينايدىغان يەرلىرىگە كۆپىرەك ئوخشايدۇ. ئارىسىدىكى تۆشۈكلەرگە يالت قىلىپ بۇرۇلساڭ-ەي <MS/>كۆزدىن يوقاپ كېتىسەن. ئېيىق ماكانىدەك ھېلىقى تۆشۈكلەرنىڭ ئارتقى يېقىدا ئادەم ئېگىلىپ كىرىدىغان ياغاچ ئىشىكلەر يەنە ئۇنىڭ يېنىدىمۇ يەنە مۇشۇنداق ئايلانما يوللار كۆرىنىدۇ. ئۈچ بالا يان-يېقىغا قانچە كۆزلەپ قارىسىمۇ قايسى ئىشىكتىن كىرىپ، قايسى تۆشۈكتىن چىقىپ كېلىۋاتقىنىنى ئالدى-كەينىدىكى كۈزەتچىلەردىن بايقاپ ئالار ئەمەس. ئىلگەردىكى كۈزەتچى توختاپ ئىشىك ئاچقانچە تۈنۈگۈنكى بۆلمىلىرىگە كەلگەن-كەلمىگەنلىرىنى بىلەلمەيدىغاندەك ئىدى.

Dalay Lama ayağını çəkmədən, üzünü çevirərək başını əydi və “bunu gördünüzmü?” deyirmiş kimi üç uşağa baxdı. Sonra ayağını Colbarısın qollarından azad edib kürsüsünə oturdu və belə dedi:

Бөлме ортасына Жолбарыстан тәркіленген әкелерінің дүние-мүлкін үйіп кеткен екен. Үшеуі өз үйлерінің дүние-мүлкін көргенде әкелері базардан келгендей қуана бас салды. Бес-алты сандық, кебеже, сырты киізбен оралып, буылған түйіншектер. Түсін түстегенімен, олардың ішіндегі заттардан үш бала да бейхабар-тын. Сондықтан үшеуі сандық, кебеже, киіз демей, сенікі-менікі деп бөлмей бірінен кейін бірін ашып көре бастады. Алғашқы сандықтан-ак түрлі-түрлі біраз киім-кешек шықты. Үшеуі дереу тибеттіктер берген киімдерді шешіп, бойларына келетінін шақтап киіп алды. Одан кейінгі кебежеден ұзақ жолға жарайтын талқан, құрт, ірімшік азықтары шықты. Ал келесі бір сандықтан әшекей бұйымдар мен қойдың асығындай, бала жұдырығындай бірнеше кесек алтын тапты. Үш бала ең маңыздыларын бір дорбаға салып, аузын буып бөлек қойды да, қалған дүниелерді қайта буып-түйіп бір төбе етіп үйді. Неге олай істегендерін өздері де түсінген жоқ. Сол бір қасіретті күннен бері үш бала тұтас бір бүтінге айналып кеткендей. Бір-біріне сөз шығындамай-ақ тілмен емес, көзбен сөйлесіп, ыммен түсінісіп, қимылмен бірдей әрекетке де көше салатын. Бір-бірінің жанын түсініп, бір-бірін меңгеріп алғаны сонша, қарсы келген қандай да бір кедергілерге жауаптары да, әрекеттері де бірдей еді. Мына дорбаны да не үшін, қандай сапар алды дайындыкқа әзірлегендерін өздері де білмейді. Сағат санап, сәттілік пен сәтсіздік, өмір мен өлім алма-кезек арпалысқан заманда күні ертең тағдырларынын қалай болары да беймәлім еді. Сондықтан қандай жағдайға да тас-түйін дайын-тын. Үш бала қатал тағдырларынан қайраттанды. Басынан өткен қиыншылықтарынан ширатыла түсті. Жаманшылықтардан жиреніп, жақсы адам болуға, жақсы өмір сүруге ынталанды. Балалықтарымен бір-ақ күнде қоштасып, бір-ақ күнде есейіп шыға келген.

In the center of the room lay a heap of their fathers’ belongings, confiscated from Zholbarys. At the sight of the familiar possessions from their homes, the three boys rushed forward with joy, as though their fathers had just returned from the market. There were five or six chests, cupboards, and bundles wrapped in felt and tightly tied. Though they recognized the containers, none of them knew exactly what was inside. Without dividing anything into “yours” or “mine,” they opened one chest after another together. From the first chest came various items of clothing. At once, they took off the garments given to them by the Tibetans and put on the ones that fit them best. From the next cupboard came food suited for long journeys-talkan, dried curds, and cheese. In another chest, they found jewelry and several chunks of gold, some the size of sheep knucklebones, others as large as a child’s fist. The boys placed the most important items into a single bag, tied it tightly, and set it aside. The rest they repacked neatly into a pile. They themselves did not quite know why they did it that way. Since that tragic day, the three had become as one. They no longer needed words-communicating with glances, gestures, and shared movements. They understood one another so completely that their reactions to any obstacle were instinctively the same. They did not know why they prepared that bag, nor for what journey it might be meant. In a time when fortune and misfortune, life and death wrestled hour by hour, their fate for the next day was uncertain. So they stood ready for anything. Hardened by cruel destiny, strengthened by suffering, they recoiled from evil and yearned to live well, to become good people. In a single day, they had said farewell to childhood and grown up all at once.

Xona o‘rtasida To‘lbarsdan musodara qilingan otasining mol-mulki uyilib yotardi. Uchovlari o‘z uylarining mol-mulkini ko‘rganlarida, otalari xuddi bozordan kelgandek xursand bo‘lib yugurib kelishdi. Besh-oltita sandiq, kavaja, kigiz bilan o‘ralgan va bog‘langan tugunlar. Garchi u tush ko‘rgan bo‘lsa-da, uchala bola ham ularning ichidagi narsalardan bexabar edi. Shuning uchun uchovlon sandiq, kavaja, kigiz demay, seniki-meniki demay birin-ketin ochib ko‘rishdi. Birinchi sandiqdan turli xil kiyim-kechaklar topildi. Uchtasi darhol tibetliklar bergan kiyimlarni yechib, o‘zlariga mos kiyimlarni kiyib olishdi. Undan keyin keladigan kavajadan yo‘lga yaraydigan talqon, qurt, pishloq chiqdi. Boshqa bir sandiqdan esa taqinchoqlar va qo‘y to‘pig‘idek, bola mushtidek bir necha bo‘lak oltin topdi. Uchta bola eng muhimlarini bir xaltaga solib, og‘zini bog‘lab alohida qo‘yishdi, qolganlarini esa qayta bog‘lab, bir tepaga to‘plashdi. Nega bunday qilishganini o‘zlari ham tushunishmasdi. O‘sha fojiali kundan beri uchta bola bir butun bo‘lib qolgandek edi. Ular bir-birlariga so‘z sarflamasdan, til bilan emas, balki ko‘z bilan gaplashish, imo-ishoralar bilan tushunish va harakatlar bilan bir xil harakatlarga o‘tishardi. Улар бир-бирларининг қалбларини тушуниб, бир-бирларини шу қадар ўрганиб олган эдиларки, қаршиларида турган ҳар қандай тўсиқларга уларнинг жавоблари ҳам, ҳаракатлари ҳам бир хил эди. Bu sumkani nima uchun va qanday safarga tayyorlashganini o‘zlari ham bilishmaydi. Omad va omadsizlik, hayot va o‘lim bir-biriga galma-gal urilib turgan zamonda ertangi taqdirlari qanday bo‘lishi ham noma’lum edi. Shuning uchun u har qanday vaziyatga tayyor edi. Uch nafar bola o‘zlarining shafqatsiz taqdirlaridan ruhlandi. Boshidan kechirgan qiyinchiliklar uni yanada kuchaytirdi. U yomonliklardan jirkanib, yaxshi odam bo‘lishga va yaxshi hayot kechirishga intildi. Bolalik bilan bir kunda xayrlashib, bir kunda ulg‘ayib qolishdi.

Hainliğin çaresi yoktur! Birini satan, bin kişiyi de satar. Bin kişiyi satan, devletini de, dinini de, anasını da satar! Tek çaresi ölümdür! Götürün şunu!- diye sarayın içindekilerin hepsine duyurarak bağırdı.

بۆلمە ئوتۇرىسىدا جولبارىستىن قالدۇرۇپ كەتكەن دادىلىرىنىڭ <MS/>دۈنىيا-مۈلكىنى دوگىلاپ قويغان ئىكەن. ئۈچى ئۆز ئۆيلىرىنىڭ <MS/>دۈنىيا-مۈلكىنى كۆرگەندە دادىلىرى بازاردىن كەلگەندەك خۇشال بولدى. بەش-التە <MS/>ساندۇق، <MS/>يېمەك-ىچمەك قويۇلغان ساندۇقچە، سىرتى <MS/>كىگىز بىلەن ئورىلىپ، باغلانغان <MS/>بولاقلار. چۈشىنىپ چۈشەنگىنى بىلەن، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى نەرسىلەردىن ئۈچ بالىمۇ بېخەۋەر ئىدى. شۇڭلاشقا ئۈچى <MS/>ساندۇق، <MS/>يېمەك-ىچمەك قويۇلغان ساندۇقچە، <MS/>كىگىز دېمەي، سېنىڭكى-مېنىڭكى دەپ بۆلمەي بىرىدىن كېيىن بىرىنى ئېچىپ كۆرۈشكە باشلىدى. دەسلەپكى <MS/>ساندۇقتىن تۈرلۈك-تۈرلۈك بىر ئاز <MS/>كىيىم-كېچەك چىقتى. ئۈچى دەررۇ تىبەتلىكلەر بەرگەن كىيىملەرنى يېشىپ، بويلىرىغا كېلىدىغانلىرىنى چاغلاپ كىيىۋالدى. ئۇنىڭدىن كېيىنكى <MS/>ساندۇقچىدىن ئۇزاق يولغا يارايدىغان <MS/>تالقان، <MS/>قۇرۇت، <MS/>ئىرىمچىك ئوزۇقلىرى چىقتى. كېلەسى بولسا بىر <MS/>ساندۇقتىن <MS/>بېزەك بۇيۇملار بىلەن <MS/>قوينىڭ ئوشۇغىدەك، <MS/>بالا مۇشتۇمىدەك <MS/>بىر نەچچە كېسەك ئالتۇن تاپتى. ئۈچ بالا ئەڭ كېرەكلىرىنى بىر <MS/>خالتىغا سېلىپ، ئاغىزىنى باغلاپ بۆلەك قويدىدە، قالغان دۇنيالارنى قايتىدىن بوغۇپ-تۈگۈپ بىر تۆپە قىلىپ دوگلىدى. نېمىگە ئۇنداق قىلغىنى ئۆزلىرىمۇ چۈشەنگىنى يوق. شۇ بىر ھەسىرەتلىك كۈندىن بېرى ئۈچ بالا تۇتاش بىر پۈتۈنگە ئايلىنىپ كەتكەندەك. بىر-بىرىگە سۆز چىقارمايلا تىل بىلەن ئەمەس، كۆز بىلەن سۆزلىشىپ، شەرەت بىلەن چۈشىنىپ، مىلدىرلىشى بىلەن بىردەك ھەرىكەتكىمۇ كۆچەلەيدىغان. بىر-بىرىنىڭ جېنىنى چۈشىنىپ، بىر-بىرىنى ئۈگىنىپ ئالغىنى شۇنچە، قارشى كېلگەن قانداقلا بىر توسالغۇلۇقلارغا جاۋاپلىرىمۇ، ھەرىكەتلىرىمۇ بىردەك ئىدى. مونۇ خالتىنىمۇ نېمە ئۈچۈن، قانداق سەپەر ئالدى تەييارلىكقا تەييارلىغانلىرىنى ئۆزلىرىمۇ بىلمەيدۇ. سائات ساناپ، مۇۋاپىقىيەتلىك بىلەن مۇۋاپىقىيەتسىزلىك، ئۆمۈر بىلەن ئۆلۈم نوۋەت بىلەن ئالمىشىپ كۈرەشكەن زاماندا كېيىنكى كۈنى تەغدىرلىرى قانداق بولارىمۇ بېمەلۇم ئىدى. شۇنداقتىن قانداق جاغداي بولسىئىمۇ تولۇق تەييار ئىدى. ئۈچ بالا قاتتىق تەغدىرلىرىدىن غەيرەتلەندى. بېشىدىن ئۆتكەن قىيىنچىلىقلىرىدىن ئايلىنىپ چىقتى. يامانچىلىقلاردىن يىركىنىپ، ياخشى ئادەم بولۇشقا، ياخشى ئۆمۈر سۈرۈشكە ئىنتىلدى. بالىلىقلىغى بىلەن بىرلا كۈندە خوشلىشىپ، بىرلا كۈندە چوڭ بولۇپ كەتكەن.

Xainliyin çarəsi yoxdur! Birini satan, digərini də satacaq. Digərini satan, dövlətini də, dinini də, anasını da satacaq! Tək çarəsi ölümdür! Aparın bunu! – deyə saraydakı hər kəsə eşidilən səslə qışqırdı.

Ертесіне Далай Лама үшеуін қайта шақыртты. Бұл жолы қызыл қытай әскерлері қуғыншылықпен келген екен. Бір қауым елдің орнында қалған үш баланы кері алып кетіп, әкелерінің орнына мұралық беріп, өскенде қызмет те ұсынбақшы екен. Бұл жолы да Далай Лама ерікті балалардың өздеріне берді. Алайда кері қайтпайтындықтарын ашып айтты. Қызыл қытай әскерлері Тибет еліне кең жайлап келе жатқанымен, әлі де тісін батыра қоймаған шағы еді. Сондықтан Далай Ламаны сыйлағандық танытып, үш баланы қолынан жұлып алып кете алмады. Қызыл қытай әскерлері шығып кеткен соң Далай Лама ға тосын сауал тастап:

The next day, the Dalai Lama summoned them again. This time, Red Chinese soldiers had arrived in pursuit. They proposed taking the three boys back, restoring them to the places their fathers had held, granting them homes and property, and offering them positions when they came of age. Once again, the Dalai Lama left the choice entirely to the boys. They openly declared that they would not return. Though the Red Chinese forces were already spreading across Tibetan lands, they had not yet fully tightened their grip. Out of respect for the Dalai Lama, they did not dare seize the boys by force. After the soldiers departed, the Dalai Lama posed an unexpected question:

Ertasi kuni Dalay Lama uchovini yana chaqirdi. Bu safar qizil xitoy qo‘shinlari ta’qib bilan kelgan edi. Bir jamoa yurt o‘rnida qolgan uch bolani qaytarib olib ketib, otalarining o‘rniga meros qoldirmoqchi va ular ulg‘ayganlarida ularga ish taklif qilmoqchi edi. Bu safar ham Dalay Lama ixtiyori bolalarning o‘ziga berildi. Biroq ortga qaytmasliklarini ochiq aytishdi. Qizil Xitoy qo‘shinlari Tibetga keng ko‘lamda kirib kelayotgan bo‘lsa-da, hali tishlarini botirmagan edi. Shuning uchun Dalay Lamaga hurmat ko‘rsatib, uch bolani qo‘lidan tortib ololmadi. Qizil Xitoy qo‘shinlari chiqib ketgandan so‘ng, Dalay Lamaga kutilmagan savol berdi:

İki Tibetli muhafız, üç çocuğu yeraltındaki bir fare deliği gibi dolambaçlı yollardan sakladıkları odalarına geri götürdü. Yeraltı, dağ kayasına daha çok benziyordu. Çünkü, kayalardan oyulmuş yollar, yan yana iki insanın sığabileceği genişlikteydi ve yüksekliği bir buçuk metreyi geçmiyordu. Bu yüzden çocuklar dik yürüyor, muhafızlar ise eğilerek geçiyordu. Bu yolları bilenler olmasa, yabancılar kaybolabilirdi. Bazen yollardan çok, çocukların saklambaç oynadığı yerlere benziyordu. Aralıklı olarak karşınıza çıkan deliklerden birine dönüp bakınca gözden kayboluyordunuz. Bir ayı mağarası gibi o deliklerin ötesinde, insanların eğilerek girebileceği ahşap kapılar ve yanında yine benzer dolambaçlı yollar görünüyordu. Üç çocuk, etraflarına ne kadar dikkatle bakarsa baksın, hangi kapıdan girip hangi delikten çıktıklarını öndeki ve arkalarındaki muhafızlardan anlayamadılar. Öndeki muhafız kapıyı açana kadar, dünkü odalarına gelip gelmediklerini bilemediler.

ئەتىسى <MS/>دالاي لاما ئۈچىنى قايتىدىن چاقىرتتى. بۇ قېتىم <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى زۇلۇملۇق بىلەن كەلگەن ئىكەن. بىر يۇرت ئەلنىڭ ئورنىدا قالغان ئۈچ بالىنى قايتۇرۇپ ئېلىپ كېتىپ، دادىلىرىنىڭ ئورنىغا مىراس بېرىپ، ئۆسكەندە خىزمەتمۇ ئۇسۇنماقچى ئىكەن. بۇ قېتىمدا <MS/>دالاي لاما ئەركىنلىكنى بالىلارنىڭ ئۆزلىرىگە بەردى. ئەگەردە قايتىپ قايتمايدىغانلىقىنى ئېچىپ ئېيتتى. <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى تىبەت ئېلىگە كەڭ يېيىلىپ كېلىۋاتقىنى بىلەن، تېخىچە چىشىنى پاتىرالمىغان چېغى ئىدى. شۇندىن كېيىن <MS/>دالاي لامانى ھۆرمەت تونۇتۇپ، ئۈچ بالىنى قولىدىن يۇلۇپ ئېلىپ كېتەلمىدى. <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى چىقىپ كەتكەندىن كېيىن <MS/>دالاي لامىغا كۈتۈلمىگەن سوئال قويۇپ:

İki Tibetli mühafizəçi, üç uşağı yeraltında siçan dəliyi kimi dolanbaclı yollarla gizlətdikləri otaqlarına geri apardılar. Yeraltı, daha çox dağ qayasına oxşayırdı. Çünki, qayalardan oyulmuş yollar yan-yana iki adamın sığacağı qədər geniş, hündürlüyü isə bir buçuk metrdən çox deyildi. Buna görə uşaqlar dik dayanıb gəzə bilirdi, mühafizəçilər isə əyilərək keçirdilər. Bu yolları bilməyənlər üçün yad adamlar asanlıqla itə bilərdi. Bəzən bu yollar uşaqların gizlənib-oynadığı yerlərə oxşayırdı. Aralıqla qarşıya çıxan dəliklərdən birinə baxanda gözlərdən itirdin. Bir ayı mağarasını xatırladan o dəliklərin o tayında insanın əyilərək girə biləcəyi taxta qapılar və yenə bənzər dolanbaclı yollar görünürdü. Üç uşaq ətraflarına nə qədər diqqətlə baxsalar da, hansı qapıdan girib, hansı dəlikdən çıxdıqlarını önlərində və arxalarındakı mühafizəçilərdən anlaya bilmirdilər. Önündəki mühafizəçi qapını açana qədər dünənki otaqlarına gəlib-gəlmədiklərini bilmədilər.

– Әкелеріміз сол жерде өсіп-өнетінімізге көздері жетіп, көңілдері сенгенде бізді осы азапты жолға алып шығар ма еді?!

-Had our fathers believed that we would grow and thrive there, would they ever have led us onto such a road of suffering?

- Otalarimiz o‘sha yerda o‘sib-ulg'ayishimizni ko‘zi yetib, ishonch hosil qilganlarida, bizni bu azobli yo‘lga olib chiqarmidilar?!

Ertesi gün, Dalay Lama üçünü yeniden çağırttı. Bu defa, peşlerinden kızıl Çin askerleri gelmişti. Bir topluluğun geride kalan üç çocuğunu geri götürmek, babalarının yerine miras hakkı vermek ve büyüdüklerinde onlara görev teklif etmek istiyorlarmış. Bu sefer de Dalay Lama seçimi çocuklara bıraktı. Ancak geri dönmeyeceklerini açıkça söylediler. Kızıl Çin askerleri Tibet topraklarına yayılmak üzere olsa da henüz dişlerini geçirememişlerdi. Bu yüzden Dalay Lama'ya saygı göstererek, üç çocuğu elinden alamadılar. Kızıl Çin askerleri gittikten sonra Dalay Lama şaşkınlıkla sordu:

– <MS/>دادىلىرىمىز شۇ يەردە ئۆسۈپ-يېتىلىشىمىزگە <FR/>كۆزلىرى يېتىپ، كۆڭۈللىرى ئىشەنگەندە بىزنى مۇشۇ ئازاپلىق يولغا ئېلىپ چىقىرار ئىدىمۇ؟!

Ertesi gün Dalay Lama üçün üçünü yenidən çağırtdı. Bu dəfə arxalarından qırmızı Çin əsgərləri gəlmişdi. Bir topluluğun qalan üç uşağını geri aparmaq, atalarının yerinə miras hüququ vermək və böyüyəndə onlara vəzifə təklif etmək istəyirdilər. Bu dəfə də Dalay Lama seçimi uşaqlara verdi. Amma onlar açıqca geri dönməyəcəklərini söylədilər. Qırmızı Çin əsgərləri Tibet torpaqlarına yayılmaq üzrə olsa da hələ dişlərini keçirə bilməmişdilər. Buna görə Dalay Lamaya hörmət göstərərək, üç uşağı əlindən ala bilmədilər. Qırmızı Çin əsgərləri getdikdən sonra Dalay Lama heyrətlə soruşdu:

– Қалай ойлайсыңдар, Жолбарыстың сендердің ата-ана, бауырларынды түгел қырып салуының астарында не бар, мақсаты не болған? – деп сұрады.

-What do you think lay behind Zholbarys’s slaughter of your parents and siblings? What was his purpose?

- Nima deb o‘ylaysiz, Yo‘lbarsning ota-onangizni, aka-ukalaringizni qirib tashlashidan maqsad nima edi? - deb so‘radi.

Babalarımız o topraklarda büyüyebileceğimize güven duysaydı bizi bu çileli yola çıkarırlar mıydı?!

– قانداق ئويلايسىلەر، جولبارىسنىڭ سىلەرنىڭ <MS/>ئاتا-ئانا، قېرىنداشلارنى تۈگەل قىرىپ تاشلىشىنىڭ ئاستىدا نېمە بار، مەخسىتى نېمە بولغان؟ – دەپ سورىدى.

Atalarımız o torpaqlarda böyüyəcəyimizə inansaydı, bizi bu əzablı yola çıxarardımı?!

Абдулсаттар бұл жолы да мүдірместен:

Once again, Abdulsattar replied without hesitation:

Abdulsattor bu safar ham ikkilanmasdan:

Abdulsattar'ın soruya soruyla karşılık vermesini beklemeyen Dalay Lama afalladı. Bir süre sessizlikten sonra, aklındaki en büyük sorunun cevabını öğrenmek istedi:

ئابدۇلساتتار بۇ قېتىممۇ تىلسىماي:

– Abdulsəttarın suala sualla cavab verməsini gözləməyən Dalay Lama çaşdı.Bir az səssizlikdən sonra, ağlındakı ən böyük sualın cavabını öyrənmək istədi:

– Жете алмайтын. Ол Тайпейде жоғары мансаптарға жету үшін өзінен биік лауазымды кісілерді түгел өлтіріп, жолын тазартып алмақшы болды. Біздің әкелеріміздің ең болмаса бірінің көзі тірі болса, оған ешқандай да билік жоқ-тын.

-No. To attain high office in Taipei, he needed to eliminate everyone above him and clear his path. As long as even one of our fathers remained alive, no power would ever be his.

- Yetib bo‘lmaydi. U Taypeyda yuqori lavozimlarga erishish uchun o‘zidan yuqori mansabdor shaxslarni o‘ldirib, yo‘lini tozalab olmoqchi edi. Bizning otalarimizdan birortasi hayot bo‘lsa, unga hech qanday hokimiyat yo‘q edi.

– Yönetim, iktidarlık,- dedi.

– يېتەلمەيدىغان. ئۇ تايپېيدە يۇقۇرى مەنسەرلەرگە يېتىش ئۈچۈن ئۆزىدىن يۇقۇرى لاۋازىملىق كىشىلەرنى تۈگەل ئۆلتۈرۈپ، <FR/>يولىنى تازارتىپ ئالماقچى بولدى. بىزنىڭ دادىلىرىمىزنىڭ ئەڭ بولماسا بىرىنىڭ <FR/>كۆزى تىرىك بولسا، ئۇنىڭغا ھېچ قانداقمۇ ھۆكۈمرانلىق يوق ئىدى.

– İdarəetmə, hakimiyyət – dedi.

– Сендерге бір жеті уақыт беремін. Қазір жол жабық. Мына Жолбарыстың ұстаған қолын қызыл қытай әскерлерібір жетіден соң алып кетеді. Соған дейін болашақтарыңды қай елмен байланыстыратындықтарыңды айтатын болыңдар.

-I will give you one week,- he said. For now, the road is closed. The Red Chinese soldiers will come to claim the man Zholbarys captured in one week’s time. By then, you must decide with which country you wish to bind your future.

- Sizga bir hafta muddat beraman. Hozir yo‘l yopiq. Qizil Xitoy qo‘shinlari bu Yo‘lbarsning qo‘lini bir haftadan keyin olib ketishadi. Ungacha kelajagingizni qaysi davlat bilan bog‘lashingizni ayting.

Mümkün değildi. O, Taipei'de yüksek mevkilere ulaşmak için kendinden daha yüksek rütbeli kişileri öldürerek yolunu açmak istedi. Babalarımızdan en az biri hayatta olsaydı, o iktidar olmazdı.

– سىلەرگە <MS/>بىر ھەپتە ۋاقىت بېرىمەن. ھازىر يول يېپىق. مونۇ جولبارىسنىڭ تۇتقان ئەسكەرلىرىنى <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى <MS/>بىر ھەپتىدىن كېيىن ئېلىپ كېتىدۇ. شۇڭغىچە كېلەچەكلىرىڭلارنى قايسۇ ئەل بىلەن باغلاشتۇرىدىغانلىقىڭلارنى ئېيتىدىغان بولۇڭلار.

Mümkün deyildi. O, Taypey-də yüksək vəzifələrə çatmaq üçün özündən yüksək rütbəli şəxsləri öldürərək yolunu açmaq istəyirdi. Atalarımızdan ən azı biri sağ olsaydı, o hakimiyyət olmazdı.

Құдай біздіжайдан-жай кезіктірмеген болар, лайым жақсылыққа жолықтырғай, деп ойлады Абдулхадім бөлмесіне келе. Жатса-тұрса үндістандық саудагермен жолығудың жолын ойластыра бастады.

God would not have brought us together without reason-may it be for good, Abdulhadim thought as he returned to his room. From that moment on, he could think of nothing but how to meet the Indian merchant again.

Xudo bizni bekorga yo‘liqtirmagan bo‘lsa kerak, yaxshilikka yo‘liqtirsin, deb o‘yladi Abdulxodim xonasiga kirib. Yotsa ham, tursa ham hind savdogari bilan uchrashish yo‘lini o‘ylay boshladi.

Sanki suya düşmüş gibi başları önlerine eğilmiş, dışarı yönelen üç çocuk, Dalay Lama’yla görüşmek için sırada bekleyen birkaç tüccarı fark etti. Kalın, kovuk sakallı Hindistanlı kervan başını, Abdulhadim hemen tanıdı. Biraz hal hatır sordular, fakat daha fazla konuşmaya cesaret edemediler; zira etraftaki muhafızlardan çekinip şüphe uyandırmak istemediler. Bu yüzden sadece nerede konakladıklarını öğrenip yollarına devam ettiler.

<MS/>خۇدايىم بىزنى <MS/>بېكاردىن-بېكار ئۇچراتمىغان بولار، دايىم ياخشىلىققا يولۇقتۇرغاي، دەپ ئويلىدى ئابدۇلخادىم بۆلمىسىگە كېلىپ. <FR/>ياتسا-تۇرسا ھىندىستانلىق سودىگەر بىلەن يولۇقۇشنىڭ يولىنى ئويلاتۇرۇشقا باشلايدۇ.

Sanki suya düşmüş kimi başları önə enmiş, çölə tərəf yönələn üç uşaq Dalay Lama ilə görüşmək üçün növbədə dayanan bir neçə taciri fərq etdi. Qalın, boşqabaqlı Hindistanlı kervan başını Abdulxədim dərhal tanıdı. Bir az hal-əhval tutdular, amma daha çox danışmağa cəsarət etmədilər; çünki ətrafdakı mühafizəçilərdən qorxub şübhə yaratmaq istəmirdilər. Buna görə yalnız harada qaldıqlarını öyrənib yollarına davam etdilər.

– Бұл жерден шығудың жолын мен білемін, – деді Тоқтаған Абдулхадімнің ойын оқып тұрғандай.

-I know a way out of here,- Toktagan said, as if reading Abdulhadim’s thoughts.

- Bu yerdan chiqish yo‘lini men bilaman, - dedi To‘xtagan Abdulxodimning fikrini o‘qiyotgandek.

Hint kervanının başı, ticaret için Ürümçi'ye birkaç kez gelmişti. Abdulhadim'in babasının evinden de birkaç kez yemek yemişti. Türkçe'yi temiz konuşabiliyordu. Okumuş, çok şey öğrenmiş, ulaşılması zor kitapları bile temin eden, işine sadık bir adamdı. Uzun boylu, esmer tenli, badem gibi kara gözleri ve kalın kaşları, sakallarıyla ve başındaki beyaz sarığıyla uyum içindeydi. Güler yüzlü ve çocukseverdi. Birkaç kez evine gelmiş, şu anda hangi kitapları okuduğunu, genel olarak yaşam, doğa ve toplum sorunları hakkında sorular sorarak Abdulhadim'i de konuşmaya dahil ederdi.

– بۇ يەردىن چىقىشنىڭ يولىنى بىلىمەن، – دېدى توقتاغان ئابدۇلخادىمنىڭ ئويىنى ئوقۇپ تۇرغاندەك.

Hind kervanının başı, ticarət üçün Ürümçiyə bir neçə dəfə gəlmişdi. Abdulxədim’in atasının evində də bir neçə dəfə yemək yemişdi. Türk dilini təmiz danışa bilirdi. Oxumuş, çox şey öyrənmiş, çatılması çətin kitabları belə təmin edən, işinə sadiq bir adam idi. Uzunboylu, tünd dəriyə malik, badam kimi qara gözləri və qalın qaşları, saqqalı və başındakı ağ sarığı ilə uyğunlaşırdı. Gülərüz və uşaqları sevirdi. Bir neçə dəfə evinə gəlmiş, hazırda hansı kitabları oxuduğunu, ümumilikdə həyat, təbiət və cəmiyyət problemləri barədə suallar verərək Abdulxədimi də söhbətə qatardı.

– Ол тесіктердің арғы жағында тағы осындай жолдар кездеседі. Оң жактағы тесіктерге бұрылсақ, сыртқа шығатын жол табамыз деп ойлаймын. Өйткені оң жақтардан күн сәулесін көріп қалғанмын.

-Beyond those openings, there are more passages just like these. If we turn into the ones on the right, I think we’ll find a way outside. I’ve seen sunlight coming from that direction.

- Bu teshiklarning narigi tomonida yana shunday yo‘llar bor. O‘ylaymanki, o‘ng tomondagi teshiklarga burilsak, tashqariga chiqish yo‘lini topamiz. Chunki men o‘ng tomondan quyosh nurlarini ko‘rdim.

Bu kapıdan Dalay Lama'nın kapısına kadar tam 998 adım. Her 150 adımda bir delik var.

– ئۇ تۆشۈكلەرنىڭ كەينى يېقىدا يەنە مۇشۇنداق يوللار ئۇچرايدۇ. ئوڭ ياقتىكى تۆشۈكلەرگە بۇرۇلساق، سىرتقا چىقىدىغان يول تاپىمىز دەپ ئويلايمەن. سەۋەۋى ئوڭ ياقلاردىن كۈن يورۇغىنى كۆرۈپ قالغانمەن.

Bu qapıdan Dalay Lamaya qədər tam 998 addımdır. Hər 150 addımda bir dəlik var

Ертесіне кеш қарая бөлмелерінен сытылып шыққан үш бала расында да Тоқтағанның қадамымен есептей жүріп бір тесіктен сыртқа топ ете секіріп түсті. Жолай ел көзінен тасалана жүріп үндістандық керуен басын тапты. Екеуі сақтықпен сыртта қалып, Абдулхадім анадайдан көзімен ымдап керуен басын қауіпсіздеу жерге шығарып алып, болған жағдайды қысқа ғана баяндап, өздерін Үндістанға алып кетуін өтінді. Үндістандық керуенбасы салған жерден ат тонын ала қашты.

The next evening, as darkness fell, the three boys slipped quietly from their rooms. Counting their steps exactly as Toktagan had said, they leapt out through one opening and emerged outside. Moving carefully, staying out of sight, they found the Indian caravan leader. Two of the boys remained hidden while Abdulhadim approached, signaling silently and leading him to a safer spot. There, he briefly explained what had happened and asked him to take them to India. The caravan leader recoiled at once, as if struck.

Ertasi kuni kechqurun xonalaridan qochib chiqqan uch bola haqiqatan ham To‘xtagan qadamlari bilan sanay-sanay bir teshikdan tashqariga sakrab tushishdi. Yo‘l-yo‘lakay odamlar ko‘zidan yashirinib, hind karvonining boshini topdi. Ikkalasi ehtiyotkorlik bilan tashqarida qolishdi va Abdulxodim uzoqdan ko‘zlari bilan imo qilib, karvon boshini xavfsizroq joyga olib chiqdi, sodir bo‘lgan voqeani qisqacha bayon qilib, ularni Hindistonga olib ketishni so‘radi. Hindistonlik karvonboshi darhol ot choponini olib qochdi.

İkisi de şaşkınlıkla Toktağan'a baktı.

ئەتىسى كەچ يېقىنلىشىپ بۆلمىلىرىدىن يوشۇرۇن چىققان ئۈچ بالا راستىندىمۇ توقتاغاننىڭ قەدىمى بىلەن ھېساپلاپ يۈرۈپ بىر تۆشۈكتىن سىرتقا توپ قىلىپ سەكىرەپ چۈشتى. يول ئۈستىدە ئەل كۆزىدىن يوشۇرۇن يۈرۈپ ھىندىستانلىق كارۋان بېشىنى تاپتى. ئىككىسى ساقلىق بىلەن سىرتتا قېلىپ، ئابدۇلخادىم ئەۋۇ تەرەپتىن كۆزى بىلەن ئىشارە قىلىپ <MS/>كارۋان بېشىنى بېخەتەرلىك يەرگە چىقىرىپ ئېلىپ، بولغان جاغداينى قىسقىلا بايانلاپ، ئۆزلىرىنى ھىندىستانغا ئېلىپ كېتىشىنى ئۆتۈندى. ھىندىستانلىق <MS/>كارۋان بېشى شۇ يەردەلا رەت قىلدى.

Hər ikisi də təəccüblə Toqtağan a baxdı.

Абдулхадім мән-жайды түсінген соң керуен басына көп қиылмай, қашан жолға шығатынын, қай жолмен жүретінін егжей-тегжейлі сұрап алды да, қоштасып жүріп кетті.

After understanding the situation, Abdulhadim did not linger with the caravan leader. He asked in detail when they would depart and which route they would take, bid farewell, and left.

Abdulxodim voqeani tushunib yetgach, karvon boshida ko‘p to‘xtamay, qachon yo‘lga chiqishini, qaysi yo‘ldan yurishini batafsil so‘radi-da, xayrlashib jo‘nab ketdi.

Gerçekten yardım etmek istiyorum. Ancak mümkün değil. Her yerde kızıl Çin askerleri var. Şehre girip çıkan herkesi arıyorlar. Hatta sizleri de bir hafta sonra Çin'e götürmek istiyorlar. O araya ben karışırsam başım gider- dedi acıyarak ama kendi canının her şeyden değerli olduğunu belirterek.

ئابدۇلخادىم پۈتكۈل ئەھۋالنى چۈشەنگەندىن كېيىن <MS/>كارۋان بېشىغا كۆپ توختالماي، قاچان يولغا چىقىدىغانلىقىنى، قايسى يول بىلەن يۈرىدىغانلىقىنى تەپسىلىي سوراپ ئالدىدە، خوشلىشىپ يۈرۈپ كەتتى.

Həqiqətən kömək etmək istəyirəm. Amma mümkün deyil. Hər yerdə Qızıl Çin əsgərləri var. Şəhərə girib çıxan hər kəsi axtarırlar. Hətta sizi də bir həftə sonra Çinə aparmaq istəyirlər. Araya mən qarışsam başım gedər – dedi kədərlə, amma öz canının hər şeydən qiymətli olduğunu vurğulayaraq.

Үш бала қай тесіктен шықса тура сол тесіктерден тышқанша өрмелеп жүріп бөлмелеріне жетіп жығылды. Далай Лама бұларды қызыл қытай әскерінің қолына өткізбекші екендігіне сенер-сенбестерін білмеді. Қызыл қытайдың қолына өтті дегеншe, елге жеткізбей жер жастандырарлары анық. Қызыл қытай әскерлерінің Қытайға аттануларына да, үндістандық керуеннің кері қайтуына да бір жеті уакыт бар. Қай жолды таңдағандары жөн. Кұдайым-ау, қалай тірі қалуға болады? Қайда барса қауіпсіз өмір сүре алады? Қай елден пана таба алады?

The three children crept back through the same openings they had used to escape, like mice, and collapsed into their rooms. The Dalai Lama could not have known whether they would fall into the hands of the Red Chinese soldiers. And if they did, it was certain that the children would never see their homeland again-they would be buried in the ground before reaching it. There was one week before the Red Chinese troops left Tibet, and the Indian caravan would return. Which path should they choose? How could they survive? Where could they live safely? Which country could offer them refuge?

Uchala bola qaysi teshikdan chiqsa, o‘sha teshiklardan sichqondek tirmashib, xonalariga kirib ketishdi. Dalay Lama ularni qizil xitoy qo‘shinlari qo‘liga topshirmoqchi ekanligiga ishonish-ishonmaslikni bilmasdi. Qizil xitoylar qo‘liga o‘tgandan so‘ng, ular mamlakatga yetib bormasdan, yer bilan yakson qilishlari aniq. Qizil Xitoy qo‘shinlarining Xitoyga yurishi uchun ham, hind karvonining qaytishi uchun ham bir hafta vaqt bor edi. Qaysi yo‘lni tanlashlari kerak. Xudoyim, qanday qilib tirik qolish mumkin? Qayerga borsangiz, xavfsiz yashay olasizmi? U qaysi davlatdan boshpana topishi mumkin?

Abdulhadim durumu anladıktan sonra, kervanbaşına çok fazla yüklenmeyip, ne zaman yola çıkacaklarını ve hangi yoldan gideceklerini detaylıca sordu ve vedalaşıp ayrıldı.

ئۈچ بالا قايسى تۆشۈكتىن چىقسا دەل شۇ تۆشۈكتىن چاشقاندەك ئۆمۈلەپ يۈرۈپ بۆلمىلىرىگە يېتىپ كىرىپ كەتتى. <MS/>دالاي لاما بۇلارنى قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىنىڭ قولىغا ئۆتكەزمەكچى ئىكەنلىگىگە ئىشىنىپ-ىشەنمەسلىگىنى بىلمىدى. <MS/>قىزىل خىتاينىڭ قولىغا ئۆتتى دېگىچە، ئەلگە يەتكۈزمەي <FR/>جانىدىن ئايرىشى ئېنىق .<FR/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىنىڭ خىتايغا ئاتلىنىشىغىمۇ، ھىندىستانلىق كارۋاننىڭ كەينىگە قايتىشىغىمۇ <MS/>بىر ھەپتە ۋاقىت بار. قايسى يولنى تاللىغىنى دۇرۇس. خۇدايىم-ھەي، قانداق تىرىك قېلىشقا بولىدۇ؟ قەيەرگە بارسا بىخەتەر ئۆمۈر كەچۈرەلەيدۇ؟ قايسى ئەلدىن پانا تاپالايدۇ؟

Abdulxədim vəziyyəti başa düşdükdən sonra, kervan başına çox da yüklənməyib, nə vaxt yola çıxacaqlarını və hansı yolla gedəcəklərini ətraflı soruşdu və vidalaşaraq ayrıldı.

– Сендерді басқа бөлмеге көшіретін болды. Бізбен бірге жүріндер! – тибеттік екі күзетші үш баланы айналма жолдармен ұзақ айналдыра жүріп әйнек терезелі бір бөлмеге алып келді. Жарық түседі дегені болмаса, терезесі адам бойынан биікте екен. Алайда көше дыбыстары анық естіледі.

-You are being moved to another room. Come with us!” Two Tibetan guards led them through the labyrinthine corridors to a room with glass windows. Though light fell inside, the windows were taller than a person’s height. From there, the sounds of the street could be clearly heard.

- Sizlarni boshqa xonaga ko‘chirishmoqchi. Biz bilan yuring! - ikki tibetlik qo‘riqchi uch bolani aylanma yo‘llar bilan uzoq aylantirib, oynavand derazali xonaga olib kirdi. Yorug‘lik tushishini aytmasa ham, derazasi odam bo‘yi baland edi. Biroq ko‘cha tovushlari aniq eshitiladi.

Sizi başka bir odaya nakledecekler. Bizimle gelin! – İki Tibetli gardiyan, üç çocuğu dolambaçlı yollardan geçirerek, cam pencereli bir odaya getirdi. Işık giriyor demeleri dışında, pencereleri insan boyundan daha yüksekti. Ancak sokak sesleri net bir şekilde duyuluyordu.

– سىلەرنى باشقا بۆلمىگە كۆچىرىدىغان بولدى. بىز بىلەن بىرگە يۈرۈڭلار! – تىبەتلىك ئىككى كۈزەتچى ئۈچ بالىنى ئايلانما يوللار بىلەن ئۇزاق ئايلاندۇرۇپ يۈرۈپ ئەينەك دېرىزىلىرى بار بىر بۆلمىگە ئېلىپ كەلدى. يورۇق چۈشىدۇ دېگىنى بولمىسا، دېرىزىسى ئادەم بوينىدىن ئېگىز ئىكەن. ئەمما كوچا ئاۋازلىرى ئېنىق ئاڭلىنىدۇ.

Sizi başqa otağa köçürəcəklər. Bizimlə gəlin! – İki Tibetli mühafizəçi üç uşağı dolaşıq yollardan keçirərək, şüşəli pəncərəsi olan bir otağa gətirdi. İşıq girir demələri xaric, pəncərələr insan boyundan yüksək idi. Amma küçə səsləri aydın eşidilirdi.

Олар түнделетіп жаяу жол жүрді. Күндіз адам баласының көзіне түспей демалды. Әдеттегідей бірі ұйықтағанда екеуі күзетте тұратын. Үш күншілік жерге ұзаған соң тау төбесіне шығып үндістандық керуенді бақылады. Расында үндістандық керуеннің айтқан уақытыменен, жолыменен келе жатқанына көздері жеткенде жүрістерін одан сайын үдетіп, демалуларын да ұмытты. Оңтүстікке жақындаған сайын жердің қары кетті, қалың тондарын шешіп, жүрістері біршама жеңіл дегендей еді.

Traveling on foot by night and hiding by day, they kept watch over each other-one sleeping while the other two guarded. After three days, they reached a mountain ridge and observed the Indian caravan. Seeing that the caravan followed the path and timing described by the merchant, the children quickened their pace and even skipped rest stops. As they neared the south, the snow on the ground melted slightly, and their thick coats became easier to move in.

Ular tunda piyoda yurishdi. Kunduzi u odamlarning ko‘zidan yashirincha dam oldi. Odatdagidek, biri uxlaganida ikkalasi qorovullik qilishardi. Uch kunlik yo‘lni bosib o‘tgach, u tog‘ tepasiga chiqib, hind karvonini kuzatdi. Darhaqiqat, hind karvoni aytilgan vaqtda va belgilangan yo‘ldan ketayotganiga ishonch hosil qilgach, ular yurishni yanada tezlashtirdilar va dam olishni ham unutdilar. Janubga yaqinlashgan sari yerdagi qor erib, qalin po‘stinlarini yechib, yurishlari biroz yengillashdi.

Gece yürüdüler. Gündüzleri insanların gözünden uzak dinlendiler. Her zamanki gibi biri uyurken, ikisi nöbette bekliyordu. Üç günlük yolculuktan sonra, bir dağın tepesine çıkarak Hint kervanını gözlemlediler. Gerçekten de Hint kervanının söyledikleri zamanda onlarla aynı yolda olduklarına kanaat getirince , yürüyüşlerini daha da hızlandırdılar, dinlenmeyi de unuttular. Güneye yaklaştıkça, yerler karsız, kalın paltolarını çıkardılar, yürüyüşleri bir nebze de olsun kolaylaştı.

ئۇلار تۈن ۋاقتىدا پىيادە يول يۈردى. كۈندۈزى ئادەم بالىسىنىڭ <FR/>كۆزىگە چۈشمەي دەم ئالدى. ئادەتتىكىدەك بىرى ئۇخلىغاندا ئىككىسى كۈزەتتە تۇراتتى. ئۈچ كۈندەك يەرگە ئۇزاغاندىن كېيىن تاغ تۆپىسىگە چىقىپ ھىندىستانلىق كارۋاننى بايقىدى. راستىلا ھىندىستانلىق كارۋاننىڭ ئېيتقان ۋاقتى بىلەن، يولى بىلەن كېلىۋاتقىنىغا <FR/>كۆزلىرى يەتكەندە يۈرۈشىنى ئۇنىڭدىن تېخىمۇ ئىلداملاپ، دەم ئېلىشلىرىنىمۇ ئۇنتۇدى. جەنۇبقا يېقىنلىغانسىرى يەرنىڭ قارى كەتتى، قېلىن چاپانلىرىنى يېشىپ، يۈرۈشلىرى بىر چاما يېنىك دېگەندەك ئىدى.

Gecələri yürüdülər, gündüzləri insanların gözü qarşısından uzaq dincəldilər. Həmişə olduğu kimi biri yatanda, ikisi növbə çəkirdi. Üç günlük səfərdən sonra bir dağın zirvəsinə qalxaraq Hind kervanını müşahidə etdilər. Həqiqətən də Hind kervanının dediyi vaxtda onlarla eyni yolda olduqlarına inanaraq, yürüşlərini daha da sürətləndirdilər, istirahəti unudaraq. Cənuba yaxınlaşdıqca, yerlər qar olmadan qalxdı, qalın paltarlarını çıxardılar, yürüşləri bir qədər yüngülləşdi.

Алты күншілік жерге ұзап, қауіп-қатер сейілген уақытта керуеннің өтетін жолындағы бір жартасқа жасырынып тынықты. Үндістан шекарасына да аз қалған еді. Әне, керуен де көз ұшына ілікті. Алыстан, тау басынан бақылаған үш бала керуенде кауіпті ешкімнің жоқ екендігін аңғарған соң, төмен құлдилай түсіп, жолға таяды. Өгіз аяңмен ілби басып келе жатқан ұзақ-сонар керуеннің ат-түйелері тастың тасасынан шыға келген үш баладан үркіп шатқалақтап кеткенде, қалғып-мүлгіп келе жатқан саудагерлер де селк етіп айдалада көрінген жын ба, сайтан ба дегендей шошына қарасты. Тек керуен басы ғана өз көзіне өзі сенбей, атынан секіріп түсіп, балалардың жанына жетіп келді. Не қорыққаны, не қуанғаны белгісіз, біресе қызарып, біресе бозарып:

After six days of travel, when the danger had lessened, they hid behind a cliff to rest. They were close to the Indian border. There, the caravan came into view. Watching from above, the children saw that there were no threats, and they descended carefully toward the caravan. As the caravan’s oxen and horses leapt nervously from the children’s sudden appearance, the startled merchants thought they were seeing spirits or demons. Only the caravan leader, astonished, jumped off his horse and approached the children. Blushing and paling in turns, he asked:

Olti kunlik yo‘l bosib o‘tilgach, xavf-xatar yo‘qolgach, ular karvon o‘tadigan yo‘ldagi qoyaga yashirinib dam olishdi. Hindiston chegarasiga ham oz qoldi. Mana, karvon ham ko‘zga tashlandi. Uzoqdan, tog‘ tepasidan kuzatib turgan uch bola karvonda hech kim yo‘qligini payqab, pastga tushib, yo‘lga yaqinlashdilar. Ho‘kiz qadami bilan imillab borayotgan uzoq karvonning ot-tuyalari tosh orqasidan chiqqan uchta boladan qo‘rqib, qochganida, mudrab borayotgan savdogarlar ham cho‘chib, yovuz ruh yoki shayton paydo bo‘ldimi, deb vahimaga tushishdi. Faqat karvonboshi o‘z ko‘zlariga ishonmay, otdan sakrab tushdi va bolalarning oldiga yetib keldi. Qo‘rqqani ham, quvongani ham noma’lum, goh qizarib, goh bo‘zarib:

Altı günlük bir yolculuktan sonra, tehlike geçince, kervanın geçeceği bir kayaya saklanarak dinlendiler. Hindistan sınırına da az kalmıştı. İşte, kervan da göründü. Uzaktan, dağ başından gözlemleyen üç çocuk, kervanda tehlike olmadığını anlayınca, aşağı inip yola koyuldular. Öküz gibi yavaş yavaş ilerleyen uzun kervanın at ve develeri, kayanın arkasından çıkan üç çocuktan ürkerek şaşkınlıkla geri çekilince, uykulu ve uyuşuk gelen tüccarlar da irkilerek, hayalet mi, şeytan mı diye şaşkınlıkla etrafa baktılar. Sadece kervan başı kendi gözlerine inanmayarak, atından inip çocukların yanına geldi. Ne korktuğu ne de sevindiği belli, bazen kızarıyor, bazen soluyordu:

ئالتە كۈندەك يەرگە ئۇزاپ، خەۋپ-خەتەر تارالغان ۋاقىتتا كارۋاننىڭ ئۆتىدىغان يولىدىكى بىر يارتاشقا يوشۇرۇنۇپ تىنىقتى. ھىندىستان چېگارىسىغىمۇ ئاز قالغان ئىدى. ئەينە، <MS/>كارۋانمۇ <FR/> كۆز ئۇچىغا ئىلىشتى. يىراقتىن، تاغ بېشىدىن بايقىغان ئۈچ بالا كارۋاندا خەۋپلۇق ھېچ كىمنىڭ يوق ئىكەنلىگىنى كۆرگەندىن كېيىن، تۆۋەن تۇتۇپ چۈشۈپ، يولغا يېقىنلايدۇ. ئۆكۈز ئاستۇ زورغا بېسىپ كېلىۋاتقان ئۇزاق-سوزۇلغان كارۋاننىڭ <MS/>ئات-تۆگىلىرى تاشنىڭ پاناسىدىن چىقىپ كەلگەن ئۈچ بالىدىن ئۈركۈپ تىتىرەپ كەتكەندە، ئۇخلاپ-ئويىنىپ كېلىۋاتقان <MS/>سودىگەرلەرمۇ ئويغىنىپ ئايدالادا كۆرۈنگەن جىنمۇ، شەيتانمۇ دېگەندەك چۆچۈپ قاراشتى. پەقەت <MS/>كارۋان بېشىلا ئۆز كۆزىگە ئۆزى ئىشەنمەي، ئېتىدىن سەكىرەپ چۈشۈپ، بالىلارنىڭ قېشىغا يېتىپ كەلدى. يە قورقىنى، يە خۇشال بولغىنى بەلگۈسىز، بىردەم قىزىرىپ، بىردەم بوزارىپ:

Altı günlük səfərdən sonra, təhlükə keçəndə, kervanın keçəcəyi bir qayaya gizlənib istirahət etdilər. Hindistan sərhədinə də az qalmışdı. Elə o vaxt, kervan da göründü. Uzaqdan, dağın başından müşahidə edən üç uşaq, kervanda təhlükə olmadığını anlayınca, aşağı enib yola düşdülər. Öküz kimi yavaş-yavaş irəliləyən uzun kervanın at və dəvələri, qayanın arxasından çıxan üç uşaqdan qorxub çaşqınlıqla geri çəkildilər. Yuxulu və əzgin görünən tacirlər də irkilərək, “görəsən bu nəydi, ruhmu, şeytanmı?” deyə çaşqınlıqla ətrafa baxdılar. Sadəcə kervan başı gözlərinə inanmırdı, atından düşüb uşaqların yanına gəldi. Nə qorxduğu, nə də sevindiyi bəlli deyildi, bəzən qızarır, bəzən ağarırdı:

– Бұл сендер ме? Расында сендерсіңдер ме? Құдайым-ау мұнда қалай келдіңдер? – деп үш баланы қапсыра құшақтап жылап жіберді. – Сендер тірі екенсіңдер ғой. Сендер жоғалып кетті дегенде қызыл қытайлар, әлде Жолбарыстың адамдары сендерді өлтіріп кетті екен деп... Сендерге көмектесе алмадым-ау деп жол бойы өзімді кінәлап келе жатыр едім. Сендер қандай ақылды едіңдер? Сендер бұлай істемегендеріңде, егер керуенмен бірге шыққандарыңда бәріміз де құритын екенбіз. Неге десеңдер, Лхасадан шығарда қызыл қытай әскерлерібәтеңке, дамбалдарымызға дейін тінтіді. Әр адамға жеке-жеке шүйлікті.

-Is it really you? How did you get here? God-how did you come all this way?- He embraced them tightly, tears streaming. When you disappeared, I thought the Red Chinese soldiers or Zholbarys’s men had killed you. I blamed myself the whole way for not being able to help. How clever you are! If you had traveled with the caravan as you planned, we would all have perished. When leaving Lhasa, the Red Chinese searched even our shoes, our saddlebags, every person individually.

- Bu sizmisiz? Rostdan ham sizmisiz? Voy xudoyim, bu yerga qanday kelib qoldingiz? - deb uch bolani quchoqlab yig‘lab yubordi. — Sizlar tirik ekansizlar. Sizlar g‘oyib bo‘ldingiz, qizil xitoylar yoki Yo‘lbarsning odamlari sizni o‘ldirishdi, deb... Yo‘l bo‘yi sizga yordam bera olmaganim uchun o‘zimni ayblab keldim. Siz qanday aqlli edingiz? Agar siz bunday qilmaganingizda, agar karvon bilan yo‘lga chiqqaningizda, hammamiz halok bo‘lardik. Sababi, Lhasadan chiqishimizdan oldin qizil xitoy qo‘shinlari bizning poyabzal va ichki kiyimlarimizgacha tintuv qilishdi. U har bir odamga alohida hujum qildi.

Siz misiniz? Gerçekten siz misiniz? Tanrım, buraya nasıl geldiniz? – diyerek üç çocuğu sımsıkı kucaklayıp ağlamaya başladı. – Siz yaşıyorsunuz. Siz kaybolduğunuzda, kızıl Çinliler mi yoksa Jolbarıs'ın adamları mı sizi öldürdü diye... Size yardım edemedim diye yolda kendimi suçlayıp duruyordum. Siz ne kadar akıllıydınız? Bunu yapmasaydınız, eğer kervanla birlikte çıksaydınız, hepimiz yok olurduk. Neden derseniz, Lhasa'dan çıkarken kızıl Çin askerleri botlarımıza, pantolonlarımıza kadar aradı. Her insana tek tek saldırdılar.

– بۇ سىلەرمۇ؟ راستىلا سىلەرسىڭلارمۇ؟ <MS/>خۇدايىم-ەي مونۇ يەرگە قانداق كەلدىڭلار؟ – دەپ ئۈچ بالىنى قولىنى كەڭ ئېچىپ قۇچاقلاپ يىغلاۋەتتى. – سىلەر تىرىك ئىكەنسىلەرغۇ. سىلەرنى يوقۇلۇپ كەتتى دېگەندە قىزىل خىتايلار، ھېلىقى جولبارىسنىڭ ئادەملىرى سىلەرنى ئۆلتۈرۈپ كەتكەن ئىكەن دەپ... سىلەرگە ياردەملىشىپ ئالالمىدىم-ەي دەپ يول بويى ئۆزەمنى ئەيىپلەپ كېلىۋاتقان ئىدىم. سىلەر قانداق ئەقىللىك ئىدىڭلار؟ سىلەر مۇنداق قىلمىغىنىڭلاردا، ئەگەر كارۋان بىلەن بىرگە چىققىنىڭلاردا ھەممىمىزمۇ قۇراتتۇق. نېمىگە دېسەڭلار، لخاسادىن چىققاندا <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى <MS/>بوتىنكا، <MS/>ئىچكى كىيىملىرىمىزغىچە تەكشۈردى. ھەر ئادەمگە يەكە-يەكە تىكىلىپ.

Sizsiniz? Həqiqətən sizsiniz? Tanrım, buraya necə gəldiniz? – deyib üç uşağı möhkəm qucaqlayıb ağlamağa başladı. – Siz yaşayırsınız. Siz yoxa çıxanda, Qızıl Çinlilər yoxsa Colbarısın adamları sizi öldürdü deyə... Sizə kömək edə bilmədiyim üçün özümü yolda günahlandırırdım. Siz nə qədər ağıllıymışsınız! Əgər bunu etməsəydiniz, kervanla birlikdə çıxsaydınız, hamımız məhv olardıq. Niyə? Çünki Lhasadan çıxanda Qızıl Çin əsgərləri çəkmələrimizi, şalvarlarımızı belə yoxladı. Hər kəsə tək-tək hücum etdilər.