Корпустан іздеу

– Сізді де, өз басымызды да кауіп-қатерге тікпес үшін осындай шешімге келдік, – деді Аблудхадім жүзі жайнап, – ол үшін айып етпессіз. Бізге баратын басқа жол да, ел де қалмады.

-To protect both you and ourselves, we made this decision,- Abdulhadim said, smiling. Do not blame us. There was no other path, no other country for us to go to.

- Biz sizni ham, o‘zimizni ham xavf ostiga qo‘ymaslik uchun shunday qarorga keldik, - dedi Abdulxodim chehrasi yorishib, - buning uchun aybga buyurmaysiz. Bizga boradigan boshqa yo‘l ham, el ham qolmadi.

– Sizi de, kendimizi de tehlikeye atmamak için böyle bir karar aldık, -dedi Abdulhadim yüzü parlayarak. O yüzden kusura bakmayın. Gidecek başka yolumuz ve ülkemiz kalmadı.

– سىزنىمۇ، ئۆز بېشىمىزنىمۇ خەۋپ-خەتەرگە تىقماس ئۈچۈن مۇشۇنداق يېشىمگە كەلدۇق، – دېدى ئابدۇلخادىم يۈزى يايراپ، – ئۇ ئۈچۈن <FR/>ئەيىپ ئەتمەسسىز. بىزگە بارىدىغان باشقا يولمۇ، ئەلمۇ قالمىدى.

Siz də, biz də təhlükəyə atılmamaq üçün belə bir qərar verdik, – dedi Abdulxədim, üzündə işıqla. Ona görə üzr istəyin. Başqa çıxış yolumuz və ölkəmiz qalmadı.

Арада зулап алпыс жылдан аса уақыт өтті. Қазақ елі де азаттыққа жетті. Алайда қазақтың қайсар үш баласы бүгінде бірі Қытайда, бірі Тибетте, бірі Түркияда тардан оқшау ғұмыр кешуде. Кім біледі, тым қасіретті тағдырлары жүректерін жастай суытты ма екен. Қалай десек те, қасірет те болса олардың жүріп өткен жолдары әрбір қазақ баласы үшін үлгі-өнеге екені анық.

Over sixty years passed. Kazakhstan gained its independence. Yet the three brave Kazakh children now live separately-one in China, one in Tibet, and one in Turkey. Who knows whether their early tragic experiences hardened their hearts ? No matter what, the path they walked, despite all its suffering, remains an example and inspiration for every child.

Oradan oltmish yildan ko‘proq vaqt o‘tdi. Qozoq xalqi ham ozodlikka erishdi. Biroq qozoqlarning uch jasur farzandi bugun biri Xitoyda, biri Tibetda, biri Turkiyada yolg‘iz hayot kechirmoqda. Kim biladi, balki ularning juda fojiali taqdirlari ularning yuraklarini yoshlikdan sovutgandir. Nima bo‘lganda ham, ularning bosib o‘tgan yo‘llari har bir farzandi uchun ibrat maktabi ekani aniq.

Aradan altmış yıldan fazla zaman geçti. Kazak ülkesi de özgürlüğüne kavuştu. Ancak Kazak'ın cesur üç çocuğu bugün biri Çin'de, biri Tibet'te, diğeri de Türkiye'de yaşıyor. Kim bilir, çok acı dolu kaderleri kalplerini genç yaşta soğutmuş mudur? Her ne kadar acı da olsa, onların yaşadığı hayat, her çocuk için bir örnek olacağı kesin.

ئارىدا غۇيۇلداپ ئاتمىش يىلدىن ئوشۇق ۋاقىت ئۆتتى. قازاق ئېلىمۇ <MS/>ئازاتلىققا يەتتى. ئالايدا قازاقنىڭ قەيسەر ئۈچ بالىسى بۈگۈنكى كۈندە بىرى خىتايدا، بىرى تىبەتتە، بىرى تۈركىيەدە قىيىنچىلىقتىن يىراق يەردە ھايات كەچۈرمەكتە. كىم بىلىدۇ، بەك ھەسىرەتلىك تەغدىرلىرى <FR/>يۈرەكلىرىنى ياش ۋاقتىدىكىدەك سوۋۇتتىمىكىن. قانداق دېسەكمۇ، ھەسىرەتتىمۇ بولسا ئۇلارنىڭ يۈرۈپ ئۆتكەن يوللىرى ھەر بىر بالىسى ئۈچۈن ئۈلگە-ئىبرەت ئىكەنلىگى ئېنىق.

Aradan altmış ildən çox vaxt keçdi. Qazax ölkəsi də azadlığına qovuşdu. Ancaq Qazaxın cəsur üç uşağı bu gün biri Çində, biri Tibetdə, digəri isə Türkiyədə yaşayır. Kim bilir, çox acı dolu taleləri ürəklərini gənc yaşda soyudubmu? Hər nə qədər acı olsa da, onların yaşadıqları həyat hər uşaq üçün nümunə olacaq, bu dəqiqdir.

Басында Нұрқасым директордың совхоз малының бір бөлігін жырып алып қалғаны – көптің мүлкіне қол сұққандай біртүрлі оғаш көрінген. Сөйтсе, оның оғаш ештеңесі жоқ екен. Егер сол жолы Нұрқасым бөліп алған жиырма пайыз болмаса, «Аршалы» жұрты мүлде тақырға отырып қалғандай екен. Өйткені, талапайға түскен сексен пайыздан қазір тышқақ лақ та қалған жоқ. Ұстағанның қолында, тістегеннің аузында қор болып кете барды. Бүл күнде «Аршалыны» мекендеп қалған біраз ел, ішінде Қалқаманның өзі де бар, сол Нұрқасымның малын бағып, күн көріп отыр. Ал, малдан айрылған былайғы жұрт кәсіп таппай, таяу маңдағы қалаларға, теміржол бойына көшіп кетті. Қазір совхоз орталығы мен оның бөлімшелеріне бара қалсаңыз, жартылай қаңырап бос жатыр. Тақ бір үстінен сұрапыл соғыс жүріп өткендей, төбесі ашылып, терезесі алынып, үңірейіп тұрған үйлерді көресіз.

At first, when Director Nurqasym carved off a share of the state farm’s herds for himself, it seemed outrageous, like he had laid his hands on the people’s common property. But in truth, there had been nothing strange in it at all. Had Nurqasym not claimed that twenty percent at the time, the people of Arshaly would have been left with absolutely nothing. From the remaining eighty percent that fell into the chaos of plunder, not even a scrawny kid goat was left. It all vanished into the hands of whoever could seize it, into the mouths of whoever could bite it. Today, those few families still living in Arshaly, Kalqaman among them, survive only by tending Nurqasym’s livestock. As for the rest, those who lost their herds could not find a livelihood; they drifted away to nearby towns, or settled along the railway. Now if you visit the sovkhoz center or its former outposts, you find them half-abandoned. Houses with roofs torn open and windows ripped out gape at you, like ruins left in the wake of a devastating war.

Boshida direktor Nurqasimning sovxoz mol-holining bir qismini ajratib olib qolgani – ko‘pchilikning mulkiga qo‘l suqqandek bir oz g‘alati tuyulgandi. Ko‘rib turilsaki, buning hech qanday g‘alati joyi yo‘q ekan. Agar o‘sha safar Nurqasim bo‘lib olgan yigirma foiz bo‘lmaganida, “Arshali” xalqi mutloq hech vaqosiz qolib ketgan bo‘larkan. Chunki talan-torojga uchragan sakson foizdan hozir bitta-yarimta kasalmand uloqcha ham qolgani yo‘q. Ushlaganning qo‘lida, tishlaganning og‘zida xor bo‘lib ketaverdi. Bugungi kunda “Arshalida” muqim yashab qolgan bir qancha el , ular ichida Qalqamanning o‘zi ham bor, o‘sha Nurqasimning molini boqib, kun kechirib o‘tirishibdi. Mol-holsiz qolgan buyog‘dagi xalq esa kasb topolmay, yaqin atrofdagi shaharlarga, temiryo‘l yoqasiga ko‘chib ketdi. Hozir sovxoz markazi va uning bo‘limlariga borib qolsangiz, yarim-burchagi huvillab, bo‘sh yotibdi. Xuddi ustidan dahshatli urush o‘tib ketgandek, tom yopinchig‘i buzilgan, derazalari sug‘urib olingan, xaroba bo‘lib turngan uylarni ko‘rasiz.

Başta, müdür Nurkasım’ın sovhozun malından kendine pay ayırması, halkın ortak malına el koymuş gibi tuhaf ve yanlış bir şey gibi görünmüştü. Meğer hiç de öyle değilmiş. O zaman Nurkasım’ın ayırdığı yüzde yirmi olmasaydı, “Arşalı” halkı tam anlamıyla ortada kalacakmış. Çünkü yağmaya uğrayan yüzde seksenden şu an bir tek ishal olmuş oğlak bile kalmamış. Kim kaptıysa elinde kalmış, kimin ağzı varsa çiğneyip yutmuş . Bugün “Arşalı”da hala yaşayan birkaç kişi, aralarında Qalqaman da dahil– hep Nurkasım’ın hayvanlarını güderek geçimlerini sağlıyor. Hayvanlarını kaybeden diğer halk ise geçinecek iş bulamayınca yakındaki şehirlere, demiryolu kenarlarına taşınıp edip gitti. Şimdi sovhoz merkeziyle ona bağlı köylere yolunuz düşerse, yarısı bomboş ve terkedilmiş. Sanki üzerinden büyük bir savaş geçmiş gibi; çatısı çökmüş, camları sökülmüş, içi dışı harap olmuş evleri görürsünüz.

بېشىدا نۇرقاسىم مۇدىرىنىڭ سوۋخوز <MS/>مېلىنىڭ بىر بۆلۈگىنى <FR/>ئايرىپ ئېلىپ قالغىنىنى كۆپچىلىكنىڭ مۈلۈكىگە <FR/>قول سالغاندەك بىر غەلىتە ئىشتەك كۆرۈنگەن. شۇنداق قىلسا، ئۇنىڭ غەلىتىلىك ھېچ نەرسىسى يوق ئىكەن. ئەگەر شۇ ۋاقىتتا نۇرقاسىم بۆلۈپ ئالغان يىگىرمە پايىز بولمىسا، «<MS/>ئارشالى» <MS/>يۇرتى پۈتۈنلەي ھېچ نەرسىسىز ئولتۇرۇپ قالغاندەك ئىدى. چۈنكى <MS/>خام-تالاشقا<MS/> چۈشكەن سەكسەن پايىزدىن ھازىر <FR/>چىچقاق قوزىمۇ قالغىنى يوق. <FR/>تۇتقاننىڭ قولىدا، چىشلىگەننىڭ ئاغزىدا قور بولۇپ كېتىۋەردى. بۇ كۈندە «<MS/>ئارشالىنى» ياشاپ قالغان بەزى <MS/>ئادەملەر ئىچىدە قالقاماننىڭ ئۆزىمۇ بار، شۇ نۇرقاسىمنىڭ <MS/>مېلىنى بېقىپ، <FR/>كۈن كۆرۈپ ئولتۇرىدۇ. ئەمدى، <MS/>مالدىن ئايرىلغان <MS/>باشقىلار كەسىپ تاپالمىغانلىقتىن، يېقىن ئەتراپتىكى شەھەرلەرگە، تۆمۈر يول بويلىرىغا كۆچۈپ كەتتى. ھازىر سوۋخوز مەركىزى بىلەن ئۇنىڭ تارماقللىرىغا بارسىڭىز، يېرىمى تاشلىنىپ بوش ياتىدۇ. دەل شۇ ئۈستىدىن <FR/>شىددەتلىك ئۇرۇش ئۆتۈپ كەتكەندەك: تۆپىسى ئېچىلىپ، دېرىزىلىرى ئېلىنىپ، كۇنىراپ قالغان ئۆيلەرنى كۆرىسىز.

Əvvəllər, direktor Nurqasımın sovxozun malından özünə pay ayırması, camaatın ortaq malına əl qoymaq kimi qəribə və haqsız görünmüşdü. Sən demə, heç də elə deyilmiş. O vaxt Nurqasım o iyirmi faizi ayırmasaydı, “Arşalı” camaatı tamamilə sahibsiz və çarəsiz qalacaqdı. Çünki talana uğrayan səksən faizdən bu gün bir dənə ishal olmuş oğlaq belə qalmayıb. Kim əlinə keçirdisə, aldı-apardı, kimin ağzı varsa, çeynəyib uddu. Bu gün “Arşalı”da hələ də yaşayan bir neçə nəfər - aralarında Qalqaman da var hamısı Nurqasımın heyvanlarını otardaraq dolanır. Heyvanını itirən digər camaat isə dolanışıq tapa bilməyib yaxınlıqdakı şəhərlərə, dəmiryolu kənarlarına köçüb gedib. İndi sovxozun mərkəzinə və ona bağlı kəndlərə yolunuz düşsə, yarısı bomboş və tərk edilmiş görkəmdədir. Elə bil böyük bir müharibə baş verib: damı uçmuş, pəncərələri sökülmüş, içi və çölü viranə evlər görərsiniz.

Қалқаман әйелінің сөзін жүре тыңдап, ішке кірсе, Нұрғанат басына жастық қойып, төр алдында шалқалап жатыр. Ыстықта жолсоқты болып, шаршаған болар, көзі ілініп, ұйықтап кетіпті.

Qalqaman half-listened to his wife and went inside. Nurǵanat was lying back in the place of honor, head on a pillow. Worn out by the heat and the road, he had dozed off.

Qalqaman ayolining gapiga yarim quloq solib, ichkariga kirsa, Nurganat boshiga yostiq qo‘yib, to‘r to‘rida chalqancha yotibdi. Issiqda yo‘l azobini chekib, charchagan bo‘lsa kerak, ko‘zi ilinib, uxlab qolibdi.

Qalqaman karısının sözlerini pek önemsemeden dinledi. İçeri girince, Nurğanat başının altına yastık koymuş, evin baş köşesinde sırtüstü uzanmış yatıyordu. Yoldan gelmiş, sıcaktan bitkin düşmüş olacak ki, gözleri kapanmış, uyuyakalmış.

قالقامان ئايالىنىڭ سۆزىنى يۈرگەچ ئاڭلاپ، ئىچكىرگە كىرسە، نۇرغانات بېشىغا ياستۇق قويۇپ، <MS/>تۆرىدە كېرىلىپ يېتىپتۇ. ئىسسىقتا <FR/>يولنىڭ چارچىغىنى بولار ، <FR/>كۆزى ئىللىشىپ، ئۇخلاپ كېتىپتۇ.

Qalqaman arvadının dediklərinə o qədər də əhəmiyyət vermədi. İçəri girəndə, Nurğanat başının altına yastıq qoymuş, evin baş tərəfində arxası üstə uzanıb yatmışdı. Yoldan gəlmiş, istidən haldan düşmüşdü ki, gözlərini yumub yuxuya getmişdi.

– Түсінсең болғаны... Андағыңнан бірдеме қалды ма? Құйсайшы. Соны тартып алайын да, мен енді жолға түсейін.

– As long as you understand... Do you have anything left in that bottle? Pour it out. I’ll take a sip and then be on my way.

- Tushunsang bo‘lgani... Ana u yerdagidan biror narsa qoldimi? Quyib yuborsangchi. Shundan bir tortib olay, keyin men endi yo‘lga chiqay.

Anladıysan tamam… Şu şişeden biraz kaldıysa dök de, onu içeyim. Sonra yola çıkmam lazım.

— چۈشەنسەڭ بولغىنى… ئەۋۇنىڭدىن بىر نەرسە قالدىمۇ؟ قۇيساڭچۇ. شۇنى بىر ئىچىپ بولمىسا، مەن ئەمدى <FR/>يولغا چۈشەي.

Başa düşmüsənsə, yaxşıdır... Şüşədə bir az qalıbsa, tök də içim. Sonra yola çıxmalıyam.

Мына жаңа қоғамда адамдарды білім-қабілетіне қарай уақыттың өзі іріктейтін көрінеді. Демек, арада бәсеке болады деген сөз. Бұл жолда тек білім ғана емес, ақыл мен айла да, қулық пен сұмдық та іске қосылуы мүмкін. Бәлкім, бұл жарыстан біздің кейіпкерлеріміз Қалқаман мен Нұрғанат та қағыс қалмас. Қазір, қаладағыдай емес, ауылда бай мен кедей арасы ушыға қойған жоқ. Түптің түбінде, бұл қайшылық шегіне жетіп, малайлар қожайынға қарсы көтеріліп жүре ме, кім білсін. Ол жағы уақыт еншісінде.

In this new society, time itself would sort people according to their knowledge and abilities. Which meant competition was inevitable. On this path, not only knowledge but also wit and cunning, trickery and slyness, might come into play. Perhaps in this contest, our characters Qalqaman and Nurǵanat would not remain on the sidelines either. For now, unlike in the city, the gulf between rich and poor had not yet flared up in the village. But in the end, when the conflict reached its peak, who knew? The servants might rise against the owners. That, however, time alone would tell.

Yangi jamiyatda odamlarni ularning bilim va qobiliyatiga qarab vaqtning o‘zi saralab borar emish. Demak, odamlar o‘rtasida raqobat bo‘ladi. Bu yo‘lda faqat bilim emas, aql va hiyla ham, ayyorlik va makkorlik ham ishga tushishi mumkin. Balki bu bellashuvdan bizning qahramonlarimiz - Qalqamon va Nurg‘anat ham chetda qolmas. Hozircha shahardagidek emas, qishloqda boy bilan kambag‘al o‘rtasidagi tafovut hali keskinlashib ulgurmadi. Ammo oxir-oqibat, bu qarama-qarshilik eng yuqori nuqtasiga yetib, xizmatkorlar xo‘jayinlarga qarshi bosh ko‘tararmikan buni hech kim bilmaydi. Bu esa vaqt hukmiga havola.

Bu yeni düzende, insanları bilgi ve yeteneklerine göre zamanla kendiliğinden bir ayrım oluşacak deniyor. Demek ki rekabet olacak demektir. Bu yolda yalnızca bilgi değil; akıl ve kurnazlık, hatta üçkâğıtçılık ve sinsilik de devreye girebilir. Belki bu yarıştan kahramanlarımız Qalqaman ve Nurğanat da eksik kalmaz. Şimdilik şehirdeki gibi değilse de, köyde zengin ile fakir arasındaki uçurum henüz çok derinleşmemişti. Fakat er ya da geç, bu çatışma zirveye ulaşıp, köleler patronlara karşı ayaklanır mı, kim bilir. Onu artık zaman gösterecek...

بۇ يېڭى جەمىيەتتە ئادەملەرنى بىلىم ۋە قابىلىيىتىگە قاراپ، ۋاقىتنىڭ ئۆزى تاللايدىغاندەك كۆرۈنۈدۇ. دېمەك، ئارىدا رىقابەت بولىدۇ دېگەن سۆز. بۇ يولدا پەقەت بىلىملا ئەمەس، ئەقىل بىلەن زېھىن، قۇۋلۇق بىلەن شۇملۇقمۇ ئىشقا قوشۇلۇشى مۇمكىن. بەلكىم، بۇ مۇسابىقىدىن بىزنىڭ قەھرىمانلىرىمىز قالقامان بىلەن نۇرغاناتمۇ چېتىلىپ قالماس. ھازىر، شەھەردىكىدەك ئەمەس، <MS/>يېزىدا <MS/>باي بىلەن <MS/>كەمبەغەل <MS/> ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاپ جىدىيلاشقىنى يوق. <FR/>تۈپنىڭ تۈۋىدە، بۇ ئىختىلاپ <FR/>چېتىگە يەتسە، <MS/>مالايلار <MS/>غوجايىنغا<MS/> قارشى كۆتىرىلىپ كەتسىمۇ كىم بىلسۇن. بۇ تەرىپىنى <FR/>ۋاقىت زىممىسىدا.

Bu yeni quruluşda, deyirlər ki, insanlar zamanla bilik və bacarıqlarına görə öz-özünə ayrı-seçkiliyə məruz qalacaq. Demək ki, bu da rəqabət deməkdir. Bu yolda yalnız bilik kifayət etməz; ağıl, hiyləgərlik, hətta fırıldaqçılıq və məkrlilik də işə qarışa bilər. Bəlkə bu yarışda bizim qəhrəmanlarımız – Qalqaman və Nurğanat da kənarda qalmazlar. Hələ ki şəhərdəki kimi olmasa da, kənddə varlı ilə kasıb arasındakı uçurum o qədər də dərin deyildi. Lakin tez ya da gec, bu ziddiyyət zirvəyə çatanda, görəsən, qullar ağalara qarşı üsyan edəcəkmi? Bunu artıq zaman göstərəcək...

Бұл жігіттер иесіз таудың ішімен түнде жүріп өтпек болып, тау сыртындағы елдібетіне алып, жалғыз аяқ жолмен түн қатып келе жатыр еді. Осы кезде осы таудың сыртында жігіттер келе жатқан жақты бетіне алып, жалғыз жаяу бала келе жатты. Жол үстінде ымырт жабылып, қас қарайған шақта жалғыз келе жатқан баланың ойында үлкен мұң, қабағында қалың қайғы бар.

These young men were traveling through the deserted mountains at night, heading toward the villages beyond, following a narrow trail that wound across the slopes. At the same time, from the opposite side of the same mountain, a lone boy was walking in their direction. As dusk deepened and darkness set in, the boy walked alone, his face heavy with sorrow, his brow shadowed by grief.

Bu yigitlar odamsiz tog‘ ichidan kechasi o‘tib ketmoqchi bo‘lib, tog‘ ortidagi qishloqni mo‘ljal qilib, tor so‘qmoq yo‘l bo‘ylab tun bo‘yi yo‘l bosib kelayotgan edilar. Shu paytda tog‘ning narigi tomonida ham, yigitlar kelayotgan tomonni mo‘ljal qilib, yolg‘iz bir bola piyoda kelayotgan edi. Yo‘lda shom tushib, qorong‘ilik quyuqlasha boshlagan paytda, yolg‘iz ketayotgan bolaning qalbida katta bir g‘am, chehrasida esa chuqur qayg‘u bor edi.

Gençler, sahipsiz dağların derinliklerinden geceyi yara yara geçerek, öte yandaki yurtlara ulaşmak umuduyla, daracık bir patikadan sessizce yol alıyordu. O an, dağın öte yamacında, gençlerin geldiği yöne doğru, yalnız bir çocuk geliyordu. Gün kararıp geceye dönmüş, yol ıssızlığa bürünmüştü. O yalnız yürüyen çocuğun içinde büyüyen bir hüzün vardı, kaşlarında ise susturulmuş bir acının gölgesi…

بۇ يىگىتلەر باياۋان تاغنىڭ ئىچى بىلەن كېچىدە مېڭىپ ئۆتمەكچى بولۇپ، تاغ سىرتىدىكى <MS/>ماكاننى <MS/>ئالدىغا ئېلىپ ،<FR/>يالغۇز ئاياغ يول بىلەن توختىماي كېلىۋاتاتتى. مۇشۇ چاغدا مۇشۇ تاغنىڭ سىرتىدا يىگىتلەر كېلىۋاتقان <FR/>تەرەپكە قاراپ يالغۇز بالا پىيادە كېلىۋاتاتتى. يول ئۈستىدە <FR/>ئۇپۇق يېپىلىپ، <FR/>قاراڭغۇ چۈشگەن ۋاقىتتا يالغۇز كېلىۋاتقان بالىنىڭ ئويىدا چوڭ بىر دەرت، <FR/>قاپىقىدا قېلىن قايغۇ بار.

Bu uşaqlar gecələr dağdan o tərəfə çöllərə baxaraq kimsəsiz bir dağ keçməyə çalışırdılar və bütün gecəni təkbaşına gəzirdilər. Bu zaman dağın o biri tərəfində uşaqların getdiyi səmtə baxan tənha bir oğlan gedirdi. Qaranlıq çökdükcə, yol qaraldıqca təkbaşına gəzən uşağın beynində dərin bir kədər, üzündə ağır qayğı vardı.

– Мен жетім емес пе? Менің малыма тигенің обал емес пе? – деп жылап айтқан – жұрттан ұғынған сөзі әсер бермейтін болды. Көк саулықтың мойнынан құшақтап жабысқан жолында Иса мен Қадишадан қабат таяқ жеді. Жылаған сайын тамақ бермейтін болды. Алғашқы қайғылы күндегі Қасымның қадірі де ұзақ болған жоқ еді. Екі-үш күннен соң Иса мен Қадишаның сезім дегенді білмейтін – көн болған көңілдері бұрынғы таз қалпына келіп еді.

– Am I not an orphan? Is it not a sin to take what belongs to me?- he cried, repeating the words he had heard from others. But his pleas had no effect. When he clung to the neck of his beloved blue ewe, Isa and Kadisha beat him together. The more he wept, the less food they gave him. The brief compassion Isa and Kadisha had shown him during those first sorrowful days did not last long. After two or three days, their hardened, pitiless hearts returned to their old state.

- Men yetim emasmanmi? Mening molimga tegishing gunoh emasmi? - deb yig‘lab aytgan, odamlardan eshitib olgan shu so‘zlari ham endi ta’sir qilmay qo‘ydi. Qosim Ko‘k sovliqning bo‘ynidan quchoqlab yopishganida, Iso bilan Qadishadan baravar kaltak yedi. Yig‘lagani sayin unga ovqat ham bermaydigan bo‘lishdi. Dastlabki qayg‘uli kunlarda Qosimga nisbatan ko‘rsatilgan ozgina mehr va e’tibor ham uzoqqa cho‘zilmadi. Ikki-uch kundan keyin Iso bilan Qadishaning hissiyot degan narsani bilmaydigan, qotib qolgan ko‘ngillari yana avvalgi holiga qaytdi.

“Ben yetim değil miyim? Malıma dokunmak vicdansızlık değil mi?” diyerek ağlayarak yalvardı, çevreden duyduğu sözlerle kendini savundu ama kimsenin yüreği sızlamadı. Gri koyuna sarıldığı sırada, İsa’yla Hadise'nin tokadıyla savrulup sustu. Her ağladığında aç bırakılır oldu. Kasım’ın o ilk acılı günlerdeki kıymeti çabucak unutuldu. İki üç gün geçmeden, İsa’yla Hadise’nin duygudan nasibini almamış, nasır tutmuş kalpleri yine taş kesildi.

مەن <MS/>يېتىم ئەمەسمۇ؟ مېنىڭ مېلىمغا تەككىنىڭ <MS/>ئۇگال ئەمەسمۇ؟ – دەپ يىغلاپ ئېيتقان – <MS/>يۇرتتىن ئۇققان سۆزى تەسىر قىلمايدىغان بولدى. <MS/>كۆك ساغلىقنىڭ بوينىدىن قۇچاقلاپ يېپىشقان ۋاقتىدا، ئىسا بىلەن قادىشادىن قاتتىق تاياق يېدى. ھەر يىغلىغىنىدا تاماق بەرمەيدىغان بولدى. بېشىدىكى قايغۇلۇق كۈندىكى قاسىمنىڭ قەدرىمۇ ئۇزاق بولغان يېرى يوق. ئىككى-ئۈچ كۈندىن كېيىن، ئىسا بىلەن قادىشانىڭ سېزىم دېگەننى بىلمەيدىغان – توڭ بولغان <FR/>كۆڭۈللىرى بۇرۇنقى قېلپىغا كەلگەن ئىدى.

“Mən yetim deyiləm? Heyvanıma toxunmağınız günah deyilmi?” qışqırdı, camaat tərəfindən başa düşülən sözləri təsirli olmadı. Oğlanın boynundan qucaqladığı inəklə kəndə gedərkən İsa və Xədicə tərəfindən dəfələrlə döyülmüşdü. Hər dəfə ağlayanda ona yemək vermirdilər. Qasımın ilk kədərli günündəki ləyaqəti uzun sürməmişdi. İki-üç gündən sonra İsa və Xədicənin əvvəllər sakit, hisssiz ürəkləri əvvəlki şöhrətinə qayıtdı.

Бүгінгі Қасым жалғыз келе жатқан түннің алдында таңертеңнен кешке шейін Иса мен Қадиша, бұны үйіне жолатпай, ауылдан қуып жүріп сабап еді.

That day, from morning until night, Isa and Kadisha had driven Qasym out of the house, beating him and refusing to let him return.

Bugungi Qosim ertalabdan kechgacha yolg‘iz kelayotgan edi. Kecha tushishi arafasida Iso va Qadisha uni uyiga yo‘latmay, qishloqdan quvib yurib urib chiqishgan edi.

O gece yalnız yürümeye başlamadan önce, Kasım tüm gün boyunca İsa ile Hadise tarafından dövülerek köyden kovulmuştu.

بۈگۈنكى قاسىم يالغۇز كېلىۋاتقان كېچە، ئالدىدا ئەتىگەندىن كەچ كىرگىچە ئىسا بىلەن قادىشا، بۇنى ئۆيگە يولاتقۇزماي، <MS/>يېزىدىن قوغلاپ يۈرۈپ، تازا ئۇرغان ئىدى.

Bu gün Qasım evə tək gələn gecə ərəfəsində İsa ilə Xədicə onu kənddən qovub səhərdən axşama kimi döyüb evə buraxmadılar.

Қазіргі Қасымның ойы, енді баратын қорған жоқ болғандықтан сол қораға барып, сол маңайда қалған жатақтарға жетіп, тау бөктеріндегі әке-шешесінің басына барып, қабырын құшақтап жылау еді. Тау асатын жолда жалғыз келе жатқан зар еңіреген жетім бала Қасымды алып келе жатқан хал осы.

Now, with no refuge left, Qasym’s only thought was to reach that place–to find the graves of his parents at the foot of the mountain, to throw himself upon them, and to weep. And so the orphan boy, crying and lamenting, made his way alone along the mountain path.

Qosimning hozirgi fikri shu ediki, endi boradigan joy qolmagani uchun o‘sha qo'raga borib, yaqin atrofdagi qolgan karavotlarga yetib, tog‘ yonbag‘ridagi ota-onasining boshiga borib, qabrini quchoqlab yig‘lardi. Tog‘ yo‘lida yolg‘iz o‘zi ketayotgan yig‘layotgan yetim Qosimning ahvoli mana.

Kasım’ın artık gidecek sığınağı kalmamıştı . Tek dileği o barınağa varmak, civardaki yıkık dökük evlere ulaşmak ve dağ eteğindeki anne-babasının mezarına gidip hasretle gözyaşı dökmekti. Dağ geçidinde yalnız yürüyen, hüngür hüngür ağlayan bu yetim çocuk Kasım’ın durumu böyleydi.

ھازىرقى قاسىمنىڭ ئويى، ئەمدى بارىدىغان <FR/> قورغان يوق بولغانلىقتىن، شۇ <MS/>قوراغا بېرىپ، شۇ ئەتراپتا قالغان <MS/>ياتاقلارغا يېتىپ، <MS/>تاغ باغرىدىكى <MS/>ئاتا – ئانىسىنىڭ <MS/>بېشىغا بېرىپ <MS/> ،قەبرىنى قۇچاقلاپ يىغلاش ئىدى. تاغ ئاشىدىغان يولدا يالغۇز كېلىۋاتقان، ھۆكۈرەپ يىغلىغان بالا قاسىمنى ئېلىپ كېلىۋاتقان ھال مۇشۇ.

Qasımın indiki fikri bu idi ki, artıq getməyə yer qalmadığından o tövləyə gedəcək, yaxınlıqda qalan çarpayılara çatacaq, dağın kənarındakı ata-anasının məzarına gedib onları qucaqlayıb ağlayacaq. Dağ yolunda təkbaşına gedən, ağlayan yetim Qasımın düşdüyü vəziyyət bu idi.

Бұл уақытқа шейін Қасымды қайғы, жазықсыздық, ашу жетелеп дедектетіп келіп еді. Бұдан бұрын қайта қайту, Исаның пішінін көруден де өлімді таңдап алатындай еді. Сол күй қорқынышты ойлатпай алып кетіп еді. Қазіргі уақытта қараңғы түннің қара желі қатайып, түн түсі суи бастаған сайын, Қасымның жүрегі қалтырап, шошынып, елеңдеп келе жатты. Оның үстіне алыстағы бұлт жиі-жиі күркіреп, күн жарқылдайды. Түнгі тау, қара жартас алыстан перілер мекеніндей болып – жарқ етіп, қайта қараңғылыққа батып жоғалады. Түн қараңғылығы жалт еткен жарықты тездетіп, жалмауыздайбасып қалады. Таудың қараңғы сырлы сайлары жартастың қалың көлеңке басқан қара күйедей тұңғиық қап-қара беттері түндегі таудың қараңғы пәлелерін ішіне бүгіп жиып тұрғандай көрінеді... Тоғайда да қалың жапырақтың арасында қара бірдеме жасырынып, әлденені күтіп тұрғандай. Әрбір түптің астынан қара түннің тұңғиық, суық. терең, қара көздері мың сан болып қадалып қарап тұрғандай ... Биік тау, мықты қара жартас, бұралған тоғай мен майысқан шалғын – барлығы да түн мезгілінде Қасымның көзіне жат болып кеткендей көрінеді. Тас қабақты, жұлдыз көзді, түндей қара түсті қара кемпір тау ішін құйындай құтырып, кезіп жүргендей. Қара желімен «әпсін» оқып үшкіріп тұрғандай. Дүниені тас қып қатырып, тылсым буғандай. Түн тыныштығын ұйқылы қанатын жалпылдатып қағып ұшқан жалғыз ғана қарақұс бұзады. Сондықтан оның атын жынды құс қойған. Осы сияқты ауыр мезгілде Қасымды тау ішінде жетімдік қайғысы жан ұшыртып алып келе жатты... Бір мезгілде, Қасым қорқып, дірілдеген жүрекпен маңайына жалтаңдап әр нәрседен үркіп келе жатқанда, күн жарқ етті. Сол уақытта жол жиегіндегі бір кішкене тоғайға келіп қалып еді. Оқыста көзін жұмдырып, шошытып қалған жарықтың ішінде Қасым көз алдынан елбеңдеп жөнелген бір нәрсенің түсін шалып қалды. Шошынып, өне бойы мұздап, жүрегі лүпілдеп соғып кетті. Бұл кеткен сол тоғай ішінен ұшқан жынды құс еді.

Up until now, grief, injustice, and anger had driven him forward relentlessly. He had been in such a state that he would have chosen death over turning back and seeing Isa’s face again. That torment had carried him on without leaving room for fear. But now, as the black night’s cold wind grew stronger and the darkness deepened, Qasym’s heart began to tremble, and he moved in fear and dread. To make it worse, thunder rumbled again and again in the distant clouds, lightning flashing. The night mountain, with its dark cliffs, seemed like a dwelling place of spirits–flaring up bright for an instant, then sinking back into darkness. The flashes of light only made the blackness fall heavier, as if devouring it like a monster. The mountain’s shadowed ravines, their rock faces dark as soot, seemed to hold within them all the night’s sinister beings. In the thickets too, among the thick leaves, it was as if something dark was hiding, waiting. From every bush the night’s deep, cold, black eyes seemed to stare–thousands upon thousands of them. The high mountains, the mighty black cliffs, the twisted groves and bent meadows–all appeared strange and hostile to Qasym in the night. It was as though some black hag with stony brows and starry eyes, dark as night, was raging through the mountains like a whirlwind. As though with the night wind she muttered spells, cursing, freezing the world solid, sealing it in mystery. Only the heavy wingbeats of a lone black vulture, disturbing the night’s silence, broke the stillness. That was why people called it the “mad bird.” In this oppressive moment, orphanhood’s grief was driving Qasym desperately onward through the mountains… Then, as he stumbled on, trembling, darting fearful glances around him, lightning flashed. At that very instant he had come upon a small grove by the roadside. In the sudden blaze of light that blinded and terrified him, Qasym caught a glimpse of something fluttering away before his eyes. His body froze with fear, his heart thudding wildly. It was the mad bird flying out from the grove.

Bu vaqtga qadar Qosimni qayg‘u, begunohlik va g‘azab sudrab, goh u yoqqa, goh bu yoqqa yetaklab kelardi. Bundan oldin u orqaga qaytishdan yoki Isoning qiyofasini ko‘rishdan ko‘ra o‘limni tanlagudek holatda edi. O‘sha ruhiy holat uni qo‘rqinchli o‘ylar ichiga olib kirib ketgan edi. Hozir esa qorong‘i tunning sovuq shamoli kuchayib, tun tobora sovuqlasha boshlagan sayin Qosimning yuragi titrab, qo‘rqib, sergak bo‘lib kelardi. Bundan tashqari, uzoqdagi bulutlar tez-tez gumburlab, chaqmoq chaqardi. Tungi tog‘lar va qora qoyalar goh yorishib, goh yana qorong‘ilikka cho‘mib yo‘qolardi. Tun qorong‘iligi har bir chaqnashni tezda yutib yuboradigan yovuz kuchdek edi. Tog‘lar, chuqur soylar qorong‘i tubsizlikdek ko‘rinib, tunning yashirin dahshatlarini o‘z ichiga yashirgandek tuyulardi.To‘qayda ham qalin barglari orasida nimadir yashirinib, nimanidir kutib turgandek edi. Har bir buta ostidan minglab sovuq, chuqur, qorong‘i nigohlar unga tikilib turgandek tuyulardi. Baland tog‘lar, qora qoyalar, egilgan to‘qay va mayin o‘tlar bu qorong‘ida Qosimga begona bo‘lib ko‘rindi. Tosh qovoqli, yulduzdek ko‘zli, tun kabi qora tusli qora kampir tog‘lar orasida dovuldek quturib kezib yurgandek edi. U qora shamoli bilan afsun o‘qib, dam solib turgandek tuyulardi. Go‘yo dunyo muzlab qolgandek, qandaydir kuch uni qotirib qo‘ygandek edi. Tunni faqatgina bir qora qush qanot qoqib buzardi. Shuning uchun uni jinni qush deb atashardi. Shunday og‘ir va qo‘rqinchli paytda Qosimni yetimlik qayg‘usi tog‘ ichida sudrab borardi. Birdan chaqmoq chaqdi. Yo‘l chetidagi kichkina to‘qayga kelib qolgan edi. Yorqin chaqnashdan cho‘chib ko‘zini yumdi. Shu lahzada ko‘z oldidan bir narsa lip etib o‘tib ketgandek bo‘ldi. U dahshatdan butun vujudi muzlab, yuragi qattiq ura boshladi. Bu to‘qaydan uchib chiqqan jinni qush edi.

Şimdiye dek Kasım’ı keder, suçsuzluk duygusu ve içten içe kabaran bir öfke adım adım peşinden sürüklemişti. O dakikaya dek, dönüş düşüncesi bile ürkütücüydü. İsa’nın sert yüzüyle bir kez daha karşılaşmaktansa, karanlık bir ölümü yoldaş edinmek ister gibiydi. O ruh hâli, zihninde korkuya yer bırakmadan alıp götürmüştü onu. Şu anda, gece karanlığının soğuk rüzgârı şiddetini artırdıkça, Kasım’ın yüreği titriyor, ürküyor, tedirginlikle etrafına bakınıyordu. Üstelik uzaklarda bulutlar sık sık gürleyip, şimşekler çakıyor. Gece dağları, karanlık kayalıklarıyla birlikte peri yurdunu andırarak bir an aydınlanıyor, sonra yeniden karanlığın içine gömülüyordu. Gecenin zifiri karanlığı, çakan her şimşeği anında yutup, bir cadı gibi üstüne çökerdi. Dağın derin, sırlarla dolu vadileri, kalın kayaların gölgesine bürünmüş kara bir örtüye dönüşmüş, gecenin bütün karanlık sırlarını içinde saklıyor gibiydi. Sanki koruluktaki kalın yaprakların arasında karanlık bir varlık saklanıyor, pusuda bekliyordu. Her çalının dibinden gecenin dipsiz, soğuk ve derin karanlık gözleri binlercesiyle ona dikilmiş gibi hissediliyordu… O heybetli dağlar, katı siyah kayalar, kıvrım kıvrım uzanan orman ve boynu bükük çayırlar... Gecenin karanlığında, Kasım’ın gözünde artık bambaşka ve yadırgatıcı bir hâle bürünmüştü. Sert bakışlı, gözleri yıldız gibi parlayan, gecenin kendisi kadar kara bir kadın, dağın koynunda bir hortum gibi dolanıp duruyordu sanki. Kara yeliyle bir masal okur gibi üflüyor, dünyayı donmuş bir sessizliğe kilitliyordu. Geceyi yaran tek ses, kanat çırpışlarıyla uykulu sessizliği delen kara kuşundur. Bu yüzden ona halk “deli kuş” adını vermiştir. Bu kasvetli vakitte, yetimlik yüreğini dağ gibi ezen bir kederle Kasım, dağların içinde adeta can havliyle savruluyordu. Tam da yüreği korkuyla çarpıyor, gözleri telaşla etrafı tararken, Kasım aniden çakan bir şimşekle irkildi. Işıkla irkildiği anda, yol kıyısındaki küçük koruluğa varmıştı. O anda gözlerinin önünden geçen belli belirsiz bir sılueti fark etti Kasım. Ürperdi, iliğine kadar dondu, kalbi deli gibi atmaya başladı. Meğer az önce gözüne ilişen, çılgınca havalanan o yaratık, koruluğun içinden fırlayan bir deli kuşmuş.

بۇ ۋاقىتقىچە قاسىمنى قايغۇ، ئەيىپسىزلىك، ئاچچىقى يېتىلەپ ئىشتىرىپ كەلگەن ئىدى. بۇنىڭدىن بۇرۇن قايتىدىن قايتىش، ئىسانىڭ شەكلىنى كۆرۈشتىن <MS/>ئۆلۈمنى تاللاپ ئالالايدىغاندەك ئىدى. شۇ ھالەت قورقۇنۇچنى ئويلاتماي ئېلىپ كەتكەن ئىدى. ھازىرقى ۋاقىتتا قاراڭغۇ كېچىنىڭ قارا شامىلى كۈچىيىپ، كېچە رەڭگى سوغاقلاشقانسىرى، قاسىمنىڭ <FR/>يۈرىكى تىتىرەپ، چۆچۈپ، ئارانلا كېلىۋاتاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە يىراقتىكى بۇلۇت پات-پات گۈلدۈرلەپ، چاقماق چېقىۋاتاتتى. كېچىدىكى تاغ، قارا <MS/>يارتاش يىراقتىن <MS/>پېرىلەر ماكانىدەك بولۇپ پارىلداپ، قايتىدىن <FR/>قاراڭغۇلۇققا سىڭىپ يوقاپ كېتىدۇ. تۈن قاراڭغۇلىقى يالت ئەتكەن يورۇقنى چاپسانلىتىپ، <MS/>يالماۋۇزدەك <FR/>بېسىپ قالىدۇ. تاغنىڭ قاراڭغۇ سىرلىق سايلىرى <MS/>يارتاشنىڭ قېلىن كۆلەڭكە باسقان قارا كۈيدەك چوڭقۇر قاپ-قارا ئۈزلىرىكېچىدىكى تاغنىڭ قاراڭغۇ پەللىلىرىنى <FR/>ئىچىگە قاتلاپ يىغىپ تۇرغاندەك كۆرۈنىدۇ... <MS/>دەرەخزارلىقمۇ قېلىن يوپۇرماقنىڭ ئارىسىدا قارا بىر نېمە يوشۇرۇنۇپ، بىر نېمىنى كۈتۈپ تۇرغاندەك. ھەر بىر تۈپنىڭ ئاستىدىن قارا كېچىنىڭ چوڭقۇر، سوغاق، قارا كۆزلىرى مىڭ سان بولۇپ <MS/>قادىلىپ قاراپ تۇرغاندەك... ئېگىز تاغ، كۈچلۈك <MS/>يارتاش ،<MS/>بۇرالغان دەرەخزارلىق بىلەن <MS/>ئەگمە يايلاق - بارلىقى كېزە مەزگىلىدە قاسىمنىڭ كۆزىدە يات بولۇپ كەتكەندەك كۆرۈنىدۇ. تاش قاپاقلىق، يۇلتۇز كۆزلۈك، كېچىدەك قارا رەڭلىك <MS/>قارا موماي تاغ ئىچىدە قۇيۇندەك قۇتراپ، كېزىپ يۈرگەندەك. قارا شامىلى بىلەن «<MS/>ئەپسۇن» ئوقۇپ <MS/>ئۇچقىتقپ تۇرغاندەك. <MS/>دۇنيانى تاش قىلىپ قاتۇرۇپ، <MS/>بىر تىلسىمغا چۆمگەندەك. كېچە جىم-جىتلىقىنڭ ئۇيقۇلۇق قانىتىنى يېيىپ قېقىپ ئۇچقان يالغۇزغىنە <MS/>قارا قۇش بۇزىدۇ. شۇڭلاشقا ئۇنىڭ ئېتىنى <MS/>ساراڭ قۇش دەپ قويغدن. مۇشۇنقڭغا ئوششاش ئېغىر مەزگىلدە قاسىمنى تاغ ئىچىدە <MS/>يېتىملىق قايغۇسى <FR/>جان ئۇچارتىپ كېلىۋاتاتتى... بىر ۋاقىتتا، قاسىم قورقۇپ، تىترىگەن يۈرەك بىلەن ئەتراپىغا چۆچۈپ قاراپ ھەر نەرسىدىن ئۈركۈپ كېلىۋاتقاندا، قاتتىق چاقماق چاقتى. شۇ ۋاقىتتا يول چېتىدىكى بىر كىچىككىنە <MS/>چاتقاللىققا كېلىپ قالغان ئىدى. جىددىيلىق بىلەن كۆزۈنى ياپقۇزۇپ چۆچۈتۈپ قالغان يورۇقنىڭ ئىچىدە قاسىم كۆز ئالدىدىن باش قايدۇرۇپ يۆنەلگەن بىر نەرسىنىڭ <FR/>رەڭگىنى كۆرۈپ قالدى. چۆچۈپ، <FR/>پۈتكۈل تېنى مۇزلاپ ، <FR/>يۈرىكى لۈپىلدەپ سوقۇپ كەتتى. بۇ كەتكەن شۇ <MS/>چاتقاللىق ئىچىدىن ئۇچقان <MS/>ساراڭ قۇش ئىدى.

Bu vaxta qədər Qasımı kədər, məsumluq və qəzəb idarə edirdi. Əvvəllər o, İsanın surətini görməkdənsə, geri qayıtmaqdansa ölümü seçəcəkmiş kimi idi. Bu ruh halı onu düşünmədən aparmışdı. İndi qaranlıq gecənin qara küləyi gücləndikcə, gecə sönməyə başladıqca Qasımın ürəyi titrəyir, təlaşa düşür, narahatlığı daha da artırdı. Üstəlik, uzaq buludlar getdikcə daha tez-tez gurlayır, günəş parlayırdı. Gecə dağı, qara qaya sanki uzaqdan pəri məskəni kimi parlayır, sonra yenidən qaranlığa qərq olur. Gecənin qaranlığı parlayan işığı sürətləndirdi, onu çovğun kimi alt-üst etdi. Qayanın qalın kölgələri ilə örtülmüş qara his kimi dağın qaranlıq, sirli yarğanları sanki gecələr dağın qaranlıq bədbəxtliklərini gizlədirdi... Meşədə də qalın yarpaqların arasında nəsə qaranlıq bir şey gizlənirdi, sanki nəyisə gözləyirdi. Gecənin qaranlığı hər ağacın altında dərin və soyuq idi. Dərin, qara gözləri sanki ona min cür baxırdı... Uca dağ, möhkəm qara qaya, burulmuş meşəlik və əyri çəmənlik - hər şey gecə Qasıma yad görünürdü. Daş gözlü, ulduz gözlü, qara dərili qarı sanki dağlarda qasırğa kimi dolanırdı. Deyəsən, qara küləklə “xala”sını oxuyurdu. Dünya sanki donmuşdu və sirrlə örtülmüşdü. Gecənin dincliyini pozan tək bir qaraquş idi, yuxulu qanadlarını çırpırdı. Ona görə də ona Dəli Quş adı verilib. Belə çətin bir vaxtda dağlarda yetimlik kədəri Qasımı sürükləyirdi... Eyni zamanda Qasım titrəyə-titrəyə ürəyi gəzir, ətrafa baxır, hər şeydən qorxurdu, günəş parlayanda. Bu zaman o, yolun kənarındakı kiçik bir bağa gəldi. Qəfil, ürkütücü işıqda Qasım gözünün önündə nəyinsə tərpəndiyini gördü. O, şoka düşdü, bədəni dondu, ürəyi döyündü. Bu, meşədən uçmuş bir dəli quş idi.

Бірақ Қасымға ол көптен күткен қараңғы сырлы күшті қуаттың бірі болып көрінді. Сол кезде Қасымды шешесінің қабырына қарай тартқан жетім жүрек өзге денесінің іркілейін дегеніне ерік бермей, ілгері дедектетіп алып жүріп кетті. Бірақ бұл уақыттағы серігі кім? Періште дегені осы ма? Әлде жын ба? Әйтеуір енді алдында бұлдырлап, елестеп жүгіргендей болып, елбеңдеген бір нәрсе жолын бастап келе жатқан сияқты. Қасым бір уақыт кісі екен деп ес көргендей болып еді, артынан шоши бастады. Жүрегі сенімсіздік қаупімен тағы лүпілдеп соқты. Ақырын жүріп, кейіндегісі келді... Бір мезгілде бетіне құтырып, ысқырып келіп ұйтқыған бір құйын соққандай болды. Жасқанып көзін жұмды. Қайта ашса – қараңғы түнде оттай жанған алакөз ашумен түксиіп қарап тұр...

But to Qasym, it seemed like one of those long-awaited dark, mysterious forces of power. At that moment, the orphan’s heart, drawn toward his mother’s grave, refused to yield to the hesitation of his weary body and dragged him forward without mercy. Yet who was his companion now? Was this the angel he had imagined? Or a demon? Somehow, a wavering, ghostly figure seemed to flicker before him, leading the way, as though it were running just ahead. For a moment, Qasym thought it was a human being and almost felt comforted, but soon terror crept in again. His heart pounded with anxious mistrust. He slowed down, wishing to turn back… Suddenly, a violent whirlwind came whistling straight into his face, as though to tear him apart. Shuddering, he closed his eyes. When he opened them again–there, in the dark night, burned a pair of glaring, fiery eyes, fixed on him with grim fury.

Ammo Qosimga bu uzoq kutilgan qorong‘u va sirli kuchdek tuyuldi. Shu payt Qosimni onasining qabriga tortgan yetim yurak boshqa jasadning ikkilanishiga yo‘l qo‘ymay, uni oldinga olib bordi. Ammo bu vaqtda uning hamrohi kim edi? Bu farishtami? Yoki jinmi? Negadir, endi, uning oldidan nimadir noaniq va xayolparast yugurib, uning yo'lini yetaklaganga o'xshardi. Qosim bir lahza uni odam ekan deb, go‘yo o‘ziga kelgandek bo‘ldi, ammo ortidan yana cho‘chiy boshladi. Yuragi ishonchsizlik va xavotir bilan yana tez-tez urib ketdi. Sekin yurib, orqaga qaytgisi keldi... Bir payt yuziga g‘uvillab, hushtakdek uvillab kelgan dovul urilgandek tuyuldi. Cho‘chib ko‘zlarini yumdi. Qayta ochsa - qorong‘i tunda olovdek yonib turgan olako‘zlar unga g‘azab bilan tikilib turardi...

Fakat Kasım, o anki gölgeyi, içinde bir süredir büyüyen karanlık ve gizemli bir gücün sesi gibi algıladı. Annesinin mezarına duyduğu derin özlem, bütün korkularını bastırıp, ayaklarını kendinden habersizce ileri doğru sürükledi. Ama böylesi bir anda yanında beliren kimdi? Bir melek mi? Yoksa karanlığın içinden gelen bir cin mi? Her halükârda, önünde dalgalanarak beliren, hayal gibi bir silüet vardı; sanki sessizce yol gösteriyor, onu bilinmeze çağırıyordu. Kasım, bir anlığına onu insan sanıp umutlandı. Fakat hemen ardından içine bir ürperti düştü. Yüreği yeniden tedirginlikle çarpmaya başladı. Sessizce adımlarını yavaşlattı, geriye dönmeyi düşündü…Ansızın deli gibi esen bir rüzgâr, yüzüne tokat gibi çarptı. Kasım korkuyla gözlerini yumdu. Açtığında ise karanlığın içinden ona öfke dolu, köz gibi yanan gözlerle bakan bir suretle karşılaştı.

بىراق قاسىمغا ئۇ كۆپتىن كۈتكان قاراڭغۇ سىرلىق كۈچلۈك قۇۋەتنىڭ بىرى بولۇپ كۆرۈندى. شۇ چاغدا قاسىمنى ئانىسىنىڭ <MS/>قەبرىگە قاراپ تارتقان <MS/>يېتىم يۈرەك ئۆزگىچە تېنىنىڭ تىترىشىگە ئەرك بەرمەي، ئاۋال يۈگۈرتىپ ئېلىپ مېڭىپ كەتتى. بىراق بۇ ۋاقىتتىكى يولدىشى كىم؟ <MS/>پەرىشتە دېگىنى مۇشۇمۇ؟ ياكى <MS/>جىنمۇ؟ ئەيتەۋۇر ئەمدى ئالدىدا تۇتۇق، تەسەۋۋۇر بولۇپ يۈگرىگەندەك بولۇپ، ھەيران قالدۇرغان بىر نەرسە<FR/>يولىنى باشلاپ كېلىۋاتقانغا ئوخشىدى. قاسىم بىر ۋاقىت كىشى ئىكەن دەپ <FR/>ئەس كۆرگەندەك بولغان ئىدى، كەينىدىن چۆچۈشگە باشلىدى. يۈرىكى ئىشەنمەسلىك خەۋپى بىلەن يەنە لۇپۈلدەپ سوقتى. ئۇ ئاستا مېڭىپ، كېيىنكىسىنى ئويلىدى... بىر چاغدا يۈزىگە قۇتۇراپ، پىچىرلاپ كېلىپ بىر قۇيۇن ئۇرغاندەك بولدى. تارتىنچاقلىق قىلىپ كۆزىنى يۇمدى. قايتىپ ئاچسا – قارانغۇ كېچىدە ئوتتەك يانغان <MS/>ئالاكۆز ئاچچىقى بىلەن تىكلىنىپ قاراپ تۇرۇپتۇ....

Amma Qasıma bu, çoxdan gözlənilən qaranlıq və sirli qüvvə kimi görünürdü. Bu zaman Qasımı anasının məzarına çəkən yetim ürək o biri bədənin tərəddüd etməsinə imkan vermədi, onu qabağa apardı. Bəs bu zaman onun yoldaşı kim idi? Bu mələkdir? Yoxsa şeytan? Nə isə, indi deyəsən, onun qabağında qeyri-müəyyən və xəyalpərəst bir şey qaçır, ona yol göstərirdi. Qasım bir dəfə adam olduğunu düşünüb dayaq kimi gördü, sonra titrəməyə başladı. Ürəyi yenidən qeyri-müəyyənlik qorxusu ilə döyünürdü. O, arxasınca getmək istəyərək yavaş-yavaş yeriyirdi... Eyni zamanda külək burulğanı əsdi, sifətində fısıltı və fit çaldı. Başlanğıcla gözlərini yumdu. Yenidən açanda qaranlıq gecə qəzəblə ona baxırdı...

Түн ортасы болған кезде, таудың осы мөлшеріне бөктерде келе жатқан үш жігіт жетті. Бұлар аяңшыл аттардың екпінімен тастық жолды тықырлатып, таудың сала-саласын бір құлап, бір өрлеп, жолды қуалап келе жатыр еді. Ұзақ жол жалықтырып, түн ұйқысы жеңе бастағанжүргіншілер бірінің артына бірі түсіп, тізіліп келе жатқан. Бір уақытта бір тоғайдың тұсына келгенде, аттары осқырып, ішін тартып, тоғайға қадалып жүрмей, үркіп тұрып алды.

By midnight, three young men riding across the mountain slope reached that same place. Their steady horses clattered over the stony path, winding up and down through the mountain valleys. The long journey had wearied them, and drowsiness from the night began to weigh upon them. They rode in a line, one behind the other. When they came near a grove, their horses suddenly snorted, drew in their bellies, and refused to move forward, trembling in fear as they stared at the trees.

Tun yarmiga yetganda, tog‘ning shu qismidagi yonbag‘irga kelayotgan uch yigit shu yerga yetib keldi. Ular yurgan otlarning bir maromdagi qadamlariga ergashib, toshloq yo‘lni taqirlatib, tog‘ning daralaridan goh tushib, goh ko‘tarilib, yo‘l bo‘ylab ketayotgan edilar. Uzoq yo‘l charchatib, uyqu bosa boshlagan yo‘lovchilar bir-birining ortidan tizilib kelishardi. Bir payt bir to‘qayzor yoniga yetganlarida, otlari pishqirib yubordi, qorinlarini ichiga tortib, to‘qayzor tomonga tikilgancha yurmay qo‘ydi va hurkib joyida turib oldi.

Gece yarısını çoktan geçmişti. Dağın eteklerine, üç genç adam ulaştı. Ağır aksak adımlarla yürüyen atların taşlara vuran nalları yankı gibi uzanıyor, dağın inişli çıkışlı patikalarında bir yükselip bir alçalıyorlardı. Uzun süren yolculuk yorgunluk getirmiş, gecenin ağır uykusu binmeye başlamıştı Yolcular tek sıra hâlinde peş peşe ilerliyordu. Bir ara bir koruluğa yaklaştıklarında, atlar ansızın kişneyip irkildi, nefeslerini tutup gözlerini karanlık ağaçlara diktiler, ileri adım atmadılar.

كېچە ئوتتۇرىسى بولغان چاغدا، تاغنىڭ مۇشۇ بېتىگە تاغ <MS/>باغرىدىن كېلىۋاتقان ئۈچ يىگىت يەتتى. بۇلار رەھىمسىز ئاتلارنىڭ مېڭىشى بىلەن تاشلىق يولنى تىقىرلىتىپ، تاغنىڭ ساي-سېيىدا بىر يىقىلىپ، بىر تۇرۇپ، يولنى قوغلاپ كېلىۋاتاتتى. ئۇزاق يول زېرىكتۈرۈپ، <MS/>تۈن ئۇيقۇسى يېڭىشكە باشلىغان <MS/>يولۇۋچىلار بىرىنىڭ كەينىدىن بىرى چۈشۈپ، تىزىلىپ كېلىۋاتقان ئىدى. بىر ۋاقىتتا بىر <MS/>چاتقاللىقنىڭ يېنىغا كەلگەندە، ئاتلىرى توختاپ، ئىچىنى تارتتى، <MS/>چاتقاللىققا قادىلىپ قاراپ ماڭماي، ئۈركۈپ تۇرۇپ قالدى

Gecə yarısı atlı üç gənc dağın bu yüksəkliyinə yamacda çatdılar. Onlar çapan atlarının sürəti ilə qayalı cığırla tələsir, dağ yamaclarına dırmaşıb enir, yolu qovalayırdılar. Uzun yol yorucu idi və gecənin yuxululuğu onlara qalib gəlməyə başladığı üçün yolçular bir-birinin ardınca yıxılaraq sıraya düzülürdülər. Bir anda bir bağa gələndə atları kişnədi, qarınlarını çəkdi və düz bağa doğru addımlamaq əvəzinə, yol üstündə dayandılar.

Сол уақытта жаңбыр бұлты тауға таман жақындап, жел қатаңдап, күннің күркірегені жиілеп тұр еді. Күн әдетінше жарқ етті. Сонда үш жолаушы алдарындағы ағашқа сүйеніп жығылып, қатып тұрған баланы көрді. Басында бұлар шошып, аттары да үркіп атып кетсе де, артынан оралып дабыстап, әлгі жерге қайта келді. Бұлардың көп айқайына ешкім дыбыс бермеді. Аздан соң аттан түсіп, қасына келіп қараса – жыртық киімді, өңі құп-қу болып, қаннан айырылып жүдеген он, он бір жасар бала екен. Ол – өлік. Бірақ денесі әлі түгел мұздап та болған жоқ екен...

At that moment, the rain clouds drew closer to the mountain, the wind grew harsher, and thunder rumbled more frequently. A flash of lightning lit the night. There, leaning lifelessly against a tree, stood a boy, frozen still. At first, the riders were startled, and their horses bolted in fright. But soon they circled back, shouting, calling out to him. No answer came. They dismounted and approached. Before them was a boy of ten or eleven years old, dressed in torn clothes, his face pale, drained of blood, his body thin and wasted. He was dead. But his body had not fully grown cold yet. Mukhtar.

Bu vaqtda yomg‘ir bulutlari tog‘ga yaqinlashib, shamol kuchayib, momaqaldiroq gumburlagandan kuchayib borardi. Quyosh odatdagidek porlab turardi. Shunda uch yo‘lovchi yiqilib, qotib qolgan bolani ro‘parasidagi daraxtga suyanib turganini ko‘rdi. Avvaliga ular qo‘rqib ketishdi, otlari cho‘chib ketishdi, lekin ortlariga o‘girilib, baqirib o‘sha joyga qaytib kelishdi. Ularning ko'p hayqiriqlariga hech kim e'tibor bermadi.Biroz vaqt o‘tgach, otlaridan tushib, qarab ketishdi - bu o‘n-o‘n bir yoshli bola edi, kiyimlari yirtilgan, yuzlari oqarib ketgan, ko‘p qon yo‘qotgan edi. U o'lik odam edi. Ammo uning tanasi hali to'liq muzlagani yo'q...

Aynı anda dağa doğru ağır ağır yaklaşan yağmur bulutları göğü karartıyor, rüzgâr sertçe esiyor, gök ardı ardına gürlüyordu. Şimşek göğü aydınlattığı anda, üç yolcu bir ağaca yaslanmış, donmuş bir çocuğu fark etti. Başta korkup atları şahlanarak uzaklaşsa da, az sonra dönüp seslenerek o noktaya yeniden geldiler. Ne kadar bağırdılarsa da, karanlığın içinden bir ses dönmedi. Sonunda attan inip yaklaştılar. Yırtık giysiler içinde, kanı çekilmiş, bembeyaz kesilmiş küçük bir çocuk vardı orada. On, on bir yaşlarında bir çocuktu. Ölmüştü. Ama bedeni henüz soğumamıştı…

شۇ ۋاقىتتا يامغۇر بۇلۇتى تاققا قاراپ يېقىنلاپ، شامال كۈچىيىپ، ھاۋانىڭ گۈلدۈرلىشى چاپسانلاپ تۇرغان ئىدى. چاقماق ئادەتتىكىدەك يارقىراپ چاقتى. شۇ چاغدا ئۈچ <MS/>يولۇۋچى ئالدىلىرىدىكى دەرەخقە يۆلىنىپ يىقىلىپ، قېتىپ تۇرغان بالىنى كۆردى. بېشىدا بۇلار چۆچۈپ، ئاتلىرىمۇ ئۈركۈپ ئېتىپ تۇرسىمۇ، كەينىدىن قايتىپ كېلىپ ئۈن سېلىپ چاقىرىپ، بايىقى يەرگە قايتىپ كەلدى. بۇلارنىڭ كۆپ ۋاقرىشىغا ھېچ كىم <FR/>ئۈن چىقارمىدى. بىرازدىن كېيىن ئاتتىن چۈشۈپ، قېشىغا كېلىپ قارىسا – يىرتىق كىيىملىك، رەڭگى ئۆڭۈپ كەتكەن، <FR/>قاندىن ئايرىلىپ جۈدەپ كەتكەن 10-11 ياشلىق بالا ئىكەن. ئۇ – <MS/>ئۆلۈك. بىراق تېنى تېخى تولۇق مۇزلاپمۇ ئۈلگەرمىگەن ئىكەن...

Bu zaman yağış buludları dağa yaxınlaşır, külək güclənir, ildırım gurultusu şiddətlənirdi. Günəş həmişəki kimi parlayırdı. Sonra üç səyyah yıxılıb donmuş oğlanın qarşılarında ağaca söykəndiyini gördülər. Əvvəlcə qorxdular, atları da ürkdü, amma dönüb qışqıraraq yerə qayıtdılar. Onların çoxsaylı qışqırıqlarına heç kim əhəmiyyət vermədi. Bir az keçdikdən sonra atlarından düşüb baxmağa getdilər - on-on bir yaşlı uşaq idi, paltarı cırıq, üzü ağarmışdı, çox qan itirmişdi. O, ölü adam idi. Amma onun bədəni hələ tam donmamışdı...

– Леня Протков, жәшігінде кәмпит көп, дүниеқор, ши мойын, деп мазақтады. Бұл балалар арасына жайылып кетті. Протков Шоқанмен төбелеспек болып еді, бірақ басқалар ара түсіп, оны шетқақпай қылды. Класс жетекшісі тексеріп, Протковтың қобдиынан бірнеше баланың қарындаш, қаламы табылып, ол үлкен ұялыс тапты. Мұнан кейін Протковты старосталықтан түсіріп, Шоқан белгіленді. Протков жыл аяғы болмай-ақ оқудан шығып кетті. Шоқан старосталыққа белгіленгеннен кейін біраз уақыт өткенде бір күні рота балаларының біреуі Шоқандардың класындағы бір баланы ұрып кетіпті. Ол жылап класс старостасы Шоқанға келді. Рота балаларының үстемдігін көтермейтін Шоқан сол кезде келе қалған, жатақ үйдің тәртібін қарап жүретін офицерге айтты. Офицер Шоқанның өзіне зекіп, – «офицерлердің балалары тәртіпті, сендер өздерің тәртіпсізсіңдер», – деп таяқ жеген баланың өзін жазалап, түскі тамаққа жібермей қойды. Шынында да, Шоқандардың класында тентектік, андай-мұндай тәртіпсіздік бар болатын. Бірақ мына баланың бұл жолғы көрген зорлығы рота балаларының үстемдік етуінен болған еді. Соған ыза болған Шоқан: «Мына жирен қоразға арыз айтқаннан да, артынан топырақ шашу керек еді», – деген. Шоқанның мына сөзін естіген балалар ду күліп, «тамаша теңеу, өзі бір шіп-шикіл сары екен» десіп, мәз болды. Кейде бірін-бірі «жирен қораз құсап қоқайма» деп ажуалайтын. Бір күні сабақтан қайтып, тамақтарын ішіп, жатақ үйде балалар шуылдасып отырғанда, сырттан атой болды. Мұндай атой тәртіпкер офицер келе жатқанда болатын. Шоқандардың бөлмесіндегі балалар жым-жырт бола қалды. Сонша болмады кезекті тәртіпкер жирен офицер бөлмеге кіріп келді. Анадағы серіктерін орынсыз жазалағаннан бері өшігіп қалған балалар біріне-бірі ым қағып, офицердің көзін тасалай беріп қораз болып қоқырайып, сыр бермей тынышталған болды. Балалар монтиып өз бөлмелерінде тәп-тәртіпті бола қалысты. Офицер кейбір ұқыпсыз балалардың төсек-орнын көріп, жөндеңдер дегеннен басқа өрескел мін таппай шығып кетті. Офицердің артынан Анатолий деген тентек бала ере барып, есікті жауып, бер жағынан жұдырықпен періп-періп жіберді. Ол жүгіріп келіп орнына отыра бергенде, есік қайта ашылып, офицер үйге қайта кіріп:

- Lenya Protkov-his box is full of candy, greedy, skinny-necked,- they mocked him. The taunt spread quickly among the children. Protkov tried to start a fight with Shoqan, but the others intervened and pushed him aside. When the class teacher investigated, several students’ pencils and pens were found in Protkov’s case, and he was deeply shamed. After that, Protkov was removed from his position as class monitor, and Shoqan was appointed in his place. Before the end of the school year, Protkov dropped out altogether. Some time after Shoqan became class monitor, one day a boy from the military company struck a student from Shoqan’s class. Crying, the boy came to Shoqan, the class monitor. Shoqan, who could not tolerate the dominance of the company boys, reported the incident to an officer who happened to be inspecting discipline in the dormitory at the time. The officer snapped at Shoqan and shouted, “Officers’ children are disciplined-it’s you who are unruly!” He punished the very boy who had been beaten and even barred him from lunch. It was true that Shoqan’s class had its share of mischief and disorder. But the cruelty the boy suffered this time was clearly the result of the company boys’ arrogance and abuse of power. Enraged by this injustice, Shoqan muttered:- It would have been better to throw dirt behind that red rooster’s back than to complain about him. When the children heard Shoqan’s words, they burst out laughing. “What a perfect comparison-he really is pale yellow, half-raw!”- they joked, delighted. From then on, they would sometimes mock one another, saying, “Don’t puff yourself up like a red rooster.” One day, after lessons, having eaten their meal, the boys were sitting noisily in the dormitory when a shout came from outside. Such a shout always meant the disciplinary officer was approaching. Instantly, the room where Shoqan stayed fell silent. Moments later, the red-haired officer on duty entered the room. Since the officer had unfairly punished their friend before, the boys still held a grudge. Exchanging quick glances, they avoided the officer’s eyes, puffing themselves up like roosters yet pretending calm. They sat stiffly, unusually orderly. The officer inspected the room, pointed out a few untidy beds, told them to fix them, found nothing more serious, and left. After the officer exited, a mischievous boy named Anatoly followed him, slammed the door shut, and struck it several times with his fist from the inside. Just as he ran back to his place and sat down, the door suddenly opened again-and the officer stepped back into the room…

- Lenya Protkovni “sandig‘ida konfet ko‘p, ochko‘z, ingichka bo‘yin” deb masxara qilishdi. Bu gap bolalar orasida tez tarqalib ketdi. Protkov Shoqan bilan mushtlashmoqchi bo‘ldi, ammo boshqalar aralashib, uni chetlatib qo‘yishdi. Sinf rahbari tekshirib ko‘rganda, Protkovning sandig‘idan bir necha bolaning qalam va ruchkalari topildi va u qattiq uyalib qoldi . Shundan keyin Protkov sinf sardorligidan olinib, uning o‘rniga Shoqan tayinlandi. Protkov yil tugamasdan o‘qishni tashlab ketdi. Shoqan sardor etib tayinlanganidan bir muncha vaqt o‘tgach, bir kuni rota bolalaridan biri Shoqanlarning sinfidagi bir bolani urib ketibdi. Bola yig‘lab sinf sardori Shoqanning oldiga keldi. Rota bolalarining hukmronligiga chiday olmaydigan Shoqan shu payt kelib qolgan yotoqxona tartibini nazorat qiluvchi ofitserga bu haqda aytdi. Ammo ofitser Shoqanning o‘ziga dag‘dag‘a qilib Ofitserlarning bolalari tartibli, tartibsizlar - sizlarning o‘zingiz, - dedi-da, kaltak yegan bolaning o‘zini jazolab, tushlikka yubormay qo‘ydi.Aslida Shoqanlarning sinfida ham sho‘xlik va ba’zi tartibsizliklar bor edi. Lekin bu safar bolaning kaltak yeyishi rota bolalarining ustunlik qilishidan bo‘lgan edi. Shunga jahli chiqqan Shoqan: - Bu malla xo‘rozga arz qilgandan ko‘ra, ortidan tuproq sochish kerak edi, - dedi. Shoqanning bu gapini eshitgan bolalar qah-qah otib kulishdi: - Zo‘r o‘xshatish ekan, o‘ziyam sap-sariq ekan! - deb rosa maza qilishdi. Ba’zan ular bir-birlarini: - Malla xo‘rozdek kerilma! - deb masxara qilishardi. Bir kuni darsdan qaytib, ovqatlanib bo‘lgach, yotoqxonada bolalar shovqinlashib o‘tirishganida, tashqaridan ogohlantiruvchi qichqiriq eshitildi. Bunday signal odatda navbatchi ofitser kelayotganida berilardi. Shoqanlarning xonasidagi bolalar darrov jim bo‘lib qolishdi. Ko‘p o‘tmay navbatchi malla ofitser xonaga kirib keldi. O‘sha safar sheriklarini nohaq jazolaganidan beri unga ichida gina saqlab yurgan bolalar bir-birlariga imo qilishib, ofitser ko‘rmayotgan paytda xo‘rozdek kerilib olishardi, ammo sir boy bermay tinch o‘tirgandek ko‘rinishardi. Bolalar birdan juda tartibli bo‘lib qolishdi. Ofitser ayrim beparvo bolalarning yotoqlarini ko‘rib, “tuzatinglar” deganidan boshqa jiddiy kamchilik topolmadi va chiqib ketdi. Ofitserning ortidan sho‘x bola Anatoliy ergashib bordi-da, eshikni yopib, narigi tomondan uni mushti bilan bir necha marta qattiq urib yubordi. U yugurib kelib joyiga endi o‘tirgan ham ediki, eshik yana ochilib, ofitser qaytadan xonaga kirib keldi...

“Lenya Protkov! Şeker kutusu dolu, paragöz, sıska boyunlu!” diye takıldı. Bu alay kısa sürede çocuklar arasında dilden dile yayıldı. Protkov, Şoqan’la dövüşmeye yeltendi. Fakat diğer çocuklar araya girip onu dışladılar. Sınıf öğretmeni durumu araştırdığında, Protkov’un kutusundan başka öğrencilere ait kalem ve kurşun kalemler çıktı. Bu, onun için yüz kızartıcı bir rezalete dönüştü. Bu hadiseden sonra Protkov görevinden alındı, yerine Şoqan sınıf başkanı seçildi. Fakat yıl bitmeden Protkov okuldan ayrıldı. Aradan çok geçmeden, Şokan’ın sınıfında yeni bir gerginlik patlak verdi. Bölük bölümünden bir çocuk, onların sınıfından birini dövmüştü. Gözyaşları içinde sınıf başkanı Şoqan’ın yanına koştu. Bölük çocuklarının üstünlük taslamasına hiçbir zaman boyun eğmeyen Şoqan, tam o sırada yatakhanede denetim yapan subaya olan biteni aktardı. Subay, Şoqan’a terslenerek, “Subay çocukları kural tanır, siz hep kargaşa çıkarıyorsunuz,” dedi. Ardından zavallı, dövülmüş çocuğu suçlayıp, onu öğle yemeğinden mahrum bıraktı. Evet, Şoqan’ın sınıfında zaman zaman yaramazlıklar, bazı disiplinsizlikler oluyordu. Ama bu defaki haksızlık, çocuğun acı çekmesine neden olan asıl sebep, bölük çocuklarının baskıcı üstünlüğünden doğmuştu. Şoqan öfkeyle, “Şu kızıl horoza derdini anlatmaktansa, arkasına toprak savurmak daha yerindeymiş” diye söylendi. Şoqan’ın bu lafı duyulur duyulmaz sınıf kahkahaya boğuldu. “Ne isabetli bir benzetme, tam da kıpkırmızı bir horozmuş!” diyerek güldüler. O günden sonra, çocuklar birbirlerine takılırken: “Sen de kızıl horoz gibi kabarma!” diye şakalaşmaya başladılar. Bir gün, ders dönüşü yemeklerini yiyip yatakhanede gürültüyle otururken, dışarıdan birden komut duyuldu. Böyle bir komut genelde disiplin subayı gelirken olurdu. Şoqanların kaldığı odada bir anda sessizlik çöktü. Çok geçmeden, sıradaki nöbetçi subay içeriye girdi. Daha önce arkadaşlarını sebepsiz yere cezalandırdığı için ona öfkeli olan çocuklar, birbirlerine gizlice işaretleşerek subayın dikkatinden uzak durmaya çalıştılar. Kimi gagasını kabartmış bir horoz gibi başını dikleştiriyor, kimi de sanki hiçbir şey olmamış gibi sessizliğe gömülüyordu. Çocuklar uslu durup, odalarında sessizce kurallara uydular. Subay girip dikkatlice bakındı, birkaç dağınık yatak dışında göze batan bir kusur bulamayınca, yalnızca “Şunları düzeltin,” demekle yetindi ve sessizce uzaklaştı. Subayın ardından yaramaz çocuklardan Anatoly gizlice peşinden gidip kapıyı kapattı, ardından birkaç yumruk attı. Koşarak yerine geri oturduğu anda kapı yeniden açıldı. Subay öfkeyle içeri girip,

– لېنیا پروتكوۋ، قۇتىسىدا كەمپۈت كۆپ، دۇنياخور، شىۋىق بويۇن، – دەپ ئۈستىدىن كۈلدى. بۇ سۆز ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا تېزلا تارقىلىپ كەتتى. پروتكوۋ شوقان بىلەن ئۇرىشىماقچى بولدى، لېكىن باشقىلار ئارىسىغا چۈشۈپ، ئۇنى <FR/>چەتلەندۈردى. سىنىپ يېتەكچىسى تەكشۈرۈپ، پروتكوۋنىڭ قۇتىسىدىن بىر قانچە بالىنىڭ قېرىنداش، قەلەملىرى تېپىلىپ، ئۇنى <FR/>ئۇيالدۇرۇپ قويدى. شۇنىڭ بىلەن پروتكوۋ سىنىپ ۋەكىللىكتىن ئېلىنىپ، شوقان سايلاندى. يىل ئاخىرىغا يەتمەي، پروتكوۋ ئوقۇشتىن چىقىپ كەتتى. شوقان سىنىپ ۋەكىلى بولغاندىن كېيىن ، بىراز ۋاقىت ئۆتۈپ بىر كۈنى روتا بالىلىرىنىڭ بىرى شوقانلارنىڭ سىنىپىدىكى بىر بالىنى ئۇرۇپ كېتىپتۇ. ئۇ بالا يىغلاپ، سىنىپ ۋەكىلى شوقانغا كېلدى. روتا بالىلىرىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى كۆتۈرەلمەيدىغان شوقان شۇ پەيتتە كېلىپ قالغان ئوقۇش تەرتىپىگە قاراپ يۈرگەن ئوفىتسېرگە دېيدۇ. لېكىن ئوفىتسېر شوقاننىڭ ئۆزىگە ۋاقىراپ: «ئوفىتسېرلارنىڭ بالىلىرى تەرتىپلىك، سىلەر ئۆزەڭلار تەرتىپسىزسىلەر», – دەپ، تاياق يېگەن بالىنىڭ ئۆزۈنى جازالاپ، ئۇنىڭ چۈشلۈك تاماققا بېرىشىنى مەنىي قىلدى. راستىدىمۇ، شوقانلارنىڭ سىنىپىدا تەنتەكلىك، ئانچە-مۇنچە تەرتىپسىزلىك بار ئىدى. بىراق، مونۇ بالىنىڭ بۇ قېتىم كۆرگەن زۇلۇمى، روتا بالىلىرىنىڭ ئۈستۈنلۈك قىلىشى تۈپەيلى ئىدى. شۇنىڭغا غەزەپلەنگەن شوقان: «بۇ قىزغۇچ غورازغا ئەرىز قىلىشتن كۆرە، ئارقىسىدىن توپا چېچىش كېرەك ئىدى»، – دېدى. شوقاننىڭ بۇ سۆزىنى ئاڭلىغان بالىلارمۇ كۈلۈپ،– «شاھانە وخشاتما، ئۆزى بىر <FR/>سېپ-سېرىققۇ!» – دېيىشىپ كۈلۈشتى. شۇ پەيتتىن باشلاپ، بالىلار بىرى-بىرىگە: – «سېرىق غورازدەك ئۈركەيمە»، – دەپ <FR/>كۈلىدىغان بولدى. بىر كۈنى دەرىستىن قايتىپ، تاماقتىن كېيىن، بالىلار ياتاقتا چۇلىشىپ ئولتۇرىۋاتقاندا، سىرتتا بىردىن ئاۋاز چىقتى، كۈچلۈك شاۋقۇن ئاڭلاندى. مۇنداق شاۋقۇن تەرتىپ ئوفىتسېرى كېلىۋاتقىنىنىڭ ئالامىتى ئىدى. شوقانلار بۆلمىسىدىكى بالىلار جىمجىت بولۇپ قالدى. ئاز ئۆتمەي، ژىركەنچ كېزەكچى تەرتىپ ئوفىتسېرى ئىچكە كىردى. ئۆتكەندە يولداشلىرىنى ئورۇنسىز جازالىغاندىن بېرى، ئۇنىڭغا ئۆچ بولۇپ قالغان بالىلار، بىر بىرڭگە شەرەت قىلىپ ئوفىتسېرنىڭ كۆزى يەتمەيدىغان جايدىكى بالىلار غورازدەك بوينىنى تىكلەپ، ئۆزىنى چامدۇرماي تىنچلاندى. بالىلار تىنچلىنىپ، ئۆز بۆلمىلىرىدە ئىنتايىن تەرتىپلىك بولۇپ كەتتى. ئوفىتسېر ئايرىم بېرىلقپ رەتلىمىگەن بالىلارنىڭ كارۋىتىنى كۆرۈپ، پەقەت «تۈزەڭلار» دېگەندىن باشقا، ھېچ نەرسە تاپالماي، چىقىپ كەتتى. ئوفىتسېرنىڭ كەينىدىن ئاناتولىي ئىسىملىك تەنتەك بالا ئىشىكنى يېپىپ، ئۇنىڭ ئارقا تەرىپىدىن <FR/>مۇشتاپ-مۇشتاپ قويدى. ئۇ يۈگىرىپ كېلىپ ئورنىغا ئولتۇرىۋاتقاندا، ئىشىكنى قايتا ئېچىپ، ئوفىتسېر بۆلمىگە قايتىدىن كىرىپ:

- Lenya Protkov, bir qutu dolu konfetin var, acgöz, qarınqulusan”, - deyərək ələ saldı. Bu uşaqlar arasında yayıldı. Protkov Çokanla vuruşmaq üzrə idi, lakin digərləri müdaxilə edərək onu kənara itələdilər. Sinif rəhbəri Protkovun çantasından bir neçə uşaqdan karandaş və qələmləri yoxlayıb tapdı və bu, onu çox utandırdı. Bundan sonra Protkov sinif nümayəndəsi vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və əvəzinə Çokan təyin olundu. Protkov ilin sonuna qədər məktəbi tərk etdi. Çokan sinif nümayəndəsi vəzifəsinə təyin olunandan bir müddət sonra bir gün bölük yoldaşlarından biri Çokanın sinfində oxuyan oğlanı döyürdü. O, ağlaya-ağlaya sinif nümayəndəsi Çokanın yanına gəldi. Bölük uşaqlarının üstünlüyünə dözməyən Çokan yataqxanada nizam-intizamı yoxlamağa gələn zabitə məruzə etdi. Zabit “zabit övladları intizamlıdır, sən intizamsızsan” deyib Çokanı danlayaraq, döyülən uşağı cəzalandırdı və onu nahara buraxmadı. Doğrudan da, Çokanın sinfində fitnə-fəsad, bir növ nizamsızlıq mövcud idi. Amma bu dəfə bu oğlanın məruz qaldığı zorakılıq bölük uşaqlarının özbaşınalığından irəli gəlirdi. Qəzəblənən Çokan ağlayan yoldaşına irad tutub dedi: “Bu əclafdan şikayət etməkdənsə, onun arxasınca torpaq atmalıydın”. Çokanın bu sözlərini eşidən uşaqlar gülərək deyirlər ki, nə gözəl bənzətmədir, o əsl əclafdır. Hərdən bir-birini ələ salıb, “bu əclafı ələ salmayın” deyirdilər. Bir gün dərsdən sonra uşaqlar nahar edib yataqxanada oturanda bayırda hay-küy yarandı. Bu hay-küy nizam-intizam zabiti içəri girəndə baş verdi. Çokangilin otağında olan uşaqlar susdular. Çox keçmədi ki, otağa başqa bir intizamlı zabit girdi. Zamanında yoldaşlarının haqsız cəzaya düçar olmasına əsəbiləşən uşaqlar bir-birlərinə başlarını yellədilər və zabiti görmədən xoruz kimi banlamağa başlayıb, sirr açmadan sakitləşdilər. Uşaqlar nizam-intizamla öz otaqlarında qaldılar. Zabit bir neçə səliqəsiz uşaq çarpayısını görüb, onların səliqə-sahmana salınmalı olduğunu nöqsan tutmaqdan başqa heç bir ciddi günah tapmadan çıxıb getdi. Anatoli adlı dəcəl oğlan zabitin arxasınca gəlib qapını bağlayıb və yumruqları ilə onu döyməyə başladı. O, oturmağa qaçanda qapı yenidən açıldı və zabit yenidən otağa girdi:

– Батылы барса, өзі айтып, жолдастарын жазадан құтқарсын. Егер оған батылы бармаса, біз ондай қорқаққа куә болмаймыз, – деп Шоқан балаларға айтқызбады. Сонан қыс ортасы ауған кезде Ждан-Пушкин балалардан қажығандық таба алмады. Өзі жазалау бұйрығын өзгертіп, Шоқандардың класы ел қатарлы демалыс алды. Бірақ Анатолийға балалардың арасында «қорқақ» деген ат тағылды. Балалар оны Анатолий деген атымен атамай «қорқақ» деп шақыратын болды. Ол осы атқа намыстанып, келер жылы оқуға келмей қойды. Аға достар арасында Қыс ортасынан былай Шоқан орыс тіліндегі әдебиет кітаптарын құныға оқитын болып алды. Бірақ, ондай кітаптар Шоқан қолына көп түсе бермейді. Әсіресе корпус кітапханасында әдебиет кітаптары жоқтың қасы. Ал аздаған кітаптар рота балаларының қолынан босамайды. Кітапханада корпус балаларына көбірек ұсынылатын кітаптар патша генералдарының өмірінен жазылған шығармалар болатын. Ондай кітаптар Шоқан, Григорий сияқты ойшаң балаларды қызықтырмайды. Шоқанның, Григорийдің қызығып оқыған кітаптары Палластың және Рычковтың жаһанкез өмірлерінен жазылған күнделіктері болды. Оның өзін де кезек күтіп әрең дегенде қолдарына түсірді. Осы кітаптардың әсерінен болар, Шоқан мен Григорий екеуі Азияны аралап, жер сырын, ел жайын білгілері келеді. Екеуі қиялдап көп әңгімелеседі.

– If he has the courage, let him admit it himself and save his friends from punishment. If he does not, then we will not take the blame for such a coward. Thus, even in the middle of winter, Zhdan-Pushkin could not extract a confession from the boys. In the end, he changed the punishment order himself, and Shoqan’s class was allowed to take holidays like the rest. However, among the children, Anatoly was branded a “coward.” From then on, no one called him by his name–only “coward.” Ashamed of this, Anatoly did not return to school the following year. Among his older friends, by midwinter, Shoqan had already begun reading Russian literature passionately. But such books rarely came into his hands. Especially in the corps library, there were hardly any works of literature. The few available were usually monopolized by the cadets of other companies. Most of the library books were biographies of imperial generals, which did not interest thoughtful boys like Shoqan and Grigory. Instead, the works that captivated them were the travel diaries of Pallas and Rychkov. They waited for their turn eagerly and read them with delight. Influenced by these books, Shoqan and Grigory dreamed of traveling through Asia, discovering its lands and peoples. They often shared such dreams together.

- Jur’ati yetsa, o‘zi aytib, o‘rtoqlarini jazodan qutqarsin. Agar bunga jur’ati yetmasa, biz bunday qo‘rqoq uchun guvohlik bermaymiz, - deb Shoqan bolalarga hech narsa ayttirmadi. Shundan keyin qish o‘rtalariga borganda Jdan-Pushkin bolalardan charchoq yoki taslim bo‘lish alomatini ko‘rmadi. Oxiri o‘zi jazolash haqidagi buyruqni o‘zgartirib, Shoqanlarning sinfi ham boshqalar qatori ta’til olishga ruxsat oldi. Ammo Anatoliyga bolalar orasida “qo‘rqoq” degan laqab taqildi. Endi bolalar uni Anatoliy deb emas, “Qo‘rqoq” deb chaqiradigan bo‘lishdi. U bu laqabdan qattiq or qilgani uchun keyingi yili o‘qishga qaytib kelmadi. Katta do‘stlari ta’sirida qishning ikkinchi yarmidan boshlab Shoqan rus tilidagi adabiy kitoblarni ishtiyoq bilan o‘qiy boshladi. Lekin bunday kitoblar uning qo‘liga tez-tez tushavermasdi. Ayniqsa, korpus kutubxonasida badiiy adabiyotlar deyarli yo‘q edi. Bor kitoblarning oz qismi esa rota bolalarining qo‘lidan bo‘shamasdi. Kutubxonada korpus o‘quvchilariga ko‘proq tavsiya qilinadigan asarlar podsho generallarining hayoti haqida yozilgan kitoblar edi. Bunday kitoblar Shoqan va Grigoriy kabi mulohazakor bolalarni qiziqtirmasdi. Shoqan bilan Grigoriy qiziqib o‘qigan kitoblar Peter Simon Pallas hamda Pyotr Rychkovning sayohatchilik hayoti haqida yozilgan kundaliklari bo‘ldi. U kitoblarni ham navbat kutib, zo‘rg‘a qo‘llariga kiritishardi. Ehtimol, aynan shu kitoblarning ta’siri bilan Shoqan va Grigoriy Osiyoni kezib chiqishni, yer-suvning sirlarini va xalqlarning turmushini o‘rganishni orzu qila boshlashdi. Ikkovlari ko‘pincha xayol surib, bu haqda uzoq suhbatlashishardi.

“Eğer cesareti varsa, kendisi çıksın ortaya; arkadaşlarını cezadan kurtarsın” dediler. “Eğer buna cesaret edemiyorsa, biz böyle bir korkağa şahitlik etmeyiz” dedi Şoqan ve çocukların konuşmasına izin vermedi. Kış ortası geçtikten sonra, Jdan-Puşkin çocuklarda en küçük bir yılgınlık görmedi. Sonunda cezayı geri aldı ve Şoqanların sınıfına da herkes gibi izin verildi. Ancak Anatoly artık arkadaşlarının gözünde bir korkak olarak anılıyordu. Hiç kimse ona gerçek adıyla seslenmiyordu, hepsi yalnızca “korkak” diyordu. Bu aşağılayıcı lakap yüreğine dokundu, öyle ki ertesi yıl okula hiç gelmedi. Kış ortasından itibaren, Şoqan ağabeylerinin ve yakın dostlarının arasında Rusça edebiyat kitaplarını büyük bir tutkuyla okumaya başladı. Ancak bu kitaplar ona her zaman kolayca ulaşmazdı. Özellikle de okulun kütüphanesinde edebiyat kitapları neredeyse yok denecek kadar azdı. Olan birkaç kitap da bölük öğrencilerin elinden hiç düşmezdi. Kütüphanenin raflarını daha çok çarlık generallerinin hayat hikâyeleri doldururdu. Böyle kitaplar, Şoqan ve Grigoriy gibi düşünmeye meraklı çocuklara ilgi çekici gelmezdi. Onların heyecanla okudukları eserler, Pallas ve Rıçkov’un keşif dolu hayatlarını anlatan seyahat günlükleri olurdu. O kitaplara ulaşmak bile kolay değildi, sırayla bekleyip ancak zorlukla ele geçirebiliyorlardı. Belki de okuduklarının etkisindeydi ki Şoqan’la Grigoriy’in içi Asya’yı gezip, toprakların gizini, halkların yaşayışını öğrenme arzusu ile dolup taşardı. Bu özlemle saatlerce hayallere dalıp koyu sohbetlere dalarlardı.

« – ئەگەر باتۇرلۇقى يەتسە، ئۆزى ئېيتىپ، دوستلىرىنى جازادىن قۇتقارسۇن. ئەگەر باتۇرلۇقى يەتمىسى، بىز ئۇنداق قورقاققا گۇۋا بولمايمىز»، – دەپ، شوقان بالىلارغا ئېيتقۇزمىدى. قىشنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا، ژدان-پۇشكىن بالىلاردىن چارچىغانلىقتىن، ئۆزى <MS/>جازالاش بۇيرۇقىنى ئۆزگەرتىپ، شوقاننىڭ سىنىپى <FR/>ئەل قاتارلىق دەم ئېلىش ئالدى. لېكىن ئاناتولىيغا، ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا «قورقاق» دېگەن <FR/>ئات قويۇلدى. ئۇ مۇشۇ نامغا نومۇسلىنىپ كېلەر يىلى ئوقۇشقا كەلمەي قويدى. ئاكا-دوستلىرى ئارىسدا قىشنىڭ يېرىمىدىن كېيىن، شوقان رۇسچە ئەدەبىيات كىتىپلرىنى قىزغىنلىق بىلەن ئوقۇيدىغان بولۇپ قالدى. لىكەن شۇنداق كىتابلار شوقاننىڭ قولىغا ھەرقاچان چۈشىۋەرمەيتتى. ئاساسەن، كورپۇسنىڭ كىتابخانىسىدا ئەدەبىيات كىتىپلىرى <FR/>يوق دېگەندەك ئىدى. بولغان ئاز سانلىق كىتابلارمۇ روتا بالىلىرىنىڭ قولىدىن بوشىمايتتى. كىتابخانىدا كورپۇس ئوقۇغۇچىلىرىغا كۆپرەك تەۋسىيە قىلىنىدىغان كىتابلار، <MS/>پادىشا گېنېراللىرىنىڭ ھاياتى ھەققىدىكى ئەسەرلەر ئىدى. بۇ خىل كىتابلار شوقان بىلەن گرىگورىي ئوخشاش ئويچان بالىلارنى قىزىقتۇرمايتتى. شوقان بىلەن گرىگورىينىڭ قىزىقىپ ئوقۇغان كىتابلىرى، پاللاسنىڭ ۋە رىچكوۋنىڭ <MS/>ساياھەت خاتىرىلىرىدىن تەركىب تاپقان كۈندىلىكلەر ئىدى. ئۇنىڭ ئۆزىنىمۇ نۆۋەت كۈتۈپ، زور قىيىنچىلىق بىلەن قولىغا كەلتۈرەتتى. مانا شۇ كىتابلارنىڭ تەسىرىدۇر بەلكىم، شوقان بىلەن گرىگورىي ئىككىسى ئاسىيانى ئايلىنىپ، يەر سىرىنى، خەلقنىڭ تۇرمۇشىدىن خەۋەردار بولغۇسى كېلىدۇ. ئىككىسى خىياللاپ كۆپ سۆھبەتلىشىدۇ.

Çokan uşaqlara “kim cəsarət edirsə, desin, yoldaşlarını cəzadan xilas etsin, cəsarət etməsə, belə qorxaqlığın şahidi olmayacağıq” dedi. Sonra, qış ortası gələndə Jdan-Puşkin uşaqlardan qorxmağa heç bir səbəb tapa bilmədi. Özü də cəza əmrini dəyişdi və Çokan sinfinə uzunmüddətli məzuniyyət verildi. Ancaq Anatoli uşaqlar arasında "qorxaq" ləqəbini aldı. Uşaqlar onu Anatoli əvəzinə "qorxaq" adlandırmağa başladılar. O, bu ləqəblə fəxr edirdi və növbəti il məktəbə gəlmədi. Çokan qışın ortalarından böyük dostları arasında rus ədəbiyyatı kitablarını oxumağa başladı. Lakin belə kitablar Çokanın əlinə çox az gəlirdi. Xüsusən də korpusun kitabxanasında ədəbiyyat kitabları demək olar ki, yox idi. Bölük uşaqlarının ixtiyarında olan bir neçə kitabı da əsirgəmədi. Kitabxanada korpus uşaqlarına ən çox təklif olunan kitablar çar generallarının həyatından bəhs edən əsərlər idi. Çokan, Qriqori kimi düşüncəli uşaqları belə kitablar maraqlandırmırdı. Çokanın və Qriqorinin böyük maraqla oxuduqları kitablar Pallas və Rıçkovun sərgərdan həyatlarından bəhs edən gündəlikləri idi. Onlar da öz növbələrini gözləyirdilər və güclə Çokangilin əlinə keçə bildilər. Ola bilsin ki, bu kitablardan təsirlənən Çokan və Qriqori Asiyanı gəzmək, torpağın, ölkənin sirlərini öyrənmək istəyirdilər. İkisi də xəyalları haqqında çox danışırdılar.

Бір күні Померанцев Сергей Сотников туралы сөз қозғап, одан хат алғанын айтты. Ол мұндағы жолдастарын қатты өгейсиді. Саған сәлем айтыпты. Сергейдің өзі де тентек қой. Ол өшіккен, жек көрген адамына тура мылтық атып, қол жұмсайды. Мынау уақыт оны көтере ме, – деді. Сотниковтың қандай қылмыспен Омбыдан айдалғанын білмейтін Шоқан Померанцевтан Сергей ағайының не себепті жер ауғанын сұрады.

One day, Pomerantsev brought up Sergei Sotnikov and mentioned that he had received a letter from him. He feels terribly alienated from his comrades here. He sends you his regards. Sergei is reckless, you know. When he hates someone, he will shoot or strike without hesitation. Can such a man survive in these times? - Pomerantsev said. Since Shoqan did not know what crime had led to his mentor’s exile from Omsk, he asked Pomerantsev about it.

Bir kuni Pomerantsev Sergey Sotnikov haqida gap ochib, undan xat olganini aytdi. U bu yerdagi o‘rtoqlarini juda begona ko‘rar ekan. Senga salom aytibdi. Sergey o‘zi ham sho‘x odam-da. U o‘ch olgan, yomon ko‘rgan kishiga ro‘paradan miltiq otib, qo‘l ko‘tarishi ham mumkin. Bu zamon uni ko‘tara olarmikan, - dedi. Sotnikovning qanday jinoyat bilan Omskdan surgun qilinganini bilmaydigan Shoqan, Pomerantsevdan Sergey akasining nima sababdan surgun qilinganini so‘radi.

Bir gün Pomarantsev, konu açıldığında Sergey Sotnikov’dan bahsetti. Ondan yeni bir mektup aldığını söyledi. “Sergey, buradaki eski dostlarını özlediğini söylüyor. Sana da selam yollamış. ​​Sergey’in mizacı zaten biraz isyankârdır; kin duyduğu kişiye gözünü kırpmadan silah doğrultur, öfkesini yumrukla dile getirir. Böylesi birini bu zaman kaldırır mı acaba?” dedi. Sergey Sotnikov’un hangi suçla Ombı’dan sürüldüğünü bilmeyen Şoqan, Pomarantsev’e onun neden şehirden uzaklaştırıldığını sordu.

بىر كۈنى پومېرانتسېۋ سېرگېي سوتنىكوۋ ھەققىدە سۆز قوزغاپ، ئۇنىڭدىن خەت ئالغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇ بۇ يەردىكى دوستلىرىنى سېغىنىپتۇ. ساڭا سالام ئېيتىپتۇ. – سېرگېينىڭ ئۆزىمۇ بىراز تەنتەكقۇ. ئۇ ئاچچىقلانغان ياكى ئۆچ كۆرگەن كىشىگە بېۋاسىتە مىلتىق ئېتىپ، قول كۆتۈرۈدۇ. بۇ زامان مۇنداقنى كۆتەرەمدۇ، – دېدى. سوتنىكوۋنىڭ قانداق جىنايەت بىلەن ئومبىدىن سۈرگۈن قىلىنغانلىقىنى بىلمەيدىغان شوقان، پومېرانتسېۋتىن: –سېرگېي ئاكا نېمە سەۋەپتىن <MS/>سۈرگۈن قىلىندى؟ – دەپ سورىدى.

Bir gün Pomerantsev Sergey Sotnikovun adını çəkdi və dedi ki, ondan məktub alıb. Buradakı yoldaşları üçün çox darıxıb. Sənə salam dedi. Sergeyin özü də yaramaz oğlandır. Nifrət etdiyi birini vurub öldürəcək. Bu dəfə dözəcəkmi? - dedi. Sotnikovun hansı cinayətə görə Ombıdan qovulduğunu bilməyən Çokan Pomerantsevdən müəllimi Sergeyin niyə qaçdığını soruşdu.

Полковниктен кек алуды ойлап бір күні өшіккен адамының қонақта болған хабарын біліп, оны жолда андиды. Аңдығанда Сотников өзіне таныс қыр қазағының атын сұрап мініп, оның барлық сыртқы киімін киіп, жуан қамшысын алып тосып тұрады. Полковник жолдастарынан бөлініп пәтер үйіне бұрыла бергенде, аттың сауырына алып, қамшының астына алады. Полковник айқайлап қашып, оның дауысынан көшедегі адамдар көріне бастағанда, Сотников құйғытып жөнеледі. Сонан бұл іс тексеріліп, Сотниковтың істегені мойнына қойылып, сонан сотталған. Ол қазір жазалы адам ретінде жер ауып кеткен, – деді.

Seeking revenge, he learned one day that the colonel would be attending a gathering. Sotnikov borrowed the horse of a kazakh he knew, dressed in the Kazakh’s clothes, and armed himself with a heavy whip. When the colonel, separating from his companions, turned into the yard of his house, Sotnikov seized the moment, lashed him across the back, and beat him with the whip. The colonel shouted and ran, and when people from the street began to gather at the noise, Sotnikov spurred the horse and fled. The affair was investigated, Sotnikov’s guilt proven, and he was sentenced. Now he has been exiled as a convict,- explained Pomerantsev.

Polkovnikdan qasos olishni o‘ylab, bir kuni o‘ziga g‘anim bo‘lgan odamning mehmondorchilikda ekanini bilib, uni yo‘lda poylaydi. Poylab turish uchun Sotnikov o‘ziga tanish dasht qozoqning otini so‘rab minib, uning barcha tashqi kiyimlarini kiyib, qo‘liga yo‘g‘on qamchisini olib kutib turadi. Polkovnik yo‘ldoshlaridan ajralib, uyga burila boshlaganida, Sotnikov otni uning ustiga haydaydi va uni qamchining ostiga oladi. Polkovnik baqirib qochadi, uning ovozini eshitib ko‘chadagilar chiqib kelayotganida, Sotnikov otini qattiq haydab jo‘nab ketadi. Keyin bu ish tekshirilib, hammasi Sotnikovning zimmasiga qo‘yiladi va u sud qilinadi. Hozir u jazoga tortilgan shaxs sifatida surgunda yashamoqda.

Albaydan intikam almaya yeminliydi. Günün birinde, o öfke beslediği adamın misafirlikte olduğunu öğrenince, önünü kesmeye karar verdi. Tanıdığı bir Kazak köylüsünün atına bindi, elbiselerini giydi, eline kalın kamçısını alarak yolun kenarında sessizce pusuda bekledi. Albay, arkadaşlarından ayrılıp evine doğru yöneldiği anda, Sotnikov aniden atını sürüp arkasından yaklaştı ve kalın kırbacıyla saldırıya geçti. Albay bağırarak kaçmaya çalıştı. Sesleri duyan sokaktaki insanlar görünmeye başlayınca, Sotnikov atını dört nala sürüp oradan uzaklaştı. Olay araştırıldıktan sonra, suç Sotnikov’un üzerine kaldı ve mahkûm edildi. Şimdi o, cezasını çekmek üzere uzaklara sürgüne gönderildi .”

پولكوۋنىكتىن <FR/>ئۆچ ئېلىشنى ئويلاپ، بىر كۈنى ئۇ كىشىنىڭ مەھمانغا بارغىنىدىن خەۋەر ئېلىپ، يولدا ئۇنى كۈتىدۇ. سوتنىكوۋ ئۆزىگە تونۇش بىر <MS/>قىر قازاغىنىڭ ئېتىنى سوراپ مىنىپ، ئۇنىڭ بارلىق سىرتقى كىيىملىرىنى كىيىپ، قولىغا قېلىن <MS/>قامچىسىنى ئېلىپ، ساقلاپ تۇرىدۇ.پولكوۋنىك دوستلىرىدىن ئايرىلىپ، ئۆيگە بۇرىلىۋاتقاندا، ئاتنىڭ قۇيرۇقىغا ئېلىپ، <MS/>قامچا ئاستىغا ئالىدۇ. پولكوۋنىك ۋاقىراپ قېچىپ، ئۇنىڭ ئاھاڭىدىن كوچىدىكى ئادەملەر پەيدا بولغىنىدا، سوتنىكوۋ قىيغىتىپ قېچىپ كېتىدۇ. بۇ ئىش تەكشۈرۈلۈپ، سوتنىكوۋنىڭ قىلغىنى ئىسپاتلىنىپ، شۇنىڭ بىلەن سوتلىنىدۇ. ھازىر ئۇ <MS/>جازاغا تارتىلغان كىشى سۈپىتىدە <MS/>سۈرگۈن قىلىنغان، – دېدى.

Polkovnikdən qisas almağı düşünərək bir gün mənfur dostunun qonaq olduğunu öyrənib və onu yolda pusquya salıb. Bu zaman Sotnikov tanıdığı bir Aran qazaxının atını istəyib, onun atına minib bütün üst paltarını geyinib, sonra qalın bir qamçı götürərək qarşılayıb. Polkovnik yoldaşlarından ayrılıb yenidən yaşayış binasına dönəndə onu atın dırnaqları altına alıb qamçıladılar. Polkovnik qışqıra-qışqıra qaçıb və onun səsi küçədəkilər tərəfindən eşidilməyə başlayanda Sotnikov onu qovub. Sonra iş araşdırılıb, Sotnikov törətdiyi əmələ görə məsuliyyətə cəlb edilib və ona hökm oxunub. O, indi cinayətkar olduğunu bildirib.

– Немене, мен жазалайтын кәмпит саудасын істеппін бе? деп жауап берді. Оған жолдастары мәз болып күлісіп қалды. Шоқанды сол екінші жылдың өзінде корпус оқытушылары баласындай, болашағы бар деген айырықша ұғымда меңзеп, оның зерек алғырлығын, алған бетінен қайтпайтын қайсар тапқырлығын қадыр тұтатын болған-ды. Әсіресе, Костылецкий деген оқытушы Шоқанға ерекше назар аударды. Оның себебі Костылецкий арабша, парсыша, сол кездегі Азия елдерінің тілінде шығатын әдебиеттерді оқи білетін адам екен. Ол қазақ жерлерінде болып, қазақ ертегі, жырларын да жинаған, дала сырынан хабардар адам екен. Ол кей сабақтарында халықтың ауыз әдебиетіне көшіп, қазақ дастандарының жайын айтып, балаларға түсінік беретін. Ондай сабақ жүргізгендегі Костылецкийдің көмекші серігі Шоқан болады. Ол кейде Шоқанға қазақтың ертегі, жырларын айтқызып басқа балаларға өзі орысшалап мазмұнын айтып береді. Бір күнгі сабақта әңгіме Қозы Көрпеш – Баян жырына арналып, Шоқанның Арыстан ақыннан естіген түрін айтқызып, Костылецкий өзі де құмарта тыңдады. Бір әредікте:

– What, do you think I was running a candy shop to be punished? His friends burst into laughter at that. Already in his second year, the corps teachers regarded Shoqan not just as a student but almost as their own son – a boy with great promise. They valued his sharp mind, persistence, and fearless ingenuity. One teacher in particular, Kostyletsky, paid special attention to Shoqan. The reason was that Kostyletsky could read Arabic, Persian, and the literature of contemporary Asian countries. He had traveled through kazakh lands, collected kazakh tales and epics, and was familiar with the spirit of the steppe. During some of his lessons, Kostyletsky would turn to oral folk literature and talk about kazakh epics, explaining them to the students. In those classes, Shoqan would often act as his assistant. Sometimes Kostyletsky would have Shoqan recite kazakh fairy tales and songs, then translate and explain their meaning to the other boys in russian. One day, the lesson was devoted to the epic Qozy Korpesh – Bayan Sulu. Shoqan recounted the version he had heard from the poet Arystan, and Kostyletsky listened with great interest. At one point, he came up to Shoqan and said:

- Nima, men jazolanadigan konfet savdosi bilan shug‘ullanibmanmi? - deb javob berdi. Bunga o‘rtoqlari maza qilib kulib yuborishdi. Shoqanni o‘sha ikkinchi o‘qish yilining o‘zidayoq korpus o‘qituvchilari o‘z farzandidek ko‘rib, kelajagi porloq bola deb alohida e’tibor bera boshlagan edilar. Ular uning ziyrakligi, tez ilg‘ab olishi hamda biror maqsadni ko‘zlaganida ortga chekinmaydigan qat’iyati va topqirligini qadrlashardi. Ayniqsa, Kostiletskiy Shoqanga alohida e’tibor qaratdi. Buning sababi shundaki, Kostiletskiy arab va fors tillarini, shuningdek o‘sha davrdagi Osiyo xalqlari tillarida yozilgan adabiyotlarni o‘qiy oladigan bilimdon kishi edi. U qozoq yurtlarida bo‘lgan, qozoq xalq ertaklari va qo‘shiqlarini to‘plagan, dasht hayotidan yaxshi xabardor inson edi. Ba’zi darslarda u xalq og‘zaki adabiyotiga o‘tib, qozoq dostonlari haqida gapirib, bolalarga tushuntirish berardi. Bunday mashg‘ulotlarda Kostiletskiyning eng yaqin yordamchisi Shoqan bo‘lardi. U ba’zan Shoqanga qozoq ertaklari va qo‘shiqlarini ayttirar, keyin o‘zi ularning mazmunini boshqa bolalarga rus tilida tushuntirib berardi. Bir kuni dars Qo‘zi Ko‘rpesh – Bayan Sulu dostoniga bag‘ishlandi. Shoqan bu dostonning o‘zi Arystan shoirdan eshitgan variantini aytib berdi. Kostiletskiy ham uni katta qiziqish bilan tingladi. Bir mahal: ... deb so‘z boshladi.

“Ne oldu yani, ben de cezayı hak edecek şekilde şeker ticareti mi yaptım sanki?” dedi. Arkadaşları bu söze gülüştüler. Şoqan, daha ikinci yılında bile, kampüs öğretmenlerinin gözünde bir evlat gibi görülmeye başlanmıştı. Onlar, onun keskin zekâsı, inatçı kararlılığı ve pratik düşünce gücünü çok takdir ediyordu. Özellikle Kostıletskiy adındaki öğretmen, Şoqan’a karşı özel bir ilgi göstermeye başladı. Bu ilgisinin kaynağı, onun Arapça ve Farsçanın yanı sıra, dönemin Asya coğrafyasında çıkan edebi eserleri okuyup anlayabilecek düzeyde dil bilgisine sahip olmasıydı. O, daha önce Kazak topraklarında bulunmuş, Kazak masallarını ve destanlarını toplamış, bozkırın ruhuna aşina biriydi. Bazı derslerinde söz halk edebiyatına gelir, Kazak destanlarının içeriğinden söz ederek öğrencilere bilgi verirdi. Kostıletskiy bu tür derslerde yardımcısı olarak hep Şoqan’ı seçerdi. Bazen ona Kazak masallarını ve destanlarını anlattırır, ardından bunların içeriğini diğer öğrencilere Rusça olarak kendisi aktarırdı. Bir ders günü, konu Kozı Körpeş ile Bayan destanına geldi. Şoqan, bu destanın Arıstan adlı ozandan dinlediği varyantını anlattı. Kostıletskiy ise o anlatıya gönülden bağlanmışçasına kulak kesildi.

شوقاننى شۇ ئىككىنچى يىلدىلا كورپۇس ئوقۇتقۇچىلىرى ئۆز پەرزەندىدەك كۆرۈپ، كېلەچىگى بار دەپ ئايرىم دىققەتتە تۇتۇپ، ئۇنىڭ زېھىندارلىقىنى، ئالغان يولىدىن قايتمايدىغان قەيسەر تاپقۇرلىقىنى ئالاھىدە ھۆرمەت قىلاتتى. بولۇپمۇ كوستىلېتسىكىي ئىسىملىك ئوقۇتقۇچى شوقانغا ئالاھىدە <FR/>ئېتىۋار بېرەتتى. بۇنىڭ سەۋەبى – كوستىلېتسىكىي ئەرەپچە، پارىسچە ۋە شۇ دەۋىرىدىكى ئاسىيا ئەللرىنىڭ تىللىرىدا چىقىدىغان ئەدەبىياتلارنى ئوقالايدىغان كىشى ئىكەن. ئۇ قازاق يېرىدە بولۇپ، قازاق <MS/>رىۋايەت ۋە داسانلىرىنى يىغقان، دالا ھاياتىدىن خەۋەردار ئىكەن. ئۇ بەزى دەرىسلەردە خەلق <MS/>ئېغىز ئەدەبىياتى توغرىلىق گەپ باشلاپ، قازاق <MS/>داسانلىرى ھەققىدە بالىلارغا چۈشەنچە بېرەتتى. بۇ خىل دەرسلەردە كوستىلېتسىكىينىڭ ياردەمچىسى شوقان بولاتتى.– نېمىشقا، مەن جازالىنىدىغان كەمپۈت سودىسىنى قىلدىممۇ؟ – دەپ جاۋاب بەردى. بۇ سۆزگە دوستلىرى شاتلىنىپ كۈلۈشتى. ئۇ بەزى چاغلاردا شوقانغا قازاق رىۋايەتلىرىنى ۋە داسانلىرىنى ئېيتىپ بېرىشنى بۇيرۇپ، باشقىمۇ بالىلارغا ئۆزى رۇس تىلىدا مەزمۇنىنى چۈشەندۈرەتتى.بىر كۈنى دەرىستە سۆھبەت <MS/>«قوزا كۆرسەش – بايان» داسانىغا بېغىشلىنىپ، شوقان ئارىستان <MS/>شاىردىن ئاڭلىغان نۇسخىسىنى ئېيتىپ بەردى. كوستىلېتسىكىي چوڭ قىزىقىش بىلەن تىڭشىدى. بىر پەيتتە:

- Xeyirdir, məni cəzalandıracaq konfet satmışam? – deyə Çokan cavab verdikdə dostları ona sevinclə güldülər. Artıq həmin ikinci kursda korpus müəllimləri Çokana uşaq vaxtı onun gələcəyinin olduğunu xüsusi dərk edərək ona müraciət etməyə başlayır, onun fərasətliliyini, yüksək hazırcavablığını yüksək qiymətləndirirdilər. Xüsusilə Kostıletski adlı müəllim Çokana xüsusi diqqət yetirirdi. Səbəb isə Kostıletskinin ərəb, fars və o dövrün Asiya ölkələrinin dillərində ədəbiyyat oxuya bilən bir şəxs olması idi. O, Qazax torpaqlarında olmuş, Qazax nağıllarını, şeirlərini toplamış, çöl sirlərinə bələd bir insan idi. Bəzi dərslərdə xalq ədəbiyyatına üz tutur, Qazax dastanlarından danışır, uşaqlara başa salırdı. Belə dərsləri deyərkən Kostıletskinin köməkçisi Çokan olardı. Hərdən o, Çokana Qazax nağıllarını, şeirlərini danışdırar, məzmununu isə digər uşaqlara rusca danışardı. Günlərin birində dərс zamanı mövzu “Kozı Körpeş – Bayan Sulu” dastanı idi və Çokan şair Arıstandan eşitdiyi variantı danışır, Kostıletski özü də maraqla dinləyirdi. Bir anda:

Ол кезде күлімдеген күн, бұлтсыз аспанның кеудесіне мінген шаңқай түс еді. Шыжытқан күннің қызуынан шыпшыған тер төмен қарай шұбырғанда, бетті бүркеген кілегей шаңды шайып, колхозшылардың кескіні жолбарыстың жотасындай жолақтана қалды. Айғыз бетті, әсіресе, манағы адырақ көз.

By then the sun was smiling, riding high in the cloudless sky. The blazing heat drove sweat streaming down, washing away the creamy dust that veiled the workers’ faces, leaving striped patterns like the back of a tiger. Most marked was the face of that bulging-eyed man.

O‘shanda quyosh charaqlab, bulutsiz osmon bag‘rida to‘lin tush edi. Jazirama issiqdan sizib chiqqan ter pastga oqib tushayotganda, yuzlarni qoplagan shilimshiq changni yuvib, kolxozchilarning yuzlari yo‘lbars orqasidek chiziq-chiziq bo‘lib qoldi. Ayg‘iz yuzli, ayniqsa, o‘sha baqraygan ko‘z.

O sırada gülen güneş, bulutsuz göğün tam tepesinde parıldayan öğle vaktini gösteriyordu. Kavurucu sıcaktan boncuk boncuk akan ter, aşağı doğru süzülürken yüzleri kaplayan ince toz tabakasını yıkıyor, kolhoz işçilerinin çehresi kaplan sırtı gibi çizgili bir hâl alıyordu. Bu çizgili yüzlerin en belirgini, az önceki iri gözlü adamınkiydi.

شۇ پەيتتە كۈلۈمسىرگەن كۈن، بۇلۇتسىز ئاسماننىڭ كۆكسىگە چىقىپ، <MS/>قەھرەتلىك چۈش ۋاقتى بولۇپ قالغان ئىدى. قايناق كۈننىڭ ئىسسىغىدىن پېشانىدىن ئاققان تەرى يۈگىرىپ چۈشۈپ، بېتىگە قونغان توپا-چاڭنى سۈرتۈپ، كولخوزچىلارنىڭ ئۈزى يولۋاسنىڭ تېرىسىدەك يول-يول بولۇپ كەتتى. بولۇپمۇ، <MS/>بادىرەڭ كۆز<M> بالىنىڭ.

O anda gülən günəş buludsuz səmanın ortasında parlayır, bürkülü istidən muncuk-muncuk axan tər işçilərin üzündəki incə toz qatını yuyaraq kolxozçuların sifətlərinə pələng kürəyi kimi zolaqlar salırdı. Bu zolaqlı sifətlərin ən barizi elə həmin iri gözlü kişinin idi.