Корпустан іздеу

– Қайдан Сіргелі болсын, Қоралас қой.

- How could he be Sirgeli? He is Koralas.

- Qayerdan Sirgeli bo‘lsin, Qoralas-ku.

Nereden Sirgeli olacak, Koralas o.

– قەيەردىن سىرگېلى بولسۇن، قورالاسقۇ.

Sirgəli ola bilməz, o Koralas.

– Онда Қораластың кәриясы Омарбекті шақыр.

- In that case, call Omarbek, the elder of the Koralas.

- Unda Qoralasning keksasi Omarbekni chaqir.

O zaman Koralas’ın büyüğü Omarbek’i çağır.

– ئۇنداقتا، قورالاسنىڭ <MS/>ئاقساقىلى ئوماربېكنى چاقىر.

– Onda Koralasın böyük oğlu Omərbəyi çağır.

– Құп! Ол кісі де келінінің шырылдап жылағанын естіп отырған болар, барсам, барайын..

- As you wish! Surely he too has heard his daughter-in-law’s cries. I will fetch him.

- Xo‘p! U kishi ham kelinining chinqirib yig‘layotganini eshitib o‘tirgandir, boraman bo‘lmasa boraman..

Başüstüne. Zaten o da gelinin çığlıklarını duymuştur, ben gideyim...

– بولىدۇ! ئۇ كىشى <MS/>كېلىنىنىڭ شىدەتلىك يىغلىغىنىنى ئاڭلاپ ئولتارغان بولار، بارسام، بېرىپ كېلەي...

Baş üstə. Artıq gəlinin çığlıqlarını o da eşitmişdi. Gedirəm...

"Нар тұрған жерінде сыпырғышына сүйеніп тұрып қалыпты. Тапалтақ жирен сақал шал келіп:

Nar stood leaning on his broom. Soon, a short, red-bearded old man arrived.

Nar turgan joyida supurgisiga suyanib qolibdi. Past bo‘yli, qizg‘ish soqolli chol kelib:

Nar, süpürgesine yaslanmış halde bekler. Kısa boylu, kızıl sakallı bir ihtiyar gelir:

نار تۇرغان جايىدا سۈپۈرگىسىگە تايىنىپ تۇرۇپقاپتۇ. پاكار بويلۇق، سېرىق <MS/>ساقاللىق بوۋاي كېلىپ:

Nar süpürgəsinə söykənmiş vəziyyətdə gözləyir. Qısa boylu, qızıl saqqallı bir yaşlı kişi gəlir:

– Ассалаумағалейкум, Нар би, – деп сәлем беріпті .

- Peace be upon you, judge Nar,- he greeted.

-Assalomu alaykum, Nar bi, - deb salom beribdi.

– Esselamu aleyküm, Nar Bey, – deyip selam verir.

– <MS/>ئەسسالامۇئەلەيكۈم، نار بىي – دەپ <MS/>سالام بېرىپتۇ.

Əssalamu aleyküm, Nar Bəy, – deyə salam verir.

– Жібекті түте білмеген жүн етер, қатынды күте білмеген күң етер. Қатынды еркелет, ол сенің жұбайың, балаңды еркелет, ол сенің ұрпағың. Қатынды ұстай білмесең, үйленіп нең бар, балаңды тәрбиелей білмесең, оны таптырып нең бар. Әйелді сөзбен жықпай, таяқпен жығу – әр жаман еркектің қолынан келеді. Ақсақал, тентегіңе мен қолымды былғамайын, тыйымды өзіңіз салыңыз, – деп Нар сыпырғышын тастап, қарайып шөгіп отыра қалыпты.

- If you cannot handle silk, you turn it into wool . If you cannot care for your wife, you turn her into a slave .Cherish your wife–she is your companion. Cherish your child–he is your future. If you cannot respect your wife, why did you marry her? If you cannot raise your child, why did you have him? To defeat a woman with fists instead of words–any wretched man is capable of that. Elder, I will not dirty my hands with your troublemaker. You impose the punishment yourself. With that, Nar dropped his broom, sat down heavily, his face darkened with sorrow.

Ipakni to‘g‘ri taray olmagan kishi uni jun qilib qo‘yadi, xotinni eplay bilmagan kishi uni cho‘riga aylantiradi. Xotinni erkalat - u sening jufting, bolani erkalat - u sening avloding. Xotinni boshqara bilmasang, uylanib nima qilasan, bolani tarbiyalay olmasang, uni tug‘dirib nima qilasan. Ayolni so‘z bilan yengib bo‘lmay, tayoq bilan urish har bir yomon erkakning qo‘lidan keladigan ish. Oqsoqol, tentagingizga men qo‘limni bulg‘amay, o‘zingiz tartibga soling, - deb Nar supurgisini tashlab, jim o‘tirib qolibdi.

Nar cevap verir: – İpeği iyi koruyamayan ondan kıl yapar, kadına değer vermeyen onu cariye eder. Kadını sev, çünkü o senin eşindir; çocuğunu sev, çünkü o senin soyundur. Kadını idare edemeyeceksen ne diye evlendin? Çocuğunu terbiye edemeyeceksen ne diye dünyaya getirdin? Kadını sözle yıkmayıp, dayakla yıkmak her kötü erkeğin elinden gelir. Aksakal, ben elimi kirletmeyeyim; sen kendi yaramazına kendin ceza ver, – der Nar sonra süpürgeyi yere bırakıp, kara düşüncelere dalarak yere oturur.

– <FR/>يىپەكنى بىلمىگەن، يۇڭ قىلىدۇ، <FR/>ئايالىنى كۈتەلمىگەن قۇل ئايال قىلىدۇ<SM>. <FR/>ئايالنى ئەركىلەت، ئۇ سېنىڭ يارىڭ، بالاڭنى ئەركىلەت، ئۇ سېنىڭ ئەۋلادىڭ .<MS/>ئايالنى تۇتالمىساڭ، ئۆيلىنىپ نىمە ئىشىڭ بار؟ بالىنى تەربىيىلەل– مىسەڭ، ئۇنى دۇنياغا ئەكىلىپ نىمەڭ بار؟ <MS/>ئايالنى سۆز بىلەن ئەمەس، تاياق بىلەن يىقىتىش – ھەر يامان قولدىن كېلىدۇ، <MS/> ئاقساقال ،<MS/>تەنتەك يىگىتىڭىزگە <MS/>قولۇمنى بۇلغىمايمەن، جازاسىنى ئۆزىڭىز بېرىڭ، – دەپ نار بىي سۈپۈرگىسىنى تاشلاپ، قارىيىپ، مۇكچىيىپ ئولتۇرىپتۇ.

Nar cavab verir: – İpəyi qorumayan ondan kıl düzəldər. Zərif qadını dəyərsizləşdirən onu cariyə edər. Qadını sev, çünki o sənin həyat yoldaşındır; uşağını sev, çünki o sənin soyundandır. Qadını sözlə nəzarət edə bilmirsənsə, haradan evləndirdin onu? Uşağını tərbiyə edə bilmirsənsə, nə üçün dünyaya gətirdin? Qadını sözlə təsir etmək yerinə döyərək dəyişdirmək hər pis kişinin əlindən gəlir. Əksakal, mən əlimi çirkə salmaram; sən öz yaramazına özün cəza ver..."

– Түсінікті, биеке, – деп Омарбек бұрылып кетіпті.

- Understood, Judge,- said Omarbek, turning away.

- Tushunarli, biaka, - deb Omarbek burilib ketibdi.

Anlaşıldı, Bey ağa, – deyip Omarbek dönüp gider.

– چۈشۈنۈشلىك، <MS/>بىي ئاكا، – دەپ ئوماربەك بۇرۇلۇپ كېتىپتۇ.

Sonra Nar süpürgəni yerə qoyur və dərin düşüncələrə dalaraq yerə oturur.

– Ойбай – ойбай, не жаздым, – деген дауыс естіліпті.

Then cries rang out: – Oh no, oh no, what have I done!

- Voy-voy, voy-voy, nima qildim o‘zi? - degan ovoz eshitilibdi.

Eyvah eyvah, ne yaptım ben! – diye birazdan bir ses duyulmuş.

– ۋاي-ۋاي، نىمە جىنايەت قىلدىم؟ – دېگەن ئاۋاز ئاڭلىنىپتۇ.

Sonra Nar süpürgəni yerə qoyur və dərin düşüncələrə dalaraq yerə oturur. – Başa düşdüm, Bəy ağa, – deyərək Omərbək geri dönüb gedir.

– Бейбастығыңды қашан қоясың, бидіңалдында мені жерге қаратасың! – деп шажылдап баласын сабап жүрген Омекеңнің дауысы естіліпті. Түс қайта Нар қаладан қайтыпты.

And Omarbek’s angry voice could be heard: – When will you abandon your insolence? You shame me in front of the judge! He was beating his son now. By noon, Nar returned from the city.

- Bezoriligingni qachon tashlaysan, bi oldida meni yerga qaratding! - deb janjal qilib, bolasini urib yurgan Omekening ovozi eshitilibdi. Tushdan keyin Nar shahardan qaytibdi.

Bu saygısızlığını ne zaman bırakacaksın, beni Bey Ağa’ya karşı mahçup, rezil ediyorsun! – diyerek çocuğunu azarlayıp döven Omeken’in sesi duyulmuş. Öğleden sonra Nar şehirden dönmüş.

– نادانلىقىڭنى قاچان قويىسەن؟ <MS/>بىينىڭ ئالدىدا مېنى <FR/>يەرگە قاراتتىڭ! – دەپ، ئوغلىنى ئۇۇرۇپ يۈرگەن ئوماربېكنىڭ ئاۋازى ئاڭلىنىپتۇ. كەچكە يېقىن نار شەھەردىن قايتىپتۇ.

– Bu sayqısızlığı nə vaxt tərk edəcəksən? Məni Bəy Ağaya qarşı utandırırsan! – – deyib uşağını danlayıb döyən Omeqenin səsi gəlir.

– Биеке, біздің ауылдан дәм татыңыз! – деп Омекең алдынан шығыпты.

- Judge, please, honor our village with a meal! - Omarbek said, meeting him on the road.

- Biaka, bizning qishloqdan taom totib keting! - deb Omeke oldidan chiqibdi.

Beyim, evimizden buyurun, yemek yiyin! – diyerek Omeken onu karşılamış.

– بىي ئاكا، جۇتىمىزدىن دەم تارتىڭ! – دەپ ئوماربەك ئالدىغا چىقىپتۇ.

Günortadan sonra Nar şəhərdən dönmüş: – Bəyim, evimizə buyurun, yemək yeyin! – deyib Omeqen onu qarşılayır.

– Ана қадірін білмеген ауылдан мен дәм татпаймын, – деп Нар атының басын бұрып Ұмсындықтың үйіне кетіпті.

- I will not accept hospitality from a village that does not know the value of a mother,- he said, and turning his horse Nar around, he headed to Umsyndyk’s home.

- Ona qadrini bilmagan qishloqdan men taom totmayman, - deb Nar otining boshini burib, Umsindiqning uyiga ketibdi.

Kadının kıymetini bilmeyen evden ben yemek yemem, – diyerek Nar atının yönünü değiştirip Umsındık’ın evine gitmiş.

– ئانا قەدرىنى بىلمەيدىغان جۇتتىن مەن دەم تارتمايمەن، – دەپ نار ئاتنىڭ بېشىنى بۇرۇپ، ئۇمسۇندىقنىڭ ئۆيىگە كېتىپتۇ.

Nar isə cavab verir: – Qadının dəyərini bilməyən evdə mən yemək yemərəm, – deyib atını çevirib üzünü Umsındıkın evinə yönəldir.

«Жақсы ит өлігін көрсетпейді» – деген рас екен. Соңғы күндерді әлдеқандай ауру меңдеген Алапар үшті-күйлі жоғалып кетті. Әуелде оның бар-жоғына ешқайсымыз назар аудармаған екенбіз, итаяққа жуынды төгуге барғанда шешем байқапты. Кешегі, тіпті, алдыңғы күнгі құйылған тамағы сол бойыішілмеген күйі қалған екен. Әй, өзі де бір бар-жоғы білінбейтін марғау еді. Не үріп жарытпайтын, не айтаққа жүгірмейтін әбден қартайған иттің жоғалып кеткеніне, шынымды айтсам, барлығымыздың ішіміз ашыған жоқ. Күшігінен асыраған әкемнің өзі бар болғаны:

“A good dog never shows where it dies” - how true that is. In recent days, Alapar,who had been ailing from some mysterious illness, disappeared without a trace. At first, none of us really noticed his absence - it was my mother who spotted it whenshe went to pour leftovers into his itayak (bowl). Even the food from yesterday, or perhaps the day before, had been left untouched. Well, he was always such a quiet, sluggish dog. The fact that a completely old dog that does not bark or run when called. To be honest, none of us felt too sad about his disappearance. Even my father, who had raised him from a pup, merely said:

«Yaxshi it o‘ligini ko‘rsatmaydi» - degan gap rost. So'nggi bir necha kundan beri kasal bo'lib yotgan Alapar - g'azab bilan g'oyib bo'ldi. Avvaliga hech birimiz uning qayerda ekanligiga e'tibor bermadik, toki onam itning panjalarini yuvishga borganida uni payqamaguncha. Kechagi, ovqat, hatto undan oldingi kun ham yeyilmay qolib ketgan edi. Oh, u ham g'alati kichkina it edi. Rostini aytsam, hech kim vovullab eshikka yugurmaydigan, anchadan beri qari bo‘lgan itning yo‘qolgani uchun chin dildan xafa bo‘lmadi. Kuchigidan asragan otamning o‘zi faqat:

Kazakların "iyi köpek cesedini göstermez" atasözü doğruymuş. Son günlerde bir tür hastalıkla mücadele eden Alapar aniden ortadan kayboldu. İlk günlerde, o ortalıkta var mı yok mu ev halkından kimse dikkat etmemiş, ancak annem, köpeğe artık yemek suyu dökmeye gittiğinde farketmiş. Dün, hatta bir önceki gün dökülen yemeğin artıkları hepsi olduğu gibi duruyordu. Zaten varlığı pek hissedilmeyen, uyuşuk bir köpekti. Ne havlayan, ne de koruma yapan o yaşlı bir köpeğin kaybolması, açıkçası, hepimizi pek üzmedi. Küçüklüğünden beri besleyip büyüten babamın söylediği sadece şuydu:

<FR/>«ياخشى ئىت ئۆلۈكىنى كۆرسەتمەيدۇ» – دېگەن راست ئىكەن. ئاخىرقى كۈنلەردە قانداقتۇ بىر كېسەلگە ئۇچرىغان ئالاپار، ئىز-دېرەكسىز يوقاپ كەتتى. باشتا ئۇنىڭ بار-يوقىغىمۇ ھېچقايسىمىز ئەھمىيەت بەرمىگەن ئىكەنمىز، ئىتنىڭ يېمەك قاچىسىغا جۇۋۇنچىقنى تۆكۈشكە بارغان چاغدا ئانام بايقاپتۇ. كەچكى، ھەتتا ئالدىڭقى كۈنكى قۇيۇلغان تامىغى شۇ ھالەتتە ئىچىلمىگەن پېتىچە قالغان ئىكەن. ھەي، ئۆزىمۇ بار-يوقى بىلىنمەيدىغان ھالسىز ئىدى. يە ھاۋشىمايدىغان، يە قوغلاشقا يۈگرىمەيدىغان، بەك قېرىپ كەتكەن ئىتنىڭ يوقاپ كەتكەنلىكىگە، راستىنى ئېيتسام، ھېچ قايسىمىزنىڭ ئىچى ئاغىرغىنى يوق. كۈچۈگىدىن تارتىپ ئاسرىغان دادامنىڭ ئۆزى، <FR/>پەقەت:

Qazaxların Yaxşı it ölü cəsədini göstərməz məsəli düzdürmüş. Son günlər bir növ xəstəliklə mübarizə aparan Alapar birdən-birə yoxa çıxdı. İlk günlərdə, o ətrafda varmı yoxmu, evdə heç kim diqqət etməmişdi, amma anam itə artıq yemək-su verməyə gedəndə fərq etdi. Dünən, hətta bir gün öncə verilmiş yeməyin qalıqları hamısı olduğu kimi dururdu. Artıq varlığı demək olar ki, hiss olunmayan, yorğun bir it idi. Nə hürürdü, nə də qoruma edirdi o yaşlı itin yox olması, açığı, hamımızı çox üzmədi. Uşaqlığından bəri bəsləyib böyüdən atamın dediyi isə sadəcə bu oldu:

– Дұрыс болды...– деді бас-аяғы жоқ.

- It’s for the best…

– To‘g‘ri bo‘ldi... – dedi boshi-oxiri yo‘q holda .

– İyi olmuş... - hepsi bu kadar.

– دۇرۇس بولدى… – دېدى <FR/>بېشى بار ئايىغى يوق.

Yaxşı oldu... – bundan başqa heç nə.

Алапардың қаншаға келгенін кім білсін. Бір білерім мен ес білгелі бері бар. Ит деген аты болмаса осының ит болып үріп, Үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар міндеті жуынды ішіп, аяқ босату ғана болатын. Бірақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды иіскеу немесе ілулі тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық.

Who knows how old Alapar really was. All I know is that he had always been around for as long as I could remember. He might have been called a dog, but he never really lived up to the name - no barking to speak of, no guarding the house. His only job was to slurp up leftovers and relieve himself. But to his credit, even when the pot lids were left open, he never did anything shameful. Unlike other dogs, he wouldn’t sniff at clean dishes or dig into bags of curds hanging from the ceiling - such behavior simply wasn’t in his nature.

Olaparning qancha yoshga kirganini kim bilsin. Bir bilganim men es bilganimdan beri bor. It degan nomi bo‘lmasa, buning it bo‘lib hurib, uy qo‘riqlab rosa foyda qilgani kam. Buning butun vazifasi yuvindi ichib, hojatini chiqarish edi. Lekin qozondan qopqoq ketgan paytlarda ham, bundan uyat ketmagan. Boshqa itlarga o‘xshab toza idishlarni hidlash yoki osilib turgan qatiqning xaltasini ag‘darib ketish uning tabiatiga yot qiliq.

Alapar'ın kaç yaşında olduğunu kim bilebilir ki? Bildiğim tek şey, onu ben hatırladığımdan beri vardı. Köpek olarak anılıyor ama ne havlayıp ne de evi koruyup işe yaradığını gördüm. Tek görevi, artıkları yeme suyu içmek ve rahatlamaktı. Ancak kazanın kapağını açık bıraktıysakta o haylazlık yapmamıştı. Diğer köpekler gibi bulaşıkları koklamak veya asılı duran yoğurt torbasını parçalamak onun doğasına aykırıydı.

ئالاپارنىڭ نەچچە ياشقا كىرگەنلىكىنى <FR/>كىم بىلسۇن. بىر بىلگىنىم، مەن <FR/>ئۆزۈمنى بىلگىنىمدىن بېرى بار ئىدى. ئىت دەيدىغان نامى بولغىنى بىلەن، ئۇنىڭ ئىتتەك ھۈرۈپ، ئۆي قوغداپ پايدا قىلغىنى چامىلىق. ئۇنىڭ بارلىق ۋەزىپىسى – يۇندا ئىچىپ، نەژاسەت چىقىرىش ئىدى. لېكىن قازاننىڭ تۇۋىغىنى ئالغان چاغدا، ئۇ نومۇس قىلاتتى. باشقا ئىتلاردەك تازا قاچا-قومۇچلارنى پۇراپ، يە بولمىسا ئىلىنغان <MS/>قېتىق توربىسىنى ئاغدۇرۇپ كېتىش دېگەن ئۇنىڭ <FR/>قىلقىدىن ئەمەس ئىدى.

Alaparın neçə yaşında olduğunu kim bilər? Bildiyim tək şey, məni xatırladığımdan bəri o var idi. İt kimi adlandırılırdı, amma nə hürürdü, nə də evi qoruyub işə yarayırdı. Yeganə vəzifəsi, qalıq yemək və içmək, sonra rahatlamaq idi. Amma qazan qapağı açıq qalsa da, o yaramazlıq etmirdi. Digər itlər kimi qabları yoxlamaq və asılmış qatığı parçalamaq onun təbiətinə ziddi.

Мен төртінші сыныпты бітіретін жылы көктемде әкем қызмет бабымен өзіміздің туған ауылымыздан шалғайдағы осы колхозға көшкенде де, мал-мүлікке қоса, Алапарды бірге алып келген. Шешем қарсылық танытып:

When I was finishing the fourth grade, my father was transferred for work from our native village to this distant kolkhoz. Along with our belongings and livestock, we brought Alapar too. My mother protested:

Men to'rtinchi sinfni bitirayotgan yilning iliq bahorida otam tug'ilgan qishlog'imizdan shu chekka kolxozga ishlash uchun ko'chib kelganida, u Olaparni barcha mol-mulki bilan birga olib kelgan edi. Onam qarshilik ko‘rsatdi:

Ben dördüncü sınıfı bitirdiğim yıl, babam işinden dolayı kendi doğduğumuz köyden uzaktaki şu an oturduğumuz kolhoza taşındığında, hayvanların ve eşyaların yanı sıra Alapar'ı da beraberinde getirdi. Annem itiraz ederek:

مەن تۆرتىنچى سىنىپنى تۈگىتىدىغان يىلى ئەتىيازدا، دادام خىزمەت سەۋەبى بىلەن ئۆزىمىزنىڭ تۇغۇلغان يېزىمىزدىن يىراقتىكى بۇ كولخوزغا كۆچكەندىمۇ، مال-مۈلۈك بىلەن بىللە ئالاپارنىمۇ ئېلىپ كەلگەن. ئانام قارشى چىقىپ:

Mən dördüncü sinfi bitirəndə, atam işindən dolayı doğulduğumuz kənddən uzaqdakı kolxozda yerləşdiyimizə köçəndə, heyvanlarla və əşyalarla birlikdə Alaparı da gətirdi. Anam etiraz edirdi:

– Осының қимайтындай несі бар, қалдырып кетейік, өзі де әбден қартайды, – деп еді, көнбеді.

-What’s there to miss about him? Leave him behind, he’s grown so old. But he’s wouldn’t budge.

- Buni tashlab ketishga nima xalaqit beradi, o‘zi ham juda qarib qolgan, - deb aytgandim, lekin ko‘nmadi.

– Buna kıyamayacak ne olmuş ki, bırakalım, zaten çok yaşlandı, – demişti, ancak babam ikna olmamıştı.

– بۇنى قىيالمايدىغاندەك <FR/>نېمىسى بار، قالدۇرۇپ كېتەيلى، ئۆزىمۇ بەك قېرىپ كەتتى، – دېۋىدى، دادام رازى بولمىدى.

Ona niyə acımağa ehtiyac var? Gəl burda qalsın, çox yaşlanıb, – deyirdi, amma atam razı olmurdu.

Біз көшіп келіп, ауылдың орталық көшесіндегі кеңсеге жақын маңдағы бір үлкен үйге қоныс тептік. Бұрын бұл Үйде емхананың бас дәрігері тұрыпты. Ол қызметі өрлеп, аудандық емханаға ауысқанда босап қалған екен. Неше жылдан бері каңырап тоза бастаған Үй ендігі уақытта біздің еншімізге бұйырды. Адам тұрмаған үйдің біртүрлі сұрқай көрінетіні бар емес пе, біз келіп жүктерді түсіріп жатқанда көңілім біртүрлі қоңылтақсып қалды. Әкем алдын-ала келіп, ретке келтірген күннің өзінде кей бөлмелердің бұрыштарындағы өрмекшілердің салған торын көріп, шешемнің де іші қылп ете калды. Дегенмен шешем екеуміз екі жақтап жүріп әктеп, азғантай дүниемізді орны-орнына қойып, ошағына от тұтатқаннан кейін-ақ жайнап сала берді. Мазардай қаңырап тұрған шаңыраққа нұр кіргендей болды.

We moved into a large house near the office, on the main street of the village. The house had previously belonged to the head doctor of the local clinic. When he was promoted to the district hospital, the house had stood empty for some time and had started to deteriorate. It eventually became ours. There is something oddly gloomy about a house that’s been uninhabited for years. When we arrived and began unloading, I felt uneasy. Even though my father had come ahead of us to clean up and prepare the place, the spiderwebs in the corners of some rooms made my mother shudder. But she and I got to work, whitewashed the walls, arranged our modest belongings, lit the stove - and before long, the house began to shine. It was as if light had returned to a home that had felt like a tomb.

Biz ko‘chib kelib, qishloqning markaziy ko‘chasidagi idoraga yaqin joylashgan bir katta uyga joylashdik. Ilgari bu uyda poliklinikaning bosh shifokori yashagan ekan. U lavozimda ko‘tarilib, tuman poliklinikasiga o‘tgach, uy bo‘sh qolibdi. Bir necha yildan beri qarovsiz qolib, eskira boshlagan bu uy endi bizga nasib etdi. Odam yashamagan uyning qandaydir xira va huvillab ko‘rinadigan odati bor-ku, biz kelib yuklarni tushirayotganimizda ko‘nglim g‘ash tortib ketdi. Otam oldindan kelib, tartibga keltirgan bo‘lsa ham, ayrim xonalarning burchaklaridagi o‘rgimchak to‘rlarini ko‘rib, onamning ham ko‘ngli biroz siqildi. Shunga qaramay, onam bilan ikkimiz ikki tomondan kirishib, uy devorlarini oqlab, ozgina buyumlarimizni joy-joyiga qo‘yib, o‘choqqa olov yoqqanimizdan keyin uy darrov jonlanib ketdi. Go‘yo mozordek huvillab turgan xonadonga nur kirgandek bo‘ldi.

Biz taşınıp köyün ana caddesindeki idareye yakın büyük bir eve yerleştik. Daha önce bu evde hastanenin başhekimi oturmuş. Görevinde yükselip ilçe hastanesine tayin olunca boşalmış. Yıllardır bakımsız kalan ev şimdi bizimkiydi. İnsanın yaşamadığı evin havası değişik olur ya biz gelip eşyaları indirdiğimizde içim bir hayli tuhaflaşmıştı. Babam önceden gelip düzenlemiş olsa da, bazı odaların köşelerindeki örümcek ağlarını görünce annemin de içi burkuldu. Ancak, annem ikimiz iki taraftan boyasını, badanasını yapınca, eşyalarımızı silip süpürüp yerleştirince, ocağını yakınca havası değişiverdi. Mezara benzeyen ıssız çatıya sanki nur dolmuştu.

بىز كۆچۈپ كېلىپ، يېزىنىڭ مەركىزىي كوچىسىدىكى ئىدارە يېقىندىكى <MS/>چوڭ ئۆيگە ئورۇنلاشتۇق. بۇرۇن بۇ ئۆيدە دوختۇرخانىنىڭ باش دوختۇرى تۇرغان ئىكەن. ئۇ خىزمەت دەرىجىسى ئۆسۈپ، ناھىيە دوختۇرخانىسىغا يۆتكەلگەندە، ئۆي بوشاپ قالغان ئىكەن. نەچچە يىلدىن بېرى بوشاپ تۇرغان بۇ ئۆي ھازىرقى ۋاقىتتا بىزگە نېسىپ قىلىنغان ئىكەن. ئادام تۇرمىغان ئۆينىڭ بىر خىل ھەيۋەتلىك كۆرۈنۈشى بولىدۇ ئەمەسمۇ، بىز كېلىپ، يۈك چۈشۈرۈۋاتقان چاغدا كۆڭلۈم بىر خىل غەمكىن بولۇپ قالدى. دادام ئاۋۋالدىن كېلىپ، رەتلەپ قويغان كۈننىڭ ئۆزىدىمۇ بەزى بۆلمىلەرنىڭ بۇرچلىرىدىكى ئۆرۈمچەكلەرنىڭ سالغان تورىنى كۆرۈپ، ئاناممۇ غەم يېدى. لېكىن ئانام بىلەن ئىككىمىز ئىككى ياقلاپ يۈرۈپ ھاكلاپ، ئازغىنە دۇنىيا مالىمىزنى ئورنى-ئورنىغا قويۇپ، ئوچىغىغا ئوت تۇتاتقاندىن كېيىنلا ئۆي <FR/>نۇرلىنىپ كەتتى. قەبىردەك كۆرۈمسىز تۇرغان <MS/>ئۆيگە جان كىرگەندەك بولدى.

Biz köçüb kəndin əsas küçəsində, idarəyə yaxın böyük evə yerləşdik. Əvvəllər bu evdə xəstəxananın baş həkimi yaşamışdı. Vəzifəsində yüksələrək rayon xəstəxanasına təyin olunanda ev boşalmışdı. Uzun illər baxımsız qalan ev indi bizim idi. İnsanın yaşamadığı evin havası başqa olur, biz əşyaları daşıyanda içim çox qəribə oldu. Atam əvvəlcədən gəlib evdəki işləri görsə də, bəzi otaqlarda hörülmüş hörümçək torlarını görəndə anamın da içi sıxıldı. Amma anam və mən iki tərəfdən boya, badana edəndən sonra, əşyalarımızı silib süpürəndə, ocağı yandıranda havanı dəyişdi. Sanki bir qəbir kimi səssiz dam nurla doldu.

Арада екі-үш күн өтіп, есімізді жиып, етегімізді жаптық-ау дегенде жөнге салып, көрші-қолаң мен әкемнің қызметтестерін шақырып, қонақ кылдық. Олар да бізді кезек-кезек ерулікке шақырды.

A few days passed. Once we settled in, we invited the neighbors and my father’s colleagues over for a housewarming party. They, in turn, invited us back for welcome visits.

Oradan ikki-uch kun o‘tib, biroz o‘zimizga kelib, ro‘zg‘orimiz izga tushgach, qo‘ni-qo‘shnilar hamda otamning hamkasblarini chaqirib, mehmon qildik. Ular ham bizni navbatma-navbat erulikka taklif qildilar.

Aradan iki,üç gün geçmiş, kendimize gelip, toparlandığımızda, komşuları ve babamın meslektaşlarını eve davetiyeyle misafir ettik. Onlar da sırayla bizi davet ettiler.

ئارىدىن ئىككى-ئۈچ كۈن ئۆتۈپ، ئۆزىمىزگە كېلىپ، ھامان ئۇھ دەپ يەتكەندە ئىشلىرىمىزنى تۈزۈتۈپ، خولۇم-خوشنىلار بىلەن دادامنىڭ خىزمەتداشلىرىنى تەكلىپ قىلىپ، <MS/>مېھمان قىلدۇق. ئۇلارمۇ بىزنى نۆۋەت نۆۋەت بىلەن <MS/>ئېرۇلىككە (ئېرۇلىك، ئىسىم. قازاق خەلقىدە بىر ياقتىن كۆچۈپ كېلىۋاتقانلارغا، بۇ يەردە ئىلگىرى ئولتۇرغانلار تەرىپىدىن بېرىلىدىغان تاماق ئادىتى) تەكلىپ قىلدى.

İki-üç gün keçəndən sonra toparlandıq, qonşuları və atamın həmkarlarını evə dəvət etdik. Onlar da növbə ilə bizi qonaq çağırdılar

Мен мектепке барып, алдағы уақытта бірге окитын сыныптастарыммен таныстым. Ешкімнің сырын білмейтін болғандықтан салған беттен ешқайсымен достасып кете алмадым. Олар мені бөтенсімегенімен менің алғашқы уақыттарда өзге орта, жаңа таныстарымды жатырқағаным анық. Оның үстіне сыныбымыздағы Дәулет атты баланың мені келмей жатып келемеждегені де әсер етті-ау деймін. Өзі осы сыныптың атаманы көрінеді. Мұғаліміміз Айкүміс апай мені таныстырып жатып:

I started school and met my future classmates. Since I didn’t know anyone, it was hard to make friends right away. Though they didn’t treat me as an outsider, I was clearly having trouble adjusting to this new environment. On top of that, a boy in our class named Daulet made fun of me from the very beginning - that must have made it even harder. He seemed to be the ataman (leader) of the class.When our teacher, Aikumis apa, introduced me, saying:

Men maktabga borib, kelgusida birga o‘qiydigan sinfdoshlarim bilan tanishdim. Hech kimning fe’l-atvori va sir-asrorini bilmaganim uchun birinchi kundanoq ularning hech biri bilan yaqin do‘stlashib keta olmadim. Ular meni begonasiramagan bo‘lsalar-da, men yangi muhit va yangi tanishlarga dastlabki paytlarda ko‘nikolmay, o‘zimni biroz begona his qilganim aniq. Buning ustiga, sinfimizdagi Daulet ismli bolaning men hali kelmasimdan turib meni masxara qilgani ham ta’sir qilgan bo‘lsa kerak. U shu sinfning yetakchisi, bosh bolasi hisoblanarkan. Muallimamiz Aykumis opa meni tanishtirar ekan:

Okula gidip, ileride birlikte okuyacağım sınıf arkadaşlarımla tanıştım. Onların nasıl biri olduğunu bilmediğim için hemen kimseyle arkadaşlık edemedim. Onlar beni yadırgamamış olsalar bile ilk zamanlar farklı bir ortamda yeni insanların yanında yabancı hissetiğim kesin. Üstelik sınıfımızdaki Davlet isimli çocuğun bana gelir gelmez alay etmesinden de etkilenmiş olmalıyım. Kendisi bu sınıfın çete lideriymiş. Öğretmenimiz Aykümüs Hoca beni tanıtırken:

مەن مەكتەپكە بېرىپ، كەلگۈسى ۋاقىتتا بىللە ئوقۇيدىغان سىنىپداشلىرىم بىلەن تونۇشتۇم. ھېچكىمنىڭ سىرىنى بىلمىگىنىم ئۈچۈن، <FR/>دەسلەپتە ھېچكىم بىلەن دوستلىشىپ كېتەلمىدىم. ئۇلار مېنى يات كۆرمىسىمۇ، مېنىڭ دەسلەپكى ۋاقىتلاردا ئۆزگە ئورتام، يېڭى تونۇشلىرىمنى يات كۆرگىنىم ئايان ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە سىنىپىمىزدا دائۇلېت ئىسىملىق بالىنىڭ مېنى كەلمەي تۇرۇپلا مەسخىرىلەپ، كەمسىتىشىمۇ <FR/>تەسىرقىلدىمۇ دەيمەن. ئۆزى بۇ سىنىپنىڭ «ئاتامىنى» (ئاتامان، ئىسىم. چار روسىيەگە ئائىت ئەسكەر دەرىجىسى) كۆرۈنىدۇ. ئۇستازىمىز ئايكۈمىس ئاپاي مېنى تونۇشتۇرغان چاغدا:

Mən məktəbə gedib, gələcəkdə birlikdə oxuyacağım sinif yoldaşlarımla tanış oldum. Onların necə olduğunu bilmədiyim üçün dərhal heç kimlə dostlaşa bilmədim. Onlar məni yadlaşdırsalar da, ilk vaxtlar fərqli mühitdə yeni insanların yanında qəribə hiss etməyim qaçılmaz idi. Üstəlik, sinifimizdə Dövlət adlı uşaq birinci gün gələn kimi məni əyləndirirdi. O sinfin çete lideriymiş. Müəllimimiz Aykümüs Hoca məni tanıtdıqda:

– Колхозымыздың мал шаруашылығын өркендету үшін арнайы шақырылған бас маман Жекен Әжиевтің баласы – Әжиев Махамбет, – дегенде сол Дәулет қарап тұрмай қарқылдап бір күліп алды да:

-This is Makhambet Azhiev, the son of Zheken Azhiev, who has been specially invited to help develop the kolkhoz’s livestock industry. Daulet couldn’t help himself. He laughed out loud right in front of everyone.

- Kolxozimizning chorvachiligini rivojlantirish uchun maxsus taklif etilgan bosh mutaxassis Jeken Ajiyevning o‘g‘li - Ajiyev Maxambet, - deganida o‘sha Daulet jim turmay qattiq kulib yubordi-da:

– Kolhozumuza hayvancılığı geliştirmek için özel davet edilen baş uzman Jeken Ajiev'in oğlu Ajiev Mahambet- dedi. Davlet o an durmayıp kahkahalarla güldü ve:

– كولخوزۇمىزنىڭ مال چارۋىچىلىقىنى تەرەققىي ئېتىش ئۈچۈن مەخسۇس چاقىرىلغان باش مۇتەخەسسىس ژېكېن ئەژىئېۋنىڭ ئوغلى – ئەژىئېۋ ماخامبېت، – دەپ ئېيتقاندا شۇ دائۇلېت توختىماي قاقاخلاپ بىر كۈلۈۋەتتى دە:

Kolxozumuzda heyvandarlığı inkişaf etdirmək üçün xüsusi dəvət olunmuş baş mütəxəssis Jeken Ajievin oğlu Ajiev Mahambet, – dedi. Dövlət dərhal gülərək: