Корпустан іздеу

– Мәссаған, мынауың ақылды ғой өзі. Ондай деген жоқ. Онда өзіңмен өзің жалғыз жүресің. Енді сенің орнынды белгілейміз. Дархан – төртінші атаман. Сен сонымен соғысасың. Жеңсең, үшінші боласың. Жеңілсең, бесінші боласың. Одан кейін екіншіге таласамын десең Ермекпен бірге бір шығасың, – деді.

-Well, look at this clever guy, -Daulet said sarcastically. It doesn’t work like that. Then you’ll be on your own. We’ll decide your place now. Darkhan is the fourth-ranking leader. You’ll fight him. If you win, you’ll become number three. If you lose, you drop to five. Then, if you want to fight for second, you’ll go up against Ermek.

- Qo‘ysang-chi, o‘zing aqlli ekansan. Bunday deganim yo‘q. Unda o‘zing bilan yolg‘iz yurasan. Endi sening o‘rningni belgilaymiz. Darkhon - to‘rtinchi ataman. Sen u bilan jang qilasan. Agar g‘alaba qozonsang, uchinchi bo‘lasan. Agar mag‘lub bo‘lsang, beshinchi bo‘lasan. Undan keyin ikkinchisiga da’vogarlik qilmoqchi bo‘lsang, Ermek bilan birga chiqasan, - dedi.

– Oha, bu akıllı galiba. Öyle bir şey yok arkadaş. O zaman tek başına yalnız takılacaksın. Şimdi senin yerini belirleyeceğiz. Darhan dördüncü çete liderimiz. Onunla dövüşeceksin. Kazanırsan, üçüncü sen olacaksın. Kaybedersen, beşinci olacaksın. Fakat ikincilik için yarışmak istersen, Yermek'le bir dövüşeceksin- dedi.

– مانە ساڭا، مونۇ بىر ئەقىللىقكەنغۇ ئۆزى. ئۇنداق نەرسە يوق. ئۇنداق بولسا، ئۆزەڭ بىلەن ئۆزەڭ يالغۇز يۈرىسەن. ئەمدى سېنىڭ يېرىڭنى بەلگۈلەيمىز. دارخان – تۆرتىنچى ئاتامان. سەن شۇنىڭ بىلەن سوقۇشىسەن. غەلىب چىقساڭ – ئۈچىنچى بولىسەن، يېڭىلسەڭ — بەشىنچى بولىسەن. ئاندىن كېيىن ئىككىنچى بولۇشنى خالىساڭ، ئېرمېك بىلەن چىقىسەن، – دېدى.

Oha, bu ağıllı görünür. Belə bir şey yoxdur, dostum. O zaman tək başına tək dolaşacaqsan. İndi yerini müəyyən edəcəyik. Darhan dördüncü çetə liderimizdir. Onunla döyüşəcəksən. Qalxarsan, üçüncü olacaqsan. Uduzarsan, beşinci olacaqsan. Amma ikinci olmaq istəyirsənsə, Yermek ilə döyüşəcəksən – dedi.

Ал енді не істеуім керек? Бұлардың әрқайсысымен төбелесіп, жаға жыртысып жүрсем нем қалмақ? Атаманы құрысын, ешқайсысымен төбелеспей-ақ жайыма жүрейінші деп шештім. Бірақ өйтсем бәрі басынып алып, күн көрсетпей жүре ме деген де қауіп жоқ емес. Сөйтіп не шешім қабылдарымды білмей тұрғанымда Дәулет:

Now what was I supposed to do? Was I really going to fight all of them one by one? I wasn’t interested in being some gang leader. I just wanted to mind my own business. But then again, if I backed out, would they keep bullying me forever? I didn’t know what to decide.

Endi nima qilishim kerak? Bularning har biri bilan mushtlashib, yoqa yirtishib yursam nimam qoladi? Attang, hech qaysi biri bilan mushtlashmasdan o‘z yo‘limda yuray deb qaror qildim. Biroq, shunday qilsam, hammasi meni pisand qilmay, kun ko‘rsatmay qo‘yishidan ham xavotir yo‘q emas. Shunday qilib, qanday qaror qabul qilishni bilmay turganimda Daulet:

- Başka ne yapmamı istersin ? Bunların her biriyle dövüşüp, yakalarını yırtsam insanlığımdan bana ne kalır? Liderliği boşver, hiçkimseyle dövüşmeden kendi yoluma devam etmeye karar verdim. Ama böyle yaparsam, hepsi beni hor görüp bana gün yüzü göstermez mi diye de korkmuyor değilim. Bunları düşünüp ne karar vereceğimi bilmezken, Davlet:

<FR/>ئەمدى نېمە قىلماقچىمەن؟ بۇلەرنىڭ ھەربىرىسى بىلەن سوقۇشۇپ، ياقا يىرتىپ يۈرسەم نېمە قالار ماڭا؟ «ئاتامان» دېگەنلىرىڭ قۇرسۇن، ھېچكىم بىلەن سوقۇشماي، ئۆز بېشىمدا يۈرەيچۇ دەپ قارار بەردىم. لېكىن شۇنداق قىلسام، ھەممىسى ئۈستۈمگە چىقۋېلىپ، <FR/>تىنچلىق بەرمەي يۈرەمدۇ دېگەن ئەندىشەممۇ يوق ئەمەس. شۇڭا نېمە قىلىدىغانلىقىمنى بىلمەي تۇرسام، دائۇلېت:

Başqa nə etməyimi istəyirsən? Bunların hər biri ilə döyüşüb, onların yaxalarını yırtsam, insanlığımda nə qalacaq? Liderliyi boş ver, heç kəslə döyüşmədən öz yoluma davam etməyə qərar verdim. Amma belə etsəm, hamısı məni aşağılamaqla üz-üzə qoymazmı, qorxmur da deyiləm. Bunları düşünərkən, Dövlət:

– Тез жауап бер. Сені күтіп тұратындай уақыт жоқ. Бәріміздің жұмысымыз бар. Мен де ертерек барып, малдың астын тазалауым керек, деді.

-Answer quickly, - Daulet pressed. We don’t have all day. I need to get home and clean out the livestock pens.

- Tez javob ber. Seni kutib turadigan vaqt yo‘q. Hammamizning ishimiz bor. Men ham ertaroq borib, mollarning tagini tozalashim kerak, dedi.

– Çabuk cevap ver. Seni bekleyecek vaktimiz yok. Hepimizin işi var. Ben de daha erken gidip hayvanların ahırını temizlemem lazım- dedi.

– تېز جاۋاپ بەر. سېنى كۈتۈپ تۇرغىدەك ۋاقىت يوق. ھەممىمىزنىڭ ئىشى بار. مەنمۇ ئەتىگەنىرەك بېرىپ، مالنىڭ ئاستىنى تازىلىشىم كېرەك، – دېدى.

Tez cavab ver. Səni gözləmək vaxtımız yoxdur. Hamımızın işi var. Mən də erkən gedib heyvanların ahırını təmizləməliyəm – dedi.

Қалай аузымнан шығып кеткенін білмеймін, басыма кірмеген ой еді, сасқанымнан:

Before I could even think, the words just tumbled out of my mouth - a thought I hadn’t even had before:

Og‘zimdan qanday chiqib ketganini bilmayman, xayolimga kelmagan fikr edi, dovdirab qolganimdan:

O an bu cümleler ağzımdan nasıl dökülüverdiğini bilmiyorum, aklımın ucundan bile geçmeyen düşünceydi, şaşkınlığımdan:

قانداق قىلىپ ئېغىزىمدىن چىقىپ كەتكەنلىگىنى بىلمەيمەن، بېشىمغا كىرىپمۇ باقمىغان بىر ئوي ئىدى، تەمتىرەپ قالغىنىمدىن:

O anda bu sözlər necə ağzımdan çıxdı bilmirəm, ağlıma belə gəlməyən bir fikirdi, çaşqınlıqdan:

– Әркіммен төбелескенше, бірден сенімен-ақ соғыса салайыншы, – деппін.

- Instead of fighting each one of you, I’d rather go straight to you.

- Har kim bilan urishgandan ko‘ra, to‘g‘ridan-to‘g‘ri sen bilan jang qilaqolay, - debman.

– Herkesle kavga etmek yerine, doğrudan seninle dövüşeceğim- dedim.

– ھەرقايسى بىلەن سوقۇشقىچە، بىردىن سېنىڭ بىلەنلا سوقۇشۋېتەيچۇ، – دەپتىمەن.

Hər kəslə dava etmək yerinə, birbaşa səninlə döyüşəcəyəm – dedim

Мен де аң-таң, ол да аң-таң. Сыныптас ұлдар «мынау не деген жүрек жұтқан пәле» деп тұрған шығар. Қайдан білсін, менің абайсызда айтып қойғанымды. Бір қызығы, бұндай атаман анықтау шарасына сыныпта бірге оқитын кейбір қыздар да қатысады екен. Олар да тұр, «мынау не дейді?» дегендей болып.Бәріміз Дәулет не дер екен дегендей, ішімізден тындық. Дәулет те «мынау өзі не деп тұр, шын ба, өтірік пе?» дегендей аз-кем ойланып отырып қалды да артынша түрнектен секіріп түсті:

I was shocked. He was shocked. The boys must’ve thought, “Whoa! This guy’s got guts!” They didn’t know I’d said it by accident. Interestingly, some of the girls from our class had come to watch too. Apparently, even they took part in these “rank battles.” Everyone went quiet, waiting for Daulet’s reaction. He sat in silence for a moment, unsure whether I was serious. Then, with a loud voice, he jumped down from the bar:

Men ham hayratdaman, u ham hayratda. Sinfdosh o‘g‘il bolalar "bu qanday yurak yutgan balo" deb o‘ylashayotgandir. Qayerdan bilsin, men bexosdan aytib qo‘yganimni. Qizig‘i shundaki, bunday ataman aniqlash tadbirida sinfdosh qizlarning ba’zilari ham ishtirok etar ekan. Ular ham turishibdi, "bu nima deyapti?" degandek. Hammamiz Daulet nima derkin, degandek ichimizda jim qoldik. Daulet ham "bu o‘zi nima deyapti, rostmi yoki yolg‘onmi?" degandek ozgina o‘ylanib o‘tirdi-da, keyin turnikdan sakrab tushdi:

Ben de şaşkındım, o da. Sınıf arkadaşlarım "bu ne yürek yiyen çocuk" diye düşünüyor olmalıydı. Nereden bilebilsinler ki, benim istemeden söylediğimi. İlginç olan şey, bu tür lider belirleme toplantılarına sınıfta okuyan bazı kızlar da katılıyorlarmış. Onlar da "bu ne diyor?" der gibi duruyorlardı. Hepimiz içten içe Davlet’in ne diyeceğini bekliyorduk. Davlet te "doğru mu duyuyorum?" der gibi biraz düşünüp hemen barfiksten yere fırladı:

ئۆزۈممۇ ھاڭ-تاڭ، ئۇمۇ ھاڭ-تاڭ. سىنىپداش ئوغۇللار «بۇ <FR/>قانداق يۈرەك يۇتقان بالا؟» دەپ ئويلىغان بولۇشى كېرەك. <FR/>نەدىن بىلسۇن، مېنىڭاۋايلىماي ئېيتىپ قويغانلىقىمنى. بىر قىزىقى، بۇ «ئاتامان» بەلگۈلەش مۇراسىمىغا سىنىپتا بىرلىكتە ئوقۇيدىغان بەزى قىزلارمۇ قاتنىشىدىكەن. ئۇلارمۇ تۇرىدۇ، «مونۇ نېمە دەيدۇ؟» دېگەندەك قىلىپ. ھەممىمىز دائۇلېت نېمە دەيدىغاندۇ دېگەندەك ئىچىمىزدىن جىم تۇردۇق. دائۇلېتمۇ «مونۇ ئۆزى نېمە دەپ تۇرغاندۇ، گېپى راستمۇ، يالغانمۇ؟» دېگەندەك بىر ئاز ئويلىنىپ ئولتۇرۇپ قالدىدە، كېيىن تورنىكىدىن سەكىرەپ چۈشتى:

Mən də çaşqındım, o da. Sinif yoldaşlarım “bu nə ürəkli uşaqdır” deyə fikirləşirdilər bəlkə. Necə biləydilər ki, mən bunu istəyərək deməmişəm. Maraqlı olan isə budur ki, belə lider seçimi toplantılarına sinifdə oxuyan bəzi qızlar da qatılırmış. Onlar da “bu nə deyir?” kimi baxırdılar. Hamımız içdən içə Dövlətin nə deyəcəyini gözləyirdik. Dövlət də “düz eşidirəm?” deyə fikirləşib bir az düşündükdən sonra dərhal barfiksdən yerə tullandı:

– Ой, әкеңнің... Өлейін деген екенсің. Бері келші, бері, – деп тұра ұмтылды.

-Oh, you’re asking for it now! Come on, let’s go!

- Voy, otangning... O‘lishga shay ekansan-ku. Bu yoqqa kel, bu yoqqa, - deb unga talpindi.

- Babasının belası… Ölmek istiyorsun demek. Gel buraya gelsene- diye bana doğru ilerledi.

– ۋاي، ئاتاڭنىڭ... ئۆلمەكچى بولۇپسەن! بېرى كەلگىنە، بېرى! – دەپ ماڭا توغرا يۈرىدى.

Atasının belası… Demək ölmək istəyirsən. Gəl buraya gəl – deyə mənə tərəf irəlilədi.

Менде шегінетін жер жоқ еді. «Сұрап алған ауруға дауа жоқ» деген. Не де болса айқасуыма тура келді. Бәлендей құлқым соқпаса да сабақ сөмкем мен сырт киімімді шешіп, қарсы қарап тұра қалдым. Бекерге таяқ жегенімше, құр тұрмай, ара-арасында реті келсе мен де бірді-екілі жұдырық жұмсайын деп шештім.

I had no way out. “If you ask for trouble, don’t cry about the consequences,” as they say. I didn’t really want to fight, but I took off my schoolbag and coat and stood firm. If I was going to get hit, I might as well land a few punches too.

Menda chekinadigan joy yo‘q edi. "So‘rab olingan kasallikka davo yo‘q" deyishadi. Nima bo‘lsa ham kurashishimga to‘g‘ri keldi. Unchalik xohishim bo‘lmasa-da, dars sumkam va ustki kiyimimni yechib, qarshi qarab turdim. Behuda kaltak yemasdan, imkon tug‘ilsa, men ham bir-ikkita musht tushirishga qaror qildim.

Kaçacak bir yerim yoktu. "İsteyerek bulaştığın hastalığın çaresi olmaz" derler ya, ne de olsa dövüşmek zorunda kaldım. Çok istekli olmasam da okul çantamı ve önlüğümü çıkarıp, karşısına dikildim. Boş yere dayak yemektense, fırsat bulursam ben de bir iki yumruk atayım diye düşündüm.

مېنىڭ ئارقىغا چېكىنىدىغان يېرىم يوق ئىدى. «ئۆزى تىلەپ تاپقان كېسەلگە <FR/>داۋا يوق» دېگەندەك، <FR/>نېمىلا بولمىسۇن، سوقۇشىشقا <FR/>توغرا كەلدى. بەكلا دىلىم تارتمىسىمۇ، سومكام بىلەن سىرت كىيىمىمنى يېشىپ، قارشى قاراپ تىك تۇرۇپ قالدىم. بىكارغا تاياق يېگۈچە، قۇرۇق تۇرماي، ئارا-ئارىسىدا پۇرسەت كېلىپ قالسا، مەنمۇ ئىككى-ئۈچ مۇشت ئۇرۇپ قويىمەن دەپ قارار قىلدىم.

Qaçacaq yerim yox idi. “Özün istədiyin xəstəliyin dərmanı olmaz” deyirlər, nəysə döyüşmək məcburiyyətində qaldım. Çox istəkli olmasam da, məktəb çantamı və önlüyümü çıxarıb, onun qarşısında dayandım. Boş yerə döyülməkdənsə, fürsət tapsam, mən də bir-iki yumruq atım deyə düşündüm

Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды бірден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөзіме бола соғыспақ болған мен, көбіне қорғаныска көңіл бөліп, қашқақтай сақтанып жүрмін. Ол ұрады, мен тигізбеймін. Кейде мен ұрамын, ол тигізбейді. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиеді, кейде тимейді. Әбден шаршаған сәтімізде мен оңтайлы сәтті қалт жібермей, жақсы пайдаланып кеттім. Ішінен тепкенімде еңкейіп қалған оны шашынан ұстап тұрып, тіземмен қақ тұмсықтан екі мәрте теуіп-теуіп жібердім. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үстіне отырып алып, тағы төмпештедім. Бірақ бағанағыдай емес, жеңістің мен жақта екенін біліп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрдім де орнымнан тұрып, басынан аттап кеттім. Оны қасындағы кілең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Менүйгеқарай бет алдым.

Daulet came at me in a rage. I focused mostly on dodging and defense - backing away, staying alert. He swung. I avoided. I swung. he dodged. Sometimes we landed punches, sometimes not. Eventually, as we both began to tire, I caught a lucky break - I landed a kick to his side, grabbed his hair, and kneed him in the nose twice. As he bent forward, I hit him from behind, knocked him down, sat on top, and threw a few more punches. But I didn’t hit him too hard. I already knew I’d won. When I saw the blood trickling from his nose, I got up and stepped over him. His fellow “commanders” helped him over to the well. I turned and walked home.

G‘azablangan Daulet hujumni darhol boshladi. Og‘zimdan bexosdan chiqib ketgan so‘zlarim uchun urishmoqchi bo‘lganimda, men ko‘pincha himoyalanishga e’tibor berib, ehtiyotkor bo‘lib yurardim. U uradi, men tegmayman. Ba’zida men uraman, u tegmaydi. Ikkalamizning mushtlarimiz ba’zan tegadi, ba’zan tegmaydi. Juda charchagan paytimizda men qulay fursatni qo‘ldan boy bermay, undan unumli foydalandim. Ichkaridan tepganimda egilib qolgan uning sochlaridan ushlab olib, tizzam bilan tumshug‘iga ikki marta tepib qo‘ydim. Keyin orqasidan urib, yerga yiqitdim, ustiga o‘tirib, yana mushtladim. Ammo avvalgidek emas, g‘alaba men tomonda ekanligini bilib, rahmdillik bilan urdim. Nihoyat, tumshug‘idagi qonni ko‘rib, o‘rnimdan turdim va uning boshidan sakrab o‘tdim. Ataman o‘rtoqlari uni quduqqa olib borishdi. Men uy tomon yo‘l oldim.

Öfkesi tepesine çıkan Davlet hemen saldırdı. Ağzımdan istemediğim bir şekilde çıkan sözcüklerin hesabını kapatmak zorunda kalan ben genel olarak dikkatle kaçınarak sakınıyordum. O vuruyor, ben değdirtmiyordum. Bazen ben vuruyorum, o da öyle. İkimizin yumrukları bazen değiyor, bazen değmiyor. Artık iyice yorulduğumuz bir anda, fırsatı kaçırmayıp iyi kullandım. Karnına tekme attığımda eğilmiş olan Davlet’i saçından tutup, dizimle burnuna iki kez daha tekme attım. Ardından sırtına vurup, yere düşürdüm ve üzerine oturup, tekrar yumruk attım. Ama az önceki gibi değil, zaferin benden yana olduğunu bildiğim için acıyarak vurdum. Sonunda burnundaki kanı gördüm ve yerimden kalkıp, başından geçiverdim. Onu yanındaki koca çetesi, onun elini yüzünü yıkamak için kuyuya doğru götürüyorlardı. Ben eve doğru yöneldim.

ئاچچىقى بېشىغا چىققان دائۇلېت ھۇجۇمنى دەرھال باشلىۋەتتى. ئېغىزىمدىن ئاۋايلىماي چىقىپ كەتكەن گەپ تۈپەيلى سوقۇشىشۋاتقان مەن، كۆپىنچە قوغدىنىشقا كۆڭۈل بۆلۈپ، قاچقۇندەك ساقلىنىپ يۈرىمەن. ئۇ ئۇرۇدۇ، مەن تەگكۈزمەيمەن. بەزىدە مەن ئۇرۇمەن، ئۇ تەگكۈزمەيدۇ. ئىككىمىز ئارىسىدا مۇشتلىرىمىز بەزىدە تېگىدۇ، بەزىدە تەگمەيدۇ. ئۇبدان ھېرىپ قالغىنىمىزدا مەن ئەپلىك ئۇتۇغلۇق پۇرسەتنى قولدىن بەرمەي، ياخشى پايدىلىنىپ كەتتىم. قېرنىدىن تەپكىنىمدە، ئىڭىشىپ قالغان ئۇنى، چېچىدىن تۇتۇپ تۇرۇپ، تىزىم بىلەن تۇمشۇقىدىن دەل ئىككى قېتىم تېپىپ-تېپىۋەتتىم. شۇنىڭدىن كېيىن ئارقىسىدىن ئۇرۇپ، يەرگە يىقىتتىمدە، ئۈستىگە ئولتۇرۇپ ئېلىپ، يەنە مۇشتىلىدىم. لېكىن ئىلگىركىدەك ئەمەس، غالىبىيەتنىڭ مەن تەرەپتە ئىكەنلىگىنى بىلىپ، ئاياپ ئۇردۇم. ئاخىرى ئۇنىڭ تۇمشۇقىدىكى قاننى كۆردۈمدە، ئورنىمدىن تۇرۇپ، بېشىدىن ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتتىم. ئۇنى يېنىدىكى پەقەت «ئاتامان دوستلىرى» قۇدۇق تەرەپكە قاراپ يۆتىلەپ ئېلىپ ماڭدى. مەن ئۆيگە قاراپ يول تۇتتۇم.

Qəzəbi başına çıxan Dövlət dərhal hücuma keçdi. Mən isə istəmədən çıxan sözlərin cavabını vermək üçün diqqətlə qaçırdım. O vururdu, mən vurdurmazdım. Bəzən mən vururdum, o da belə. Hər ikimizin yumruqları bəzən dəymirdi, bəzən dəymirdi. Artıq çox yorulduğumuz anda fürsəti qaçırmayıb yaxşı istifadə etdim. Qarına təpik vuranda əyilmiş Dövlətin saçından tutub, dizimlə burnuna iki dəfə təpik vurduqdan sonra arxasına vurub yerə yıxdım və üstünə oturub yenidən yumruq atdım. Amma əvvəlki kimi yox, zəfərin mənim tərəfimdə olduğunu bilib mərhəmətlə vurdum. Nəhayət burnundakı qanı gördüm və yerimdən qalxıb başından keçdim. Onu yanında böyük çetəsi, əl-üzünü yumaq üçün quyunu aparırdı. Mən isə evə doğru getdim.

Айналасы бір-екі айдың ішінде әкем екеуміз қора-қопсыны ретке келтіріп алдық. Үй-жайымыз ретке келгеннен кейін туған ауылымызда қалған отыз шақты қозылы қойымыз бен бұзаулы сиыр, құлынды биелерімізді жеткізіп алдық. Осыдан кейін барып қана аузы жеңіл әйелдердің «жаңа келген зоотехниктің бір әйелі, бір баласы, бір аты мен бір итінен басқа түгі жоқ екен...» деген сынды қаңқу сөздері тиылды-ау, әйтеуір.

Within a month or two, my father and I got the sheds and the yard in good shape. Once our new home was fully settled, we brought over the thirty or so sheep with lambs, the cow with her calf, and the mares with foals that we’d left in our old village. Only then did the gossip from the village women - “The new livestock specialist came with nothing but a wife, a kid, a horse, and a half-dead dog…” - finally die down.

Bir-ikki oy ichida otam ikkalamiz qo‘ra-qo‘pchini tartibga keltirdik. Uy-joyimiz tartibga keltirilgandan keyin tug‘ilgan qishlog‘imizda qolgan o‘ttizga yaqin qo‘zili qo‘ylarimiz, buzoqli sigirlarimiz va qulunli biyalarimizni olib keldik. Shundan keyingina engil og‘iz ayollarning "yangi kelgan zootexnikning bir xotini, bir bolasi, bir oti va bir itidan boshqa hech vaqosi yo‘q ekan..." degan g‘iybat so‘zlari tinchidi, har holda.

Yaklaşık bir iki ay içerisinde babamla birlikte ahırı düzene soktuk. Evimiz daha da düzene girdikten sonra, memleketten köyde kalan otuz kadar kuzulu koyunumuzu ve buzağılı ineklerimiz ile taylı kısraklarımızı getirdik. Ancak bundan sonra, ağzı gevşek kadınların "yeni gelen zooteknisyenin karısı, çocuğu, atı ve bir köpeğinden başka bir şeyi yok..." şeklindeki dedikoduları kesildi.

تەخمىنەن بىر-ئىككى ئاي ئىچىدە دادام ئىككىمىز ھويلا-قورانى رەتلەپ ئالدۇق. ئۆيىمىز رەتكە كەلگەندىن كېيىن، تۇغۇلغان يېزىمىزدا قالغان ئوتتۇزغا يېقىن قوزىلىق قويىمىز بىلەن موزايلىق سىغىر، تايلىق بايتاللارنىمۇ ئەكىلىۋالدۇق. شۇنىڭدىن كېيىن بېرىپ ئېغزىنى مەھكەم تۇتالمايدىغان ئاياللارنىڭ «يېڭى كەلگەن زوئوتېخنىكنىڭ بىر ئايالى، بىر بالىسى، بىر ئېتى بىلەن بىر ئىتىدىن باشقا ھېچ نەرسىسى يوق ئىكەن...» دېگەنگە ئوخشاش غېۋەتلىرى توختىدىغۇ، ئەيتەۋۇر.

Təxminən bir-iki ay ərzində atamla birlikdə ahırı düzəltdik. Evimiz daha da qaydasına düşəndən sonra, vətəndən kənddə qalan otuzdan çox quzulu qoyunumuzu, buzəgili inəklərimizi və taylı kısraklarımızı gətirdik. Amma bundan sonra, ağzı boş qadınların “yeni gələn zootechnikçinin arvadı, uşağı, atı və bir iti var başqa heç nə…” kimi dedikoduları dayandı.

Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге бірді-екілі құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап едім, екеуіне қараторғай ұялап, балапан басты. Үшіншісі сол бойы бос қалды. Сабағым да бір ретке келді. Өзіміздің ауылда да тәуір оқитындардың қатарында едім, мына жақта тіпті маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мені өзгелерге үлгі тұтқаны одан әрмен кұлшындыра түсті. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын, мен де жақындасып кеттім.

I didn’t sit idle either. I built a couple of birdhouses in the yard’s poplar trees. Out of three, two were occupied by starlings who laid eggs and raised chicks. The third remained empty. My studies picked up as well. I had been among the better students back in our old village, but here I became one of the top in class. The teachers started holding me up as an example, which only motivated me more. I even began taking part in school activities.

Men ham qarab turmay, hovlidagi teraklarga bir-ikkita qush uyasini yasadim. Uchta uya yasagan edim, ikkitasiga qora to‘rg‘ay uya qurib, jo‘ja ochdi. Uchinchisi shundayligicha bo‘sh qoldi. Darslarim ham bir yo‘lga tushdi. O‘zimizning qishloqda ham yaxshi o‘qiydiganlar qatorida edim, bu yerda esa hatto eng ilg‘or o‘quvchi bo‘ldim. O‘qituvchilarning meni boshqalarga o‘rnak qilib ko‘rsatishi meni yanada g‘ayratlantirib yubordi. Jamoat ishlariga ham faol qatnashaman, men ham yaqinlashib ketdim.

Ben de boş durmayıp, bahçedeki kavak ağaçlarına bir iki kuş yuvası yaptım. Üç yuva yapmıştım, ikisine serçeler yuva yaptı ve yavruları oldu. Üçüncüsü o haliyle boş kaldı. Derslerim de artık düzene girdi. Memleketteyken sınıfta çalışkan öğrenciler sırasındaydım, bu köyde ise en önde gelen öğrenci oldum. Öğretmenlerin beni başkalarına örnek göstermesi beni daha da çalışkan olmaya teşvik etti. Toplumsal etkinliklere de katılıyorum derken arkadaşlarla içli dışlı olmaya başladım.

مەنمۇ قاراپ تۇرماي ھويلىدىكى تېرەكلەرگە بىرنەچچە قۇش ئۇگىسى ياسىدىم. ئۈچ ئۇگا ياسىۋىدىم، شۇنىڭ ئىككىسىگە قارا تورغاي ئۇۋا سېلىپ، جۆجە چىقاردى. ئۈچىنچىسى <FR/>شۇ پېتىچە بوش قالدى. دەرسىممۇ بىر رەتكە چۈشتى. ئۆز يېزىمىزدىمۇ ياخشى ئوقۇيدىغانلار قاتارىندا ئىدىم، مونۇ ياقتا ھەتتا سىنىپنىڭ ئالدىنقى قاتارلىق ئوقۇغۇچىسى بولدۇم. ئۇستازلىرىمنىڭ مېنى باشقىلارغا ئۈلگە كۆرسىتىشى تېخىمۇ ئىلھام بېرىپ، تىرىشچانلىغىمنى ئاشۇردى. جەمىيەتلىك ئىشلارغىمۇ ئارىلىشىشقا باشلىدىم، مەنمۇ يېقىنلىشىپ كەتتىم.

Mən də boş durmadım, bağdakı kavak ağaclarına bir-iki quş yuvası düzəltdim. Üç yuva düzəltdim, ikisinə serçələr yuva qurdu və bala verdi. Üçüncüsü isə boş qaldı. Dərslərim də artıq qaydasına düşdü. Vətəndəykən sinifdə çalışqan şagirdlərdən biri idim, bu kənddə isə ən qabaqcıl şagird oldum. Müəllimlərin məni başqalarına nümunə göstərməsi məni daha çox çalışmağa təşviq etdi. Cəmiyyət tədbirlərində də iştirak edir, dostlarla iç-içə olmağa başladım.

Айтпақшы, баяғы аяқасты болған төбелестен кейін мен бірден сыныбымыздың атаманы болып шыға келдім. «Атаманмын» деп жүрген мен жоқ. Өздері сыртымнан солай атайды. Менің кесірімнен ойламаған жерден екіншіге сырғыған Дәулет менің оң қолым іспетті. Бір нәрсеге басшылық жасағысы келсе, міндетті түрде менің келісімімді алады. Жеңіліс кімге де болса жеңіл тимейді емес пе, намысына нұқсан келтірген мені ол бастапқыда жек көріп жүргендей болды. Әйткенмен ол соншалық кекшіл емес екен. Тіпті, барып тұрған ұйымдастырғыш, бауырмал бала. Оның ішіне жел бітіріп, кеудесіне нан пісіріп жүрген итке айтақ қосқандай қылған айналасы екен. Өзі сондай қызық бала. Кейде түстен кейін біздің үйге келіп, менің қасымда жүреді. Айтқан әңгімелері де қызық. Бір күні:

Oh, and after that sudden fight - like it or not - I became the class leader. I never declared myself one, but everyone started calling me that behind my back. Daulet, now knocked down to number two, became something like my right- hand man. If he wanted to organize something, he’d always check with me first. Sure, he was bitter at first - nobody likes to lose - but over time I saw he wasn’t the grudge- holding type. He was actually a good guy, well-organized and loyal. It was the kids around him who’d been stirring up his ego.Sometimes he’d come hang out at my place in the afternoon. He told great stories. One day he said:

Aytgancha, o‘sha kutilmagan mushtlashuvdan so‘ng men darhol sinfimizning sardori bo‘lib qoldim. "Men sardorman" deb yurganim yo‘q. Ular meni shunday deb atashadi. Mening sababimdan kutilmaganda ikkinchi o‘ringa tushib qolgan Daulet mening o‘ng qo‘limga aylanib qoldi. Agar u biror narsaga rahbarlik qilmoqchi bo‘lsa, albatta mening roziligimni oladi. Mag‘lubiyat hech kimga oson emasmi, u avvaliga o‘z or-nomusiga putur yetkazgan mendan nafratlanayotgandek tuyuldi. Biroq u unchalik kek saqlaydigan emas ekan. Hatto juda tashkilotchi, birodarparvar bola ekan. Uning atrofidagilar go‘yo ichini shamol bilan to‘ldirib, ko‘kragida non pishirayotgan itga gij-gijlagandek qilishardi. U juda qiziq bola. Ba’zan tushdan keyin biznikiga kelib, yonimda yuradi. Aytadigan hikoyalari ham qiziq. Bir kuni:

Bu arada, o ani kavgadan sonra hemen sınıfımızın çete lideri ben oldum. "Liderim" diye dolaşmıyordum. Onlar dışarıdan öyle diyorlar. Benim yüzümden, beklenmedik bir anda ikinci sıraya gerileyen Davlet, benim sağ kolum gibi. Bir şeye liderlik etmek istediğinde, mutlaka benim onayımı alıyor. Yenilgi nefse ağırdır, onuruna dokunduğum için beni başlangıçta sevmiyor gibiydi. Ancak o kadar kinci değilmiş. Hatta, tam bir organizatör, sıcakkanlı bir çocuk. Onun göğsüne ekmek pişiren köpek gibi etrafına saldırgan yapan çevresiymiş. Kendisi çok iyi, ilginç bir çocuk. Bazen öğleden sonra bizim eve geliyor ve benim yanımda oturuyor. Anlattıkları da ilginç. Bir gün:

ئېيتماقچى، تۇيۇقسىز بولغان سوقۇشتىن كېيىن، مەن بىردىن سىنىپنىڭ «ئاتامانى» بولۇپ قالدىم. «ئاتامانمەن» دەپ يۈرگەن مەن يوق. ئۆزلىرى كەينىمدىن شۇنداق دەپ ئاتايدۇ. مېنىڭ كەسىرىمدىن <FR/>ئويلىمىغان يەردىن ئىككىنچى ئورۇنغا چۈشۈپ قالغان دائۇلېت بولسا، ھازىر مېنىڭ «ئوڭ قولۇم» سەپىدەك. بىر نەرسىگە باسچىلىق قىلغىسى كەلسە، مىنەتلىك تۈردە مېنىڭ رازىلىغىمنى ئالىدۇ. يېڭىلىش كىمگىدۇ بولسا يېنىك چۈشمەيدۇ ئەمەسمۇ، نومۇسىغا شەن كەلتۈرگەن مېنى ئۇ بېشىدا ئۆچ كۆرۈپ يۈرگەندەك بولدى. دېگەن بىلەن ئۇ شۇنچىلىك ئۆچمەن ئەمەس ئىكەن. ھەتتاكى، <FR/>ھەقىقىي ئۇيۇشتۇرغۇچى، غەمخورلۇق بالا. ئۇنىڭ ئىچىگە شامال چىقىرىپ، كۆكسىگە نان پىشىرىپ يۈرگەن ئىتقا ھايت دەپ باشقىسىغا قارشى قويغان ئۆپ-چۆرىسىدىكىلەر. ئۆزى شۇنداق قىزىق بالا. ئايرىم چاغلاردا چۈشتىن كېيىن بىزنىڭ ئۆيگە كېلىپ، مېنىڭ قېشىمدا يۈرىدۇ. ئېيتقان سۆھبەتلىرىمۇ قىزىق. بىر كۈنى:

Bu arada, o ani dava-dalaşdan sonra dərhal sinifimizin çete lideri mən oldum. "Liderəm" deyə gəzmirdim, onlar xaricdən belə deyirlər. Mənim səbəbilə, gözlənilməz anda ikinci yerə düşən Dövlət, mənim sağ qolum kimidir. Bir şeyə rəhbərlik etmək istəyəndə mütləq mənim razılığımı alır. Məğlubiyyət nəfəslə bağlıdır, şərəfinə toxunduğum üçün əvvəlcə məni sevmirdi. Amma o qədər də kin saxlamırmış. Hətta tam bir təşkilatçı, mehriban bir uşaqdır. Onun sinəsinə çörək bişirən it kimi ətrafını qoruyan çevrəsi varmış. Özünə görə yaxşı, maraqlı bir uşaqdır. Bəzən günortadan sonra bizim evə gəlir, yanımda oturur. Danışdıqları da maraqlıdır. Bir dəfə:

– Маха, саған бірнәрсе айтайын ба? – дейді.

-Maha, can I tell you something?

- Maxa, senga bir gap aytaymi? - deydi.

- Maha, sana bir şey söyleyeyim mi? - diyor.

– ماخا، ساڭا بىرنەرسە ئېيتايمۇ؟ – دەيدۇ.

Maha, sənə bir şey deyim? – dedi. De, – dedim.

– Айт, – дедім.

-Go ahead.

- Ayt, - dedim.

- Söyle, - dedim.

– ئېيت، – دېدىم.

De, – dedim

– Мен өмірімде бірінші рет мықты төбелесетін баланың сабақты жақсы оқығанын көрдім. Бұрындары адам не сабақты жақсы оқиды, не төбелесті қатырады, мықты төбелесе алған адамның сабағы нашар болады, ал озат оқушы төбелесе алмайды деп ойлайтынмын, – дейді.

-I’ve never seen a guy who’s good at fighting also be good at studying. I used to think it was one or the other - either you’re a top student or a top fighter.

- Men hayotimda birinchi marta kuchli mushtlashadigan bolaning darslarni yaxshi o‘qiganini ko‘rdim. Ilgari odam yo darslarni yaxshi o‘qiydi, yo mushtlashishni qotirib qiladi, deb o‘ylardim. Kuchli mushtlasha oladigan odamning darslari yomon bo‘ladi, a’lochi o‘quvchi esa mushtlasha olmaydi, deb o‘ylardim, - deydi.

– Hayatımda ilk kez iyi dövüşen birinin derslerinin de iyi olduğuna şahit oldum. Eskiden çalışkan çocuk iyi dövüşemez, iyi dövüşebilenin de dersleri kötü olur diye düşünürdüm, dedi.

– مەن ئۆمرۈمدە بىرىنچى قېتىم كۈچلۈك ئۇرۇشىدىغان بالىنىڭ دەرىسىنى ياخشى ئوقىغىنىنى كۆردۈم. بۇرۇنلاردا ئادەم يە دەرىسنى ياخشى ئوقۇدى، يە سوقۇشۇش قاتارىدا، كۈچلۈك سوقۇشالايدىغان ئادەمنىڭ دەرىسى ناچار بولىدۇ، ئەمدى ئەلاچى ئوقۇغۇچى سوقۇشالمايدۇ دەپ ئويلايدىغانتىم، – دەيدۇ.

Həyatımda ilk dəfə yaxşı döyüşən birinin dərslərinin də yaxşı olduğuna şahid oldum. Əvvəllər çalışqan uşaq yaxşı döyüşə bilməz, yaxşı döyüşə bilənin isə dərsləri pis olur, deyə düşünürdüm, – dedi. Ona bu fikrinin səhv olduğunu, əgər həqiqətən çalışsa, onun da dərsləri yaxşı ola biləcəyini, istəsə dərslərə birlikdə hazırlaşa biləcəyimizi söylədim. O isə:

Мен оған ол ойының қате екенін, шындап кіріссе өзінің де сабақты жақсы оқуына болатынын, егер қаласа алдағы уақытта сабаққа бірге дайындалуға қарсы емес екенімді айттым. Ол болса:

I told him that was wrong - that if he really wanted to, he could be good at school too, and that I’d be happy to help him study.

Men unga fikri noto‘g‘ri ekanligini, agar jiddiy kirishsa, o‘zi ham darslarni yaxshi o‘zlashtirishi mumkinligini va agar istasa, kelgusida darslarga birgalikda tayyorlanishga qarshi emasligimni aytdim. U esa:

Ona bu düşüncesinin yanlış olduğunu, eğer gerçekten çalışırsa onun da derslerinin iyi olabileceğini, isterse derslere birlikte hazırlanabileceğimizi söyledim. O ise:

مەن ئۇنىڭغا ئۇ ئويىنىڭ خاتا ئىكەنلىگىنى، جىددىي كىرىشسە ئۆزىنىڭمۇ دەرسىنى ياخشى ئوقۇشقا بولىدىغانلىقىنى، ئەگەر خالىسا ئالدىدىكى ۋاقىتتا دەرىسكە بىللە تەييارلىنىشقا قارشى ئەمەس ئىكەنلىگىمنى ئېيتتىم. ئۇ بولسا:

Ona bu fikrinin səhv olduğunu, əgər həqiqətən çalışsa, onun da dərsləri yaxşı ola biləcəyini, istəsə dərslərə birlikdə hazırlaşa biləcəyimizi söylədim. O isə:

– Әй, қойшы, Маха, маған осы оқу қонбас, – деді.

-Nah, - he said, school just doesn’t stick with me.

- Qo‘ysang-chi, Maxa, bu o‘qish menga to‘g‘ri kelmaydi, - dedi.

– Boşver, Maha, benim kafa almaz, dedi.

– ۋاي، قويغىنە، ماخا، ماڭا مۇشۇ ئوقۇش قونمايدۇ، – دېدى.

Boş ver, Maha, mənim ağlım almır, – dedi.

– Неге өйдейсің?

-Why not?

- Nega unday deysan?

– Neden öyle diyorsun?

– نېمىگە ۋايلايسەن؟

Niyə belə deyirsən?

– Біздін тұқымда оқу қонған ешкім жоқ. Одан да айтшы, сен мені қалай жеңіп кеттің? Мен ешкімнен жеңіліп көрмегем. Оның үстіне сен спортпен де жөндеп айналыспайсың ғой.

-No one in my family’s ever been good at school. But hey, tell me something - how did you beat me? I’ve never lost a fight before. And you’re not even into sports.

- Bizning urug‘imizda o‘qishga qobiliyatli hech kim yo‘q. Undan ko‘ra aytgin-chi, sen meni qanday yengib qo‘yding? Men hech kimdan yengilmaganman. Buning ustiga sen sport bilan ham jiddiy shug‘ullanmaysan-ku.

– Bizim sülalede çalışkan hiç kimse yok. Onu bırak sen beni nasıl yendin, onu bir anlatsana? Ben hiç kimseye yenilmedim. Üstelik sen sporla da adam gibi uğraşmıyorsun ki.

– بىزنىڭ ئۇرۇقتا ئوقۇش قونغان ھېچ كىم يوق. ئۇنىڭدىن كۆرە ئېيتقىنا، سەن مېنى قانداق يېڭىپ كەتتىڭ؟ مەن ھېچ كىمدىن يېڭىلىپ كۆرمىگەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە سەن سپورت بىلەنمۇ جۆندەپ شۇغۇللانمايسەنغۇ.

Bizim sülalədə çalışqan kimsə yoxdur. Onu bir yana qoy, sən məni necə yendin, onu danış, – dedi. Mən heç kimə uduzmamışam. Üstəlik sən idmanla da adam kimi məşğul olmursan.

– Мен сені жеңем деп ойлағам жоқ. Абайсызда солай болып қалды, – дедім қол араммен кеп талды кесіп жатып. Ол отын жарып жатқан. Балтасын жерге тастай салып, үнсіз ойланып отырып қалды. Әлден кейін:

-I didn’t plan to win, - I said, cutting some brushwood. It just kind of happened. He was chopping wood. He put down the axe and went quiet. Then he said:

- Men seni yengaman deb o‘ylamagandim. Ehtiyotsizlik qilib shunday bo‘lib qoldi, - dedim qo‘lim bilan keltirib o‘tinni yorib turib. U o‘tin yorayotgan edi. Boltasini yerga tashlab yuborib, indamay o‘yga cho‘mib o‘tirib qoldi. Birozdan keyin:

– Ben seni yeneceğimi düşünmemiştim. Dalgınlıkla öyle oldu, dedim el testeresiyle odun keserken. O odun yarıyordu. Baltasını yere bırakıp sessizce düşünerek kaldı. Bir süre sonra:

– مەن سېنى يېڭىمەن دەپ ئويلىغىنىم يوق. دىققەتسىزلىكتىن شۇنداق بولۇپ قالدى، – دېدىم قول ھەرە بىلەن قۇرۇق تالنى كېسىپ ئولتۇرۇپ. ئۇ ئوتۇن يېرىۋاتاتتى. پالتىسىنى يەرگە تاشلاۋېتىپ، ئۈنسىز ئويلىنىپ ئولتۇرۇپ قالدى. بىر ئازدىن كېيىن:

Mən səni yenəcəyimi düşünmürdüm. Diqqətsizlikdən belə oldu, – dedim, əl testerəsi ilə ağac kəsərkən. Ağac yarılmışdı. Baltanı yerə qoyub sakitcə düşündü. Bir az sonra: