Корпустан іздеу

Ертесі таң бозара түйеге мінгескен үш бала Жолбарыстың жартас түбіндегі іздеріне дейін келді де, бағыттарын байқап, өз жүрістерін кілт өзгертіп, жанамалай басқа сүрлеуге бет алды. Сол жүргеннен бесін намазына таяған уақытта ұзыннан-ұзақ созылған өзенге кездесті. Өзеннің бетіне мұз қаткан екен. Арғы бетіне өту үшін үш бала қанша сабаласа да түйесі кұрғыр табандап, мұзға аяғын баспай, басы кердеңдеп тұрып алды. Амалсыз бір өткел кездескенше өзен жағалап жүруге тура келді. Ол өткел ертесіне түс қайта әзер кезікті. Жалғыз кісілік өткел екен, үш бала түйемен өтуге жүрексініп, арғы жағалауға жаяу өтіп, түйені шөгеріп қайта мініп жүргенде оң қапталдан оқ бойындай жерге келіп қалған Жолбарыстың қолын көздері шалып қалды. Олар да байқап қалған екен, қиқулап, соңдарынан тұра қуды. Үш бала зәре-құты қалмай түйені сабалай тақымдап, беті ауған жаққа қарай қаша жөнелді. Жол ма, жолсыз ба, бұл бағыттары Лхасаға апара ма, жоқ па, ол жағын бажайлап жатар шақ емес. Қарақшы Жолбарыстың аттары жетпесе де, оқтары жетеді. Арттарынан тақымдай шауып, бірнеше рет мылтық та атылды. Құдай сақтағанда өткел кедергі болып, атқан оқтары бұларға жетпеді. Әйтпегенде Жолбарыстың әскері қанша жылдан бері соғысқа қатысып, қару жастанып жүрген әккілер еді. Көздегендерін мүлт жібермейтін. Жол-жөнекей артынан қуған қызыл қытай әскерлерін қалай жайратқандарын да өз көздерімен талай көрген еді. Абырой болғанда аш деп аяп келе жатқан бозінгендері жарады. Шапқан сайын мойнын соза екпініне екпін қосып, олардың жанын аман алып қалды. Жолбарыстың қолы сағымданып, көз ұшынан көрінбей кетсе де әбден қорқып қалған үш бала арттарына жалтақ-жалтақ қарап, түйені тақымдауларын доғара алмады. Түйе үстінде солқылдап, әбден қалжыраса да қуғыншылар жетіп қалардай тоқтап демалуға да сескенді. Үш күн, үш түн баяулата жүріп отырып, бір елді-мекенді көргенде ғана аялдады. Үшеуі түйемен кіріп барса, күдік туғызармыз деп екеуі түйемен тасада қалып, Абдулсаттар барлауға кетті.

At dawn the next day, the three boys climbed onto their camel and followed Zholbarys’ tracks to the base of the cliff. From there, they reassessed the direction and decided to veer off onto another trail. By early afternoon, they reached a long, winding river, its surface completely frozen. They tried to cross, but the stubborn camel refused to step onto the ice, digging in its feet and lifting its head defiantly. With no other choice, they began walking along the riverbank, hoping to find a safer crossing. It wasn’t until the next day, past noon, that they finally came upon a narrow crossing - barely wide enough for a single person. The boys hesitated to take the camel across such a narrow pass. So, they crossed the river on foot, tied the camel down, and began leading it across when suddenly they spotted Zholbarys’ men again - barely a hundred meters to their right. They had been seen. The shouts began, and the bandits gave chase. Terrified, the boys whipped the camel and took off in a panic, not thinking of roads or directions, not caring whether this path led to Lhasa or not. Even if the bandits’ horses couldn’t catch them right away, their bullets could. They chased close, firing several times. By some miracle, the river crossing slowed them down just enough that none of the bullets found their target. Otherwise, the pursuers - seasoned warriors, trained and deadly marksmen - would never have missed. The boys had seen them in action, how they had taken down entire squads of Red Chinese soldiers along the way. Thankfully, the half-starved white camel they had pitied so much proved its worth. With each stride, it stretched its neck and ran faster, pulling the boys away from death. Even after Zhlbarys’ men disappeared into the heat haze behind them, the boys couldn’t stop glancing over their shoulders. Though they were trembling and exhausted atop the camel, they didn’t dare stop to rest - afraid their pursuers might still be behind them. Only after three days and three nights of cautious, slow travel did they spot a settlement in the distance. Fearing that arriving on camelback might raise suspicion, they agreed that two of them would stay hidden with the camel while Abdulsattar went ahead to scout the village.

Ertasi kuni tong g‘ira-shirada tuyalarga mingan uchta bola yo‘lbarsning qoya tubidagi izlariga yetib kelishdi-da, yo‘nalishlarini chamalab, yurishlarini keskin o‘zgartirib, yonma-yon boshqa so‘qmoqqa yo‘l olishdi. U yerdan yuraverib peshin namoziga yaqin paytda uzoq cho‘zilgan daryoga duch kelishdi. Daryo yuzasi muz bilan qoplangan edi. Uchala bola daryoning narigi tomoniga o‘tish uchun qanchalik urinishmasin, tuyalari oyoqlarini muz ustiga qo‘ymay, boshini ko‘tarib turib oldi. Noiloj bir kechuvga duch kelguncha daryo bo‘ylab yurishga to‘g‘ri keldi. U kechuv ertasi kuni peshindan keyin zo‘rg‘a topildi. Bu bir kishilik kechuv ekan, uch bola tuyada o‘tishga botinolmay, narigi qirg‘oqqa piyoda o‘tib, tuyani cho‘ktirib, yana minib ketayotganda, o‘ng tomondan o‘q bo‘yi masofaga yetib kelgan Yo‘lbarsning qo‘shinini ko‘rib qolishdi. Ular ham buni payqashdi shekilli, qiyqirib, orqalaridan quvib ketishdi. Uchala bola qo‘rquvdan dong qotib, tuyani qamchilab, yuzlari qayoqqa qaragan bo‘lsa, o‘sha tomonga qochib ketishdi. Yo‘lmi yoki yo‘lsizmi, bu yo‘nalishlar Lhasaga olib boradimi yoki yo‘qmi, bu haqda o‘ylab o‘tirishning vaqti emas edi. Qaroqchi Yo‘lbarsning otlari yetmasa ham, o‘qlari yetadi. Orqalaridan ta’qib qilib, bir necha marta miltiq ham otildi. Xudo asraganda kechik to‘siq bo‘lib, otilgan o‘qlari bularga yetmadi. Aks holda, Yo‘lbarsning askarlari qancha yillardan beri urushga qatnashib, qurol bilan yashab yurgan tajribali jangchilar edi. Nishonga olganlarini xato qilmasdilar. Yo‘l-yo‘lakay orqadan quvgan qizil xitoy askarlarini qanday yakson qilganlarini ham o‘z ko‘zlari bilan ko‘p ko‘rgan edilar. Yaxshiyamki och deb achinib kelayotgan bo‘taloqlari yarab qoldi. Chopgan sari bo‘ynini cho‘zib, tezligiga tezlik qo‘shib, ularning jonini omon olib qoldi. Yo‘lbarsning qo‘li sarob bo‘lib, ko‘z uchidan ko‘rinmay ketsa ham, batamom qo‘rqib qolgan uch bola orqalariga olazarak-olazarak qarab, tuyani niqtashlarini to‘xtata olmadilar. Tuya ustida silkinib, batamom holdan toysa ham ta’qibchilar yetib qolardek to‘xtab dam olishga ham cho‘chidi. Uch kun, uch tun sekinlatib yurib, bir aholi punktini ko‘rganda gina to‘xtadi. Uchovlari tuya bilan kirib borsa, shubha tug‘dirarmiz deb ikkovi tuya bilan panaroqda qolib, Abdulsattor razvedkaga ketdi.

Ertesi sabah, tan ağarırken deveye binen üç çocuk, Jolbarıs'ın kaya dibindeki izlerine kadar geldi ve yönlerini kontrol ederek, yürüyüşlerini ani bir şekilde değiştirip, başka bir yola saptılar. Yolda giderken, ikindi namazına yakın, uzayıp giden bir ırmağa rastladılar. Irmak yüzeyi buz tutmuştu. Karşıya geçmek için üç çocuk ne kadar uğraşırsa uğraşsın, haylaz deve ayaklarını buza basmayıp duruyordu. Başka bir geçit bulana kadar ırmağın kenarından gitmek zorunda kaldılar. O geçit de ertesi gün öğle vaktine doğru ancak göründü. Tek kişilik bir geçitti, üç çocuk deveyle geçmeye cesaret edemeyip, karşı kıyıya yaya geçtiler, deveyi çöktürüp tekrar binerken, sağ taraftan bir ok boyu mesafedegelen Jolbarıs'ın askerini farkettiler. Onlar da fark etmişlerdi, bağırıp çağırıp peşlerinden koştular. Üç çocuk, yürekleri ağızlarında deveyi kamçılayarak, hangi yana yöneldiyse, oraya doğru can havliyle kaçtı. Yol mu, yoksa yolsuzluk mu, bu yönden Lhasa'ya gidebilecekler mi, bunları düşünmeye vakitleri yoktu. Eşkıya Jolbarıs'ın atları yetişmese de, okları yetiyordu. Peşlerinden koştular ve birkaç kez tüfek de attılar. Allah korudu, geçit engel olup atılan oklar onlara ulaşamadı. Yoksa Jolbarıs'ın askeri, yıllardır savaşa katılıp silah kuşanan, kurnaz adamlardı. Hedeflerini şaşırmazlardı . Yol boyunca peşlerinden koşan kızıl Çin askerlerini nasıl yok ettiklerini de gözleriyle görmüşlerdi. Şanslarına, aç diye acıdıkları beyaz develeri işe yaradı. Koştukça boynunu öne doğru uzatarak ivmelerine ivme katıp ve çocukların canını kurtardılar. Jolbarıs'ın askeri dumanlaşıp gözden kaybolsa da iyice korkan üç çocuk, arkalarına baka baka, deveyi kamçılamaktan vazgeçemediler. Devenin üstünde sallanıp, iyice yorulsalar da, birileri arkalarından kovuyormuş gibi, durup dinlenmeye bile çekindiler. Üç gün, üç gece yavaşlayarak ilerleyip, bir yerleşim yerine geldiklerinde ancak durabildiler. Üçü birden deveyle girersek şüphe uyandırırız diye, ikisi deveyle bir yerde gizlendi, Abdulsattar ise araştırmaya gitti.

ئەتىسى <MS/>تاڭ ئېتىپ <MS/>تۆگىگە مىنگەن ئۈچ بالا جولبارىسنىڭ يارتاش تۈۋىدىكى ئىزلىرىغىچە كەلدىدە، يۆنۈلىشىنى بايقاپ، ئۆز يۈرۈشىنى <FR/>دەرھال ئۆزگەرتىپ، يېڭىدىن باشقا يولىغا چۈشۈپ ماڭدى. شۇ يۈرگەندىن <MS/>پېشىن نامازىغا تايانغان ۋاقىتتا ئۇزۇندىن-ۇزاق سوزۇلغان دەرىياغا ئۇچرىدى. دەرىيانىڭ بېتىنى مۇز قاتقان ئىكەن. ئارتقى بېتىگە ئۆتۈش ئۈچۈن ئۈچ بالا قانچە ئۇرۇپ قويسىمۇ تۆگىسى قۇرغۇر تىرىشىپ، مۇزغا ئايىغىنى باسماي، بېشىنى كۆتىرىپ تۇرۇۋالدى. ئامالسىز بىر كۆپۈر ئۇچراشقىچە دەرىيا ياقىلاپ يۈرۈشكە توغرا كەلدى. ئۇ كۆپۈر ئەتىسى چۈشتىن كېيىن ئاران ئۇچراشتى. يالغۇز كىشىلىك ئۆتمەك ئىكەن، ئۈچ بالا تۆگە بىلەن ئۆتۈشكە يۈرەك سېلىپ، ئارتقى قىرغاققا پىيادە ئۆتۈپ، <MS/>تۆگىنى چۆكتۈرۈپ قايتىدىن مىنىپ يۈرگەندە ئوڭ يېقىدىن <FR/>ئوق يېتىدىغان يەرگە كېلىپ قالغان <MS/>جولبارىسنىڭ ئەسكەرلىرىگە <MS/>كۆزلىرى چۈشۈپ قالدى. ئۇلارمۇ بايقاپ قالغان ئىكەن، چىقىراپ، كەينىدىن ئۇددۇل قوغلىدى. ئۈچ بالا زەرى-روھى قالماي <MS/>تۆگىنى ئۇرۇپ قامچىلاپ ،<MS/>كۆزى كۆرگەن ياققا قاراپ قېچىپ يۆنەلدى. يولمۇ، يولسىزمۇ، بۇ يۆنۈلۈشى لخاساغا ئاپىرامدۇ، يوقمۇ، ئۇ تەرىپىنى ئويلايدىغان پەيت ئەمەس. <MS/>قاراقچى جولبارىسنىڭ ئاتلىرى يەتمىسىمۇ، ئوقلىرى يېتىدۇ. <MS/>كەينىدىن قامچىلاپ چېپىپ، بىر نەچچە قېتىم <MS/>مىلتىقمۇ ئېتىلدى. <FR/>خۇدايىم ساقلىغاندەك ئۆتمەك توسالغۇ بولۇپ، ئاتقان ئوقلىرى بۇلارغا يەتمەيدۇ. بولمىسا جولبارىسنىڭ ئەسكىرى قانچە يىلدىن بېرى سوقۇشقا قاتنىشىپ، <FR/>قۇرالنى بېشىنىڭ ئاستىغا قويۇپ يۈرگەن ھېلىگەرلەر ئىدى. كۆزلىگىنىدىن <FR/>خاتالىق قويۇپ بەرمەيدىغان. يول ئۈستىدە كەينىدىن قوغلىغان <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىنى قانداق ۋەيران قىلغىنىنىمۇ ئۆز كۆزلىرى بىلەن نەچچە كۆرگەن ئىدى. <FR/>ئامەت بولغاندا ئاچ دەپ ئاياپ كېلىۋاتقان بوزىلانغان تۆگىسى يارىدى. چاپقان بويى بوينىنى سوزۇپ كۈچىگە كۈچ قوشۇپ، ئۇلارنىڭ جېنىنى ئامان ئېلىپ قالدى. جولبارىسنىڭ ئەسكەرلىرى بۇلغانغان، <FR/>كۆز ئۇچىدىن كۆرۈنمەي كەتسىمۇ ئۇبدان قورقۇپ قالغان ئۈچ بالا كەينىگە يالتاق-يالتاق قاراپ، <MS/>تۆگىنى تېپىشنى توختاتمىدى. <MS/>تۆگە ئۈستىدە سىلكىنىپ، ئۇبدان ھارسىمۇ قوغلىغۇچىلار يېتىپ قالىدىغاندەك توختاپ دەمالدىغانغىمۇ قورقتى. ئۈچ كۈن، ئۈچ تۈن ئاستىلاپ يۈرۈپ ئولتۇرۇپ، بىر ئەلنى-ماكاننى كۆرگەندىلا توختاپ قالدى. ئۈچى تۆگە بىلەن كىرىپ بارسا، گۇمان تۇغدىرىمىز دەپ ئىككىسى تۆگە بىلەن كۆرۈنمەيدىغان يەردە قالدى، ئابدۇلساتتار كۈزەتكە كەتتى.

Ertəsi səhər, dan yeri sökülərkən dəvəyə minmiş üç uşaq, Colbarısın qaya dibindəki izlərinə qədər gəlib, istiqamətlərini yoxladılar və qəfil istiqamət dəyişdirib başqa bir yola girdilər. Yolda gedərkən, günorta namazına yaxın, uzanıb gedən bir çaya rast gəldilər. Çayın üzü buz bağlamışdı. Qarşıya keçmək üçün üç uşaq nə qədər çalışsalar da, dəcəl dəvə ayaqlarını buza basmaq istəməyib dayandı. Başqa keçid tapana qədər çay kənarı ilə getmək məcburiyyətində qaldılar. Həmin keçid də yalnız ertəsi gün günorta vaxtına yaxın göründü. Bu, tək adam keçə biləcək bir keçid idi. Üç uşaq dəvə ilə keçməyə cəsarət etməyib, piyada qarşı sahilə keçdilər. Dəvəni çökdürüb yenidən minərkən, sağ tərəfdən bir ox məsafəsində gələn Colbarısın əsgərini gördülər. Onlar da uşaqları gördülər, qışqıraraq arxalarınca qaçmağa başladılar. Üç uşaq, ürəkləri ağızlarında, dəvəni qamçıladılar; dəvə hara yönəldisə, oraya doğru can havı ilə qaçdılar. Yol idi, ya yolsuzluq, bu yolla Lhasa’ya gedə biləcəklərini düşünməyə belə fürsətləri yox idi. Quldur Colbarısın atları çatmasa da, oxları çatırdı. Arxalarınca qaçdılar və bir neçə dəfə tüfəng də atdılar. Allah qorudu, keçid maneə oldu və atılan oxlar onlara çatmadı. Yoxsa Colbarısın əsgərləri illərdir döyüşlərdə iştirak etmiş, silahdan istifadə etməyi bilən hiyləgər adamlar idi. Nişanı şaşırmazdılar. Yol boyu onların arxasınca qaçan qızıl Çin əsgərlərini necə məhv etdiklərini öz gözləri ilə görmüşdülər. Bəxtlərinə, ac qaldığı üçün ürəkləri yanan ağ dəvə onlara yaradı. Qaçdıqca boynunu irəli uzadaraq sürətlərinə sürət qatdı və uşaqları xilas etdi. Colbarısın əsgərləri duman kimi gözdən itdilər, amma bərk qorxmuş üç uşaq arxaya baxa-baxa dəvəni qamçılamaqdan vaz keçmədilər. Dəvənin üstündə yellənərək, bərk yorulsalar da, sanki arxalarından kimsə gəlirmiş kimi, dayanıb dincəlməyə belə çəkinirdilər. Üç gün, üç gecə asta-asta irəliləyib bir yaşayış məntəqəsinə çatanda ancaq dayandılar. Üçü bir yerdə dəvə ilə girsələr, şübhə doğura bilərdi deyə, ikisi dəvə ilə bir yerdə gizləndi, Abdulsəttar isə ətrafı araşdırmağa getdi.

Далай Лама ойына не алғаны белгісіз, үш баланы кешегіден де жоғары құрметтеп, өзінен сәл ғана төмен отырғызды да, балалардың жанына жақындай түсіпмалдас құра жайғасты. Тірідей тозақтың көзінен өтіп келген үш баланы аяғандық па екен, әлде өзінің де балалығы ұстады ма, жоқ әлде үш мұңлықтың қаралы жүректерін өз қарапайымдылығымен жылытқысы келді ме екен, емен-жарқын сөз бастады.

The Dalai Lama, whatever he was thinking, now honored the three boys even more than before, seating them just slightly below himself. He moved closer and, settling in comfortably, spoke warmly with them. Whether it was pity for the three who had survived hell on earth, a memory of his own childhood, or a wish to soothe their grieving hearts with his simple kindness, he began to speak candidly.

Dalay Lama nima o‘ylagani noma’lum, uch bolani kechagidan ham yuqori hurmat qilib, o‘zidan biroz pastroqqa o‘tqazdi va bolalarning yoniga yaqinroq kelib, chor dona qurib joylashdi. Tiriklayin do‘zaxdan o‘tib kelgan uch bolaga rahmi keldimi, yo o‘zining bolaligi tutdimi, yo bo‘lmasa uch g‘amgin qalbni o‘zining soddaligi bilan isitmoqchi bo‘ldimi, har qalay, u ochiq chehra bilan gap boshladi.

Sizin sayenizde.

<MS/>دالاي لاما ئويىغا نېمە ئالغىنى بەلگۈسىز، ئۈچ بالىنى تۈنۈگۈندىنمۇ يۇقۇرى ھۆرمەتلەپ، ئۆزىدىن سەللا تۆۋەن ئولتارغۇزدىدە، بالىلارنىڭ <FR/>يېنىغا يېقىنلاپ چۈشۈپ <FR/>ئايىغىنى ئالماشتۇرۇپ ئولتاردى. تىرىگىدە <FR/>دوزاقنىڭ كۆزىدىن ئۆتۈپ كەلگەن ئۈچ بالىنى ئايىغانلىقتىنمۇ، ياكى ئۆزىنىڭمۇ <FR/>بالىلىقى تۇتتىمۇ، يە بولمىسا ئۈچ مۇڭلۇقنىڭ ماتەم يۈرەكلىرىنى ئۆز ئاددىيلىقى بىلەن ئىسسىتقىسى كەلدىمىكىن، ئوچۇق-يورۇق <FR/>سۆز باشلىدى.

Sizin sayənizdə.

Үш баланың ұшты-күйлі жоғалғаны жайлы хабар ертесіне-ақ бүкіл қалаға тараған. Оны естіген Далай Лама да, қызыл қытай әскерлері де бүкіл қалаға тінту жүргізді. Алайда көрдім-білдім деген тірі жан таба алмаған соң, үш күннен кейін іздеуді тоқтатқан еді. Ал осы үш күнде қазақтың ер жүрек үш баласы тіпті Тибеттің шекарасынан да асып бара жатқан еді.

The news of the children’s disappearance spread across the city the next day. Both the Dalai Lama and the Red Chinese soldiers conducted thorough searches, but finding no trace of them, the search was abandoned after three days. Meanwhile, the brave Kazakh children had already crossed the borders of Tibet.

Uch bolaning bedarak yo‘qolgani haqidagi xabar ertasi kuniyoq butun shaharga tarqaldi. Buni eshitgan Dalay Lama ham, qizil xitoy qo‘shinlari ham butun shaharni tintuv qilishdi. Biroq hech kimni topolmagach, uch kundan keyin qidirishni to‘xtatdi. Va bu uch kun ichida uchta jasur qozoq o‘g‘li hatto Tibet chegarasidan ham o‘tib ketishdi.

Üç çocuğun gizlice kaybolduğu haberi ertesi gün tüm şehre yayıldı. Bunu duyan Dalay Lama ve kızıl Çin askerleri tüm şehri aradılar. Ancak gören ve bilen kimseyi bulamayınca, üç gün sonra aramayı durdurdular. Oysa bu üç gün içerisinde, o Kazak cesur üç çocuk, Tibet sınırını aşmıştı bile.

ئۈچ بالىنىڭ <FR/>پۈتۈنلەي يوقالغىنى توغرىلىق خەۋەر ئەتىسىلا پۈتكۈل شەھەرگە تارىغان. ئۇنى ئاڭلىغان <MS/>دالاي لامىمۇ، <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىمۇ پۈتكۈل شەھەرگە تەكشۈرۈش يۈرگۈزدى. لېكىن كۆردۈم-بىلدىم دېگەن تىرىك جان تاپالمىغاندىن كېيىن، ئۈچ كۈندىن كېيىن ئىزدەشنى توختاتقان ئىدى. مۇشۇ ئۈچ كۈندە بولسا <MS/>قازاقنىڭ ئەر يۈرەك ئۈچ بالىسى ھەتتا تىبەتنىڭ چېگارىسىدىنمۇ ئېشىپ كېتىۋاتقان ئىدى.

Üç uşağın gizlicə yoxa çıxması xəbəri ertəsi gün bütün şəhərə yayıldı. Bunu eşidən Dalay Lama və Qızıl Çin əsgərləri bütün şəhəri axtardılar. Lakin görən və bilən kimsə tapılmayınca, üç gün sonra axtarışı dayandırdılar. Halbuki, həmin üç gün ərzində o cəsur qazax üç uşaq artıq Tibet sərhədini keçmişdi

Осылай жүректеріндегі қайғы-қасіреттерді Қытай мен Тибет даласына қалдырып, қайсарлық пен ақылды өздеріне серік еткенҚазақтың үш баласы Үндістанның Калькутта қаласына қарай азаттыққа аяқ басқан еді.

And so, leaving behind grief and suffering in the lands of China and Tibet, the brave Kazakh children, guided by courage and intelligence, set foot on the path to freedom toward Calcutta, India.

Shunday qilib, yuraklaridagi qayg‘u-alamlarni Xitoy va Tibet dashtlariga tashlab, matonat va aqlni o‘zlariga hamroh qilgan uch qozoq farzandiHindistonning Kalkutta shahriga ozodlik sari qadam qo‘ydilar.

İşte böyle, kalplerindeki kederleri Çin ve Tibet bozkırlarına bırakarak, yiğitlik ve zekayı kendilerine yoldaş edinen üç Kazak çocuğu, Hindistan'ın Kalküta şehrine doğru özgürlüğe adım attılar.

مۇشۇنداق يۈرەكلىرىدىكى قايغۇ-ھەسىرەتلىرىنى خىتاي بىلەن تىبەت دالاسىغا قالدۇرۇپ، <MS/>قەيسەرلىك بىلەن ئەقىللىقنى ئۆزلىرىگە <FR/>ھەمرا ئەتكەن<MS/> قازاقنىڭ ئۈچ بالىسى ھىندىستاننىڭ كالكۇتتا شەھىرىگە قاراپ ئەركىنلىككە <FR/>قەدەم باسقان ئىدى.

Beləcə, ürəklərindəki kədəri Çin və Tibet səhralarına qoyub, cəsarət və ağılı yol yoldaşı edən üç qazax uşağı Hindistanın Kalkutta şəhərinə doğru azadlığa doğru addımladılar.

Арада зулап алпыс жылдан аса уақыт өтті. Қазақ елі де азаттыққа жетті. Алайда қазақтың қайсар үш баласы бүгінде бірі Қытайда, бірі Тибетте, бірі Түркияда тардан оқшау ғұмыр кешуде. Кім біледі, тым қасіретті тағдырлары жүректерін жастай суытты ма екен. Қалай десек те, қасірет те болса олардың жүріп өткен жолдары әрбір қазақ баласы үшін үлгі-өнеге екені анық.

Over sixty years passed. Kazakhstan gained its independence. Yet the three brave Kazakh children now live separately-one in China, one in Tibet, and one in Turkey. Who knows whether their early tragic experiences hardened their hearts ? No matter what, the path they walked, despite all its suffering, remains an example and inspiration for every child.

Oradan oltmish yildan ko‘proq vaqt o‘tdi. Qozoq xalqi ham ozodlikka erishdi. Biroq qozoqlarning uch jasur farzandi bugun biri Xitoyda, biri Tibetda, biri Turkiyada yolg‘iz hayot kechirmoqda. Kim biladi, balki ularning juda fojiali taqdirlari ularning yuraklarini yoshlikdan sovutgandir. Nima bo‘lganda ham, ularning bosib o‘tgan yo‘llari har bir farzandi uchun ibrat maktabi ekani aniq.

Aradan altmış yıldan fazla zaman geçti. Kazak ülkesi de özgürlüğüne kavuştu. Ancak Kazak'ın cesur üç çocuğu bugün biri Çin'de, biri Tibet'te, diğeri de Türkiye'de yaşıyor. Kim bilir, çok acı dolu kaderleri kalplerini genç yaşta soğutmuş mudur? Her ne kadar acı da olsa, onların yaşadığı hayat, her çocuk için bir örnek olacağı kesin.

ئارىدا غۇيۇلداپ ئاتمىش يىلدىن ئوشۇق ۋاقىت ئۆتتى. قازاق ئېلىمۇ <MS/>ئازاتلىققا يەتتى. ئالايدا قازاقنىڭ قەيسەر ئۈچ بالىسى بۈگۈنكى كۈندە بىرى خىتايدا، بىرى تىبەتتە، بىرى تۈركىيەدە قىيىنچىلىقتىن يىراق يەردە ھايات كەچۈرمەكتە. كىم بىلىدۇ، بەك ھەسىرەتلىك تەغدىرلىرى <FR/>يۈرەكلىرىنى ياش ۋاقتىدىكىدەك سوۋۇتتىمىكىن. قانداق دېسەكمۇ، ھەسىرەتتىمۇ بولسا ئۇلارنىڭ يۈرۈپ ئۆتكەن يوللىرى ھەر بىر بالىسى ئۈچۈن ئۈلگە-ئىبرەت ئىكەنلىگى ئېنىق.

Aradan altmış ildən çox vaxt keçdi. Qazax ölkəsi də azadlığına qovuşdu. Ancaq Qazaxın cəsur üç uşağı bu gün biri Çində, biri Tibetdə, digəri isə Türkiyədə yaşayır. Kim bilir, çox acı dolu taleləri ürəklərini gənc yaşda soyudubmu? Hər nə qədər acı olsa da, onların yaşadıqları həyat hər uşaq üçün nümunə olacaq, bu dəqiqdir.

Жаз ортасының қоңыр кеші. Ұлытаудыңбөктерінде кештің қоңыр салқын желі еседі. Күн батып, ымырт жабылып барады. Күнбатысты қалың қара бұлт басқан, айналада күңгірт тартқан төбелер қоңырқай тартып, түн тыныштығына қарай бойсұнған сияқты. Сондай жүдеп сарылған төбелердің арасымен үш салт атты келе жатыр еді. Бұлардың беті – қалың таудың іші. Күнбатыста алыста жауын бар еді. Сол алыста күн күркіреп жатты. Анда-санда көкжиектің тұсында күн жарқылдап тұр. Бұлт қалың, жарқылдағы күшті еді. Қарабарқын тартып қараңғылана бастаған аспанда түксиген қатал қабақ, құлазып жүдеген иесіздік білінгендей. Үлкен жарықтың өшер алдында бір сөніп, бір лап етіп жанғанындай, күнбатыста жарқ еткен нажағай жарығымен күңгірт даланы әлде неге үміттендіріп тұрған сияқты. Тау бөктеріндегі қоңыр жел ақырындап бұралып соғып, салбыраған шерлі күйді қозғағандай болады. Табиғат салқын түсте болса да, сұлу тілді сүйгендей, іздегендей еді. Мәңгі мұңлы шермен үзіліп-үзіліп соққан желмен бірге жүректі ақырын-ақырын шымшығандай еді. Сол кезде иесіздікте жүдеу тартып, ұйқыға батып бара жатқан даланы әнші жігіттің зар-мұңлы даусы ұзақ толқынды ырғағымен тербеткендей болды. Ән салқын түсті табиғат ортасында желікті қызықты еске түсірмей, ұлы бір сабырды еске түсіргендей. Ән салған жігіттер табиғатпен жалғасатын тіл тапқандай боп, кейде баяулап қоңырлатқан, кейде шырқыраған сұлу әнмен түн құшағына кіріп келе жатты... Бұл мүйнетте адамның әні де алыста күркіреген күндей, үзіліп соққан бөктердің желіндей табиғаттың өзінен шыққан бір қуат сияқты еді. Бойды табиғат қуатындай болып тоңазытып, көңілді жүз толқытатын қуаты бар еді. Ән кейде батқан күн мен бейуаққа қоштастырған үн сияқты.

It was a calm evening in the middle of summer. A cool breeze was blowing along the slopes of Ulytau. The sun had set, dusk was falling. Heavy black clouds covered the west, while the hills all around, dim and fading, seemed to surrender to the stillness of the night. Between those weary, desolate hills, three horsemen were riding. Their path lay deep into the mountains. Far in the west, there was rain. From that distance, thunder rolled. From time to time, lightning flashed on the horizon. The clouds were thick, the flashes fierce. In the darkening sky, where shadows gathered, one could feel a stern, harsh mood, a desolate emptiness. Like a great flame flaring up before dying out, the lightning that split the west for a moment seemed to give the dim steppe a glimmer of hope. The gentle mountain breeze coiled and swirled, as though stirring a sorrowful tune hanging in the air. Though the scene was cool and subdued, it seemed to be searching for a tender, beautiful word. Like an eternal grief, the breeze, breaking off and returning, pierced the heart gently, slowly. At that moment, in the midst of the lonely, fading steppe sinking into sleep, the plaintive, mournful voice of a young singer rose, swaying it with a long, trembling melody. The song, amid the cool-toned nature, did not awaken playful memories but rather recalled a deep, solemn peace. The singing men seemed to have found a language shared with nature itself – sometimes soft and quiet, sometimes soaring and piercing, their beautiful song entered the embrace of the night. In that moment, a human song, like the distant thunder or the breeze sweeping the slopes, felt as though it were born from nature’s own force. It chilled the body as if with nature’s breath, yet stirred the soul with wave after wave of emotion. The song sometimes sounded like a farewell voice to the setting sun and the fading twilight .

Yozning o'rtalarida qorong'u oqshom edi. Ulitau yonbag'irlarida sovuq, qorong'u oqshom shabadasi esardi. Quyosh botib, oqshom yaqinlashib qoldi. Quyosh botishini quyuq qora bulutlar qoplagan, tevarak-atrofdagi qoramtir tepaliklar qo‘ng‘ir tusga kirib, tun sukunatiga taslim bo‘layotgandek edi. Sariq qirlar orasida uch otliq minib ketardi. Ularning yuzlari tog'larning qa'ri edi. Quyosh botganda, uzoqdan yomg'ir yog'di. Olisda momaqaldiroq gumburladi. Vaqti-vaqti bilan ufqda quyosh charaqlab turardi. Bulutlar qalin va yorqinligida kuchli edi. Qorong‘i tusha boshlagan osmonda qo‘pol, ma’yus ko‘rinish, yaqinlashib kelayotgan halokat hissi bordek edi. So‘nib, so‘nib yotgan azim nur kabi quyosh botishining shu’lasi negadir qorong‘u dashtga umid bag‘ishlagandek edi. Tog‘ yonbag‘irlarida sekin-asta esardi, egilganlarni qo‘zg‘aldi, Tabiat sovuq kunlarda bo‘lsa ham, go‘zal tilni sevib, izlayotgandek edi. Mangu g'amgin qo'shiq bilan ora-sira esgan shamol yurakni ohista chimchilagandek edi. O‘shanda yolg‘izlikdan azob chekayotgan, uyqusi ketayotgan dasht xonandaning uzun, to‘lqinli ritmi bilan uzun, ma’yusli ovozidan tebranardi. Qo'shiq, sovuq tabiatning yoqimli eslatmasi sifatida emas, balki katta sabr-toqatni eslatuvchi sifatida. Xonandalar tabiat bilan bog‘langan til topib, go‘zal qo‘shiq bilan goh sekin va ohista, goh shiddat bilan tun quchog‘iga kirib qolgandek tuyulardi... Bu kayfiyatda insonning kuy-qo‘shig‘i olisdagi momaqaldiroq quyoshdek, tog‘lardan oraliq esayotgan shamoldek, tabiatning o‘zidan paydo bo‘lgan kuchdek edi. U tabiatning qudratidek badanni sovutib, yuzni ko‘nglini ko‘taradigan qudratga ega edi. Qo‘shiq ba’zan botayotgan quyosh sadosi va tun bilan vidolashuviga o‘xshardi.

Yaz ortasının dingin bir akşamıydı. Ulıtau’ıneteklerinde, gün batımının serinliğiyle harmanlanmış hafif bir rüzgâr esmekteydi. Ufukta güneş son ışıklarını dağıtarak yavaş yavaş kayboluyor, alacakaranlık sessizce gökyüzünü sarıyordu. Batı yönünü kapkara bulutlar örtmüş, çevredeki tepeler, solgun bir renge bürünüp, sanki yaklaşan geceye boyun eğmiş gibiydi. O yorgun ve suskun tepelerin arasından üç atlı ilerliyordu. Yönleri – dağların koyu ve bilinmez derinliklerine doğruydu. Batı ufkunun ötesinde, uzaklarda bir yağmur vardı. O ufukta gök gürültüsü yankılanıyor, ara sıra şimşekler çakıp gökyüzünü aydınlatıyordu. Bulutlar yoğundu, parıltıları güçlü ve hiddetliydi. Karanlığa bürünmeye başlayan gökyüzünde, asık bir suratın sert kaşları, ıssızlığın ve çaresizliğin terk edilmişliği hissediliyordu sanki. Büyük bir ışığın sönmeden önce titrek bir alev gibi bir an yanıp söndüğü gibi, batıdaki o anlık şimşek parıltısı, solgun bozkırı bilinmez bir umutla aydınlatıyordu. Dağ eteklerinden esen akşam rüzgârı usulca dönerek eser, sarkan kederli bir ezgiyi harekete geçirir gibiydi. Doğa her ne kadar serin tonlara bürünmüş olsa da, sanki güzel bir dili sevmiş, onu aramış gibiydi. O ebedi hüzün, aralıklı esen rüzgârla birlikte, kalbin en derin kıvrımlarına usulca dokunuyor gibiydi. O an, terk edilmişliğin solgunluğuna bürünüp yavaş yavaş uykuya dalan bozkırı, genç bir ozanın kederle yüklü, dalga dalga yayılan sesi nazikçe sarıp sarmalıyordu. Şarkı, serin tonlara gömülmüş tabiatın ortasında, coşkulu bir neşeyi değil, yürekten yükselen eski bir sabrı andırır gibiydi. Şarkı söyleyen gençler, sanki tabiatla birleşen bir dil bulmuş gibi, kimi zaman alçalıp koyulaşan, kimi zaman da coşkun bir güzellikle yükselen o nağmelerle gecenin kucağına doğru ilerliyorlardı… Tam o anda insan sesiyle söylenen şarkı da, uzaklarda gürleyen gök gibi, dağların eteklerinde ara sıra esen rüzgâr gibi, doğanın özünden doğmuş bir enerjiye benziyordu. Şarkının öyle bir gücü vardı ki, doğanın gücü gibi insanın tenini ürperten, ruhunu derinden titreten bir etki yaratıyordu. Zaman zaman, batmakta olan güneşle ve akşamın kederiyle vedalaşan bir ağıt gibi duyuluyordu.

ياز ئوتتۇرىسىنىڭ سالقىن كېچىسى. <MS/>ئۇلىتاۋنىڭ (ئۇلۇغ تاغ) </MS/>باغرىدا كەچكى سالقىن شامال چىقماقتا. كۈن پېتىپ، <FR/>قاراڭغۇ چۈشۈشكە باشلىدى. كۈن پېتىش تەرەپنى قېلىن قارا بۇلۇت باسقان، ئەترەپتىكى تۆپىلەر قۇڭۇرغا ئۆزگىرىپ، كېچىنىڭ جىمجىتلىقىغا بويسۇنغاندەك قىلاتتى. شۇنداق تۆپىلەرنىڭ ئارىسىدا <MS/>ئۈچ ئاتلىق كىسى كېلىۋاتاتتى. بۇلارنىڭ ئالدى – قېلىن تاغنىڭ ئىچى. كۈن پېيىشتا يىراقتا يامغۇر يېغىۋاتاتتى. شۇ يىراقتا ھاۋا گۈلدۈرلەپ تۇراتتى. ئاندا-ساندا ئۇپۇق تەرەپتە چاقماق چېقىۋاتىدۇ. بۇلۇت قېلىن، چاقماق چېقىشى قاتتىق ئىدى. قاراڭغۇلىشىشقا باشلىغان ئاسماندا تۇتۇلغان قاپاق بىلەن ئورالغاندەك، قانداقتۇ بىر ھالاكەت باردەك بىلىنەتتى. چوڭ يورۇقنىڭ ئۆچۈش ئالدىدا بىر ئۆچۈپ، بىر لاپ قىلىپ يانغىنىدەك، كۈن پېتىشتە يارقىراپ چاقماق يورۇقى بىلەن سۈرلۈك دالانى بىر نېمىگە ئۈمىدلەندۈرۈپ تۇرغاندەك قىلىدۇ. <MS/>تاغ باغرىدىكى قۇڭۇر شامال ئاستا-ئاستا ئايلىنىپ، مۇڭلۇق كۈينى قوزغىغاندەك قىلدى. تەبىئەت سالقىن رەڭدە بولسىمۇ، گۈزەللىك تىلىنى سەزگەندەك، ئىزدگەندەك قىلتتى. مەڭگۈلۈك مۇڭلۇق ئاھاڭ بىلەن ئۈزۈلۈپ-ئۈزۈلۈپ چىققان شامال بىلەن بىللە <FR/>يۈرەكنى ئاستا-ئاستا چىمدىغاندەك بولاتتى. شۇ چاغدا باياۋاندا ئۇيقۇغا كېتىپ بارغان دالانى ناخشىچى يىگىتنىڭ مۇڭلۇق ئاۋازى ئۇزاق دولقۇنلۇق ئاھاڭى بىلەن تەۋرەتكەندەك بولدى. ناخشا سالقىن رەڭلىك تەبىئەت ئوتتۇرىسىدا ھەۋەسلەندۈرەرلىك بىر خاتىرىنى ئەمەس، بەلكى بىر ئۇلۇغ سەۋىرلىكنى ئەسكە چۈشۈرگەندەك. ناخشا ئېيتىپ كېلىۋاتقان يىگىتلەر تەبىئەت بىلەن داۋاملاشقان ھالدا تىل تېپىشقاندەك بولۇپ، بەزىدە ئاستا سوزۇپ، بەزىدە يارقىن شوخ ناخشىسى بىلەن كېچە قۇچىقىغا كىرىپ كېلىۋاتاتتى... بۇ <MS/>حالەتتە ئادەمنىڭ ناخشىسىمۇ يىراقتا گۈلدۈرلىگەن ھاۋا رايىدەك، ئۈزۈلۈپ چىققان شامالدەك تەبىئەتنىڭ ئۆزىدىن چىققان بىر كۈچ ئوخشاش ئىدى. تەننى تەبىئەت كۈچىدەك مۇزلىتىپ، كۆڭلۈلۈك چىراينى تەۋرىتىەرلىك كۈچى بار ئىدى. ناخشا بەزىدە پېتىۋاتقان قۇياش بىلەن <MS/>شام ۋاقتىنى خوشلاشتۇرغان ئاۋازغا ئوخشايدۇ.

Qaranlıq, yay ortası axşamı. Uludağın yamaclarında sərin, qaranlıq axşam küləyi əsir. Günəş batır, toran düşür. Gün batımı qalın qara buludlarla örtülmüş və ətrafdakı qaranlıq təpələr sanki qaralmış və gecənin səssizliyinə təslim olmuşlar. Üç atlı sarı təpələrin arasında gəzirdi. Onların istiqaməti sıx bir dağın içi idi. Uzaqda gün batımında yağış yağır, ildırım guruldayırdı. Günəş üfüqdə arabir parlayırdı. Buludlar qalın idi və parıltı güclü idi. Qaranlıqlaşmağa başlayan səma sanki sərt bir kölgə ilə örtülmüş, yaxınlaşan qiyamət hissi oyandırırdı. Böyük bir işıq sönmədən əvvəl yanıb-söndüyü kimi, qürub işığı da qaranlıq çöllərə bir növ ümid gətirirdi. Dağ yamaclarında əsən meh yavaş-yavaş fırlanır, sallanan budaqları tərpədirdi. Təbiət soyuq gündə olsa da, sanki gözəl bir dil sevir, axtarırdı. Əbədi qəmli poeziya ilə ara-sıra əsən küləklə sanki ürəyini zərifcə çimdikləyirdi. Bu zaman xarabalıqdan bərbad halda yuxuya gedən çöl uzun, dalğalı ritmi ilə gənc müğənninin həzin kədərli səsi ilə sanki lərzəyə gəldi. Sanki mahnı soyuq, rəngarəng təbiət arasında səyahətin xoş xatirəsini deyil, böyük səbri xatırladırdı. Oxuyan gənclər sanki gah yavaş-yavaş, gah da yüksək səslə təbiətlə bağlı dil tapıb, gözəl mahnılarla gecənin qoynuya girmişdilər... Bu məqamda insan nəğməsi uzaqdan gurultulu Günəş kimi, dağlardan əsən külək kimi, təbiətin özündən gələn bir qüvvə kimi idi. Təbiətin gücü kimi bədəni sərinləmək və üzü şad etmək gücünə sahib idi. Mahnı bəzən batan günəşin səsinə, küləyin vidalaşma səsinə bənzəyirdi.

Бұл уақытқа шейін Қасымды қайғы, жазықсыздық, ашу жетелеп дедектетіп келіп еді. Бұдан бұрын қайта қайту, Исаның пішінін көруден де өлімді таңдап алатындай еді. Сол күй қорқынышты ойлатпай алып кетіп еді. Қазіргі уақытта қараңғы түннің қара желі қатайып, түн түсі суи бастаған сайын, Қасымның жүрегі қалтырап, шошынып, елеңдеп келе жатты. Оның үстіне алыстағы бұлт жиі-жиі күркіреп, күн жарқылдайды. Түнгі тау, қара жартас алыстан перілер мекеніндей болып – жарқ етіп, қайта қараңғылыққа батып жоғалады. Түн қараңғылығы жалт еткен жарықты тездетіп, жалмауыздайбасып қалады. Таудың қараңғы сырлы сайлары жартастың қалың көлеңке басқан қара күйедей тұңғиық қап-қара беттері түндегі таудың қараңғы пәлелерін ішіне бүгіп жиып тұрғандай көрінеді... Тоғайда да қалың жапырақтың арасында қара бірдеме жасырынып, әлденені күтіп тұрғандай. Әрбір түптің астынан қара түннің тұңғиық, суық. терең, қара көздері мың сан болып қадалып қарап тұрғандай ... Биік тау, мықты қара жартас, бұралған тоғай мен майысқан шалғын – барлығы да түн мезгілінде Қасымның көзіне жат болып кеткендей көрінеді. Тас қабақты, жұлдыз көзді, түндей қара түсті қара кемпір тау ішін құйындай құтырып, кезіп жүргендей. Қара желімен «әпсін» оқып үшкіріп тұрғандай. Дүниені тас қып қатырып, тылсым буғандай. Түн тыныштығын ұйқылы қанатын жалпылдатып қағып ұшқан жалғыз ғана қарақұс бұзады. Сондықтан оның атын жынды құс қойған. Осы сияқты ауыр мезгілде Қасымды тау ішінде жетімдік қайғысы жан ұшыртып алып келе жатты... Бір мезгілде, Қасым қорқып, дірілдеген жүрекпен маңайына жалтаңдап әр нәрседен үркіп келе жатқанда, күн жарқ етті. Сол уақытта жол жиегіндегі бір кішкене тоғайға келіп қалып еді. Оқыста көзін жұмдырып, шошытып қалған жарықтың ішінде Қасым көз алдынан елбеңдеп жөнелген бір нәрсенің түсін шалып қалды. Шошынып, өне бойы мұздап, жүрегі лүпілдеп соғып кетті. Бұл кеткен сол тоғай ішінен ұшқан жынды құс еді.

Up until now, grief, injustice, and anger had driven him forward relentlessly. He had been in such a state that he would have chosen death over turning back and seeing Isa’s face again. That torment had carried him on without leaving room for fear. But now, as the black night’s cold wind grew stronger and the darkness deepened, Qasym’s heart began to tremble, and he moved in fear and dread. To make it worse, thunder rumbled again and again in the distant clouds, lightning flashing. The night mountain, with its dark cliffs, seemed like a dwelling place of spirits–flaring up bright for an instant, then sinking back into darkness. The flashes of light only made the blackness fall heavier, as if devouring it like a monster. The mountain’s shadowed ravines, their rock faces dark as soot, seemed to hold within them all the night’s sinister beings. In the thickets too, among the thick leaves, it was as if something dark was hiding, waiting. From every bush the night’s deep, cold, black eyes seemed to stare–thousands upon thousands of them. The high mountains, the mighty black cliffs, the twisted groves and bent meadows–all appeared strange and hostile to Qasym in the night. It was as though some black hag with stony brows and starry eyes, dark as night, was raging through the mountains like a whirlwind. As though with the night wind she muttered spells, cursing, freezing the world solid, sealing it in mystery. Only the heavy wingbeats of a lone black vulture, disturbing the night’s silence, broke the stillness. That was why people called it the “mad bird.” In this oppressive moment, orphanhood’s grief was driving Qasym desperately onward through the mountains… Then, as he stumbled on, trembling, darting fearful glances around him, lightning flashed. At that very instant he had come upon a small grove by the roadside. In the sudden blaze of light that blinded and terrified him, Qasym caught a glimpse of something fluttering away before his eyes. His body froze with fear, his heart thudding wildly. It was the mad bird flying out from the grove.

Bu vaqtga qadar Qosimni qayg‘u, begunohlik va g‘azab sudrab, goh u yoqqa, goh bu yoqqa yetaklab kelardi. Bundan oldin u orqaga qaytishdan yoki Isoning qiyofasini ko‘rishdan ko‘ra o‘limni tanlagudek holatda edi. O‘sha ruhiy holat uni qo‘rqinchli o‘ylar ichiga olib kirib ketgan edi. Hozir esa qorong‘i tunning sovuq shamoli kuchayib, tun tobora sovuqlasha boshlagan sayin Qosimning yuragi titrab, qo‘rqib, sergak bo‘lib kelardi. Bundan tashqari, uzoqdagi bulutlar tez-tez gumburlab, chaqmoq chaqardi. Tungi tog‘lar va qora qoyalar goh yorishib, goh yana qorong‘ilikka cho‘mib yo‘qolardi. Tun qorong‘iligi har bir chaqnashni tezda yutib yuboradigan yovuz kuchdek edi. Tog‘lar, chuqur soylar qorong‘i tubsizlikdek ko‘rinib, tunning yashirin dahshatlarini o‘z ichiga yashirgandek tuyulardi.To‘qayda ham qalin barglari orasida nimadir yashirinib, nimanidir kutib turgandek edi. Har bir buta ostidan minglab sovuq, chuqur, qorong‘i nigohlar unga tikilib turgandek tuyulardi. Baland tog‘lar, qora qoyalar, egilgan to‘qay va mayin o‘tlar bu qorong‘ida Qosimga begona bo‘lib ko‘rindi. Tosh qovoqli, yulduzdek ko‘zli, tun kabi qora tusli qora kampir tog‘lar orasida dovuldek quturib kezib yurgandek edi. U qora shamoli bilan afsun o‘qib, dam solib turgandek tuyulardi. Go‘yo dunyo muzlab qolgandek, qandaydir kuch uni qotirib qo‘ygandek edi. Tunni faqatgina bir qora qush qanot qoqib buzardi. Shuning uchun uni jinni qush deb atashardi. Shunday og‘ir va qo‘rqinchli paytda Qosimni yetimlik qayg‘usi tog‘ ichida sudrab borardi. Birdan chaqmoq chaqdi. Yo‘l chetidagi kichkina to‘qayga kelib qolgan edi. Yorqin chaqnashdan cho‘chib ko‘zini yumdi. Shu lahzada ko‘z oldidan bir narsa lip etib o‘tib ketgandek bo‘ldi. U dahshatdan butun vujudi muzlab, yuragi qattiq ura boshladi. Bu to‘qaydan uchib chiqqan jinni qush edi.

Şimdiye dek Kasım’ı keder, suçsuzluk duygusu ve içten içe kabaran bir öfke adım adım peşinden sürüklemişti. O dakikaya dek, dönüş düşüncesi bile ürkütücüydü. İsa’nın sert yüzüyle bir kez daha karşılaşmaktansa, karanlık bir ölümü yoldaş edinmek ister gibiydi. O ruh hâli, zihninde korkuya yer bırakmadan alıp götürmüştü onu. Şu anda, gece karanlığının soğuk rüzgârı şiddetini artırdıkça, Kasım’ın yüreği titriyor, ürküyor, tedirginlikle etrafına bakınıyordu. Üstelik uzaklarda bulutlar sık sık gürleyip, şimşekler çakıyor. Gece dağları, karanlık kayalıklarıyla birlikte peri yurdunu andırarak bir an aydınlanıyor, sonra yeniden karanlığın içine gömülüyordu. Gecenin zifiri karanlığı, çakan her şimşeği anında yutup, bir cadı gibi üstüne çökerdi. Dağın derin, sırlarla dolu vadileri, kalın kayaların gölgesine bürünmüş kara bir örtüye dönüşmüş, gecenin bütün karanlık sırlarını içinde saklıyor gibiydi. Sanki koruluktaki kalın yaprakların arasında karanlık bir varlık saklanıyor, pusuda bekliyordu. Her çalının dibinden gecenin dipsiz, soğuk ve derin karanlık gözleri binlercesiyle ona dikilmiş gibi hissediliyordu… O heybetli dağlar, katı siyah kayalar, kıvrım kıvrım uzanan orman ve boynu bükük çayırlar... Gecenin karanlığında, Kasım’ın gözünde artık bambaşka ve yadırgatıcı bir hâle bürünmüştü. Sert bakışlı, gözleri yıldız gibi parlayan, gecenin kendisi kadar kara bir kadın, dağın koynunda bir hortum gibi dolanıp duruyordu sanki. Kara yeliyle bir masal okur gibi üflüyor, dünyayı donmuş bir sessizliğe kilitliyordu. Geceyi yaran tek ses, kanat çırpışlarıyla uykulu sessizliği delen kara kuşundur. Bu yüzden ona halk “deli kuş” adını vermiştir. Bu kasvetli vakitte, yetimlik yüreğini dağ gibi ezen bir kederle Kasım, dağların içinde adeta can havliyle savruluyordu. Tam da yüreği korkuyla çarpıyor, gözleri telaşla etrafı tararken, Kasım aniden çakan bir şimşekle irkildi. Işıkla irkildiği anda, yol kıyısındaki küçük koruluğa varmıştı. O anda gözlerinin önünden geçen belli belirsiz bir sılueti fark etti Kasım. Ürperdi, iliğine kadar dondu, kalbi deli gibi atmaya başladı. Meğer az önce gözüne ilişen, çılgınca havalanan o yaratık, koruluğun içinden fırlayan bir deli kuşmuş.

بۇ ۋاقىتقىچە قاسىمنى قايغۇ، ئەيىپسىزلىك، ئاچچىقى يېتىلەپ ئىشتىرىپ كەلگەن ئىدى. بۇنىڭدىن بۇرۇن قايتىدىن قايتىش، ئىسانىڭ شەكلىنى كۆرۈشتىن <MS/>ئۆلۈمنى تاللاپ ئالالايدىغاندەك ئىدى. شۇ ھالەت قورقۇنۇچنى ئويلاتماي ئېلىپ كەتكەن ئىدى. ھازىرقى ۋاقىتتا قاراڭغۇ كېچىنىڭ قارا شامىلى كۈچىيىپ، كېچە رەڭگى سوغاقلاشقانسىرى، قاسىمنىڭ <FR/>يۈرىكى تىتىرەپ، چۆچۈپ، ئارانلا كېلىۋاتاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە يىراقتىكى بۇلۇت پات-پات گۈلدۈرلەپ، چاقماق چېقىۋاتاتتى. كېچىدىكى تاغ، قارا <MS/>يارتاش يىراقتىن <MS/>پېرىلەر ماكانىدەك بولۇپ پارىلداپ، قايتىدىن <FR/>قاراڭغۇلۇققا سىڭىپ يوقاپ كېتىدۇ. تۈن قاراڭغۇلىقى يالت ئەتكەن يورۇقنى چاپسانلىتىپ، <MS/>يالماۋۇزدەك <FR/>بېسىپ قالىدۇ. تاغنىڭ قاراڭغۇ سىرلىق سايلىرى <MS/>يارتاشنىڭ قېلىن كۆلەڭكە باسقان قارا كۈيدەك چوڭقۇر قاپ-قارا ئۈزلىرىكېچىدىكى تاغنىڭ قاراڭغۇ پەللىلىرىنى <FR/>ئىچىگە قاتلاپ يىغىپ تۇرغاندەك كۆرۈنىدۇ... <MS/>دەرەخزارلىقمۇ قېلىن يوپۇرماقنىڭ ئارىسىدا قارا بىر نېمە يوشۇرۇنۇپ، بىر نېمىنى كۈتۈپ تۇرغاندەك. ھەر بىر تۈپنىڭ ئاستىدىن قارا كېچىنىڭ چوڭقۇر، سوغاق، قارا كۆزلىرى مىڭ سان بولۇپ <MS/>قادىلىپ قاراپ تۇرغاندەك... ئېگىز تاغ، كۈچلۈك <MS/>يارتاش ،<MS/>بۇرالغان دەرەخزارلىق بىلەن <MS/>ئەگمە يايلاق - بارلىقى كېزە مەزگىلىدە قاسىمنىڭ كۆزىدە يات بولۇپ كەتكەندەك كۆرۈنىدۇ. تاش قاپاقلىق، يۇلتۇز كۆزلۈك، كېچىدەك قارا رەڭلىك <MS/>قارا موماي تاغ ئىچىدە قۇيۇندەك قۇتراپ، كېزىپ يۈرگەندەك. قارا شامىلى بىلەن «<MS/>ئەپسۇن» ئوقۇپ <MS/>ئۇچقىتقپ تۇرغاندەك. <MS/>دۇنيانى تاش قىلىپ قاتۇرۇپ، <MS/>بىر تىلسىمغا چۆمگەندەك. كېچە جىم-جىتلىقىنڭ ئۇيقۇلۇق قانىتىنى يېيىپ قېقىپ ئۇچقان يالغۇزغىنە <MS/>قارا قۇش بۇزىدۇ. شۇڭلاشقا ئۇنىڭ ئېتىنى <MS/>ساراڭ قۇش دەپ قويغدن. مۇشۇنقڭغا ئوششاش ئېغىر مەزگىلدە قاسىمنى تاغ ئىچىدە <MS/>يېتىملىق قايغۇسى <FR/>جان ئۇچارتىپ كېلىۋاتاتتى... بىر ۋاقىتتا، قاسىم قورقۇپ، تىترىگەن يۈرەك بىلەن ئەتراپىغا چۆچۈپ قاراپ ھەر نەرسىدىن ئۈركۈپ كېلىۋاتقاندا، قاتتىق چاقماق چاقتى. شۇ ۋاقىتتا يول چېتىدىكى بىر كىچىككىنە <MS/>چاتقاللىققا كېلىپ قالغان ئىدى. جىددىيلىق بىلەن كۆزۈنى ياپقۇزۇپ چۆچۈتۈپ قالغان يورۇقنىڭ ئىچىدە قاسىم كۆز ئالدىدىن باش قايدۇرۇپ يۆنەلگەن بىر نەرسىنىڭ <FR/>رەڭگىنى كۆرۈپ قالدى. چۆچۈپ، <FR/>پۈتكۈل تېنى مۇزلاپ ، <FR/>يۈرىكى لۈپىلدەپ سوقۇپ كەتتى. بۇ كەتكەن شۇ <MS/>چاتقاللىق ئىچىدىن ئۇچقان <MS/>ساراڭ قۇش ئىدى.

Bu vaxta qədər Qasımı kədər, məsumluq və qəzəb idarə edirdi. Əvvəllər o, İsanın surətini görməkdənsə, geri qayıtmaqdansa ölümü seçəcəkmiş kimi idi. Bu ruh halı onu düşünmədən aparmışdı. İndi qaranlıq gecənin qara küləyi gücləndikcə, gecə sönməyə başladıqca Qasımın ürəyi titrəyir, təlaşa düşür, narahatlığı daha da artırdı. Üstəlik, uzaq buludlar getdikcə daha tez-tez gurlayır, günəş parlayırdı. Gecə dağı, qara qaya sanki uzaqdan pəri məskəni kimi parlayır, sonra yenidən qaranlığa qərq olur. Gecənin qaranlığı parlayan işığı sürətləndirdi, onu çovğun kimi alt-üst etdi. Qayanın qalın kölgələri ilə örtülmüş qara his kimi dağın qaranlıq, sirli yarğanları sanki gecələr dağın qaranlıq bədbəxtliklərini gizlədirdi... Meşədə də qalın yarpaqların arasında nəsə qaranlıq bir şey gizlənirdi, sanki nəyisə gözləyirdi. Gecənin qaranlığı hər ağacın altında dərin və soyuq idi. Dərin, qara gözləri sanki ona min cür baxırdı... Uca dağ, möhkəm qara qaya, burulmuş meşəlik və əyri çəmənlik - hər şey gecə Qasıma yad görünürdü. Daş gözlü, ulduz gözlü, qara dərili qarı sanki dağlarda qasırğa kimi dolanırdı. Deyəsən, qara küləklə “xala”sını oxuyurdu. Dünya sanki donmuşdu və sirrlə örtülmüşdü. Gecənin dincliyini pozan tək bir qaraquş idi, yuxulu qanadlarını çırpırdı. Ona görə də ona Dəli Quş adı verilib. Belə çətin bir vaxtda dağlarda yetimlik kədəri Qasımı sürükləyirdi... Eyni zamanda Qasım titrəyə-titrəyə ürəyi gəzir, ətrafa baxır, hər şeydən qorxurdu, günəş parlayanda. Bu zaman o, yolun kənarındakı kiçik bir bağa gəldi. Qəfil, ürkütücü işıqda Qasım gözünün önündə nəyinsə tərpəndiyini gördü. O, şoka düşdü, bədəni dondu, ürəyi döyündü. Bu, meşədən uçmuş bir dəli quş idi.

Бірақ Қасымға ол көптен күткен қараңғы сырлы күшті қуаттың бірі болып көрінді. Сол кезде Қасымды шешесінің қабырына қарай тартқан жетім жүрек өзге денесінің іркілейін дегеніне ерік бермей, ілгері дедектетіп алып жүріп кетті. Бірақ бұл уақыттағы серігі кім? Періште дегені осы ма? Әлде жын ба? Әйтеуір енді алдында бұлдырлап, елестеп жүгіргендей болып, елбеңдеген бір нәрсе жолын бастап келе жатқан сияқты. Қасым бір уақыт кісі екен деп ес көргендей болып еді, артынан шоши бастады. Жүрегі сенімсіздік қаупімен тағы лүпілдеп соқты. Ақырын жүріп, кейіндегісі келді... Бір мезгілде бетіне құтырып, ысқырып келіп ұйтқыған бір құйын соққандай болды. Жасқанып көзін жұмды. Қайта ашса – қараңғы түнде оттай жанған алакөз ашумен түксиіп қарап тұр...

But to Qasym, it seemed like one of those long-awaited dark, mysterious forces of power. At that moment, the orphan’s heart, drawn toward his mother’s grave, refused to yield to the hesitation of his weary body and dragged him forward without mercy. Yet who was his companion now? Was this the angel he had imagined? Or a demon? Somehow, a wavering, ghostly figure seemed to flicker before him, leading the way, as though it were running just ahead. For a moment, Qasym thought it was a human being and almost felt comforted, but soon terror crept in again. His heart pounded with anxious mistrust. He slowed down, wishing to turn back… Suddenly, a violent whirlwind came whistling straight into his face, as though to tear him apart. Shuddering, he closed his eyes. When he opened them again–there, in the dark night, burned a pair of glaring, fiery eyes, fixed on him with grim fury.

Ammo Qosimga bu uzoq kutilgan qorong‘u va sirli kuchdek tuyuldi. Shu payt Qosimni onasining qabriga tortgan yetim yurak boshqa jasadning ikkilanishiga yo‘l qo‘ymay, uni oldinga olib bordi. Ammo bu vaqtda uning hamrohi kim edi? Bu farishtami? Yoki jinmi? Negadir, endi, uning oldidan nimadir noaniq va xayolparast yugurib, uning yo'lini yetaklaganga o'xshardi. Qosim bir lahza uni odam ekan deb, go‘yo o‘ziga kelgandek bo‘ldi, ammo ortidan yana cho‘chiy boshladi. Yuragi ishonchsizlik va xavotir bilan yana tez-tez urib ketdi. Sekin yurib, orqaga qaytgisi keldi... Bir payt yuziga g‘uvillab, hushtakdek uvillab kelgan dovul urilgandek tuyuldi. Cho‘chib ko‘zlarini yumdi. Qayta ochsa - qorong‘i tunda olovdek yonib turgan olako‘zlar unga g‘azab bilan tikilib turardi...

Fakat Kasım, o anki gölgeyi, içinde bir süredir büyüyen karanlık ve gizemli bir gücün sesi gibi algıladı. Annesinin mezarına duyduğu derin özlem, bütün korkularını bastırıp, ayaklarını kendinden habersizce ileri doğru sürükledi. Ama böylesi bir anda yanında beliren kimdi? Bir melek mi? Yoksa karanlığın içinden gelen bir cin mi? Her halükârda, önünde dalgalanarak beliren, hayal gibi bir silüet vardı; sanki sessizce yol gösteriyor, onu bilinmeze çağırıyordu. Kasım, bir anlığına onu insan sanıp umutlandı. Fakat hemen ardından içine bir ürperti düştü. Yüreği yeniden tedirginlikle çarpmaya başladı. Sessizce adımlarını yavaşlattı, geriye dönmeyi düşündü…Ansızın deli gibi esen bir rüzgâr, yüzüne tokat gibi çarptı. Kasım korkuyla gözlerini yumdu. Açtığında ise karanlığın içinden ona öfke dolu, köz gibi yanan gözlerle bakan bir suretle karşılaştı.

بىراق قاسىمغا ئۇ كۆپتىن كۈتكان قاراڭغۇ سىرلىق كۈچلۈك قۇۋەتنىڭ بىرى بولۇپ كۆرۈندى. شۇ چاغدا قاسىمنى ئانىسىنىڭ <MS/>قەبرىگە قاراپ تارتقان <MS/>يېتىم يۈرەك ئۆزگىچە تېنىنىڭ تىترىشىگە ئەرك بەرمەي، ئاۋال يۈگۈرتىپ ئېلىپ مېڭىپ كەتتى. بىراق بۇ ۋاقىتتىكى يولدىشى كىم؟ <MS/>پەرىشتە دېگىنى مۇشۇمۇ؟ ياكى <MS/>جىنمۇ؟ ئەيتەۋۇر ئەمدى ئالدىدا تۇتۇق، تەسەۋۋۇر بولۇپ يۈگرىگەندەك بولۇپ، ھەيران قالدۇرغان بىر نەرسە<FR/>يولىنى باشلاپ كېلىۋاتقانغا ئوخشىدى. قاسىم بىر ۋاقىت كىشى ئىكەن دەپ <FR/>ئەس كۆرگەندەك بولغان ئىدى، كەينىدىن چۆچۈشگە باشلىدى. يۈرىكى ئىشەنمەسلىك خەۋپى بىلەن يەنە لۇپۈلدەپ سوقتى. ئۇ ئاستا مېڭىپ، كېيىنكىسىنى ئويلىدى... بىر چاغدا يۈزىگە قۇتۇراپ، پىچىرلاپ كېلىپ بىر قۇيۇن ئۇرغاندەك بولدى. تارتىنچاقلىق قىلىپ كۆزىنى يۇمدى. قايتىپ ئاچسا – قارانغۇ كېچىدە ئوتتەك يانغان <MS/>ئالاكۆز ئاچچىقى بىلەن تىكلىنىپ قاراپ تۇرۇپتۇ....

Amma Qasıma bu, çoxdan gözlənilən qaranlıq və sirli qüvvə kimi görünürdü. Bu zaman Qasımı anasının məzarına çəkən yetim ürək o biri bədənin tərəddüd etməsinə imkan vermədi, onu qabağa apardı. Bəs bu zaman onun yoldaşı kim idi? Bu mələkdir? Yoxsa şeytan? Nə isə, indi deyəsən, onun qabağında qeyri-müəyyən və xəyalpərəst bir şey qaçır, ona yol göstərirdi. Qasım bir dəfə adam olduğunu düşünüb dayaq kimi gördü, sonra titrəməyə başladı. Ürəyi yenidən qeyri-müəyyənlik qorxusu ilə döyünürdü. O, arxasınca getmək istəyərək yavaş-yavaş yeriyirdi... Eyni zamanda külək burulğanı əsdi, sifətində fısıltı və fit çaldı. Başlanğıcla gözlərini yumdu. Yenidən açanda qaranlıq gecə qəzəblə ona baxırdı...