Корпустан іздеу

Патша айтады: «Жоқ, балам, олай емес, мен Асан мен Үсенді өте қатерлі қиын жолға жұмсадым. Ал сені ол қиын сапарға жұмсауға қимадым!» Хасан әкесіне жалынып, сол құсты іздеуге разылығын алып, ел-жұртымен қош айтысып, екі ағасының артынан кетеді. Қырық күн бұрын кеткен ағаларын Хасан қуып жетеді. Ағайынды үшеуі бір үлкен жолға түсіп жүре береді. Бір күндері бұлардың жүріп келе жатқан жолы үш айырылады: бір жол оңға, бір жол солға, бір жол тура бетімен. Әр жолдың басында үлкен тас тұр, тастың бетіне ойып жазған жазуы бар. Бірінші жолда «Барса, келер», екінші жолда «Барса, мүмкін келер, мүмкін келмес», үшінші жолда «Барса, келмес» деп жазылған. Асан «барса, келер» жолына түседі. Үсен «барса, мүмкін келер» жолына түседі, ал Хасан «барса келмес» жолына түсіп, жүре береді.

The king answered: – No, my son, it is not that. The road they have taken is dangerous and full of hardships. I could not bring myself to risk your life on such a perilous path. But Hasan pleaded so earnestly that his father finally gave him permission. He said farewell to his family and his people, then rode after his brothers. After many days, Hasan caught up with Asan and Usen, and the three brothers continued their journey together. One day, their road split into three paths. At the fork stood a great stone with inscriptions carved upon it. The first road said, “He who takes this way shall return.” The second said, “He who takes this way may or may not return.” The third read, “He who takes this way shall never return.” Asan took the first path, Usen the second, and Hasan bravely chose the third—the road of no return.

Podshoh aytadi: «Yo'q, bolam, unday emas, men Hasan va Husanni juda xatarli, qiyin yo'lga jo'natdim. Seni esa u qiyin safarga jo'natishga ko'zim qiymadi!» Hasan otasiga yolvorib, o'sha qushni izlashga roziligini oladi va el-yurti bilan xayrlashib, ikki akasining ortidan ketadi. Qirq kun avval ketgan akalariga Hasan yetib oladi. Uch aka-uka bir katta yo'lga tushib, ketib boradilar. Kunlarning birida ular ketayotgan yo'l uchga ayriladi: bir yo'l o'ngga, bir yo'l chapga, bir yo'l esa to'g'riga. Har bir yo'lning boshida katta tosh turibdi, toshning betiga o'yib yozilgan yozuvlar bor. Birinchi yo'lda «Borsa, kelar», ikkinchi yo'lda «Borsa, ehtimol kelar, ehtimol kelmas», uchinchi yo'lda «Borsa, kelmas» deb yozilgan. Hasan «borsa, kelar» yo'liga tushadi. Husan «borsa, ehtimol kelar» yo'liga tushadi, Hasan esa «borsa, kelmas» yo'liga tushib, ketib boraveradi.

Padişah demiş ki: “Hayır, evladım, öyle değil, ben Asan ile Üsen’i çok tehlikeli, zor bir yola gönderdim. Ama seni o zorlu yolculuğa göndermeye kıyamadım!” Hasan babasına yalvarmış, o kuşu aramaya rızasını almış, halkıyla vedalaşıp iki abisinin ardından gitmiş. Kırk gün önce giden abilerine Hasan yetişmiş. Üç kardeş büyük bir yola düşmüşler de yürümüşler. Bir gün bunların yürüdüğü yol üçe ayrılmış: Bir yol sağa, bir yol sola, bir yol da dümdüz ileriye. Her yolun başında büyük bir taş duruyormuş, taşın üzerinde oyma bir yazı varmış. Birinci yolda “Giderse, geri dönülür” yazıyormuş, ikinci yolda “Giderse, belki dönülür, belki dönülmez” yazıyormuş, üçüncü yolda ise “Giderse, dönülmez” diye yazıyormuş. Asan “giderse, dönülür” yoluna düşmüş. Üsen “giderse, belki dönülür” yoluna düşmüş, Hasan ise “giderse, dönülmez” yoluna düşmüş de yürümüş.

پادىشا ئېيتىدۇ: «ياق، بالام، ئۇنداق ئەمەس، مەن ئاسان بىلەن ھۈسەننى ناھايىتى خەتەرلىك قىيىن يولغا ئەۋەتتىم. سېنى بولسا، ئۇ قىيىن سەپەرگە ئەۋەتكىم كەلمىدى!» خاسان دادىسىغا يالۋۇرۇپ، شۇ قۇشنى ئىزدەشكە رازىلىغىنى ئېلىپ، ئەل – يۇرتى بىلەن خوشلىشىپ، ئىككى ئاكىسىنىڭ كەينىدىن كېتىدۇ. قىرىق كۈن بۇرۇن كەتكەن ئاكىلىرىنى خاسان قوغلاپ يېتىدۇ. ئاكا – ئۇكا ئۈچى بىر چوڭ يولغا چۈشۈپ مېڭىپ كېتىدۇ. بىر كۈنلىرى بۇلارنىڭ يۈرۈپ كېلىۋاتقان يولى ئۈچكە ئارىلىپ كېتىدۇ: بىر يول ئوڭغا، بىر يول سولغا، بىر يول ئۇددۇل كېتىدۇ. يوللارنىڭ بېشىدا يوغان تاش تۇرۇپتۇ، تاشنىڭ بېتىگە ئويۇپ يازغان يېزىق بار. بىرىنچى يولدا «بارسا، كېلەر»، ئىككىنچى يولدا «بارسا، مۇمكىن كېلەر، مۇمكىن كەلمەس»، ئۈچۈنچى يولدا «بارسا، كەلمەس» دەپ يېزىلغان. ئاسان «بارسا، كېلەر» يولىغا چۈشىدۇ. ھۈسەن «بارسا، مۇمكىن كېلەر» يولىغا چۈشىدۇ، خاسان بولسا «بارسا كەلمەس» يولىغا چۈشۈپ، مېڭىپ كېتىدۇ.

Padşah demiş ki: “Xeyr, övladım, elə deyil, mən Asan ilə Üseni çox təhlükəli, çətin bir yola göndərdim. Amma səni o çətin səyahətə göndərməyə qıymadım!” Həsən atasına yalvarmış, o quşu axtarmağa razılığını almış, xalqıyla vidalaşıb iki qardaşının ardından getmiş. Qırx gün əvvəl gedən qardaşlarına Həsən yetişmiş. Üç qardaş böyük bir yola düşmüşlər də yerimişlər. Bir gün bunların yeridiyi yol üçə ayrılmış: Bir yol sağa, bir yol sola, bir yol da dümdüz irəliyə. Hər yolun başında böyük bir daş dururmuş, daşın üzərində oyma bir yazı varmış. Birinci yolda “Getsə, geri dönülər” yazırmış, ikinci yolda “Getsə, bəlkə dönülər, bəlkə dönülməz” yazırmış, üçüncü yolda isə “Getsə, dönülməz” deyə yazırmış. Asan “getsə, dönülər” yoluna düşmüş. Üsen “getsə, bəlkə dönülər” yoluna düşmüş, Həsən isə “getsə, dönülməz” yoluna düşmüş də yerimiş.

қыз айтты: «Мен сол сені киікке айналдырған жалмауыз кемпірдің жалғыз қызы едім, шешемнің адамға жасаған дұшпандығына төзе алмай, еншімді алып, бөлек шығып едім. Мен өмірімде адам баласын көрмей, жалғыз өтермін деп, қапалықта отыр едім, Құдай сені маған кездестірді, мен сенің соңыңнан қалмаймын», – деді. Хасан айтты: «Мен әкеме берген уәдемді орындамай, саған үйлене алмаймын», – деді. қыз сұрады: «Әкеңе қандай уәде берген едің?» Хасан әкесінің түсінде бір тамаша құсты көргенін, күлсе – аузынан будақ-будақ гүл түсетінін, жыласа – көзінен моншақ-моншақ маржан түсетінін айтты. Сол құсқа әкесінің көруге құмар болып, екі ағасын «тауып әкеліңдер!» – деп жұмсағанын, ағаларының артынан өзінің өтініп, қандай қиындық болса да төзіп, қайдан да болса тауып әкеліп беремін деген уәдесін айтты.

The girl said that she had been the only daughter of the same wicked witch who had turned him into a deer. Unable to bear her mother’s cruelty toward people, she had taken her share and left to live alone. She said she had decided never to see a human being again and to live her life in solitude, until fate brought Hasan to her. – God has made us meet, and I will not leave you anymore, – she said. Hasan replied: – I cannot marry you until I fulfill the promise I made to my father. – What promise did you make to your father? – asked the girl. Hasan told her that his father had seen in a dream a marvelous bird that, when it laughed, flowers poured from its mouth, and when it cried, pearls fell from its eyes. His father had longed to see this bird and had sent Hasan’s two elder brothers to find it. Hasan, too, had begged to go and had promised to endure any hardship and bring the bird back to his father.

Qiz aytdi: «Men seni kiyikka aylantirgan o'sha yalmog'iz kampirning yagona qiziman. Onamning odamzodga qilgan dushmanligiga chidolmay, o'z nasibamni olib, alohida chiqib ketgan edim. Umrim bino bo'lib odam bolasini ko'rmay, yolg'iz o'taman deb qayg'uda o'tirgan edim, Xudo seni menga ro'para qildi, endi sening ortingdan qolmayman», – dedi. Hasan aytdi: «Men otamga bergan va'damni bajarmasdan turib, senga uylanolmayman», – dedi. Qiz so'radi: «Otanga qanday va'da bergan eding?» Hasan otasi tushida bir ajoyib qushni ko'rganini, u qush kulsa – og'zidan bog'-bog' gullar tushishini, yig'lasa – ko'zidan shoda-shoda marjonlar to'kilishini aytdi. O'sha qushni ko'rishga otasi mushtoq bo'lib, ikki akasini «topib kelinglar!» deb jo'natganini, akalarining ortidan o'zi yalinib borib, qanday qiyinchilik bo'lsa ham chidab, qayerdan bo'lsa-da topib kelib berishga va'da berganini so'zlab berdi

Kız şöyle demiş: “Ben o seni ceylana dönüştüren zalim kocakarının tek kızıydım, annemin insanlara karşı beslediği düşmanlığa tahammül edemeyip, payımı alarak ayrı çıkmıştım. Ben ömrümde insan evladı görmeden, yalnız başıma yaşarım diye keder içinde oturuyordum, Tanrı seni bana nasip etti, ben senin peşinden ayrılmayacağım,” demiş. Hasan: “Ben babama verdiğim sözü yerine getirmeden, seninle evlenemem,” diye söylemiş. Kız sordu: “Babana ne söz vermiştin?” Hasan babasının rüyasında eşsiz bir kuş gördüğünü, gülse – ağzından demet demet çiçekler döküldüğünü, ağlasa – gözlerinden tane tane inciler süzüldüğünü anlatmış. O kuşu babasının görmeye pek hevesli olduğunu, iki abisini “bulup getirin!” diye gönderdiğini, abilerinin ardından kendisinin de rica ederek, ne güçlük olursa olsun dayanıp, nereden olursa olsun bulup getireceğine dair vaadini nakletmiş.

قىز: «مەن شۇ سېنى كېيىككە ئايلاندۇرغان <MS/>يالماۋۇز موماينىڭ يالغۇز قىزى ئىدىم، ئانامنىڭ ئادەمگە قىلغان دۈشمەنلىگىگە چىدالماي، <MS/>پايىمنى ئېلىپ، بۆلەك چىقىپ كەتتىم. مەن ئۆمرۈمدە ئادەم بالىسىنى كۆرمەي، يالغۇز ئۆتەرمەن دەپ، خاپىلىقتا ئولتۇرغان ئىدىم، <MS/>خۇدايىم سېنى ماڭا ئۇچراشتۇرۇپ، مەن سېنىڭ كەينىڭدىن قالمايمەن»، – دېدى. خاسان: «مەن دادامغا بەرگەن ۋەدەمنى ئورۇنلىماي، ساڭا ئۆيلىنەلمەيمەن»، – دېدى. قىز سورىدى: «داداڭغا قانداق ۋەدە بەرگەن ئېدىڭ؟» خاسان دادىسىنىڭ چۈشىدە بىر ئە جايىپ قۇشنى كۆرگىنىنى، كۈلسە، ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ، يىغلىسا – كۆزىدىن مونچاق – مونچاق مار جان چۈشىدىغانلىغىنى ئېيتتى. شۇ قۇشنى دادىسىنىڭ كۆرۈشكە خۇمار بولۇپ، ئىككى ئاكىسىنى «تېپىپ ئېلىپ كېلىڭلار!» – دەپ ئەۋەتكىنىنى، ئاكىلىرىنىڭ كەينىدىن ئۆزىنىڭ ئۆتىنىپ، قانداق قىيىنچىلىك بولسىمۇ ئۆتۈپ، قانداقلا بولمىسا تېپىپ ئەكىلىپ بېرىمەن دېگەن ۋەدىسىنى ئېيتتى.

Qız belə demişdi: “Mən o səni ceyrana çevirən zalım qocanın tək qızıymışam, anamın insanlara qarşı bəslədiyi düşmənliyə dözə bilməyibmişəm, payımı alaraq ayrı çıxıbmışam. Mən ömrümdə insan övladı görmədən, yalnız başıma yaşayaram deyə kədər içində otururmuşam, Tanrı səni mənə qismət edibmiş, mən sənin arxandan ayrılmayacağam,” demişdi. Həsən: “Mən atama verdiyim sözü yerinə yetirmədən, səninlə evlənə bilmərəm,” deyə söyləmişdi. Qız soruşmuşdu: “Atana nə söz vermişdin?” Həsən atasının yuxusunda misilsiz bir quş gördüyünü, gülsə – ağzından dəstə-dəstə çiçəklər töküldüyünü, ağlasa – gözlərindən dənə-dənə incilər süzüldüyünü danışıbmış. O quşu atasının görməyə çox həvəsli olduğunu, iki qardaşını “tapıb gətirin!” deyə göndərdiyini, qardaşlarının ardından özünün də xahiş edərək, nə çətinlik olursa olsun dözüb, haradan olursa olsun tapıb gətirəcəyinə dair vədini söyləmişdi.

қыз Хасанның бұл сөзін естіп жылай берді. «Сен бұл құсты іздейтін болсаң, маған жоқсың. Бұл құс менің құсым еді, адамша сөйлей алатын еді. Менен бұл құсты пері патшасының Күлжамал деген қызы әскерімен келіп тұрып алып кеткен еді. Ол перінің елін іздеп табарсың-ау, бірақ та құсты саған оңайлықпен алдыра қоймас», – деді. Хасан айтты: «Мен қандай қиындыққа болса да төзуге тиіспін, қандай да болса құсты әкеме тауып апарып беру – міндетім және борышым, ал құсты аман-есен тауып алып қайтсам, алдымен саған келемін, сенен басқа ешкімге үйленбеймін», – деді.

Hearing this, the girl began to weep. – If you seek that bird, you will have to part from me. That bird once belonged to me. It could speak like a human. But the daughter of the fairy king, named Kulzhamal, came with her army and took it away. You may find the land of the fairies, but they will not give you the bird easily, – she said. Hasan answered: – No matter how hard it is, I must endure everything. It is my duty and my promise to bring the bird back to my father. If I find it and return safely, I will come back to you first. I will never marry anyone else.

Qiz Hasanning bu so'zlarini eshitib, tinmay yig'ladi. «Agar sen bu qushni izlaydigan bo'lsang, men uchun yo'qsan (seni yo'qotib qo'yaman). Bu qush aslida mening qushim edi, odamdek gapira olardi. Bu qushni mendan parilar podshohining Guljamol ismli qizi lashkarlari bilan kelib, tortib olib ketgan edi. O'sha parilar yurtini izlab toparsan-u, lekin qushni senga osonlikcha berib qo'yishmas», – dedi. Hasan aytdi: «Men har qanday qiyinchilikka bo'lsa ham chidashim kerak, nima qilib bo'lsa-da qushni otamga topib olib borish – mening vazifam va burchimdir. Agar qushni sog'-omon topib qaytsam, avval sening oldingga kelaman, sendan boshqa hech kimga uylanmayman», – dedi

Kız Hasan’ın bu sözünü duyunca ağlamaya başlamış. “Sen bu kuşu arayacak olursan, benim için yoksun demektir. Bu kuş benim kuşumdu, insan gibi konuşabilirdi. Benden bu kuşu peri padişahının Külcamal adında kızı askerleriyle gelip zorla alıp götürmüştü. O perinin ülkesini bulursun belki, ama kuşu sana kolay kolay vermez,” demiş kız. Hasan: “Ben ne zorluğa olursa olsun dayanmak zorundayım, ne olursa olsun kuşu babama bulup götürmek benim görevim ve borcum, eğer kuşu sağ salim bulup dönersem, önce sana gelirim, senden başka kimseyle evlenmem,” demiş.

قىز خاساننىڭ بۇ سۆزىنى ئاڭلاپ يىغلاۋەتتى. «سەن بۇ قۇشنى ئىزدەيدىغان بولساڭ، ماڭا يوقسەن. بۇ قۇش مېنىڭ قۇشۇم ئىدى، ئادەمچە سۆزلەلەيدىغان ئىدى. مېنىڭدىن بۇ قۇشنى پەرى پادىشاسىنىڭ كۈلژامال دېگەن قىزى ئەسكەرلىرى بىلەن كېلىپ تۇرۇپ ئېلىپ كەتكەن ئىدى. ئۇ پەرىنىڭ ئېلىنى ئىزدەپ تاپارسەن – ئەي، بىراقتا قۇشنى ساڭا ئوڭايلىق بىلەن ئالدۇرماس»، – دېدى. خاسان: «مەن قانداق قىيىنچىلىقلار بولسىمۇ ئۆتۈشكە مىنەتلىكمەن، قانداقلا بولسا قۇشنى دادامغا تېپىپ ئاپىرىپ بېرىش – مىنىتىم ۋە بورچۇم، قۇشنى بولسا، ئامان – ئېسەن تېپىپ ئېلىپ قايتسام، ئالدى بىلەن ساڭا كېلىمەن، سېنىڭدىن باشقا ھەچ كىمگە ئۆيلەنمەيمەن»، – دېدى.

Qız Həsənin bu sözünü eşidincə ağlamağa başlayıbmış. “Sən bu quşu axtaracaq olsan, mənim üçün yoxsan deməkmiş. Bu quş mənim quşum imiş, insan kimi danışa bilirmiş. Məndən bu quşu pəri padşahının Gülcamal adında qızı əsgərləriylə gəlib zorla alıb aparıbmış. O pərinin ölkəsini taparsan bəlkə, amma quşu sənə asan-asan verməz,” demişdi qız. Həsən: “Mən nə çətinliyə olursa olsun dözmək zorundayım, nə olursa olsun quşu atama tapıb aparmaq mənim borcummuş, əgər quşu sağ-salamat tapıb dönsəm, əvvəl sənə gələrəm, səndən başqa heç kimlə evlənmərəm,” demişdi.

– Батысқа қарай тоқсан күн жүресің, одан кейін, алдыңнан аспанмен таласқан биік тау кездеседі, сен ол таудың ар жағына тоқсан күн дегенде өтерсің. Сол таудың арғы түбінде үлкен, жалғыз түп бәйтерекбар, сол бәйтеректің басында самұрық құстың ұясы бар. Сені мүмкін, сол самұрық перінің еліне жеткізер, – деді. Содан кейін қыз айтты: «Менің залым шешем тірі тұрғанда, екеуімізді бірге өмір сүргізіп қоймайды, бір зиянын тигізеді, менің шешемнің ажалы мынадан болады», – деп, бір садақтың оғын берді. – Қалай қарап атсаң да, менің шешемнің маңдайына тиеді, – деді. Хасан садақтың оғын алып, көп кідірместен атып жібереді, атылған оқ жалмауызКемпірдің маңдайынан тиіп, сол заматта өлді. Бұдан кейін Хасан қызбен қош айтысып, батысқа қарай жүріп кетті. қыз айтқандай, Хасан тоқсан күн жүріп, аспанмен таласқан үлкен тауға кездесті, таудың ар жағына тоқсан күн дегенде зорға деп асып түсті. Үлкен жалғыз түп бәйтерекке келіп, саясында демалып отыр еді: «Әй, адамзат, бізді өлімнен құтқар, құтқар!» – деп шырылдаған самұрық құстың балапандарының дауысын естіді. Хасан: «Бұл мүсәпірлерге не болды?» – деп қарап еді, бір үлкен айдаһар жылан балапандарды жұтуға әзірленіп, бәйтеректің басына қарай жылжып өрмелеп бара жатыр екен. Хасан көп ойланбай, дереу қынаптағы қылышын суырып алып, айдаһарды бірнеше жерден шауып өлтірді. Самұрық құстың балапандары өлімнен аман-есен құтылғанын біліп, Хасанға көп рақмет айтты, ашығып отырған балапандар айдаһардың етін жеп, тойып алды. Дәл осы кезде қатты жел тұрып, нөсер жаңбыр жауды. Хасан балапандардан сұрады: «Бұл не қылған жел, не деген нөсер жаңбыр?» – деп.

– Go west for ninety days, – she said. – After that, you will reach a great mountain touching the sky. It will take another ninety days to cross it. Beyond that mountain stands a single great tree, and at its top is the nest of the Samruk bird . Perhaps the Samruk will carry you to the land of the fairies. Then the girl said: – As long as my cruel mother lives, she will never let us be together. She will try to harm you. My mother’s death will come from this. – And she handed him an arrow. – No matter how you shoot it, it will strike her right in the forehead. Hasan took the arrow and, without delay, shot it. The arrow flew straight to the witch’s forehead, and she died instantly. After that, Hasan said farewell to the girl and set out westward. As the girl had told him, he traveled for ninety days and reached a mountain as high as the sky. After another ninety days, he crossed to the other side and came to the great lonely tree. Resting in its shade, he suddenly heard the cry: – O human, save us from death, save us! It was the voices of the Samruk bird’s chicks. – What has happened to these poor creatures? – thought Hasan. Looking up, he saw a huge dragon crawling up the tree to devour the chicks. Without hesitation, Hasan drew his sword and struck the dragon many times until it lay dead. The Samruk chicks realized they were saved from death and thanked Hasan greatly. Hungry as they were, they ate the dragon’s flesh and filled their stomachs. Just then, a fierce wind began to blow, and heavy rain poured down. Hasan asked the chicks: – What is this storm, and what kind of rain is this?

— G‘arbga qarab to‘qson kun yurasan, undan keyin oldingdan osmon bilan bo‘ylashadigan baland tog‘ chiqadi. Sen u tog‘ning narigi tomoniga to‘qson kun deganda o‘tasan. O‘sha tog‘ning etagida katta, bir tup yakka bayterak bor, o‘sha bayterakning uchida Samurug‘ qushining uyasi bor. Seni, ehtimol, o‘sha Samurug‘ parilar yurtiga etkazar, — dedi. So‘ngra qiz aytdi: — Mening zolim onam tirik ekan, ikkovimizni birga yashashga qo‘ymaydi, bir ziyoni tegadi. Onamning ajali mana bundan, — deb bir kamon o‘qini berdi. — Qaysi tomonga qarab otsang ham, onamning peshonasiga tegadi, — dedi. Hasan kamon o‘qini olib, ko‘p kutmasdan otib yubordi. Otilgan o‘q yalmog‘iz kampirning peshonasiga tegib, u shu zahoti o‘ldi. Bundan keyin</R> Hasan qiz bilan xayrlashib, g‘arbga qarab yo‘lga tushdi. Qiz aytganidek, Hasan to‘qson kun yurib, osmon bilan bo‘ylashadigan ulkan tog‘ga duch keldi. Tog‘ning narigi tomoniga to‘qson kun deganda zo‘rg‘a oshib o‘tdi. Katta bir tup yakka bayterakga kelib, soyasida dam olib o‘tirgan edi: «Ey, odamzod, bizni o‘limdan qutqar, qutqar!» — deb chirillayotgan Samurug‘ qushi bolalarining ovozini eshitdi. Hasan: «Bu musofirlarga (bechoralarga) nima bo‘ldi?» — deb qarasa, bir ulkan ajdarho ilon bolapanlarni yutishga shaylanib, bayterakning uchiga qarab o‘rmalab borayotgan ekan. Hasan ko‘p o‘ylab o‘tirmay, darrov qinidagi qilichini sug‘urib olib, ajdarhoni bir necha joyidan chopib o‘ldirdi. Samurug‘ qushining bolalari o‘limdan omon qolganlarini bilib, Hasanga katta rahmat aytishdi. Och qolgan bolapanlar ajdarhoning go‘shtini yeb, to‘yib olishdi. Shu paytda qattiq shamol turib, kuchli yomg‘ir yog‘a boshladi. Hasan bolapanlardan so‘radi: «Bu nima qilgan shamol, bu qanday yomg‘ir?» — deb

“Batıya doğru doksan gün yürüyeceksin, ondan sonra, önünden gökyüzüyle yarışan yüksek bir dağ belirecek, sen o dağın ardına doksan günde ancak geçebileceksin. O dağın ötesinde büyük, tek bir kara kavak vardır, o kavağın tepesinde zümrüdüanka kuşunun yuvası bulunur. Seni belki de o zümrüdüanka perinin diyarına ulaştırır,” demiş. Ardından kız: “Benim zalim annem sağ oldukça, ikimizi bir arada yaşatmaz, bir zarar verir, benim annemin eceli şundan olacak,” diyerek, bir okun ucunu vermiş. “Nereye vurursan vur, benim annemin alnına isabet edecek,” diye söyledi. Hasan okun ucunu almış, hiç tereddüt etmeden vurmuş, vurulan ok cadı kocakarının alnına isabet etmiş ve o anda da ölmüş. Bundan sonra Hasan kızla vedalaşıp, batıya doğru yola çıkmış. Kızın dediği gibi, Hasan doksan gün yürüyerek, gökyüzüyle yarışan büyük dağa rastlamış, dağın ardına doksan günde güçlükle aşmış. Büyük, tek bir ulu ağacın yanına gelip, gölgesinde dinleniyorken: “Ey insanoğlu, bizi ölümden kurtar, kurtar!” diye cıvıldayan zümrüdüanka kuşu yavrularının sesini işitmiş. Hasan: “Bu zavallılara ne oldu?” diye bir bakmış, kocaman bir ejderha yılan yavruları yutmaya hazırlanıyor, kara kavağın tepesine doğru sürünerek tırmanıyormuş. Hasan çok düşünmeden, derhal kılıcını kınından çekip almış, ejderhayı birkaç yerinden vurarak öldürmüş. Zümrüdüanka kuşunun yavruları ölümden sağ salim kurtulduklarını anlayınca, Hasan’a çok teşekkür etmişler, acıkmış yavrular ejderhanın etini yiyip doymuşlar. Tam o sırada şiddetli bir rüzgar çıkmış, sağanak yağmur yağmaya başlamış. Hasan yavrulara sormuş: “Bu ne biçim rüzgar, ne biçim sağanak yağmur?” diye.

– شەرىققە قاراپ توقسەن كۈن يۈرىسەن، ئۇنىڭدىن كېيىن، ئالدىڭدىن ئاسمان بىلەن تالاشقان ئېگىز تاغ ئۇچرايدۇ، سەن ئۇ تاغنىڭ كەينى تەرىپىگە توقسەن كۈن دېگەندە ئۆتەرسەن. شۇ تاغنىڭ كەينى تۈۋىدە يوغان، يالغۇز تۈپ چوڭ تېرەك بار، شۇ چوڭ تېرەكنىڭ بېشىدا سامرۇق قۇشنىڭ ئۇگىسى بار. سېنى مۈمكۈن، شۇ سامرۇق پەرىنىڭ ئېلىگە يەتكۈزەر، – دېدى. شۇنىڭدىن كېيىن قىز ئېيتتى: «مېنىڭ زۇلۇم ئانام تىرىك تۇرغاندا، ئىككىمىزنى بىرگە ئۆمۈر سۈرۈشكە يول قويمايدۇ، بىر زىيىنىنى تەككۈزىدۇ، مېنىڭ ئانامنىڭ ئە جىلى مونۇنىڭدىن بولىدۇ»، – دەپ، بىر ئوقىيانىڭ ئوقىنى بېرىدۇ. – قانداق قاراپ ئاتساڭمۇ، مېنىڭ ئانامنىڭ ماڭلىيىغا تېگىدۇ، – دېدى. خاسان ئوقىيانىڭ ئوقىنى ئېلىپ، كۆپ ئويلانماستىن ئاتىدۇ، ئېيتىلغان ئوق يالماۋۇز <MS/>موماينىڭ ماڭلىيىغا تېگىپ، <FR/>شۇ پەيتتە ئۆلىدۇ. <FR/>بۇنىڭدىن كېيىن خاسان قىز بىلەن خوشلىشىپ، شەرىققە قاراپ يۈرۈپ كەتتى. قىز ئېيتقاندەك، خاسان توقسەن كۈن يۈرۈپ، ئاسمان بىلەن تالاشقان يوغان تاغقا كېلىدۇ، تاغنىڭ كەينى تەرىپىگە توقسەن كۈن دېگەندە ئارانلا ئېشىپ چۈشتى. يوغان يالغۇز تۈپ چوڭ تېرەككە كېلىپ، سايىسىدە دەم ئېلىپ ئولتۇرغان ئىدى: «ھەي، ئادەمزات، بىزنى ئۆلۈمدىن قۇتقار، قۇتقار!» – دەپ شىرىلدىغان سامرۇق قۇشنىڭ چۈجىلىرىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىدى. خاسان: «بۇ مۇساپىرلارغا نېمە بولدى؟» – دەپ قارىغان ئىدى، بىر يوغان ئەجداھا ئىلان چۈجىلەرنى يۇتۇشقا تەييارلىنىپ، چوڭ تېرەكنىڭ بېشىغا قاراپ سىل جىپ ئۆمۈلەپ كېتىپ بارغان ئىكەن. خاسان كۆپ ئويلانماي، دەررۇ <MS/>قاپتىكى <MS/>قىلىچىنى سۇغىرىپ ئېلىپ، ئەجداھارنى بىر نەچچە يەردىن چېپىپ ئۆلتىرىدۇ. سامرۇق قۇشنىڭ چۈجىلىرى ئۆلۈمدىن ئامان – ئېسەن قۇتۇلغىنىنى بىلىپ، خاسانغا كۆپ <FR/>رەخمەت ئېيتتى، ئېچىقاپ ئولتۇرغان چۈجۈلەر ئەجداھانىڭ گۆشىنى يەپ، تويىۋالدى. دەل مۇشۇ ۋاقىتتا قاتتىق شامال چىقىپ، قاتتىق يامغۇر ياغدى. خاسان چۈجىلەردىن سورىدى: «بۇ نېمە قىلغان شامال، نېمە دېگەن قاتتىق يامغۇر؟» – دەپ.

“Qərbə doğru doxsan gün gedəcəksən, ondan sonra, qabağında göylə yarışan hündür bir dağ görünəcək, sən o dağın arxasına doxsan gündə ancaq keçə biləcəksən. O dağın o tayında böyük, tək bir qara qovaq var, o qovağın təpəsində Zümrüdü Ənqa quşunun yuvası tapılır. Səni bəlkə də o Zümrüdü Ənqa pərinin diyarına çatdırar,” demiş. Ardınca qız: “Mənim zalım anam sağ olduqca, ikimizi bir yerdə yaşatmaz, bir ziyan verər, mənim anamın əcəli bundan olacaq,” deyərək, bir oxun ucunu vermiş. “Haraya vursan vur, mənim anamın alnına dəyəcək,” deyə söyləmiş. Hasan oxun ucunu almış, heç tərəddüd etmədən vurmuş, vurulan ox cadı qocanın alnına dəyibmiş və o anda da ölübmüş. Bundan sonra Həsən qızla vidalaşıb, qərbə doğru yola düşmüş. Qızın dediyi kimi, Həsən doxsan gün yol gedərək, göylə yarışan böyük bir dağa rast gəlmiş, dağın arxasına doxsan gündə çətinliklə keçibmiş. Böyük, tək bir ulu ağacın yanına gəlib, kölgəsində dincələrkən: “Ey insan oğlu, bizi ölümdən qurtar, qurtar!” deyə cıvıldayan Zümrüdü Ənqa quşu balalarının səsini eşidibmiş. Həsən: “Bu yazıqlara nə olub?” deyə bir baxıb ki, böyük bir əjdaha ilan balaları udmağa hazırlaşır, qara qovağın təpəsinə doğru sürünərək dırmaşırmış. Həsən çox düşünmədən, dərhal qılıncını qından çəkib almış, əjdahanı bir neçə yerindən vuraraq öldürübmüş. Zümrüdü Ənqa quşunun balaları ölümdən sağ-salamat qurtulduqlarını anlayınca, Həsənə çox təşəkkür etmişlər, acmış balalar əjdahanın ətini yeyib doymuşlar. Elə o anda güclü bir külək qalxıbmış, leysan yağış yağmağa başlayıbmış. Həsən balalardan soruşub: “Bu nə külək, bu nə leysan yağış?” deyə.

– Біздің анамыз , – деді балапандар, – адамзаттың етіне сондай құмар. Сізді көрсе, дереу жұтып жіберуі мүмкін, сондықтан сіз біздің қанатымыздың астына жасырына тұрыңыз, – деді. Хасан балапандардың қанатының астына жасырынды. Бір мезгілден кейін самұрық құс келіп, бәйтеректің басына қонды. Самұрық құстың салмағынан бәйтерекиіліп жерге тиді. Балапандарының тамағына көп бұғы, киік, тағы басқа аңдарды алып келіп үйіп тастады. Балапандарының тірісін көріп, көз жасы тыйылып, қуанып кетті. Дәл осы кезде жадырап күн де шығып, қатты жел де тыйылды. Бір кезде самұрық құс тамсанып, жан-жағына қарай берді:

– Our mother loves human flesh, – the chicks warned. – If she sees you, she might swallow you at once. Hide beneath our wings. Hasan slipped beneath the chicks’ sheltering wings. After a while the Samruk came home and settled on the top of the great tree. The bird’s weight bent the trunk until it bowed to the ground. She brought back a pile of venison, elk, and other game for her chicks. Seeing them alive, her tears of fear turned into tears of joy. At that very moment the sun shone out and the fierce wind died away. The Samruk peered around and sniffed the air.

– Bizning onamiz, – dedi jo'jalar, – odamzot go'shtiga juda o'chir. Sizni ko'rsa, darhol yutib yuborishi mumkin, shuning uchun siz bizning qanotlarimiz ostiga yashirinib turing, – deyishdi. Xasan jo'jalarning qanoti ostiga yashirindi. Bir ozdan so'ng Samurug' qushi kelib, bayterakning uchiga qo'ndi. Samurug' qushining vaznidan bayterak egilib, yerga tegdi. U jo'jalarining yemishi uchun ko'plab bug'u, kiyik va boshqa ovlangan hayvonlarni olib kelib uyib tashladi. Jo'jalarining tirikligini ko'rib, ko'z yoshlari tindi va juda quvonib ketdi. Aynan shu payt kun charaqlab ochilib, qattiq shamol ham dindi. Bir payt Samurug' qushi tamshanib, atrofga alanglay boshladi:

“Bizim annemiz,” demiş yavrular, “insan etine pek düşkündür. Sizi görse, hemen yutabilir, bu yüzden siz bizim kanatlarımızın altına saklanın,” demişler. Hasan yavruların kanatlarının altına saklanmış. Bir süre sonra zümrüdüanka kuşu gelmiş, kara kavağın tepesine konmuş. Zümrüdüanka kuşunun ağırlığından kara kavak eğilmiş ve yere değmiş. Yavrularının yiyeceği için bir sürü geyik, ceylan ve başka hayvanlar getirip yığıvermiş. Yavrularını sağ görünce, gözyaşları dinmiş, pek sevinmiş. Tam o sırada hava da açmış, şiddetli rüzgar da dinmiş. Bir ara zümrüdüanka kuşu hayranlıkla dört bir yana bakmış:

– بىزنىڭ ئانىمىز، – دېدى چۈجىلەر، – ئادەمزاتنىڭ گۆشىگە شۇنداق خۇمار. سىزنى كۆرسە، دەررۇ يۈتۈۋېتىشى مۈمكىن، شۇڭلاشقا سىز بىزنىڭ قانىتىمىزنىڭ ئاستىغا يوشۇرۇنۇپ تۇرۇڭ، – دېدى. خاسان چۈجىلەرنىڭ قانىتىنىڭ ئاستىغا يوشۇرۇندى. <FR/>بىر مەزگىلدىن كېيىن سامرۇق قۇش كېلىپ، چوڭ تېرەكنىڭ بېشىغا قوندى. سامرۇق قۇشنىڭ سالمىغىدىن چوڭ تېرەك ئېگىلىپ يەرگە تېگىدۇ. چۈجىلىرىنىڭ تامىغىغا كۆپ بۇقا، كېيىك، يەنە باشقا ھايۋانلارنى ئېلىپ كېلىپ دوگىلاپ تاشلايدۇ. چۈجىلىرىنىڭ تىرىكلىگىنى كۆرۈپ، كۆز يېشى بېسىلىپ، خۇشال بولۇپ كەتتى. دەل <FR/>مۇشۇ چاغدا يالتىراپ كۈنما چىقىپ، قاتتىق شامالمۇ بېسىلدى. <FR/>بىر مەزگىلدە سامرۇق قۇش قىزىقىپ، يان – يېقىغا قاراۋەردى:

“Bizim anamız,” deyib balalar, “insan ətinə çox düşkündür. Sizi görsə, dərhal uda bilər, buna görə siz bizim qanadlarımızın altına gizlənin,” deyiblər. Həsən balaların qanadlarının altına gizlənib. Bir az sonra Zümrüdü Ənqa quşu gəlib, qara qovağın təpəsinə qonub. Zümrüdü Ənqa quşunun ağırlığından qara qovaq əyilmiş və yerə dəymiş. Balalarının yeməyi üçün bir sürü maral, ceyran və başqa heyvanlar gətirib yığıb. Balalarını sağ görüncə, göz yaşları dayanmış, çox sevinmiş. Elə o anda hava da açmış, güclü külək də dinmiş. Bir ara Zümrüdü Ənqa quşu heyrətlə dörd bir yana baxıb:

Хасан үш күнде қайтып келуге уәде беріп, қалаға қарай кетеді. Қала өте сұлу екен, ылғи алтыннан соғылған, бұрын мұндай сұлу қала көрмеген Хасан қаланы тамашалап, құсты да, самұрықты да ұмытып кетеді. Хасан бір кезде қаланы аралап жүріп, бір үлкен тамаша соғылған сарайға кіреді. Сарайдың ішінде қырық қыз ұйықтап жатыр, ар жағында оңаша бір бөлмеде алтын кереуеттің үстінде тағы бір қыз ұйықтап жатыр. Одан әрі тағы бір бөлмеге кіріп еді – жаюлы дастарқан, неше түрлі тамақ. Тамақтан алып жейін деп еді, бір нәрсе шаңқ ете қалды: «Әй, адамзат, біреудің тамағын неге рұқсатсыз жейсің?» – деп күліп жібергенде, аузынан будақ-будақ гүл түседі. Хасан қараса, өзінің іздеп жүрген құсы екен, алтын қапаста отыр. Хасан қуанып кетті. Құсты алып, самұрыққа тез қайтпақшы болып, құсқа ұмтылғанда, құс шар ете түсті. «Сен мені алып кете алмайсың. Егер де мен ащы дауысыммен сайрасам, осы қаладағы ұйықтап жатқан перілердің бәрі оянады. Ал сенің бір мысқал етің бұл жерде мың ділда тұрады, мені ескертпеді деп өкпелеме, ендігісін өзің біл», – деді. Хасан құсқа жалынып, жылай берді. Жолда көрген уақиғаларын және де құстың бұрынғы иесімен қосылмақшы болып уәделескенін айтты. Құс Хасанның көңілін қимай: «Мақұл, мені алып кете ғой, бірақ жолда көрген оқиғаларыңды айтып хат жазып, ана бөлек бөлмеде ұйықтап жатқан қыздың қалтасына сал», – деді. Хасан құстың айтқанын орындады. Содан кейін құсты алып, самұрыққа келді. Самұрық енді болмаса ұшып кетейін деп отыр екен. Хасан құспен самұрықтың арқасына мініп, көп қиындық көрмей, самұрықтың балапандарына аман-есен жетті. Ар жағына жету үшін самұрық қанатының бір қауырсынын үзіп берді. Хасан құспен самұрықтың қанатының қауырсынына мініп, уәделескен қызына келді. қыз қуанып, Хасанды, құсты бар ынтасымен қарсы алды. Бірнеше күн демалған соң, Хасан қызды, құсты алып, самұрық берген қауырсынға мініп, еліне қарай жүріп кетті. Бірнеше күн жүрген соң, алдынан жаяу келе жатқан бір адамға жолықты. Қараса, өзінің ортаншы ағасы Үсен екен, жолда жол азығы таусылып, бір байдың малын бағып, күнін көрген, содан кейін еліне жаяуқайтып келе жатыр екен. Өзі әбден аштықтан азған, киімдері тозған. Хасан Үсенді суға түсіріп, үстіне жаңа киімдер кигізді, тамаққа әбден тойғызды. Сөйтіп, өздерімен бірге қауырсынға мінгізіп келе жатса, Үсеннің халінен де жаман азып-тозған, биті торғайдай, мойны ырғайдай болған Асанға кездеседі. Хасан Асанды да Үсен сияқты тамаққа тойғызып, киіндіріп алып, қауырсынға мінгізіп алып жүреді. Бір күні бұлар бір жерге келіп қонады. Осы кезде Асан мен Үсен екеуі ақылдасады. «Біздің әкеміз бұрын да біз екеуімізден Хасанды жақсы көруші еді, енді Хасан елге барған соң, құсты мен таптым, қызды да өзім таптым дер, ал бізді аштан өлейін деп келе жатқан жерінен өзім тамаққа тойындырып алдым дер. Әкеміз екеуіміздің байға жалданып, мал баққанымызды естісе, менің атыма дақ келтірдіңдер деп дарға асуы да мүмкін. Қайткен күнде де Хасанның көзін жою керек, содан кейін құсты өзіміз тауып алып келдік дейміз», – дейді. Екеуі осылай етіп келісіп, Хасанға келеді. «Бізге құдықтан су алып бер», – дейді. Хасан «мақұл» деп, беліне жіп байлап, терең шыңырау құдыққа түседі. Асан мен Үсен Хасан құдықтың дәл ортасына жетісімен жіпті пышақпен кесіп жібереді. Хасанды құдыққа тастағаннан кейін Асан мен Үсен Қызды «мен аламын», «мен аламын » деп таласып қалады. Қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетеді. Асан мен Үсен құсты алып, еліне келеді. Әкесіне құсты алып келгенін баяндайды. Патша Асан мен Үсеннен: «Хасан қайда?» – деп сұрайды. Асан мен Үсен: «Хасан біздің айтқанымызға көнбей, теңіздің суына шомылып жатқанда, жайын жұтып кетті. Бірақ біз жайынды өлтірдік, Хасанның кегін алдық», – дейді.

Hasan promised to return within three days and set off toward the city. The city was more beautiful than any he had seen, everything gilded in gold, and Hasan, dazzled, forgot both the Samruk and the bird for a time as he wandered its streets. Eventually he came upon a magnificent palace. Inside lay forty sleeping maidens; in a separate chamber, on a golden bed, another girl slept alone. In the next room he found a laid table piled with every kind of food. Starving, Hasan reached out to take a bite when something suddenly stirred and a voice laughed: – Stop, human, why do you eat another’s food without permission? Flowers poured from that voice as it laughed, and Hasan saw, to his astonishment, the very bird he had sought, perched inside a golden cage. Joy leapt in him. He grabbed the cage and tried to leave at once for the Samruk, but the bird drooped and spoke: – You cannot carry me away. If I sing with my true voice, I will wake every sleeping fairy in this city. As for your single scrap of flesh, value here is counted in thousands of treasures, do not blame me for warning you; know what you choose. Hasan begged and wept, telling the bird about his journey and that he had promised to return to a girl who had helped him. The bird was moved and finally agreed: – Very well. Take me, but on the way write down your story and tuck the letter into the pocket of the girl who sleeps in that other chamber. Hasan did exactly as it ordered. He took the bird, returned to the Samruk, and together they flew back. When they reached the girl the Samruk’s feather had promised to the bride, the bird alighted and the girl welcomed Hasan with all her joy. After a few days’ rest, Hasan mounted the Samruk again, carrying the bird and the bride. The Samruk gave Hasan one of her great feathers to ride upon as she continued her flight home. A few days later, while traveling, Hasan met a man on foot. It was his middle brother Usen, thin, hungry, having tended another man’s flock in hard times, now returning home on foot. Hasan washed Usen, clothed him in fresh garments, and fed him until he was full. Mounted on the Samruk’s feather, they rode on and soon came upon Asan, their eldest, in even worse plight, gaunt, tattered clothes, infested and bowed with hunger. Hasan fed and clothed Asan as well, lifted them both onto the feather, and carried them onward. One night, the brothers made camp. Asan and Usen whispered together: – Our father has always favored Hasan. When he comes home and claims the bird and the girl he found, he will say he did it all. – We, who were away tending flocks, will be accused and perhaps even executed. – In any case, we must remove Hasan’s eyes from our path; then we will say we found the bird and bring it to father ourselves. So they agreed on wicked plans and approached Hasan. – Bring us water from the well, – they said. Hasan agreed, tied a rope around his waist, and went down into the deep well. When he reached the middle, Asan and Üsen suddenly cut the rope with a knife. After throwing Hasan into the well, Asan and Üsen began to argue, who would take the girl as his wife. The girl refused both of them and wandered off into the wilderness. Asan and Üsen took the bird and returned home. They told their father that they had brought the bird. The king asked — Where is Hasan? Asan and Üsen replied — Hasan did not listen to us. While bathing in the sea, a giant fish swallowed him. But we killed the fish and avenged him.

Hasan uch kunda qaytib kelishga va’da berib, shahar tomon ketadi. Shahar juda go‘zal ekan, butunlay oltindan qurilgan. Ilgari bunday go‘zal shaharni ko‘rmagan Hasan shaharni tomosha qilib, qushni ham, Semurg‘ni ham unutib qo‘yadi. Hasan bir payt shaharni aylanib yurib, juda muhtasham qurilgan bir saroyga kiradi. Saroy ichida qirq qiz uxlab yotibdi, narigi tomondagi alohida bir xonada, oltin karavot ustida yana bir qiz uxlab yotgan ekan. Undan keyin yana bir xonaga kirsa – yozilgan dasturxon, turli-tuman taomlar. Taomdan olib yemoqchi bo‘lgan edi, bir narsa jaranglab ovoz berdi: «Ey, odamzod, birovning ovqatini nega ruxsatsiz yeysan?» – deb kulib yuborganida, og‘zidan dasta-dasta gullar to‘kiladi. Hasan qarasa, o‘zi izlab yurgan qushi ekan, oltin qafasda o‘tiribdi. Hasan quvonib ketdi. Qushni olib, Semurg‘ning oldiga tezroq qaytmoqchi bo‘lib qushga intilganida, qush chirillab yubordi: «Sen meni olib keta olmaysan. Agar men achchiq ovozim bilan sayrasam, bu shahardagi uxlab yotgan parilarning barchasi uyg‘onadi. Sening bir misqol go‘shting bu yerda ming tilla turadi, meni ogohlantirmadi deb o‘pkalama, qolganini o‘zing bil», – dedi. Hasan qushga yolvorib, yig‘lay boshladi. Yo‘lda ko‘rgan voqealarini va qushning avvalgi egasi bilan qovushmoqchi bo‘lib va’dalashganini aytdi. Qush Hasanning ko‘nglini qiya olmay... — Xo‘p, meni olib ket, lekin yo‘lda ko‘rgan voqealaringni aytib, xat yozib, uni narigi xonada uxlab yotgan qizning cho‘ntagiga solib qo‘y, — dedi. Hasan qushning aytganini bajardi. Shundan so‘ng qushni olib, Samruqning oldiga keldi. Samruq endi uchib ketmoqchi bo‘lib turgan ekan. Hasan qush bilan birga Samruqning ustiga minib, ko‘p qiyinchilik ko‘rmay, Samruqning jo‘jalariga omon-esen yetib bordi. Orqaga qaytishi uchun Samruq qanotidan bitta pat uzib berdi. Hasan qush bilan shu patga minib, va’dalashgan qizining oldiga keldi. Qiz xursand bo‘lib, Hasanni va qushni chin dildan kutib oldi. Bir necha kun dam olgach, Hasan qizni va qushni olib, Samruq bergan patga minib, yurtiga qarab yo‘lga tushdi. Bir necha kun yo‘l yurgach, oldidan piyoda kelayotgan bir odamga duch keldi. Qarasa, bu o‘rtancha akasi Husan ekan. Yo‘lda oziq-ovqati tugab, bir boyning molini boqib kun kechirgan, keyin esa yurtiga piyoda qaytayotgan ekan. O‘zi ochlikdan ancha ozib-to‘zigan, kiyimlari ham yirtilib ketgan edi. Hasan Husanni yuvintirib, ustiga yangi kiyimlar kiydirdi, qornini to‘ydirib ovqatlantirdi. So‘ng uni ham o‘zlari bilan patga mindirib olib ketdi. Yo‘lda Husandan ham battarroq ahvolga tushgan, bit bosgan, bo‘yni cho‘pday ingichka bo‘lib qolgan Hasanga duch kelishdi. Hasan uni ham Husan kabi ovqatlantirib, kiyintirib, patga mindirib yo‘lida davom etdi. Bir kuni ular bir joyga kelib tunab qolishdi. Shu payt Husan bilan ikkinchi Hasan o‘zaro maslahatlashib olishdi: - Otamiz ilgari ham Hasanni bizdan ko‘ra ko‘proq yaxshi ko‘rardi. Endi Hasan yurtga borgach, «qushni men topdim, qizni ham men topdim», deydi. Bizni esa «ochlikdan o‘lay deb kelayotgan joyidan men ovqatlantirdim», deydi. Agar otamiz bizning boyga yollanib mol boqib yurganimizni bilib qolsa, «nomimizga dog‘ tushirdingiz», deb bizni ham qattiq jazolashi mumkin. Qanday bo‘lmasin, Hasanning ko‘zini yo‘qotish kerak, shundan keyin qushni o‘zimiz topib keldik, deymiz, - deyishdi. Shu fikrga kelishib olib, Hasanning oldiga kelishdi: -Bizga quduqdan suv olib ber, - deyishdi. Hasan «xo‘p» deb, beliga arqon bog‘lab, chuqur quduqqa tushdi. Hasan quduqning o‘rtasiga yetgan zahoti Husan bilan ikkinchi Hasan arqonni pichoq bilan kesib yuborishdi. Hasanni quduqqa tashlab ketgach, Husan bilan Hasan qizni «men olaman», «yo‘q, men olaman» deb tortishib qolishdi. Qiz esa ikkoviga ham tegmay, yolg‘iz holda sahroga ketib qoldi. Husan bilan Hasan qushni olib, yurtiga qaytishdi. Otalariga qushni olib kelganlarini aytib berishdi. Podsho esa Husan bilan Hasandan so‘ray boshladi… «Hasan qayerda?» - deb so‘raydi. Hasan va Husan: "Hasan bizning so‘zimizga quloq solmay, dengizda cho‘milayotganda, yoyini yutib yubordi. Lekin biz yaylovni o‘ldirdik, Hasanning qasosini oldik."

Hasan üç günde geri gelmeye söz vermiş ve şehre doğru gitmiş. Şehir çok güzel, hep altından yapılmış, daha önce böyle güzel bir şehir görmeyen Hasan şehri hayranlıkla seyrederken, kuşu da, zümrüdüankayı da unutup gitmiş. Hasan bir ara şehri dolaşırken, çok güzel yapılmış büyük bir saraya girmiş. Sarayın içinde kırk kız uyuyormuş, arka tarafta ayrı bir odada altın bir yatağın üzerinde bir kız daha uyuyormuş. Ondan sonra bir odaya daha girmiş serili bir sofra, türlü türlü yiyecekler. Yemekten alıp yiyeyim derken, bir şey çın diye ses çıkarmış: “Hey, insanoğlu, başkasının yemeğini neden izinsiz yiyorsun?” diye gülünce, ağzından top top çiçekler düşmüş. Hasan bakmış ki, kendi aradığı kuştu, altın bir kafeste oturuyormuş. Hasan çok sevinmiş. Kuşu alıp zümrüdüankaya çabucak dönmek için kuşa doğru atıldığında, kuş cıyaklamış. “Sen beni alıp gidemezsin. Eğer ben acı sesimle ötersem, bu şehirdeki uyuyan perilerin hepsi uyanır. Senin bir gram etin bu yerde bin dinar eder, beni uyarmadı deme, gerisini sen bilirsin,” diye söylemiş. Hasan kuşa yalvarıp ağlamaya başlamış. Yolda gördüğü olayları ve kuşun önceki sahibiyle birleşmek için sözleştiğini anlatmış. Kuş Hasan’ın gönlünü kıyamamış: “Pekala, beni alıp götür ama yolda gördüğün olayları yazıp, o ayrı odada uyuyan kızın cebine koy,” diye söylemiş. Hasan kuşun dediğini yapmış. Ondan sonra kuşu alıp zümrüdüankaya gelmiş. Zümrüdüanka tam da uçup gidecekmiş. Hasan kuşla birlikte zümrüdüankanın sırtına binmiş, çok zorluk görmeden, zümrüdüankanın yavrularına sağ salim ulaşmış. Ötesine geçmek için zümrüdüanka kanadından bir tüy koparıp vermiş. Hasan kuşla birlikte zümrüdüankanın kanadının tüyüne binmiş, sözleştiği kızın yanına gelmiş. Kız sevinmiş, Hasan’ı, kuşu tüm içtenliğiyle karşı almış. Birkaç gün dinlendikten sonra, Hasan kızı, kuşu alıp, zümrüdüankanın verdiği tüyün üzerine binmiş, ülkesine doğru yola çıkmış. Birkaç gün yürüdükten sonra, önünden yaya gelen bir adama rastlamış. Bir bakmış ki, kendi ortanca abisi Üsen’miş, yolda azığı tükenmiş, bir zenginin hayvanlarını güderek geçimini sağlamış, ondan sonra ülkesine yaya olarak geri dönüyormuş. Kendisi açlıktan iyice zayıflamış, giysileri eskimiş. Hasan, Üsen’i temizler, üzerine yeni giysiler giydirir, yemekle iyice doyurmuş. Böylece onları da yanına alıp tüye bindirerek gelirken, Üsen’in halinden bile daha kötü zayıflamış, bir deri bir kemik, bitap düşmüş Asan’a rastlamış. Hasan, Asan’ı da Üsen gibi yemekle doyurmuş, giydirmiş ve tüye bindirip getirmiş. Bir gün bunlar bir yere gelip konmuşlar. Tam o sırada Asan ile Üsen ikisi konuşmuşlar. “Bizim babamız eskiden de ikimizden Hasan’ı daha çok severdi, şimdi Hasan ülkeye varınca, kuşu ben buldum, kızı da ben buldum der, bizi de açlıktan öleyim derken kendim yemekle doyurdum der. Babamız ikimizin zengine kiralandığımızı, hayvan güttüğümüzü duyarsa, adıma leke sürdünüz diye idam edebilir. Ne olursa olsun Hasan’ı yok etmek gerek, ondan sonra kuşu biz bulup getirdik deriz,” demişler. İkisi böylece anlaşıp, Hasan’ın yanına gelmişler. “Bize kuyudan su getirir misin,” demişler. Hasan “peki” demiş, beline ip bağlayıp, derin kuyuya inmiş. Asan ile Üsen, Hasan kuyunun tam ortasına ulaşır ulaşmaz ipi bıçakla kesmişler. Hasan’ı kuyuya attıktan sonra Asan ile Üsen kızı “ben alırım”, “ben alırım” diye tartışmaya başlamışlar. Kız ikisine de varmamış, ıssız yerlere savrulup gitmiş. Asan ile Üsen kuşu alıp, ülkelerine gelmişler. Babalarına kuşu getirdiklerini anlatmışlar. Padişah Asan ile Üsen’den: “Hasan nerede?” diye sormuş. Asan ile Üsen: “Hasan bizim sözümüzü dinlemedi, denizin suyunda yıkanırken, yayın yuttu. Ama biz yayını öldürdük, Hasan’ın intikamını aldık,” demişler.

خاسان ئۈچ كۈندە قايتىپ كېلىشكە ۋەدە بېرىپ، شەھەرگە قاراپ كېتىدۇ. شەھەر ناھايىتى چىرايلىق ئىكەن، پەقەت <MS/>ئالتۇندىن سوقۇلغان، بۇرۇن مۇنداق چىرايلىق شەھەر كۆرمىگەن خاسان شەھەرنى كۆرۈپ، قۇشنىمۇ، سامرۇقنىمۇ ئۇنتۇپ كېتىدۇ. خاسان بىر ۋاقىتتا شەھەرنى ئارىلاپ يۈرۈپ، بىر يوغان كارامەت ياسالغان سارايغا كىرىدۇ. ساراينىڭ ئىچىدە قىرىق قىز ئۇخلاپ ياتىدۇ، يېنىدا بولسا بۆلەك بىر بۆلمىدە <MS/>ئالتۇن كاراۋەتنىڭ ئۈستىدە يەنى بىر قىز ئۇخلاپ يېتىپتۇ. <FR/>ئۇنىڭدىن نېرى يەنە بىر بۆلمىگە كىرىۋېدى – يېيىلغان <MS/>دەستىخان، نەچچە تۈرلۈك تائام. تائامدىن ئېلىپ يەي دېگەندە، <FR/>بىر نەرسە چاڭق قىلىپ قالدى: «ھەي، ئادەمزات، بىرىنىڭ تامىغىنى نېمىگە رۇخسەتسىز يەيسەن؟» – دەپ كۈلۈپ كەتكەندە، ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ. خاسان قارىسا، ئۆزىنىڭ ئىزدەپ يۈرگەن قۇشى ئىكەن، <MS/>ئالتۇن قاماقتا ئولتۇرۇپتۇ. خاسان خۇشال بولۇپ كېتىدۇ. قۇشنى ئېلىپ، سامرۇققا چاققان قايتماقچى بولۇپ، قۇشقا ئىنتىلغاندا، قۇش شار قىلىپ چۈشتى. «سەن مېنى ئېلىپ كېتەلمەيسەن. ئەگەردە مەن جاراڭلىق ئاۋازىم بىلەن سايرىسام، مۇشۇ شەھەردىكى ئۇخلاپ ياتقان پەرىلەرنىڭ بارلىغى ئوخىنىپ كېتىدۇ. سېنىڭ بولسا <FR/>بىر مىسقال ئىسمىڭ بۇ يەردە مىڭ دىلدا قالىدۇ، مېنى ئەسكەرتمىدى دەپ رەن جىمە، كېيىنكىسىدە <FR/>ئۆزەڭ بىل»، – دېدى. خاسان قۇشقا يالۋۇرۇپ، يىغلاۋەردى. يولدا كۆرگەن ۋەقەلىرىنى يەنىمۇ قۇشنىڭ بۇرۇنقى ئېگىسى بىلەن قوشۇلماقچى بولۇپ ۋەدىلەشكىنىنى ئېيتتى. قۇش خاساننىڭ كۆڭلىنى قىيماي: «ماقۇل، مېنى ئېلىپ كەتكىن، بىراق يولدا كۆرگەن ۋەقەلىرىڭنى ئېيتىپ خەت يېزىپ، ئەۋۇ بۆلەك بۆلمىدە ئۇخلاپ ياتقان قىزنىڭ خالتىسىغا سال»، – دېدى. خاسان قۇشنىڭ ئېيتقىنىنى ئورۇنلىدى. شۇنىڭدىن كېيىن قۇشنى ئېلىپ، سامرۇققا كەلدى. سامرۇق ئەمدى بولمىسا ئۇچۇپ كېتەي دەپ ئولتۇرغان ئىكەن. خاسان قۇش بىلەن سامرۇقنىڭ ئارقىسىغا مىنىپ، كۆپ قىيىنچىلىق كۆرمەي، سامرۇقنىڭ چۈجىلىرىگە ئامان – ئېسەن يەتتى. كەينى تەرىپىگە يېتىش ئۈچۈن سامرۇق قانىتىنىڭ بىر پېيىنى ئۈزۈپ بەردى. خاسان قۇش بىلەن سامرۇقنىڭ قانىتىنىڭ پېيىگە مىنىپ، ۋەدىلەشكەن قىزىغا كەلدى. قىز خۇشال بولۇپ، خاساننى، قۇشنى بار ئىخلاس بىلەن قارشى ئالدى. بىر نەچچە كۈن دەم ئالغاندىن كېيىن، خاسان قىزنى، قۇشنى ئېلىپ، سامرۇق بەرگەن پېيىگە مىنىپ، ئېلىگە قاراپ مېڭىپ كەتتى. بىر نەچچە كۈن يۈرگەندىن كېيىن، ئالدىدا پىيادە كېلىۋاتقان بىر ئادەمگە يولۇقتى. قارىسا، ئۆزىنىڭ ئوتتۇرانچى ئاكىسى ھۈسەن ئىكەن، يولدا يول ئوزۇغى تۈگەپ، بىر باينىڭ مېلىنى بېقىپ، كۈنىنى كۆرگەن، شۇنىڭدىن كېيىن ئېلىگە پىيادە قايتىپ كېلىۋاتقان ئىكەن. ئۆزى ئۇبدان ئاچلىقتىن ھالسىزلانغان، كىيىملىرى توزۇپ كەتكەن. خاسان ھەسەننى سۇغا چۈشۈرۈپ، ئۈستىگە يېڭى كىيىملەر كىيگۈزدى، تاماققا ئۇبدان تويغۇزدى. شۇنداق قىلىپ، ئۆزلىرى بىلەن بىرگە پەيگە مىنگىزىپ كېلىۋاتسا، ھۈسەننىڭ ھالىدىنمۇ يامان ئېزىلىپ توزۇپ كەتكەن، <FR/>پىتى قۇشقاچتەك، بوينى تالدەك بولغان ئاسانغا ئۇچرىشىدۇ. خاسان ئاساننىمۇ ھۈسەن ئوخشاش تاماققا تويغۇزۇپ، كىيىندۈرۈپ ئېلىپ، پېيىگە مىڭگىزىپ ئېلىپ ماڭىدۇ. بىر كۈنى بۇلار بىر يەرگە كېلىپ قونىدۇ. <FR/>مۇشۇ پەيتتە ئاسان بىلەن ھۈسەن ئىككىسى مەسلىھەتلىشىدۇ. «بىزنىڭ دادىمىز بۇرۇنما بىز ئىككىمىزدىن خاساننى ياخشى كۆرەتتى، ئەمدى خاسان ئەلگە بارغاندىن كېيىن، قۇشنى مەن تاپتىم، قىزنىما ئۆزەم تاپتىم دەيدىغاندۇ، بىزنى بولسا ئاچتىن ئۆلەي دەپ كېلىۋاتقان يېرىدىن ئۆزەم تاماققا تويغۇزۇپ ئالدىم دەيدىغاندۇ. دادىمىز ئىككىمىزنىڭ بايغا ياللىنىپ، مال باققىنىمىزنى ئاڭلىسا، مېنىڭ نامىمغا داغ كەلتۈردىڭلار دەپ داغا ئېسىشىمۇ مۈمكىن. <FR/>قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر خاساننىڭ كۆزىنى يوق قىلىش كېرەك، شۇنىڭدىن كېيىن قۇشنى ئۆزىمىز تېپىپ ئېلىپ كەلدۇق دەيمىز»، – دەيدۇ. ئىككىسى مۇشۇنداق قىلىپ كېلىشىپ، خاسانغا كېلىدۇ. «بىزگە قۇدۇقتىن سۇ ئېلىپ بەر»، – دەيدۇ. خاسان «ماقۇل» دەپ، بېلىگە يىپ باغلاپ، چوڭقۇر تۈپسىز قۇدۇققا چۈشىدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن خاسان قۇدۇقنىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا يېتىشى بىلەن يىپنى پىچاق بىلەن كېسىپ تاشلايدۇ. خاساننى قۇدۇققا تاشلىغاندىن كېيىن ئاسان بىلەن ھۈسەن قىزنى «مەن ئالىمەن»، «مەن ئالىمەن» دەپ تالىشىپ قالىدۇ. قىز ئىككىلىسىگىمۇ تەگمەي، ئايدالاغا قاڭقىپ كېتىدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن قۇشنى ئېلىپ، ئېلىگە كېلىدۇ. دادىسىغا قۇشنى ئېلىپ كەلگىنىنى ئېيتىپ بېرىدۇ. پادىشا ئاسان بىلەن ھۈسەندىن: «خاسان قەيەردە؟» – دەپ سورايدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن: «خاسان بىزنىڭ ئېيتقىنىمىزغا كۆنمەي، دېڭىزنىڭ سۈيىگە چۆمۈلىۋاتقاندا، يوغان يىرتقۇچ بېلىق يۈتۈپ كەتتى. بىراق بىز بېلىقنى ئۆلتەردۇق، خاساننىڭ ئۆچىنى ئالدۇق»، – دەيدۇ.

Həsən üç gündə geri gəlməyə söz verib və şəhərə doğru gedib. Şəhər çox gözəl, hamısı qızıldan düzəldilib, daha əvvəl belə gözəl bir şəhər görməyən Həsən şəhəri heyranlıqla seyr edərkən, quşu da, Zümrüdü Ənqanı da unudub gedib. Həsən bir ara şəhəri gəzərkən, çox gözəl düzəldilmiş böyük bir saraya girib. Sarayın içində qırx qız yatırmış, arxa tərəfdə ayrı bir otaqda qızıl bir yatağın üstündə bir qız daha yatırmış. Ondan sonra bir otağa daha girib, süfrə açılıb, cürbəcür yeməklər. Yeməkdən götürüb yeyim deyərkən, bir şey zing deyə səs çıxarıb: “Hey, insan oğlu, başqasının yeməyini niyə icazəsiz yeyirsən?” deyə gülüncə, ağzından top-top çiçəklər tökülüb. Həsən baxıbmış ki, axtardığı quş imiş, qızıl bir qəfəsdə otururmuş. Hasan çok sevinmiş. Kuşu alıp Zümrüdü Ənqaya çabucak dönmək üçün quşa doğru atıldığında, quş ciyəkləmiş. “Sən məni alıb gedə bilməzsən. Əgər mən acı səsimlə ötsəm, bu şəhərdəki yatan pərilərin hamısı oyanar. Sənin bir qram ətin bu yerdə min dinar edər, mənə qulaq asmadı demə, gerisini özün bilərsən,” deyə söyləmiş. Həsən quşa yalvarıb ağlamağa başlamış. Yolda gördüyü hadisələri və quşun əvvəlki sahibi ilə birləşmək üçün sözləşdiyini danışmış. Quş Həsənin könlünü qıymamış: “Yaxşı, məni alıb apar, amma yolda gördüyün hadisələri yazıb, o ayrı otaqda yatan qızın cibinə qoy,” deyə söyləmiş. Həsən quşun dediyini etmiş. Ondan sonra quşu alıb Zümrüdü Ənqaya gəlmiş. Zümrüdü Ənqa tam da uçub gedəcəkmiş. Həsən quşla birlikdə Zümrüdü Ənqanın kürəyinə minmiş, çox çətinlik çəkmədən, Zümrüdü Ənqanın balalarına sağ-salamat çatmış. Ötəsinə keçmək üçün Zümrüdü Ənqa qanadından bir lələk qoparıb vermiş. Həsən quşla birlikdə Zümrüdü Ənqanın qanadının lələyinə minmiş, sözləşdiyi qızın yanına gəlmiş. Qız sevinmiş, Həsəni, quşu bütün səmimiyyətiylə qarşılamış. Bir neçə gün dincəldikdən sonra, Həsən qızı, quşu alıb, Zümrüdü Ənqanın verdiyi lələyin üstünə minmiş, ölkəsinə doğru yola çıxmış. Bir neçə gün getdikdən sonra, qabağından piyada gələn bir adama rast gəlmiş. Baxıbmış ki, öz ortancıl qardaşı Üsen imiş, yolda azığı tükənmiş, bir zənginin heyvanlarını otararaq dolanışığını təmin edibmiş, ondan sonra ölkəsinə piyada qayıdırmış. Özü aclıqdan lap arıqlamış, paltarları köhnəlmişdi. Həsən, Üseni təmizləmiş, üstünə yeni paltarlar geyindirmiş, yeməklə yaxşıca doyurmuş. Beləcə onları da yanına alıb lələyə mindirərək gələrkən, Üsenin halından da daha pis arıqlamış, bir dəri bir sümük, əldən düşmüş Asan adlı qardaşına rast gəlmiş. Həsən, Asanı da Üsen kimi yeməklə doyurmuş, geyindirmiş və lələyə mindirib gətirmiş. Bir gün bunlar bir yerə gəlib düşərgə qurublar. Elə o anda Asan ilə Üsen ikisi danışmışlar. “Bizim atamız əvvəllər də ikimizdən Həsəni daha çox sevərdi, indi Həsən ölkəyə çatınca, quşu mən tapdım, qızı da mən tapdım deyər, bizi də aclıqdan öləcək olanda özüm yeməklə doyurdum deyər. Atamız ikimizin zənginə kirələndiyimizi, heyvan otardığımızı eşitsə, adıma ləkə gətirdiniz deyə edam edə bilər. Nə olursa olsun Həsəni yox etmək gərək, ondan sonra quşu biz tapıb gətirdik deyərik,” deyiblər. İkisi beləcə razılaşıb, Həsənin yanına gəliblər. “Bizə quyudan su gətirərsənmi,” deyiblər. Həsən “yaxşı” demiş, belinə ip bağlayıb, dərin quyuya enmiş. Asan ilə Üsen, Həsən quyunun tam ortasına çatınca ipi bıçaqla kəsibmişlər. Həsəni quyuya atdıqdan sonra Asan ilə Üsen qızı “mən alaram”, “mən alaram” deyə mübahisə etməyə başlamışlar. Qız ikisinə də getməmiş, kimsəsiz yerlərə dağılıb getmiş. Asan və Üsən quşu götürüb öz ölkələrinə gəlmişlər. Atalarına quşu gətirdiklərini danışmışlar. Padşah Asan və Üsəndən: "Həsən hardadır?" soruşmuş. Asan və Üsən: “Həsən bizim sözümüzə qulaq asmadı, dənizdə yuyunarkən, balıq onu uddu. Amma biz balığı öldürdük, Həsənin qisasını aldıq,” demişlər.

Дәл сол күні перілер ұйқысынан оянады, пері патшасының қызы қапастағы құстың жоқ екенін біліп, қалаға жар салады. Қалтасындағы хатты көріп, құсты адамзаттың алып кеткенін біліп, пері патшасының қызы әскерімен құсты іздеуге аспанға ұшады. Хасанның әкесі бір күні өзі орнынан тұрмастан:«Құсты сайратыңдар!» – деп бұйрық береді.

That very day, the fairies awoke from their sleep. The daughter of the Fairy King discovered that the bird from her cage was gone. Seeing the letter in the bird’s pouch, she realized that humans had taken it. The Fairy King’s daughter gathered her army and flew into the sky to find the bird. One day, Hasan’s father, still lying in grief, said — Let the bird sing!

Xuddi shu kuni parilar uyqudan uyg‘onishadi. Pari podshosining qizi qafasdagi qushning yo‘qligini bilib, shaharda jar soladi. Qiz cho‘ntagidagi xatni ko‘rib, qushni insonlar olib ketganini biladi. Shundan so‘ng pari podshosining qizi o‘z lashkari bilan qushni izlab osmonga uchadi. Hasanning otasi esa bir kuni o‘rnidan turmasdan turib: - Qushni sayratinglar! - deb buyruq beradi.

Tam o gün periler uykularından uyanmışlar, peri padişahının kızı kafesteki kuşun olmadığını anlayınca, şehre duyuru yapmış. Cebindeki mektubu görünce, kuşu insanoğlunun alıp götürdüğünü anlayıp, peri padişahının kızı ordusuyla kuşu aramaya gökyüzüne uçmuş. Hasan’ın babası bir gün yerinden kalkmadan: “Kuşu öttürün!” diye emir vermiş.

دەل شۇ كۈنى پەرىلەر ئۇيقىسىدىن ئوخىنىدۇ، پەرى پادىشاسىنىڭ قىزى قاماقتىكى قۇشنىڭ يوق ئىكەنلىگىنى بىلىپ، شەھەرگە قاتتىق ئاۋاز سالىدۇ. خالتىسىدىكى خەتنى كۆرۈپ، قۇشنى ئادەمزاتنىڭ ئېلىپ كەتكىنىنى بىلىپ، پەرى پادىشاسىنىڭ قىزى ئەسكەر بىلەن قۇشنى ئىزدەشكە ئاسمانغا ئۇچىدۇ. خاساننىڭ دادىسى بىر كۈنى ئۆزى ئورنىدىن تۇرماستىن: «قۇشنى سايرىتىڭلار!» – دەپ بۇيرۇق بېرىدۇ.

Elə həmin gün pərilər yuxularından oyanmışlar, pəri padşahının qızı qəfəsdəki quşun olmadığını başa düşəndə, şəhərə elan vermiş. Cibindəki məktubu görəndə, quşu insanoğlunun aparıb apardığını başa düşüb, pəri padşahının qızı ordusu ilə quşu axtarmağa göyə uçmuş. Həsənin atası bir gün yerindən qalxmadan: “Quşu ötdürün!” əmrini vermiş.

Құсты алтын қапасқа отырғызып сайратады. Құс қайғылы, мұңды үн, ащы дауыспен сайрайды. Дәл осы кезде аспанда ұшып, құсты іздеп, кең аспанды кезіп жүрген перінің қызының әскерлері Хасанның елінің үстінен адам болып түсе береді. Аспаннан адам жауған соң, Хасанның елінің адамдары үрейленіп, қорқып, патшаға келіп тығылады. Пері патшасының қызы әскерімен құстың тұрған жеріне келіп, патшаны алдына шақырады. Патша жатқан орнынан тұрып, киімін киіп, белін буынып, Аллаға сиынып, пері патшасының алдына келеді. Пері қызы патшадан сұрайды: «Ей, адамзаттың патшасы! Мына құсты қай балаңыз алып келді, соны маған көрсетіңіз, мен сіздің сол балаңызбен сөйлесер едім», – дейді. «Әй, пері қызы! Осы құсыңды мен түсімде көріп, бір көруге құмар болғаным рас. Алып келіңдер деп үш баламды жұмсағаным рас. Ал сол үш баламның екеуі аман қайтып келді, ал ең кішісі, жақсы көретін балам қайтпады, жолда балық жұтып кетті деп келді, өтірік-расын әлі анықтағаным жоқ. Ал сол баламның қайғысынан мына құсты осы бірінші рет көріп тұрмын, ендігісін ана тірі келген екі баладан сұраңыз!» – деді де патша үйіне кетті. Пері қызы Асан мен Үсенді шақырып: «Қалай алып қайттыңдар, соны айтып беріңдер», – деді. Асан мен Үсен: «Е, қалай алып қайттыңдар дейтін несі бар, жүйрік атпен бардық та алып қайттық», – деді. Пері қызы айтты: «Сендер шындарыңды айтпай отырсыңдар, бәрібір мен қазір құсты сөйлетемін, құс барлық шындықты айтып, сендердің сөздерің өтірік болса, бастарыңды аламын!» – деді де құсқа «сөйле» деп белгі берді. Құс жолда болған оқиғаның бәрін айтты: «Хасан ақкөңіл, қайырымды жігіт екен, жылап қоймаған соң, ергенім рас, Хасан мені алып, менің бұрынғы иемнің үйіне әкелді. Содан кейін бәріміз осы жаққа қарай келе жатқанымызда, жолда азып-тозып, ашығып келе жатқан Асан мен Үсенді кездестірдік. Хасан бұл екеуін тамаққа тойындырып, киім киіндіріп еді, бұлар Хасанға қастық ойлап, құдыққа алдап түсіріп тастап кетті. Содан кейін менің бұрынғы иемді екеуі «мен аламын », «мен аламын » деп таласып еді, ол қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетті. Олардың аштан өлетін уағы болған жоқ, әлі тірі болуы мүмкін», – деді.

They placed the bird in a golden cage and made it sing. The bird sang in a sorrowful, mournful voice. At that moment, the Fairy King’s daughter and her army, who were flying through the sky in search of the bird, heard its song. They descended upon Hasan’s land in human form. When the people saw figures falling from the sky, they panicked and rushed to the king for protection. The Fairy King’s daughter came with her army to where the bird was kept and summoned the king. The king rose from his place, dressed, girded his belt, prayed to God, and went before the Fairy King’s daughter. The Fairy King’s daughter said — Oh king of humankind, show me which of your sons brought this bird. I wish to speak with him. The king replied — Oh fairy princess, it is true that I once saw this bird in a dream and longed to see it in real life. I sent my three sons to bring it. Two of them returned safely, but the youngest, my beloved one, did not. They told me that a fish swallowed him, but I have not yet learned the truth. I see this bird now for the first time and feel my son’s sorrow again. You may ask the two who returned alive. The Fairy King’s daughter summoned Asan and Üsen and asked — Tell me, how did you bring the bird back? Asan and Üsen said — What is there to tell? We simply rode swift horses and brought it back. The Fairy King’s daughter said — You are not telling the truth. I will make the bird speak. If it proves your words false, I will take your heads. Then she turned to the bird and said — Speak. The bird began to tell everything that had happened: — Hasan was a kind and noble young man. When he wept and begged, I agreed to go with him. He brought me to the house of my former master. Then, as we were returning, we met Asan and Üsen, who were wandering hungry and ragged. Hasan gave them food and clothes. But they plotted against him and tricked him into the well. Later, they argued over my former mistress, saying — I will take her, no, I will! — but the girl refused both and went off alone into the wilderness. They have not yet starved to death, so they may still be alive.

Qushni oltin qafasga o‘tqizib sayratadilar. Qush g‘amgin, mungli va achchiq ovoz bilan sayraydi. Aynan shu paytda osmonda uchib, qushni izlab keng falakni kezib yurgan pari qizining askarlari Hasanning eli ustiga odam qiyofasida tusha boshlaydilar. Osmondan odam yog‘ilgach, Hasan elining odamlari vahimaga tushib, qo‘rqqanlaridan podshoning huzuriga borib yashirinadilar. Pari podshosining qizi askarlari bilan qush turgan joyga kelib, podshoni huzuriga chaqiradi. Podsho yotgan joyidan turib, kiyimlarini kiyib, belini bog‘lab, Allohga sig‘inib, pari podshosining oldiga keladi. Pari qizi podshodan so‘raydi: - Ey, insoniyat podshosi! Bu qushni qaysi o‘g‘lingiz olib keldi, shuni menga ko‘rsating, men o‘sha o‘g‘lingiz bilan gaplashmoqchiman, - deydi. - Ey, pari qizi! Bu qushingni tushimda ko‘rib, bir ko‘rishga mushtoq bo‘lganim rost. Olib kelinglar deb uch o‘g‘limni yuborganim ham rost. O‘sha uch o‘g‘limning ikkitasi omon qaytib keldi, lekin eng kichigi, yaxshi ko‘radigan bolam qaytmadi. Uni yo‘lda baliq yutib ketdi deb kelishdi, bu yolg‘onmi yoki rostmi - hali aniqlaganim yo‘q. O‘sha bolamning qayg‘usidan bu qushni hozir birinchi marta ko‘rib turibman, qolganini anavi tirik kelgan ikki o‘g‘limdan so‘rang! - dedi-da, podsho uyiga kirib ketdi. Pari qizi Husan va akasini chaqirib: - Qanday qilib olib qaytdinglar, shuni aytib beringlar, - dedi. Husan va akasi: - E, qanday olib qaytdinglar deydigan nimasi bor, uchqur ot bilan bordik-da, olib qaytdik, - deyishdi. Pari qizi aytdi: - Sizlar rostini aytmayapsizlar, baribir men hozir qushni gapirtiraman. Agar qush bor haqiqatni aytib, sizlarning so‘zingiz yolg‘on bo‘lib chiqsa, boshingizni olaman! - dedi-da, qushga «gapir» deb belgi berdi. Qush yo‘lda bo‘lgan voqealarning barchasini aytib berdi: -Hasan oqko‘ngil, mehribon yigit ekan, yig‘lab turaverganidan keyin unga ergashganim rost. Hasan meni olib, mening avvalgi egamning uyiga olib keldi. Shundan so‘ng barchamiz shu tomonga qarab kelayotganimizda, yo‘lda horib-tozirib, och qolib kelayotgan Husan va akasini uchratdik. Hasan bu ikkisining qornini to‘ydirib, kiyim kiydirgan edi, bular esa Hasanga qasd qilib, uni aldab quduqqa tashlab ketishdi. Shundan so‘ng mening avvalgi egamni ikkovi «men olaman», «men olaman» deb talashishdi, u qiz esa ikkalasiga ham tegmay, kimsasiz dalalarga sargardon bo‘lib ketdi. Ularning ochdan o‘ladigan vaqti bo‘lgani yo‘q, hali tirik bo‘lishi mumkin, - dedi.

Kuşu altın kafese oturtup öttürmüşler. Kuş hüzünlü, kederli bir sesle, acı acı ötüyormuş. Tam o sırada gökyüzünde uçup, kuşu arayarak geniş semayı gezip duran peri kızının askerleri Hasan’ın ülkesinin üzerine insan olarak düşmeye başlamışlar. Gökten insan yağınca, Hasan’ın ülkesinin insanları dehşete kapılmış, korkmuş, padişahın yanına gelip saklanmışlar. Peri padişahının kızı askerleriyle kuşun bulunduğu yere gelmiş, padişahı önüne çağırmış. Padişah yattığı yerden kalkmış, giysilerini giymiş, belini bağlamış, Allah’a sığınıp peri padişahının önüne gelmiş. Peri kızı padişahtan sormuş: “Ey insanoğlunun padişahı! Bu kuşu hangi oğlunuz getirdi, onu bana gösterin, ben sizin o oğlunuzla konuşurum,” diye söylemiş. “Ey peri kızı! Bu kuşunu ben rüyamda gördüm, bir görmeye heveslendiğim doğru. Getirin diye üç oğlumu gönderdiğim doğru. Ama o üç oğlumdan ikisi sağ salim geri geldi, en küçüğü, çok sevdiğim oğlum ise dönmedi, yolda balık yuttu diye geldiler, yalan mı doğru mu hala anlamış değilim. Ama o oğlumun acısından bu kuşu ilk kez görüyorum, gerisini o sağ gelen iki oğlumdan sorun!” demiş de padişah evine gitmiş. Peri kızı Asan ile Üsen’i çağırıp: “Nasıl getirdiniz, onu anlatın,” demiş. Asan ile Üsen: “E, nasıl getirdiniz demenin ne anlamı var, hızlı atla gittik de getirdik,” demişler. Peri kızı demiş ki: “Siz doğruyu söylemiyorsunuz, ne olursa olsun ben şimdi kuşu konuştururum, kuş bütün gerçeği anlatırsa ve sizin sözleriniz yalan çıkarsa, başlarınızı alırım!” demiş ve kuşa “konuş” diye işaret vermiş. Kuş yolda olan olayın hepsini anlatmış: “Hasan iyi kalpli, merhametli bir gençmiş, ağlamaya devam edince, peşine düştüğüm doğru, Hasan beni alıp, benim önceki sahibimin evine getidi. Ondan sonra hepimiz bu tarafa doğru gelirken, yolda perişan halde, açlıktan bitkin düşmüş Asan ile Üsen’e rastladık. Hasan bu ikisini yemekle doyurup, giysiler giydirdi, ama bunlar Hasan’a kötülük düşünüp, kuyuya aldatarak atıp gittiler. Ondan sonra benim önceki sahibimi ikisi ‘ben alırım’, ‘ben alırım’ diye tartıştılar, ama o kız ikisine de varmadı, ıssız yerlere kaybolup gitti. Onların açlıktan ölecek kadar süre dolmadı, hala yaşıyor olabilirler ,” diye anlatmış kuş..

قۇشنى <MS/>ئالتۇن قاماققا ئولتۇرغۇزۇپ سايرىتىدۇ. قۇش قايغۇلۇق، مۇڭلۇق ئۈن، ئېچىنىشلىق ئاۋاز بىلەن سايرايدۇ. <FR/>دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ئاسماندا ئۇچۇپ، قۇشنى ئىزدەپ، كەڭ ئاسماننى كېزىپ يۈرگەن پەرىنىڭ قىزىنىڭ ئەسكەرلىرى خاساننىڭ ئېلىنىڭ ئۈستىدىن ئادەم بولۇپ چۈشىۋېرىدۇ. ئاسماندىن ئادەم ياققاندىن كېيىن، خاساننىڭ ئېلىنىڭ ئادەملىرى چۆچۈپ، قورقۇپ، پادىشاغا كېلىپ تىقىلىدۇ. پەرى پادىشاسىنىڭ قىزى ئەسكەرلىرى بىلەن قۇشنىڭ تۇرغان يېرىگە كېلىپ، پادىشانى ئالدىغا چاقىرىدۇ. پادىشا ياتقان ئورنىدىن تۇرۇپ، كىيىمىنى كىيىپ، بېلىنى باغلاپ، <MS/>ئاللاغا ئىشىنىپ، پەرى پادىشاسىنىڭ ئالدىغا كېلىدۇ. پەرى قىزى پادىشادىن سورايدۇ: «ھەي، ئادەمزاتنىڭ پادىشاسى! مونۇ قۇشنى قايسۇ بالىڭىز ئېلىپ كەلدى، شۇنى ماڭا كۆرسىتىڭ، مەن سىزنىڭ شۇ بالىڭىز بىلەن سۆزلىشەتتىم»، – دەيدۇ. «ھەي، پەرى قىزى! مۇشۇ قۇشۇڭنى مەن چۈشۈمدە كۆرۈپ، بىر كۆرۈشكە خۇمار بولغىنىم راست. ئېلىپ كېلىڭلار دەپ ئۈچ بالامنى ئەۋەتكىنىم راست. مۇشۇ ئۈچۈن ئۈچ بالامنىڭ ئىككىسى ئامان قايتىپ كەلدى، ئەڭ كىچىگى بولسا، ياخشى كۆرىدىغان بالام قايتمىدى، يولدا بېلىق يۈتۈپ كەتتى دەپ كەلدى، يالغان – راستىنى تېخى ئېنىقلىغىنىم يوق. شۇ بالامنىڭ قايغۇسىدىن مونۇ قۇشنى مۇشۇ بىرىنچى قېتىم كۆرۈپ تۇرىمەن، قالغىنىنى ئەۋۇ تىرىك كەلگەن ئىككى بالىدىن سوراڭ!» – دېدىدە پادىشا ئۆيىگە كەتتى. پەرى قىزى ئاسان بىلەن ھۈسەننى چاقىرىپ: «قانداق ئېلىپ قايتتىڭلار، شۇنى ئېيتىپ بېرىڭلار»، – دېدى. ئاسان بىلەن ھۈسەن: «ھە، قانداق ئېلىپ قايتتىڭلار دەيدىغان <FR/>نېمىسى بار، يۈگۈرۈك ئات بىلەن باردۇقتە ئېلىپ قايتتۇق»، – دېدى. پەرى قىزى ئېيتتى: «سىلەر راستىڭلارنى ئېيتماي ئولتۇرىسىلەر، بەرى بىر مەن ھازىر قۇشنى سۆزلىتىمەن، قۇش بارلىق ھەقىقەتنى ئېيتىپ، سىلەرنىڭ سۆزلىرىڭلار يالغان بولسا، باشلىرىڭلارنى ئالىمەن!» – دېدىدە قۇشقا «سۆزلە» دەپ بەلگۈ بەردى. قۇش يولدا بولغان ۋەقەنىڭ بارلىغىنى ئېيتتى: «خاسان ئاق كۆڭۈل، رەھىمدىل يىگىت ئىكەن، يىغلاپ قويمىغاندىن كېيىن، ئەگەشكىنىم راست، خاسان مېنى ئېلىپ، مېنىڭ بۇرۇنقى ئىگەمنىڭ ئۆيىگە ئېلىپ كەلدى. شۇنىڭدىن كېيىن ھەممىمىز مۇشۇ ياققا قاراپ كېلىۋاتقىنىمىزدا، يولدا ئېزىلىپ – توزۇپ كەتكەن، ئېچىقاپ كېلىۋاتقان ئاسان بىلەن ھۈسەننى ئۇچراشتۇردۇق. خاسان بۇ ئىككىلىسىنى تاماققا تويغۇزۇپ، كىيىم كىيىندۈرگەن ئىدى، بۇلار خاسانغا قەستلىك ئويلاپ، قۇدۇققا ئالداپ چۈشۈرۈپ تاشلاپ كەتتى. شۇندىن كېيىن مېنىڭ بۇرۇنقى ئىگەمنى ئىككىسى «مەن ئالىمەن»، «مەن ئالىمەن» دەپ تالاشقان ئىدى، ئۇ قىز ئىككىلىسىگە تەگمەي، ئايدالاغا قاڭقىپ كەتتى. ئۇلارنىڭ ئاچتىن ئۆلىدىغان ۋاقتى بولغىنى يوق، تېخى <FR/>تىرىك بولۇشى مۇمكىن»، – دېدى.

Quşu qızıl qəfəsə qoyub ötdürmüşlər. Quş hüzünlü, kədərli bir səslə, acı-acı ötürmüş. Elə o vaxt göydə uçub, quşu axtararaq geniş səmanı gəzib duran pəri qızının əsgərləri Həsənin ölkəsinin üzərinə insan kimi düşməyə başlamışlar. Göydən insan yağınca, Həsənin ölkəsinin insanları dəhşətə düşmüş, qorxmuş, padşahın yanına gəlib gizlənmişlər. Pəri padşahının qızı əsgərləri ilə quşun olduğu yerə gəlmiş, padşahı qabağına çağırmış. Padşah yatan yerdən qalxmış, paltarını geymiş, belini bağlamış, Allaha sığınıb pəri padşahının qabağına gəlmiş. Pəri qızı padşahtan soruşmuş: “Ey insanoğlunun padşahı! Bu quşu hansı oğlunuz gətirdi, onu mənə göstərin, mən sizin o oğlunuzla danışaram,” deyə söyləmiş. “Ey pəri qızı! Bu quşunuzu mən yuxumda gördüm, bir görməyə həvəsləndiyim doğrudur. Gətirin deyə üç oğlumu göndərdiyim doğrudur. Amma o üç oğlumdan ikisi sağ-salamat geri gəldi, ən kiçiyi, çox sevdiyim oğlum isə dönmədi, yolda balıq uddu deyə gəldilər, yalan mı doğrudur hələ başa düşməmişəm. Amma o oğlumun acısından bu quşu ilk dəfə görürəm, qalanını o sağ gələn iki oğlumdan soruşun!” demiş və padşah evinə getmiş. Pəri qızı Asan və Üsəni çağırıb: “Necə gətirdiniz, onu danışın,” demiş. Asan və Üsən: “E, necə gətirdiniz deməyin nə mənası var, sürətli atla getdik də gətirdik,” demişlər. Pəri qızı demiş ki: “Siz doğru demirsiniz, nə olursa olsun, mən indi quşu danışdıraram, quş bütün həqiqəti danışarsa və sizin sözləriniz yalan çıxarsa, başlarınızı alaram!” demiş və quşa “danış” deyə işarə vermiş. Quş yolda olan hadisənin hamısını danışmış: “Həsən yaxşı qəlbli, rəhmli bir gənc idi, ağlamağa davam edincə, arxasınca getdiyim doğrudur, Həsən məni götürüb, mənim əvvəlki sahibimin evinə gətirdi. Ondan sonra hamımız bu tərəfə gələrkən, yolda pərişan halda, aclıqdan taqətdən düşmüş Asan və Üsənə rast gəldik. Həsən bu ikisini yeməklə doyurub, paltar geydirdi, amma bunlar Həsənə pislik fikirləşib, quyuya aldadaraq atıb getdilər. Ondan sonra mənim əvvəlki sahibimi ikisi “mən alaram”, “mən alaram” deyə mübahisə etdilər, amma o qız ikisinə də getmədi, kimsəsiz yerlərə yox olub getdi. Onların aclıqdan öləcək qədər vaxtları dolmadı, hələ də yaşaya bilərlər,” deyə danışmış quş.

Пері қызының бір әскері жержүзін бір сағатта айналып шығатын жүйрік екен, пері қызы сол жүйрікті жұмсады, ал Асан мен Үсеннің басын кесіп алды. Пері қызының мұнысына патша қарсы болған жоқ. Асан мен Үсеннің басы алынып болған кезде, жүйрік пері Хасан мен Қызды алып келді. Пері қызы Хасанның батырлығына, адамгершілігіне риза болып, құсты өз қолынан Хасанның әкесіне сыйлайды. Патша пері қызына алғыс айтып, қырық күн той, отыз күн ойын жасады. Пері қызы әскерімен қонақ болды. Сонымен адамзат пен пері араласқан үлкен той болыпты.

One of the fairy soldiers had a steed so swift that it could circle the whole world in just one hour. The Fairy King’s daughter sent that swift messenger to search for Hasan and the girl, while she ordered Asan and Üsen to be executed. The king did not object to her judgment. By the time the two brothers were beheaded, the swift fairy returned, bringing Hasan and the girl with him. The Fairy King’s daughter was deeply moved by Hasan’s bravery and kindness. Out of respect, she took the bird in her own hands and presented it as a gift to Hasan’s father. The king thanked the fairy princess and held a great celebration, forty days of feast and thirty nights of merriment. The fairy princess and her army stayed as honored guests. Thus, a grand festival was held, uniting humans and fairies in joy and friendship.

Pari qizining bir askari yer yuzini bir soatda aylanib chiqadigan darajada tezkor ekan. Pari qizi o‘sha tezkor askarni yubordi, Husan va akasining esa boshini kestirdi. Pari qizining bu ishiga podsho qarshilik qilmadi. Husan va akasining boshi olingan vaqtda, tezkor pari Hasan va qizni olib keldi. Pari qizi Hasanning botirligiga, odamiyligiga rizo bo‘lib, qushni o‘z qo‘li bilan Hasanning otasiga sovg‘a qildi. Podsho pari qiziga minnatdorchilik bildirib, qirq kun to‘y, o‘ttiz kun tomosha qildi. Pari qizi askarlari bilan mehmon bo‘ldi. Shunday qilib, insonlar va parilar aralashgan katta to‘y bo‘lib o‘tibdi.

Peri kızının bir askeri, yeryüzünü bir saatte dolaşıp çıkan bir koşucuymuş meğer, peri kızı o koşucuyu göndermiş, Asan ile Üsen’in başlarını da kesivermiş. Peri kızının bu yaptığına padişah karşı çıkmamış. Asan ile Üsen’in başları alındıktan sonra, koşucu peri Hasan ile kızı getirmiş. Peri kızı Hasan’ın cesurluğuna, insanlığına pek bir razı olmuş, kuşu kendi elinden Hasan’ın babasına armağan etmiş. Padişah peri kızına teşekkür etmiş, kırk gün toy, otuz gün oyun yapmış. Peri kızı ordusuyla birlikte misafir olmuş. Böylece insanoğlu ile peri karışık büyük bir toy olmuş.

پەرى قىزىنىڭ بىر ئەسكەرى يەر يۈزىنى <FR/>بىر سائاتتا ئايلىنىپ چىقىدىغان چاققان ئىكەن، پەرى قىزى شۇ چاققانلارنى ئەۋەتتى، ئاسان بىلەن ھۈسەننىڭ بولسا بېشىنى كېسىپ ئالدى. پەرى قىزىنىڭ مۇشۇ قىلغىنىغا پادىشا قارشى بولغىنى يوق. ئاسان بىلەن ھۈسەننىڭ بېشى ئېلىنىپ بولغان ۋاقتىدا، چاققان پەرى خاسان بىلەن قىزنى ئېلىپ كەلدى. پەرى قىزى خاساننىڭ <MS/>باتۇرلىغىغا، ئادامگەرچىلىگىگە رىزا بولۇپ، قۇشنى ئۆز قولىدىن خاساننىڭ دادىسىغا سوغا قىلىدۇ. پادىشا پەرى قىزىغا رەخمەت ئېيتىپ، قىرىق كۈن توي، ئوتتۇز كۈن ئويۇن ياسىدى. پەرى قىزى ئەسكەرلىرى بىلەن <FR/>مېھمان بولدى. شۇنىڭ بىلەن ئادەمزات بىلەن پەرىلەر ئارىلاشقان چوڭ توي بولۇپتۇ.

Pəri qızının bir əsgəri, yeraltı bir saatda gəzib çıxan bir qaçıcı imiş, pəri qızı o qaçıcını göndərmiş, Asan və Üsənin başlarını da kəsib atmış. Pəri qızının bu etdiyinə padşah etiraz etməmiş. Asan və Üsənin başları kəsildikdən sonra, qaçıcı pəri Həsən və qızı gətirmiş. Pəri qızı Həsənin cəsarətinə, insanlığına çox razı qalmış, quşu öz əli ilə Həsənin atasına hədiyyə etmiş. Padşah pəri qızına təşəkkür etmiş, qırx gün toy, otuz gün oyun etmiş. Pəri qızı ordusu ilə birlikdə qonaq olmuş. Beləliklə, insanoğlu ilə pəri qarışıq böyük bir toy olmuş.

Байқамай қалған күң сасып: – Ойбай, не жеп отырушы едім, қарным ашқан соң бұталардың басындағы бірдеңелерді теріп жеп отырмын, – деп өрік-мейіздерін тыға қойыпты. ана Қыз : – Әкелші, не болса да мен көрейін, – деп қадалып тұрып алғаннан кейін, күң лажсыздан бір тал мейіз беріпті. Бәйбішенің қызы қолына мейіз тиісімен ұшып шешесіне келіп: – Апа, «айдалада сиыр бағып қаңырығы түтеп, жұлығы шығып, үйге келсе, жуынды ішіп, суымен кіріп, күлімен шығып жүрген әлгі қу күң құрлы ақыл, ес болмады сен албастыда» деп, маған кешке шейін ұрсасың. Ол сияқты күнде өрік-мейіз жесем, мен де ақылды болар едім, – депті. Шешесі жалма-жан қызының қолындағы мейізді алып татып көріп, қызына: – күңніңартынан аңдып жүр, қайтер екен, – деп тапсырыпты. Сөйтсе, сиырдың ішінде бір көк сиыр бар екен. Ол өріске барғанда, күңге өрік-мейіз құсып беріп жүреді екен. Күң жартысын өзі жеп, жартысын шешесіне әкеліп беріп жүреді екен. Бұл оқиғаны қызына аңдытып жүріп әбден білгеннен кейін бәйбіше Әлболсынның мазасын алыпты. Ақыры қояр да қоймай жүріп, көк сиырды сойғызатын болыпты.Күңкөк сиырды әкелуге жылай-жылай барады. Көк сиыр жылап келген қызды көріп, жерге қарап мөңіреп, көкке қарап есінеп: «Жылама, мен тегінде сен үшін жаралғанмын, мені сойғанда, ешкімге сездірмей төрт сирағымды, жалбыршақ қарнымды, екі мүйізімді, қарнымды, тілімді ал, ішегімнен бір-екі құлаш ал, сөйт те барлығын мен күнде мейіз құсып беріп жүрген жерге апарып көм. Үш күннен кейін аш», – депті.

Startled, the servant girl stammered: – Oh, I… I was just hungry, so I picked something off the bushes to eat, – and quickly hid her apricots and raisins. But the elder girl insisted: – Come on, let me see what it is! – and wouldn’t leave her alone until the servant reluctantly handed her a single raisin. The moment the elder girl got it, she ran straight home to her mother. – Mother! – she cried. – You scold me all day, saying I’m a fool, that I’ll never be as clever as that poor slave who comes home dirty and smells like cows. If I ate what she eats every day – these apricots and raisins – I’d be smart too! Her mother took the raisin, tasted it, and said: – Follow her secretly. Find out where she gets these. So the elder daughter began spying. She soon discovered that among the cows there was one special blue cow. Each day, when they went to pasture, the blue cow would vomit up apricots and raisins for the servant girl. The girl would eat half and take the rest home to her mother. When the elder wife learned this, she began pestering Albolsyn relentlessly until he agreed to have the blue cow slaughtered. The servant girl wept bitterly as she was sent to bring the cow for slaughter. Seeing her tears, the blue cow looked down at the ground and mooed mournfully, then raised its head to the sky and said: – Do not cry. I was born for your sake. When they slaughter me, take my four legs, my soft stomach, my two horns, my tongue, and a few arm-lengths of my intestines. Tell no one. Bury them all where I used to give you the apricots and raisins. Open the ground after three days.

Payqamay qolgan cho‘ri qiz shoshib qolib: – Voy, nima ham yerdim, qornim ochganidan butalar uchidagi narsalarni terib yeb o‘tiribman, – deb o‘rik-mayizlarini yashiribdi. Anavi qiz: – Berchi, nima bo‘lsa ham men ko‘ray, – deb qadalib turib olganidan keyin, cho‘ri qiz ilojsizlikdan bir dona mayiz beribdi. Boybichening qizi qo‘liga mayiz tegishi bilan yugurib onasining oldiga boribdi: – Opa, “dalada sigir boqib, tomog‘i qaqrab, abgor bo‘lib yursa ham, uyga kelsa yuvindi ichib, kulini chiqarib yurgan anavi ayyor cho‘richalik aqling yo‘q sening, albasti”, deb meni kechgacha urishasiz. Agar men ham u kabi har kuni o‘rik-mayiz yesam, men ham aqlli bo‘lar edim, – debdi. Onasi darhol qizining qo‘lidagi mayizni olib tatib ko‘ribdi va qiziga: – Cho‘rining ortidan poylab yur, nima qilar ekan, – deb topshiribdi. Surishtirsa, sigirlarning ichida bir ko‘k sigir bor ekan. U yaylovga borganda cho‘ri qizga o‘rik-mayiz qusib berar ekan. Cho‘ri qiz yarmini o‘zi yeb, yarmini onasiga olib kelib berar ekan. Bu voqeani qizi orqali poylab, obdon bilib olgach, boybiche Albolsinning mazasini qochiribdi. Oxiri qo‘ymay turib, ko‘k sigirni so‘ydiradigan bo‘libdi. Cho‘ri qiz ko‘k sigirni olib kelishga yig‘lay-yig‘lay boribdi. Ko‘k sigir yig‘lab kelgan qizni ko‘rib, yerga qarab mo‘rab, ko‘kka qarab esnabdi: “Yig‘lama, men aslida sen uchun yaralganman. Meni so‘yganlarida, hech kimga sezdirmay to‘rt oyog‘imni, qatrin qornimni, ikki shoximni, qornimni, tilimni va ichagimdan bir-ikki qulochar ol, shunday qil-da, hammasini men har kuni mayiz qusib berib yurgan joyga aparib ko‘m. Uch kundan keyin och”, – debdi.

Farkına varmayan kız şaşkınlıkla: “Eyvah, ne yiyordum ki, karnım acıkınca çalılıkların tepesindeki bir şeyleri toplayıp yiyordum,” demiş, kayısı ve kuru üzümlerini hızla saklamış. O kız (ilk eşin kızı): “Getir bakalım, ne olursa olsun ben göreyim,” diye ısrarla durup alınca, cariye çaresizce bir tane kuru üzüm vermiş. İlk eşin kızı, eline kuru üzüm geçer geçmez annesine koşmuş: “Anne, ‘ıssız yerlerde inek güdüp burnu akıp, canı çıkmış, eve gelince bulaşık suyu içip, suyla girip, külle çıkan o kurnaz cariye kadar aklın, zekan yok sende, ey cadı’ diye bana akşama kadar kızıyorsun. Onun gibi her gün kayısı ve kuru üzüm yeseydim, ben de akıllı olurdum,” demiş. Annesi hemen kızının elindeki kuru üzümü alıp tatmış ve kızına: “Cariyenin peşinden git, ne yapacakmış, bir bak,” diye tembihlemiş. Meğer, ineklerin arasında bir gök inek varmış. O, otlağa gittiğinde, cariyeye kayısı ve kuru üzüm kusup verirmiş. Cariye yarısını kendi yer, yarısını da annesine getirirmiş. Bu olayı kızına takip ettirip iyice öğrendikten sonra ilk eş Elbolsın’ın huzurunu kaçırmış. Sonunda ısrar ede ede, gök ineği kestirmeye karar vermiş. Cariye, gök ineği getirmeye ağlaya ağlaya gitmiş. Gök inek, ağlayarak gelen kızı görünce, yere bakıp böğürmüş, göğe bakıp iç çekmiş: “Ağlama, ben zaten senin için yaratıldım, beni kestiklerinde, kimseye hissettirmeden dört bacağımı, sarkan karnımı, iki boynuzumu, iç organlarımı, dilimi al, bağırsağımdan bir-iki kulaç al, sonra hepsini benim her gün kuru üzüm kusup verdiğim yere götürüp göm. Üç gün sonra aç,” demiş.

بايقىماي قالغان قۇل چۆچۈپ: – ۋايەي، نېمە يەپ ئولتۇراتتىم، قوسىغىم ئاچقاندىن كېيىن پۇتاقلارنىڭ ئۈستىدىكى بىر نەرسىلەرنى تېرىپ يەپ ئولتۇرىمەن، – دەپ ئۆرۈك – مېغىزلىرىنى تىقىپ قويۇپتۇ. ئەۋۇ قىز: – بەرگىنە، <FR/>نېمە بولسىمۇ مەن كۆرەي، – دەپ قاراپ تۇرۇپ ئالغاندىن كېيىن، قۇل ئامالسىزلىقتىن بىر تال مېغىز بېرىپتۇ. چوڭ قىزى قولىغا مېغىزنى ئېلىپ شۇ ۋاقىتتا ئۇچۇپ ئانىسىغا كېلىپ: – ئاپا، «ئايدالادا سىيىر بېقىپ ئۆپكىسى كۆيۈپ، غەيرىتى چىقىپ، ئۆيگە كەلسە، يۇڭدىنى ئىچىپ، سۈيى بىلەن كىرىپ، كۈلى بىلەن چىقىپ يۈرگەن ھېلىقى قۇۋ <MS/>قۇلدا لايىق ئەقىل بار، ئەسما بولمىدى سەن <MS/>ئالۋاستىدا» دەپ، ماڭا كەچ كىرگىچە ئۇرۇشىسەن. ئۇ ئوخشاش كۈندە ئۆرۈك – مېغىز يېسەم، مەنمۇ ئېقىللىق بولار ئىدىم، – دەپتۇ. ئانىسى دەرھال قىزىنىڭ قولىدىكى مېغىزنى ئېلىپ تارتىپ كۆرۈپ، قىزىغا: – <MS/>قۇلنىڭ كەينىدىن كۈزىتىپ يۈر، قانداق قىلىدىكەن، – دەپ تاپشۇرۇپتۇ. شۇنداق قىلسا، سىيىرنىڭ ئىچىدە بىر كۆك سىيىر بار ئىكەن. ئۇ ئوتلاققا بارغاندا، <MS/>قۇلغا ئۆرۈك – مېغىز قۇسۇپ بېرىپ يۈرىدىكەن. <MS/>قۇل يېرىمىنى ئۆزى يەپ، يېرىمىنى ئانىسىغا ئەكېلىپ بېرىپ يۈرىدىكەن. بۇ ۋەقەنى قىزىغا كۈزەتكۈزۈپ يۈرۈپ ئۇبدان بىلگىنىدىن كېيىن چوڭ ئايالى ئەلبولسىننىڭ تىنىچلىقىنى ئاپتۇ. ئاخىرى <FR/>قويۇپما قويماي يۈرۈپ، كۆك سىيىرنى سويغىزۋېتىدىغان بولۇپتۇ. قۇل كۆك سىيىرنى ئەكىلىدىغانغا يىغلاپ – يىغلاپ بارىدۇ. كۆك سىيىر يىغلاپ كەلگەن قىزنى كۆرۈپ، يەرگە قاراپ مۆڭىرەپ، ئاسمانغا قاراپ ئۆزىگە كېلىپ: «يىغلىما، مەن ئەسلى <FR/>سەن ئۈچۈن يارالغانمەن، مېنى سويغاندا، ھېچ كىمگە سەزدۈرمەي تۆرت ئايىغىمنى، <MS/>دوغلاق قوسۇغۇمنى، ئىككى مۈڭگۈزۈمنى، قارنىمنى، تىلىمنى ئال، ئۈچىيىمدىن بىر – ئىككى غۇلاچ ئال، شۇنداق قىل بارلىغىنى مەن كۈندە مېغىز قۇسۇپ بېرىپ يۈرگەن يەرگە ئاپىرىپ كۆمگىن. ئۈچ كۈندىن كېيىن ئاچقىن»، – دەپتۇ.

Fərqinə varmayan qız təəccüblə: “Eyvah, nə yeyirdim ki, qarnım acıyanda kolluqların üstündəki bir şeyləri yığıb yeyirdim,” demiş, ərik və kişmişlərini tez gizlətmiş. O qız (birinci yoldaşın qızı): “Gətir görüm, nə olursa olsun mən görüm,” deyə israrla durub alanda, cariyə çarəsizcə bir dənə kişmiş vermiş. Birinci yoldaşın qızı, əlinə kişmiş keçər-keçməz anasına qaçmış: “Ana, ‘kimsəsiz yerlərdə inək otarıb burnu axıb, canı çıxmış, evə gələndə qab suyu içib, suyla girib, küllə çıxan o hiyləgər cariyə qədər ağlın, zəkan yoxdur səndə, ey cadu’ deyə mənə axşama qədər qışqırırsan. Onun kimi hər gün ərik və kişmiş yesəydim, mən də ağıllı olardım,” demiş. Anası dərhal qızının əlindəki kişmişi alıb dadmış və qızına: “Cariyənin arxasından get, nə edəcəkmiş, bir bax,” deyə tapşırmış. Məgər, inəklərin arasında bir göy inək varmış. O, otlağa gedəndə, cariyəyə ərik və kişmiş qusub verirmiş. Cariyə yarısını özü yeyər, yarısını da anasına gətirərmiş. Bu hadisəni qızına izlətdirib yaxşıca öyrəndikdən sonra birinci yoldaş Elbolsının rahatlığını əlindən almış. Nəhayət, israr edə-edə, göy inəyi kəsdirməyə qərar vermiş. Cariyə, göy inəyi gətirməyə ağlaya-ağlaya getmiş. Göy inək, ağlayaraq gələn qızı görəndə, yerə baxıb böyürmüş, göyə baxıb iç çəkmiş: “Ağlama, mən zatən sənin üçün yaradıldım, məni kəsəndə, heç kimə hiss etdirmədən dörd ayağımı, sallanan qarnımı, iki buynuzumu, daxili orqanlarımı, dilimi götür, bağırsağımdan bir-iki qulac götür, sonra hamısını mənim hər gün kişmiş qusub verdiyim yerə aparıb basdır. Üç gün sonra aç,” demiş.

Жігіт молладан ешнәрсе өнбеген соң, не істерін білмей құса болып, қолына қаршығасын қондырып, жүріп кетеді. Бір жерге келгенде, бір қоян қашады. Қаршығаны қоя берсе, қоянға қарамай, ұшқан бойынша әлгі жапырақ түскен үйдің шаңырағына барып қонып, отырып алады. Әрі шақырса келмейді, бері шақырса келмейді. Ақыры жігіт үйдің қасына келеді. Қаршыға шаңырақтан үйдің ішіне үңіліп отыр екен. Айқай салып шақырса да, қарамапты. «Әке-ау, бұл қалай?» – деп, атынан түсіп, үйге кіруге рұқсат сұрайды, Кемпір шығып:

Meanwhile, the young man, unable to find answers even from the mullah, sank into sorrow. He took his falcon and wandered away. Somewhere along the road, he saw a rabbit and released his bird — but instead of chasing the rabbit, the falcon flew straight toward the yurt where the leaf had fallen and perched on its smoke hole. No matter how he called, the falcon would not return. Finally, the young man rode up to the house. The bird was peering down into the yurt through the smoke hole. He shouted to it, but it didn’t move. Perplexed, he dismounted and called out for permission to enter. The old woman stepped outside and said:

Yigit mulladan hech qanday naf chiqmagach, nima qilishini bilmay g‘amga botib, qo‘liga qarshig‘asini (ovchi qushini) qo‘ndirib, yo‘lga chiqibdi. Bir yerga kelganida, bir quyon qochadi. Qarshig‘ani qo‘yib yuborsa, u quyonga qaramay, uchganicha borib, haligi yaproq tushgan uyning shonig‘rog‘iga (tepa darchasiga) borib qo‘nib oladi. U tomondan chaqirsa kelmaydi, bu tomondan chaqirsa kelmaydi. Oxiri yigit uyning yoniga keladi. Qarshig‘a shonig‘roqdan uyning ichiga termulib o‘tirgan ekan. Hayqirib chaqirsa ham qaramapti. «Yo tavba, bu qanday savdo?» – deb, otidan tushib, uyga kirishga ruxsat so‘raydi, kampir chiqib:

Genç adam molladan hiçbir fayda olmayınca, ne yapacağını bilemeyip kederlenmiş, eline şahinini kondurup yola çıkmış. Bir yere geldiğinde, bir tavşan kaçmış. Şahini bırakınca, tavşana bakmadan, uçtuğu gibi o yaprağın düştüğü evin çatısına konup oturmuş. Çağırsa gelmez, öteye çağırsa gelmez. Sonunda genç adam evin yanına gelmiş. Şahin çatının deliğinden evin içine doğru bakıyormuş. Bağıra bağıra çağırsa da, hiç bakmamış. “Allah allah, bu nasıl iş?” diye, atından inmiş, eve girmek için izin istemiş, yaşlı kadın çıkıp:

يىگىت <MS/>موللىدىن ھېچ نەرسە ئوڭمىغاندىن كېيىن، نېمە قىلىشىنى بىلمەي غەزەپلىنىپ، قولىغا قارچىغىسىنى قوندۇرۇپ، يۈرۈپ كېتىدۇ. بىر يەرگە كەلگەندە، بىر توشقان قاچىدۇ. قارچىغىنى قويۇپ بەرسە، توشقانغا قارىماي، ئۇچقان بويىچە ھېلىقى يوپۇرماق چۈشكەن ئۆينىڭ <MS/>چاڭغىراغىغا بېرىپ قونۇپ، ئولتۇرىدۇ. ئۇياققا چاقىرىسا كەلمەيدۇ، بۇ ياققا چاقىرىسا كەلمەيدۇ. ئاخىرى يىگىت ئۆينىڭ قېشىغا كېلىدۇ. قارىسا <MS/>چاڭغىراقتىن ئۆينىڭ ئىچىدە دىققەت بىلەن قاراپ ئولتۇرىدىكەن. ۋاقىراپ چاقىرسىمۇ، قارىماپتۇ. «بۇ قانداق بولغىنى؟» – دەپ، ئېتىدىن چۈشۈپ، ئۆيگە كىرىشكە رۇخسەت سورايدۇ <MS/>موماي چىقىپ:

Gənc adam molladan heç bir şey çıxmayınca, nə edəcəyini bilməyib kədərlənmiş, əlinə şahinini qondurub yola çıxmış. Bir yerə gələndə, bir dovşan qaçmış. Şahini buraxınca, dovşana baxmadan, uçduğu kimi o yarpağın düşdüyü evin damına qonub oturmuş. Çağırsa gəlməz, o tərəfə çağırsa gəlməz. Sonda gənc adam evin yanına gəlmiş. Şahin damın deşiyindən evin içinə doğru baxırmış. Qışqıra-qışqıra çağırsa da, heç baxmamış. “Allah, Allah, bu necə işdir?” deyə, atından düşmüş, evə girmək üçün icazə istəmiş, yaşlı qadın çıxıb:

– Менің ұя салатын қуатым да, қауқарым да жоқ. «Керек, керек» деп қақсай берсем, құстың бәрі ағайыным, көп болып көмектесіп, ұя салып берер, – деп келіспейді.

— I have neither the strength nor the skill to build a nest. If I just keep calling “kerek, kerek” (in Kazakh need, need) all the birds, my kin, will take pity on me and build one for me.

- Mening uya qurishga kuchim ham, qudratim ham yo‘q. "Kerak, kerak," deb qichqirsam, hamma qushlar qarindoshlarim, ko‘pchilik bo‘lib yordamlashib, uya qurib berishadi, deb rozi bo‘lmaydi.

“Benim yuva yapacak gücüm de, kuvvetim de yok. ‘Lazım, lazım’ diye durmadan söylenirsem, bütün kuşlar akrabam, çok olup yardım eder, yuva yapıp verirler,” diye razı olmamış.

– مېنىڭ ئۇگا سالىدىغان كۈچۈممۇ، قۇۋىتىممۇ يوق. «كېرەك، كېرەك» دەپ قاقشاۋەرسەم، قۇشلارنىڭ ھەممىسى قېرىنداشلىرىم، كۆپ بولۇپ ياردەملىشىپ، ئۇگا سېلىپ بېرەر، – دەپ كېلىشمەيدۇ.

“Mənim yuva edəcək gücüm də, qüvvətim də yoxdur. ‘Lazımdır, lazımdır’ deyə durmadan söylənsəm, bütün quşlar qohumum, çox olub yardım edər, yuva edib verərlər,” deyə razı olmamış.

Сауысқан көкектің көмегін күтпей-ақ, ұя салуға кірісті. Ол ұясының қабырғаларын жас бұтақтармен мықтап байланыстырды. Іші-тысын саз балшықтармен сылады. Кішкене бұтақтардан құрастырып, шағын қақпалы есік жасады. Ұяның астына мамықтан төсек төседі. Ал көкектің «керек, керек» деп қақсай-қақсай даусы қарлығып, тілі сақау болды. Ол кейінгі жылдарда «керек» дегендегі р-ды айта алмай, «керек» деудің орнына «келек, келек» дейді. Сондықтан жұрт оны кекетіп «көкек» деп атайтын болды. Сол көкектің күні бүгінге дейін өзімдікі деген ұясы да, үй-іші де жоқ. Жұмыртқасын кез келген ұяға табады, оны басқа құстар басып, балапан шығарады. Шібилер жетім өседі.

The magpie realized it was useless to argue and decided to start building on its own. It wove the walls of its nest tightly with young twigs, plastered the inside and outside with wet clay, and even made a small doorway from thin sticks. On the bottom, it spread a soft bed of feathers. Meanwhile, the cuckoo kept shouting “kerek, kerek” until its voice grew hoarse and its tongue stumbled. Over time, it could no longer pronounce the R sound in “kereк” (“need”) and instead began to say “kelek, kelek.” That’s why, the birds started mocking it and calling it “kokek” (in Kazakh the cuckoo). And so, even to this very day, the cuckoo has no nest or home of its own. It lays its eggs in the nests of other birds, who hatch and raise its chicks for it, leaving the cuckoo’s young to grow up as orphans.

Qarg‘a kakkaning yordamini kutmasdan, uya qurishga kirishdi. U uya devorlarini yosh novdalar bilan mustahkam bog‘ladi. Ichki va tashqi tomondan loy bilan suvaladi. U kichik-kichik shoxchalardan eshik yasadi. Uyaning ostiga momiqdan to‘shak solinadi. Ko‘kek esa "kerak, kerak" deb qichqirib, ovozi bo‘g‘ilib, tili lol bo‘lib qoldi. Keyingi yillarda u "kerak" degan so'zni ayta olmay, "kerak" degan so'zning o'rniga "kelak, kelak" deydi. Shuning uchun odamlar uni masxara qilib "kakku" deb atay boshladilar. O‘sha kakkaning bugungi kungacha o‘ziniki deb hisoblangan uyasi ham, oilasi ham yo‘q. Tuxumini har qanday uyada topadi, uni boshqa qushlar bosib, jo‘ja chiqaradi. Chivinlar yetim o‘sadi.

Saksağan guguk kuşunun yardımını beklemeden yuva yapmaya girişmiş. O yuvasının duvarlarını genç dallarla sıkıca birleştirmiş. İçini dışını çamurla sıvamış. Küçük dallardan birleştirerek, küçük kapılı bir giriş yapmış. Yuvanın altına pamuktan yatak döşemiş. Guguk kuşunun ise “gerek, gerek” diye durmadan söylene söylene sesi kısılmış, dili peltek olmuş. O sonraki yıllarda “gerek” derken ‘r’ harfini söyleyemez, “gerek” demek yerine “gelek, gelek” dermiş. Bu yüzden halk onu alay ederek “guguk kuşu” diye adlandırmış. O guguk kuşunun bugüne kadar kendine ait bir yuvası da, ailesi de yokmuş. Yumurtasını rastgele bir yuvaya bırakır, onu başka kuşlar kuluçkaya yatırır, civcivleri çıkarırmış. Yavrular yetim büyürmüş.

سېغىزخان كاككۇكنىڭ ياردىمىنى كۈتمەيلا، ئۇگا سېلىشقا كىرىشىدۇ. ئۇ ئۇگىسىنىڭ تاملىرىنى ياش پۇتاقلار بىلەن مىقتاپ باغلاشتۇرىدۇ. ئىچى – تېشىنى سازلىق پاتقاقلار بىلەن سىلايدۇ. كىچىككىنە پۇتاقلاردىن قۇراشتۇرۇپ، كىچىك قاقپىسى بار ئىشىك ياسىدى. ئۇگىنىڭ ئاستىغا مامۇقتىن ئورۇن سالىدۇ. كاككۇكنىڭ بولسا «كېرەك، كېرەك» دەپ قاخشاپ – قاخشاپ ئۈنى خىرىلداپ، تىلى توغرا سۆزلىمەي قالىدۇ. ئۇ كېيىنكى يىللاردا «كېرەك» دېگەندىكى ر – نى ئېيتالماي، «كېرەك» دېيىشنىڭ ئورنىغا «كېلەك، كېلەك» دەيدۇ. شۇڭلاشقا يۇرت ئۇنى كامسىيتىپ «كاككۇك» دەپ ئاتايدىغان بولدى. شۇ كاككۇكنىڭ <FR/>كۈنى بۈگۈنگىچە ئۆزەمنىڭكى دېگەن ئۇگىسىمۇ، ئۆي – ئىچىمۇ يوق. تۇخۇمىنى <FR/>دۇچ كەلگەن ئۇگىغا تۇغىدۇ، ئۇنى باشقا قۇشلار بېسىپ، چۈجە چىقىرىدۇ. كىچىك چۈجىلەر <MS/>يىتىم ئۆسىدۇ.

Sağsağan quququşunun yardımını gözləmədən yuva etməyə girişmiş. O yuvasının divarlarını gənc budaqlarla sıxıca birləşdirmiş. İçini-çölünü palçıqla suvayıb. Kiçik budaqlardan birləşdirərək, kiçik qapılı bir giriş edib. Yuvanın altına pambıqdan yataq sərmiş. Quququşunun isə “lazım, lazım” deyə durmadan söylənə-söylənə səsi batmış, dili pəltək olmuş. O sonrakı illərdə “lazım” deyərkən ‘r’ hərfini deyə bilməz, “lazım” demək yerinə “lazım, lazım” deyərmiş. Bu səbəbdən xalq onu lağ edərək “quququşu” deyə adlandırıb. O quququşunun bu günə qədər özünə aid bir yuvası da, ailəsi də yoxmuş. Yumurtasını rast gələ bir yuvaya buraxır, onu başqa quşlar kürtyatırar, cücələri çıxarmış. Balalar yetim böyüyərmiş.

Шаң жақындаған сайын кербестінің шабысы да ширайды. Осылай шаңды ертумен тағы екі күн шабады. Бір мезгілде артына қараса, шаңнан бір қара созылып шығып, тартып келеді екен. Балада зәре жоқ. Анда-санда кербестінің көзін сүртіп қояды. Қара жақындап, дүбірі де естілген сайын, кербесті құстай ұшады.

The nearer the dust came, the faster the dapple-gray ran. For two more days they galloped with the dust cloud following them. At one moment, when the boy looked behind, he saw a dark shape emerging from the dust, chasing them at full speed. The boy was terrified . From time to time, he wiped the horse’s eyes. As the dark shape drew closer and its rumbling could be heard, the dapple-gray flew like a bird.

Chang yaqinlashgani sayin kerbestning yugurishi ham kuchayadi. Shu tariqa changni eritib, yana ikki kun yugurishadi. Birdan orqasiga qarasa, changdan bir qora cho'zilib chiqayotgan ekan. Bolaning yuragi chiqib ketayozdi. Vaqti-vaqti bilan u takabburning ko‘zlarini artib qo‘yadi. Qora yaqinlashganda va uning tovushi eshitilganda, u takabbur qush kabi uchadi.

Toz bulutu yaklaştıkça doru atın koşusu da hızlanmış. Böylece toz bulutunu arkasında bırakarak iki gün daha koşmuş. Bir ara arkasına bakmış, toz bulutunun önüne çıkarak kapkara bir şey uzayıp geliyormuş. Çocukta hiç cesaret kalmamış. Arada bir doru atın gözünü silmiş. Kara şey yaklaştıkça, ayak sesleri duyuldukça, doru at kuş gibi uçuyormuş.

چاڭ يېقىنلىغانسىرى تورۇق ئاتنىڭ چېپىشىمۇ نۇرلىنىدۇ. مۇشۇنداق چاڭنى ئەگەشتۈرۈپ يەنى ئىككى كۈن چاپىدۇ. بىر مەزگىلدە<FR/> كەينىگە قارىسا، چاڭدىن بىر قارا سوزۇلۇپ چىقىپ، تارتىپ كېلىۋاتاتتى. بالىنيڭ <FR/>يۈرىكى ئاغزىغا كەلدى. ئاندا – ساندا تورۇق ئاتنىڭ كۆزىنى سۈرتۈپ قويىدۇ. قارا يېقىنلاپ، دۈكۈرنى ئاڭلىنغانسىرى، تورۇق ئاتنى قۇشتەك ئۇچىدۇ.

Toz buludu yaxınlaşdıqca qızılı rəng atın qaçışı da sürətlənmiş. Beləcə toz buludunu arxasında buraxaraq iki gün daha qaçmış. Bir ara arxasına baxmış, toz buludunun qarşısına çıxaraq qapqara bir şey uzanıb gəlirmiş. Uşaqda heç cəsarət qalmamış. Arada bir qızılı rəng atın gözünü silmiş. Qara şey yaxınlaşdıqca, ayaq səsləri eşidildikcə, qızılı rəng at quş kimi uçurmuş.

Кербестінің жүрісіне бір ғана ұшқан құс болмаса, ешбір хайуан баласы еріп болар емес. Кербестіден басқа жылқы болса, келе жатқан қара әлдеқашан қуып жеткендей. Кербесті кербестілігімен ғана баланы қуып келе жатқан ажалға бермей, алып ұшып келе жатады.

No creature could match the horse’s pace—only a bird in flight could compare. If it were any horse other than the dapple-gray, the dark beast would have caught up long ago. But the dapple-gray, with all its strength and spirit, carried the boy swiftly away from death.

Kerbestning yurishiga faqat bitta uchgan qush ergashadi, boshqa hech qanday hayvon bolasi ergashmaydi. Kerbestidan boshqa otlar bo‘lsa, kelayotgan qora allaqachon quvib yetganga o‘xshaydi. Faqat o‘zining takabburligi tufayli u bolani quvib kelayotgan o‘limga bermay, uni olib uchadi.

Doru atın gidişine sadece uçan bir kuş yetişebilirdi, başka hiçbir hayvan ona eşlik edemezdi. Doru attan başka bir at olsaydı, o gelen siyah şey çoktan yakalamış olurdu. Doru at, kendi özelliğiyle (asil hızıyla) çocuğu kovalayan ölümden vermeyip, onu alıp uçarcasına dörtnala ilerliyordu.

تورۇق ئاتنىڭ يۈرىشىگە <FR/>بىرلا ئۇشقان قۇش بولمىسا، ھېچ بىر ھايۋان بالىسى ئەگىشەر ئەمەس. تورۇق ئاتتىن باشقا ئات بولسا، كېلىۋاتقان قارا بىر دەمدىلا قوغلاپ يېتەتتى. تورۇق ئاتنىڭ تورۇق ئاتلىقى بىلەنلا بالىنى قوغلاپ كېلىۋاتقان ئە جەلگە بەرمەي، ئېلىپ ئۇچۇپ كېلىۋاتىدۇ.

Qızılı rəng atın qaçışına sadəcə uçan bir quş çata bilərdi, başqa heç bir heyvan ona yoldaşlıq edə bilməzdi. Qızılı rəng atdan başqa bir at olsaydı, o gələn qara şey çoxdan tutmuş olardı. Qızılı rəng at, öz xüsusiyyətiylə (əsl sürətiylə) uşağı qovalayan ölümdən verməyib, onu alıb uçarmış kimi dördnala irəliləyirdi.

Қараны осылай артына салумен кербесті тағы бір күн жүрді. Бала артына бұрылып қараса, бұлдырап көрінген қара жақындап қалған екен, қуып келеді екен. Көз тоқтатып қарауға баланың жүрегі тоқтамайды. Кербестінің көзін сүртіп, бауырына қамшыны сипай ұрумен болады. Жақындағанын білген сайын, кербесті өршеленіп шабумен келеді. Кербестінің осы кездегі шабысына көз тоқтатып болмайтын еді. Бір уақытта бала артына бұрылып қараса, айтқандай, түсінде көрген қара қасқыр тілі сала құлаш шығып кеткен, сілекейі шұбырып, аузын арандай ашып, құлаштап ұрып келеді екен. Мұны көргенде, жан алатын әзірейіл артынан қуып жеткендей сезіледі. «жалғыз менен басқа, рақым етер ешкім жоқ қой!» – дегендей, кербесті де ұшқан құстай алып келеді.

For another whole day they galloped, leaving the dark figure behind. When the boy turned again, he saw the dark shape much closer, still chasing. His heart trembled too much to look steadily. He kept wiping the horse’s eyes and gently striking its side with his whip. The closer the pursuer drew, the more furiously the dapple-gray ran. Its gallop at that moment was something no eye could take in fully and it was pure lightning. When the boy finally turned his head once more, he saw exactly what he had seen in his dream: a huge black wolf, its tongue stretched out a fathom long, drooling, mouth gaping wide, charging with terrifying speed. Seeing this, the boy felt as though the Angel of Death himself was chasing him. –There’s no one to save me but you! – he thought, and the dapple-gray, as if understanding, soared like a bird, carrying him away.

Qora otni orqaga tashlab, takabbur yana bir kun yurdi. Bola orqasiga o‘girilib qarasa, g‘ira-shira qorong‘ilik yaqinlashib kelayotgan edi, u quvib kelayotgan edi. Bolaning yuragi ko'zdan kechira olmaydi. U Kerbestning ko‘zlarini artib, qornini qamchi bilan silab qo‘ydi. U yaqinlashib kelayotganini ko'rgani sayin kerabeshning yugurishi kuchayib borardi. Kerbestning bu daqiqadagi harakatiga ko'z tashlab bo'lmasdi. Bir vaqt bola orqasiga o‘girilib qarasa, xuddi tushida ko‘rgan qora bo‘ri tilini chiqarib so‘lagi oqib, og‘zini katta ochib, quloch yozib kelayotganini ko‘rdi. Buni ko‘rganingizda, jon oluvchi Azroil orqasidan quvib yetgandek tuyuladi. "Yolg‘iz o‘zimdan boshqa hech kim rahm-shafqat qilmaydi-ku!" degandek, taka ham uchib ketayotgan qush kabi olib kelinadi.

Kara şeyi böyle arkasında bırakarak doru bir gün daha yürümüş. Çocuk arkasına dönüp baktığında, bulanık görünen kara şeyin iyice yaklaştığını, onu kovaladığını görmüş. Çocuğun kalbi yerinden çıkacak gibi atıyormuş, gözlerini bile durdurup bakamıyormuş. Doru atın gözünü silip, karnına kamçıyı vurarak devam ediyordu. Yaklaştığını anladıkça, doru daha da hırslanarak koşuyordu. Doru o anki koşusuna göz yetişmek mümkün değildi. Bir ara çocuk arkasına dönüp baktığında, dediği gibi, rüyasında gördüğü kara kurt dilini bir kulaç dışarı çıkarmış, salyaları akarak, ağzını kocaman açmış, kulaç kulaç vurarak geliyormuş. Bunu gördüğünde, sanki canını alacak Azrail arkasından yetişmiş gibi hissetmiş. “Benden başka kimse merhamet etmeyecek mi!” dercesine, doru da uçan bir kuş gibi onu taşıyıp geliyormuş.

قارىنى مۇشۇنداق كەينىگە سېلىش بىلەن تورۇق ئات يەنى بىر كۈن يۈرىدۇ. بالا كەينىگە بۇرۇلۇپ قارىسا، يىراقتىن كۆرۈنگەن قارا يېقىنلاپ قالغان ئىكەن، قوغلاپ كېلىۋېتىپتۇ. كۆز توختىتىپ قاراشقا بالىنىڭ يۈرىگى چىدىمايدۇ. تورۇق ئاتنىڭ كۆزىنى سۈرتۈپ، كەينىگە <MS/>قامچا بىلەن سىيپاپ ئۇرۇش بىلەن بولدى. يېقىنلىغىنىنى بىلگەنسىرى، تورۇق ئاتنى تېزلىتىپ چېپىش بىلەن بولدى. تورۇق ئاتنىڭ <FR/>مۇشۇ پەيتىكى چېپىشىغا كۆز يۈگەرتىپ بولماس ئىدى. بىر ۋاقىتتا بالا كەينىگە بۇرۇلۇپ قارىسا، ئېيتقاندەك، چۈشىدە كۆرگەن قارا بۆرە <FR/>تىلى ساڭگىلاپ چىقىپ كەتكەن، شۆلگىيى ئېقىپ، ئاغزىنى يوغان ئېچىپ، ئۆزىنى تاشلاپ چاپقىلاپ كېلىۋاتاتتى. بۇنى كۆرگەندە، جان ئالىدىغان ئەزىرايىل كەينىدىن قوغلاپ يەتكەندەك سېزىلەتتى. «يالغۇز مېنىڭدىن باشقا، رەخىم ئېتەر ھېچ كىم يوققۇ!» – دېگەندەك، تورۇق ئاتنىمۇ <FR/>ئۇچقان قۇشتەك ئېلىپ كېلىدۇ.

Qara şeyi belə arxasında buraxaraq qızılı rəng bir gün daha yerimiş. Uşaq arxasına dönüb baxanda, dumanlı görünən qara şeyin yaxşıca yaxınlaşdığını, onu qovaladığını görmüş. Uşağın ürəyi yerindən çıxacaq kimi döyünürdü, gözlərini belə durdurub baxa bilmirdi. Qızılı rəng atın gözünü silib, qarnına qamçını vuraraq davam edirdi. Yaxınlaşdığını anladıqca, qızılı rəng daha da hiddətlənərək qaçırdı. Qızılı rəng atın o anki qaçışına göz yetişmək mümkün deyildi. Bir ara uşaq arxasına dönüb baxanda, dediyi kimi, yuxusunda gördüyü qara canavar dilini bir qulac çölə çıxarmış, ağız suyu axaraq, ağzını kocaman açmış, qulac-qulac vuraraq gəlirmiş. Bunu gördüyündə, sanki canını alacaq Əzrail arxasından yetişmiş kimi hiss etmiş. “Məndən başqa heç kim mərhəmət etməyəcəkmi!” deyərcəsinə, qızılı rəng at da uçan bir quş kimi onu daşıyıb gəlirmiş.

Бір күні бүркіт қара қарғаға кезігіп: – Қарағым, екеуіміздің де тегіміз құс, бірақ сендер жуас құссыңдар, не болса соны жеп, үш жүз жылға дейін өмір сүресіңдер. Ал біз болсақ, отыз жастан әрең асып барып жығыламыз. Бұл қалай? – деп сұрапты.

One day, an eagle met a black raven and said: — My dear cousin, we’re both birds, yet you live three hundred years, eating anything you find, while we eagles barely live past thirty. How can that be?

Bir kuni burgut qora qarg'aga duch kelib: - Qarag'im (bolam), ikkalamizning ham naslimiz qush, biroq sizlar yuvosh qushsizlar, nima bo'lsa shuni yeb, uch yuz yilgacha umr ko'rasizlar. Biz bo'lsak, o'ttiz yoshdan arang oshib borib yiqilamiz (o'lamiz). Bu qanday bo'ldi? – deb so'rabdi.

Eskiden bir gün kartal kara kuzgunla karşılaşmış ve demiş ki: “Canım benim, ikimizin de soyu kuş, ama siz uysal kuşlarsınız, ne olursa onu yiyip, üç yüz yıla kadar ömür sürersiniz. Biz ise, otuz yaştan zar zor aşıp sonra ölürüz. Bu nasıl oluyor?” diye sormuş.

بىر كۈنى بۈركۈت قارا قارغىغا ئۇچرىشىپ: – كۆز نۇرۇم، ئىككىمىزنىڭمۇ تېگىمىز قۇش، بىراق سىلەر يۇگاچ قۇشسىلەر، نېمە بولسا شۇنى يەپ، ئۈچ يۈز يىلغىچە ئۆمۈر سۈرىسىلەر. ھە بىز بولساق، ئوتتۇز ياشتىن ئاران ئېشىپ بېرىپ يىقىلىمىز. بۇ قانداق؟ – دەپ سوراپتۇ.

Əvvəllər bir gün qartal qara quzğunla qarşılaşmış və demiş ki: “Canım mənim, ikimizin də nəsli quş, amma siz uysal quşlarsınız, nə olursa onu yeyib, üç yüz ilə qədər ömür sürürsünüz. Biz isə, otuz yaşdan güclə aşıb sonra ölürük. Bu necə olur?” deyə soruşmuş.

Кептер қатты қайғырып: «Балапандарымды өлтіріп , ұямды талқандаған кім екен деші? Әлде торғай шығар! Сол-ақ сұмпайы еді», – деп күңіреніпті. Сонан ол ұшып отырып құс патшасы көкекке келіп, торғайдың үстінен мұңын шағып, еңіреп қоя беріпті. Онан өшін алып беруді өтініпті.

Overcome with grief, the pigeon cried out: — Who could have killed my chicks and destroyed my home? Could it be that wretched sparrow? Only he would do something so vile! She flew straight to the king of birds, the cuckoo, and, weeping bitterly, told him everything. She begged for justice and revenge.

Kabutar qattiq qayg‘urib: "Polaponlarimni o‘ldirib, uyamni vayron qilgan kim ekan-a? Balki chumchuqdir! O‘zi juda surbet edi", – deb nola qilibdi. So‘ng u uchib borib, qushlar podshohi bo‘lgan kukkukka (kakulga) kelib, chumchuqning ustidan dod-voy qilib, hasratini aytibdi. Undan o‘chini olib berishni o‘tinibdi.

Güvercin çok üzülmüş: “Yavrularımı öldürüp, yuvamı darmadağın eden kimmiş acaba? Yoksa serçe mi! O zaten sinsiydi,” diye inlemiş. Ondan sonra uçup kuşların kralı guguk kuşuna gelmiş, serçenin yaptıklarından şikayet edip, hıçkıra hıçkıra ağlamış. Ondan intikamını almasını rica etmiş.

كەپتەر قاتتىق قايغۇرۇپ: « چۈجۈلىرىمنى ئۆلتىرىپ، ئۇگامنى بىچىت قىلغان كىمكىن دېگىنە؟ بەلكىم قۇشقاچمىكىن! شۇ بىر قىسىمدەك ئېدى»، – دەپ <MS/>قاخشىدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ ئۇچۇپ ئولتۇرىپ قۇش پادىشاسى كاككۇكقا كېلىپ، قۇشقاچنىڭ ئۈستىدىن دەردىنى ئېيتىپ، يىغلاپ كېتىپتۇ. ئۇنىڭدىن ئۆچىنى ئېلىپ بېرىشىنى ئۆتۈنۈپتۇ.»

Göyərçin çox üzülmüş: “Balalarımı öldürüb, yuvamı darmadağın edən kim imiş görəsən? Yoxsa sərçəmi! O onsuz da hiyləgər idi,” deyə inildəmiş. Ondan sonra uçub quşların kralı ququ quşuna gəlmiş, sərçənin etdiklərindən şikayət edib, hıçqıra-hıçqıra ağlamış. Ondan intiqamını almasını xahiş etmiş.

Мән-жайды ұққаннан кейін құс патшасы көкек қатты ашуланып қасындағы қарғаға: – Дереу торғайды ұстап алып кел, – деп әмір беріпті.

Hearing her story, the cuckoo grew furious. Turning to the crow standing nearby, he commanded: — Go at once and bring me that sparrow!

Vaziyatni tushungach, qushlar podshohi kakkuk qattiq g'azablanib, yonidagi qarg'aga: - Darhol chumchuqni tutib kel, - deb buyruq beribdi.

Durumu anlayan kuşların kralı guguk kuşu çok sinirlenmiş, yanındaki kargaya: “Hemen serçeyi yakalayıp getir,” diye emretmiş.

ئەھۋالىنى ئۇقۇشقاندىن كېيىن قۇش پادىشاسى كاككۇك قاتتىق ئاچىقلىنىپ قېشىدىكى قارغىغا: – دەررۇ قۇشقاچنى تۇتۇپ ئېلىپ كەل، – دەپ بۇيرۇق بېرىپتۇ.

Vəziyyəti başa düşən quşların kralı ququ quşu çox əsəbləşmiş, yanındakı qarğaya: “Dərhal sərçəni tutub gətir,” deyə əmr etmiş.

– Арамтамақ! – деп ақырыпты құс патшасы көкек. Сонан соң қасындағы сауысқанға: – Сауысқан, әккі торғайдың қол-аяғын байлап алдыма әкел, тез бол! – деп әмір беріпті.

— You liar! — thundered the cuckoo, enraged. Then he turned to the magpie beside him and said: — Magpie! Tie up that cunning sparrow’s hands and feet and bring him before me, quickly!

- Yirtqich! - deb qichqirdi qushlar qiroli kakku. Keyin yonidagi zog‘chaga: "Qaldirg‘och, ayyor chumchuqning qo‘l-oyog‘ini bog‘lab, oldimga olib kel, tezroq!" - deb buyruq berdi.

“Açgözlü!” diye bağırmış kuşların kralı guguk kuşu. Ondan sonra yanındaki saksağana: “Saksağan, kurnaz serçenin elini ayağını bağlayıp karşıma getir, çabuk ol!” diye emir vermiş.

– ھارامتاماق! – دەپ ۋاقىراپتۇ قۇش پادىشاسى كاككۇك. شۇنىڭدىن كېيىن قېشىدىكى سېغىزخانغا: – سېغىزخان، مونۇ قۇشقاچنىڭ قول – ئايىغىنى باغلاپ ئالدىمغا ئەكەل، تېز بول! – دەپ بۇيرۇق بېرىپتۇ.

“Açgözlü!” deyə bağırmış quşların kralı ququ quşu. Ondan sonra yanındakı sağsağana: “Sağsağan, hiyləgər sərçənin əlini-ayağını bağlayıb qarşıma gətir, cəld ol!” deyə əmr vermiş.