Корпустан іздеу

– Енді әр ит әр нәрсені ойлайды да.

-Well, every dog has its own thoughts.

- Endi har bir it har xil narsalarni o‘ylaydi.

Her köpek farklı şeyl düşünür.

– ئەمدى ھەر ئىت ھەر نەرسىنى ئويلايدۇدە.

Hər bir it fərqli şeylər düşünür.

– Онда біздің Ақтабан не ойлап жатыр? Көзіне қарашы.

-Then what do you think Aktaban is thinking about? Look into his eyes…

- Unda bizning Oqtobon nima haqida o‘ylayapti? Ko‘zlariga qarang.

O zaman bizim Aqtabanne düşünüyordur? Gözlerine baksana.

– ئۇندا بىزنىڭ ئاقتاپان نېمە ئويلاپ ياتىدىكىن؟ كۆزىگە قارىغىنە.

Bəs bizim Aktaban nə düşünür? Bax gözlərinə...

Әкем иттің көзіне қарап тұрды да:

-Father stared into the dog’s eyes for a moment and said,

Otam itning ko‘ziga tikilib qaradi-da va:

Babam köpeğin gözlerine baktı ve:

دادام ئىتنىڭ كۆزىگە قاراپ تۇردىدە:

Atam itin gözlərinə baxdı və dedi:

– Ақтабаның баяғы өзімен бірге туған күшіктерді ойлап, «олар не істеп жүр екен, тірі ме екен?» деп, сол сұрағына жауап таппай бас қатырып жатыр, – деді.

-He’s remembering the other puppies he was born with. Wondering where they are. If they’re still alive…

- Oqtobaning o‘zi bilan birga tug‘ilgan kuchuklarni o‘ylab, «ular nima qilishyapti, tirikmi?» degan savolga javob topolmay bosh qotiryapti, - dedi.

Aqtaban, kendisiyle doğan o yavruları düşünüyor, “onlar ne yapıyorlar, yaşıyorlar mı?” işte bu sorulara cevap bulamıyor ve öylece kafasını yoruyor,- dedi.

– ئاقتاپاننىڭ بايىقى ئۆزى بىلەن بىرگە تۇغۇلغان كۈچۈكلەرنى ئويلاپ، «ئۇلار نېمە قىلىپ يۈرىدىكىن، تىرىكمىكىن؟» دەپ، شۇ سوئالىغا جاۋاب تاپالماي بېشى قېتىپ ياتىدۇ، – دېدى.

Aktaban öz doğduğu balaları düşünür. “Görəsən onlar nə edirlər, yaşayırlar ya yox?” – bax bu suallara cavab tapa bilmir və ona görə də başı qarışır.

– Ә-ә-ә, сағынған екен ғой, иә. Онда сіз неге ертіп апарып көрсетіп келмейсіз?

-So, he’s missing them, - I said. Then why don’t you take him to see them?

- Ha-a-a, sog‘inibdi-da. Nima uchun o‘zingiz olib borib ko‘rsatmaysiz?

Aaah, özlemiş demek. O zaman neden götürüp göstermiyorsunuz?

– ھە-ئە-ئە، سېغىنغان ئىكەنغۇ، يە. ئۇندا سىز نېمىگە ئەگەشتۈرۈپ ئاپىرىپ كۆرسىتىپ كەلمەيسىز؟

Aaaah, demək ki darıxıb. Bəs niyə aparıb göstərmirsiniz?

– Өзі етті неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрмін.

-He’s a sturdy dog. I worry he’ll get tired on such a long journey.

- U go‘shtga o‘xshaydi. Uzoq safarga charchatib qo‘ymaslik uchun uni ergashtirmayapman.

Bu da etli bir şey. Uzun yolda yorarım diye götürmüyorum.

– ئۆزى ئاران يۈرىدىغۇ. يىراق يولدا چارچىتىپ ئالىمەنمۇ دەپ ئەگەشتۈرمەي يۈرىمەن.

O da ətlidir, uzun yolda əziyyət çəkər deyə aparmıram.

– Ол шынымен бірге туғандарын іздейтін болса шыдайды ғой өзі үшін. Жанын ауырта бермей апарып көрсетіп келсеңізші.

-But what if he really misses them, Dad? Doesn’t he deserve to see them again? Don’t make him suffer.

- Agar u haqiqatan ham qarindoshlarini qidirayotgan bo‘lsa, o‘zi uchun chidaydi. Uning jonini og‘ritmasdan, uni olib borib ko‘rsating.

Eğer gerçekten onları özlemişse katlanabilir. Canını acıtmadan götürüp gösteriverin

– ئۇ راستىنلا بىرگە تۇغۇلغانلىرىنى ئىزدەيدىغان بولسا چىدايدىغۇ ئۆزى ئۈچۈن. جېنىنى ئاغىرتىۋەرمەي ئاپىرىپ كۆرسىتىپ كېلىڭا.

Əgər doğrudan da darıxıbsa, dözər. Zərər vermədən aparıb göstərin də.

– Жарайды, ендігі жолы ерте шығайын.

-All right, - father said softly. Next time, I’ll bring him with me.

- Xo‘p, endigi safar ertaroq chiqaman.

Tamam, bir sonraki sefer götürüveririm.

– ماقۇل، كېيىنكى قېتىم ئەگەشتۈرىۋالاي.

Tamam, bir sonraki sefer götürüveririm.

Әкемнің келісімін алғасын өзімше Ақтабанға үлкен жақсылық жасағандай болып масаттанып қалдым. Қарызын өттедім-ау итімнің. Ойнап жүрген добымды жоғалтып алып таппай қойғанда, үйдін артындағы шалғыннан аяғымен дөңгелетіп алып шығып, тауып берген Ақтабаным ғой бұл менің. Ақтабаным жайлауға баратын еді, өзімен бірге туған күшіктерді (олар да дәл Ақтабандай үлкен ит болған шығар) көретін еді. Бірақ олай болмады...

After father agreed, I felt proud, as though I’d done something great for Aktaban. I thought I had repaid my debt to my dog. He had once found my missing ball, gently nudging it out from the backyard grass with his paw. He deserved this trip to the summer pastures - to see his siblings, who must have grown into mighty dogs like him. But it wasn’t meant to be…

Otamning roziligini olgach, o‘zimcha Oqtobanga katta yaxshilik qilgandek xursand bo‘ldim. Men itimning qarzini to‘ladim. O‘ynayotgan to‘pimni yo‘qotib qo‘yib, topolmay qolganimda, uyning orqasidagi o‘tloqdan oyog‘i bilan aylantirib olib chiqib, topib bergan Oqtobanim ekan. Oqtobanim yaylovga borardi, u bilan birga tug‘ilgan kuchukchalarni ko‘rardi (ular ham Aqtaban kabi katta itlar bo‘lishi mumkin). Lekin unday bo‘lmadi...

Babamın onayını aldıktan sonra, kendimce Aqtaban'a büyük bir iyilik yapmış gibi memnun kaldım. Köpeğimin borcunu ödedim. Oynarken kaybettiğim ve bulamadığım topu, evin arkasındaki çimlerde ayaklarıyla yuvarlayıp bulan Aqtaban'ım benim. Aqtabanyaylaya gidecekti, kendisiyle doğan yavruları (onlar da tıpkı Aqtabangibi büyük köpekler olmalı) görecekti. Ama öyle olmadı...

دادامنىڭ كېلىشىمىنى ئالغاندىن كېيىن ئۆزەمچە ئاقتاپانغا چوڭ ياخشىلىق ياسىغاندەك بولۇپ پەخىرلىنىپ قالدىم. قەرىزىنى ئۆتىدىماي ئىتىمنىڭ. ئويناپ يۈرگەن توپىمنى يوقىتىپ قويۇپ تاپالمىغاندا، ئۆينىڭ كەينىدىكى چۆپلۈكتىن پۇتى بىلەن دۇملىتىپ ئېلىپ چىقىپ، تېپىپ بېرگەن ئاقتاپىنىمغۇ بۇ مېنىڭ. ئاقتاپىنىم <MS/>يايلاققا بېرىپ، ئۆزى بىلەن <FR/>بىرگە تۇغۇلغان كۈچۈكلەرنى (ئۇلارمۇ دەل ئاقتاپاندەك چوڭ ئىت بولغاندۇ) كۆرىدىغان ئىدى. بىراق ئولاي بولمىدى...

Atamın razılığını aldıqdan sonra, sanki Aktabana böyük bir yaxşılıq etmişəm kimi içimdə rahatlıq hissi duydum. Elə bil, itimin borcunu qaytardım. Oynayarkən itirib tapa bilmədiyim topu evin arxasındakı otların arasında ayaqları ilə diyirlədib tapan Aktabanım mənim. Aktaban yaylağa gedəcəkdi, özü doğan balaları (onlar da yəqin ki, Aktaban kimi böyük itlər olublar) görəcəkdi. Amma belə olmadı...

Әкем колхоздың мал шаруашылығына байланысты бас маман болғасын алты ай қыс, алты ай жаз Үй көрмей, малшы ауылды аралаумен жүретін. Сондай бір кезекті сапарынан келе жатқанда өзен тасып ағып, суға кетіп, қайтыс болды.

My father, being a chief specialist in livestock management, spent six months of the year away from home, traveling among the shepherd villages. And on one such trip, while returning home, he tried to cross a flooded river… and drowned.

Otam kolxozning chorvachilik bo‘yicha bosh mutaxassisi bo‘lgani uchun olti oy qishda, olti oy yozda uy ko‘rmay, cho‘ponlar qishlog‘ini kezib yurardi. Shunday navbatdagi safardan qaytayotganida daryo toshib, suvga cho‘kib, vafot etdi.

Babam, kolhoz çiftliğinin hayvan yetiştiriciliği ile ilgili baş uzman olduğundan, altı ay kış, altı ay yaz ev yüzü görmeyerek, çoban köylerini dolaşırdı. İşte böyle iş gezilerinin birinden dönerken, nehir taşmış suya akarak vefat etti .

دادام كولخوزنىڭ مال چارۋىچىلىغىغا باغلىنىشلىق باش مۇتەخەسىس بولغاندىن كېيىن <MS/>ئالتە ئاي قىش، ئالتە ئاي ياز ئۆي كۆرمەي، مالچى يېزىلارنى ئارىلاپ يۈرەتتى. مۇشۇنداق <FR/>بىر نوۋەتتىكى سەپەرىدىن كېلىۋاتقاندا دەريا تېشىپ ئېقىپ، سۇغا كېتى، <FR/>قايتىش بولدى.

Atam kolxoz təsərrüfatında heyvandarlıq üzrə baş mütəxəssis olduğuna görə, altı ay qış, altı ay yay ev üzü görmədən çoban kəndlərini gəzib-dolaşırdı. Elə belə iş səfərlərindən birindən qayıdarkən, çay daşmış, suya düşərək vəfat etmişdi.

Түннің бір уағы болатын. Үйде шешем екеуміз ғана отырғанбыз. Шешем ұршық иіріп, мен оған әлем халықтарының ертегілерін оқып беріп отырғам. Бір кезде Ақтанкердің кісінеген дауысы естілді. Күндегі кісінегенінен мына кісінесі мүлде бөлек. Құлындағы дауысы шықты. Қылбұрау салғандай қылқына кісінейді. Сыртқа шығып қарасақ үсті-басы малмандай су. Жаманатты жүрегі сезді ме, шешем ойбайды салып, жылап жіберді. Әншейінде-ақ болмашыға күйіп-пісіп жүретін ауылды басына көтерді.

It was late at night. Only my mother and I were home. She was spinning yarn, and I was reading her folktales from around the world. Suddenly, we heard Aktanker whinny outside - but not his usual sound. This time, it was desperate, strangled, almost like a foal crying out. We rushed out and found him soaked through. My mother began to wail. Her heart had sensed something. Soon, the entire village was in an uproar

Vaqt yarim kecha edi. Uyda faqat onam va men o‘tirardik. Onam ip yigirar, men unga dunyo xalqlarining ertaklarini o‘qib berardim. Bir vaqt Aktankerning kishnagan ovozi eshitildi. Bu kishnash odatdagidan butunlay farq qiladi. Qulunning ovozi chiqdi. U burama soch qo‘yilgandek bo‘g‘ilib kishnaydi. Tashqariga chiqib qarasak, hamma yog‘i shalabbo. Yuragi yomonlikni sezdimi, onam yig‘lab yubordi. Odatda arzimagan narsaga kuyib-yonadigan qishloqni oyoqqa turg‘izdi.

Babam, kolhoz çiftliğinin hayvan yetiştiriciliği ile ilgili baş uzman olduğundan, altı ay kış, altı ay yaz ev yüzü görmeyerek, çoban köylerini dolaşırdı. İşte böyle iş gezilerinin birinden dönerken, nehir taşmış suya akarak vefat etti.

تۈننىڭ بىر يېرىمى بولغان. ئۆيدە ئانىمىز ئىككىمىزلا ئولتارغاندۇق. ئانام ئۇرچۇق ئىگىرىپ، مەن ئۇنىڭغا دۇنيا خەلىقلىرىنىڭ ھېكايىلىرىنى ئوقۇپ بېرىپ ئولتۇراتتىم. <FR/>بىر پەيتە ئاقتانكېرنىڭ كىشنىگەن ئاۋازى ئاڭلاندى. كۈندىكى كىشىنگەندىن مونۇ كىشىنىشى تامامەن باشقىچە. ھەيۋەتلىك ئاۋازى چىقتى. قىل ئارقان سالغاندەك بوغۇلۇپ كىشنەيدۇ. سىرتقا چىقىپ قارىساق ئۈستى-بېشى چىلىقىدە سۇ. يامانلىقنى يۈرىگى سەزدىمۇ، ئانام ۋايەي دەپ، يىغلاۋەتتى. ئادەتتىلا ئەرزىمەس نەرسىگە كۆيۈپ-پىشىپ يۈرىدىغان <FR/>يېزىنى بېشىغا كىيدى.

Atam kolxoz təsərrüfatında heyvandarlıq üzrə baş mütəxəssis olduğuna görə, altı ay qış, altı ay yay ev üzü görmədən çoban kəndlərini gəzib-dolaşırdı. Elə belə iş səfərlərindən birindən qayıdarkən, çay daşmış, suya düşərək vəfat etmişdi.

Елдің бірнеше азаматтары жиылып, өткелден бастап қарай өзенді жағалай іздеп, таңға жуық зорға дегенде Онда да Ақтабан өзеннің тарамдалған тұсында терекке тіреліп қалған жерінен тауып алып, жағасынан аузымен тістеп тұр екен. Қайта-қайта ұлып, біресе қыңсылай үріп қоймағаннан кейін не болды екен деп барғанда көріпті іздеушілер.

Men gathered and began searching along the riverbanks. Just before dawn, they found him. It was Aktaban who had found my father’s body - pinned under a tree root where the river branched. He was gripping the collar in his mouth, howling and whimpering, refusing to leave. The searchers had only come because of the dog’s relentless barking and crying.

Qishloqning bir necha fuqarosi to‘planib, kechuvdan boshlab daryo bo‘ylab qidirishdi va tongga yaqin zo‘rg‘a u yerda ham Oqtobon daryoning tarmoqlangan joyida daraxtga tiralgan joyda uni topib, og‘zi bilan yoqasidan tishlab turardi. Qidiruvchilar nima bo‘lganini bilmoqchi bo‘lib borishganida, u qayta-qayta uvillab, ba’zan g‘uvillab vovullayverganidan keyin ko‘rishdi.

Gece yarısıydı. Evde sadece annem ve ben oturuyorduk. Annem ip iğiriyordu, ben de ona dünya halklarının masallarını okuyordum. Bir ara, Aktanger'in kişnemesi duyuldu. Günlük kişnemesinden bu bambaşkaydı. Sesi tay gibi çıktı. Kelepçe atılmış gibi kişniyor. Dışarı çıkıp baktık ki, üzeri başı sırılsıklam. Kötü haberi kalbi mi hissetti , annem “ah” dedi ve ağlamaya başladı. Her zaman olmadık şeylere üzülen büzülen annem köyü başının üstüne kaldırdı. Komşulardan birkaç kişi toplandı ve geçitten başlayıp nehir boyunca aramaya başladılar, şafağa yakın, zor bela ve orada da Aqtaban, nehrin çatallandığı bir yerde bir kavak ağacına yaslanmış halde bulup, ağzıyla yakasından ısırarak tutuyormuş. Tekrar tekrar uluyor, bazen inleyerek havlıyormuş, sonra ne oldu diye merak edip yaklaştığında görmüşler.

ئەلنىڭ بىر نەچچە ئەزىمەتلىرى يىغىلىپ، تىز يەردىن باشلاپ قاراپ دەريانى ياقىلاپ ئىزدەپ، تاڭغا يېقىن <FR/>ئارانلا دېگەندە شۇندىمۇ ئاقتاپان دەرىيانىڭ تارماقلانغان ئېقىنىدا تېرەككە تىرىلىپ قالغان يېرىدىن تېپىۋېلىپ، ياقىسىدىن ئاغىزى بىلەن چىشلەپ تۇرغان ئىكەن. قايتا-قايتا ھاۋۇشىپ، بىر دەم قاڭشىپ ھۇۋلاپ قويمىغاندىن كېيىن نېمە بولدىكىن دەپ بارغاندا كۆرۈپتۇ ئىزدۈگۈچىلەر.

Gecə yarısıydı. Evdə yalnız anamla ikimiz oturmuşduq. Anam yun əyirirdi, mən isə ona dünya xalqlarının nağıllarını oxuyurdum. Bir an, Aktangerin kişnəməsi eşidildi. Hər günkü kişnəməsinə bənzəmirdi bu. Səsi tay kimi çıxırdı. Elə bil, bir şeydən azad olmuşdu – naləsi eşidilirdi. Çölə çıxıb baxdıq ki, başı ayağı su içində islanıb. Anam pis xəbəri ürəyində hiss etmiş kimi, “ah” deyə bir nida çəkdi və ağlamağa başladı. Adətən, hər şeyə tez təsirlənən, tez qüssələnən anam, bu dəfə kəndi başına götürdü. Qonşulardan bir neçəsi yığıldı və keçiddən başlayaraq çayın sahili boyu axtarmağa başladılar. Səhərə yaxın, çox çətinliklə – və yenə də Aktaban sayəsində – atamı çayın iki qolu arasında, bir qovaq ağacına söykənmiş halda tapdılar. Aktaban onu yaxasından ağzı ilə tutaraq saxlayırmış. Tez-tez ulayır, bəzən inləyərək hürürmüş. Yaxınlaşıb nə baş verdiyini görmək istəyəndə bu mənzərə ilə qarşılaşıblar.

Әкемнің сүйегі Үйде жатқанда үйді айналып жүгіре бергесін байлап тастамақ болып едік, ұстатпады. Мәйітті бейітке қарай апара жатқанда да ол бізге еріп алды. Тіпті, машиналардан қалмай, ілесіп отырды. Жерлеп жатқанда да жақын маңға келіп, жүрелей отырып алып ұлыды-ай дейсің келіп. Сезді-ау деймін бейшара. Қоштасқаны шығар.

When father’s body was brought home, Aktaban kept circling the house, unable to settle. We tried to tie him up - but he wouldn’t let us. He followed the funeral procession, not letting the trucks out of his sight. At the burial site, he sat nearby, hunched and howling - as if to say goodbye. It was as if he knew.

Otamning suyaklari uyda yotganda uyni aylanib yugurgani uchun uni bog‘lamoqchi bo‘ldik, lekin qo‘lga olishmadi. Jasadni qabrga olib borayotganimizda ham u bizga ergashdi. Hatto mashinalardan qolishmay, ularga ergashib yurishdi. Dafn paytida ham yaqin atrofga kelib, cho‘kkalab o‘tirib, uvilladi. Menimcha, bechora buni sezdi. Balki u xayrlashayotgandir..

Babamın cesedi evde yatarken, evi dolaştı durdu onu bağlamaya çalıştık, ama yakalayamadık. Cenazeyi mezarlığa götürürken de bizi takip etti. Hatta, arabalardan geri kalmayıp, peşinden gitti. Cesedi artık toprağa verdiklerinde de mezara yakın geldi ve uludu, sanki veda ediyordu. Zavallı, hissediyordu herhalde.

دادامنىڭ سۈيىكى ئۆيدە ياتقاندا ئۆينى ئاينىلىپ يۈگىرىۋەرگەندىن كېيىن باغلاپ تاشلىماق بولغان ئېدۇق، تۇتقۇزمىدى. مەيىتنى قەبىرگە قاراپ ئېلىپ ماڭغاندىمۇ ئۇ بىزگە ئەگىشىۋالدى. ھەتتاكى، ماشىنىلاردىن قالماي، ئەگىشىۋاتاتتى. يەرلەۋاتقاندىمۇ يېقىن يەرگە كېلىپ، تىزلىنىپ ئولتۇرۋېلىپ ھۇلىدىدە ھەيران قالىسەن. سەزدىمىكىن دەيمەن بېچارە. خوشلاشقان بولۇشى مۇمكىن.

Atamın cəsədi evdə uzanarkən, Aktaban evin içində ora-bura qaçırdı, onu bağlamağa çalışsaq da, tuta bilmədik. Dəfn mərasimi zamanı da bizi təqib etdi. Hətta tabutu daşıyan maşınlardan geri qalmayıb, arxasıyca qaçdı. Cəsəd torpağa tapşırıldığında, məzara yaxınlaşıb uladı – elə bil, vidalaşırdı. Yazıq, yəqin hiss edirdi.

Бастапқыда біртүрлі сенбедім бе, мүмкін, қайтадан тіріліп келетіндей белгісіз бір соқыр сезім болды ма, әлде елдің дырдуы сездірмеді ме, мен әкемнен айырылғанымды біртүрлі сезінбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кейін әркім өз жөнімен кетіп, шешем екеуміз ғана сопайып қалғанда барып жүрегім жылап, жаным ауырды. Біз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра беретін едік. Бірақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрегімізді қанжылатқан жалғыздық еді. Шешемді де, өзімді де қатты аядым. Ит екеш итті де аядым. Ал Ақтанкерін әкем арғы дүниеге мініп кетті. Тума-туыстар ақылдаса келіп, «өзінің тіршілігінде жақсы көріп мінген аты еді, ана жаққа да осы тұлпарын мініп кетсін» деп қонақасына сойдырды. Біреулері «орнына семіз биемді берейін, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енді бірі «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай мініп жүрсін» деп дауласқанымен ақыры көпшіліктің шешімімен солай етті. Байғұс Ақтанкерге өмір бойына әкемнің ғана тақымы тиіп еді. Солай болып қалды да.

At first, I couldn’t really believe my father was gone. Some part of me expected him to return. Maybe the noise and grief distracted me, maybe I just couldn’t accept it. But when the crowd left and only Mother and I remained, the weight of loneliness crushed me. We had sat like this before - just the two of us - but now it felt like true emptiness. I pitied her, myself, and even the dog. Father had taken Aktanker with him into the next life. Relatives decided to sacrifice the beloved horse at Father’s funeral feast - saying, “He loved this horse in life. Let him ride it in the afterlife too.” Some protested: “I’ll give you a fat mare instead - don’t waste such a fine racehorse!” Others said, “At least leave the boy something to ride.” But in the end, the decision stood. Poor Aktanker had only ever carried one man - and he carried him forever.

Avvaliga qandaydir ishonmagandekman, ehtimol, yana tirilishi mumkin bo‘lgan noma’lum bir ko‘r tuyg‘u bormidi, yoki odamlarning shovqin-suroni sezdirmadimi, otamdan ayrilganimni qandaydir his qilmagandim. Uni so‘nggi yo‘lga kuzatib qo‘yishgandan so‘ng, har kim o‘z yo‘liga ketib, faqat onam ikkovimiz qolganimizda, yuragim yig‘lab, jonim og‘ridi. Biz ilgari ham shunday ikkovlashib o‘tirardik. Ammo bu safar yolg‘izligimiz yuragimizni qon qilgan yolg‘izlik edi. Men onamga ham, o‘zimga ham juda achindim. Hatto itga ham rahmim keldi. Aktankerini esa otam narigi dunyoga minib ketdi. Qarindosh-urug‘lar maslahatlashib, "uning tirikligida yaxshi ko‘rib mingan oti edi, u yoqqa ham shu tulporini minib ketsin" deb, ziyofat uchun so‘ydirishdi. Ba’zilar "o‘rniga semiz biyamni beraman, bu poyga otini so‘yganimiz gunoh bo‘ladi-ku" deb, boshqalari esa "hech bo‘lmaganda orqada qolgan yolg‘izi piyoda qolmay minib yursin" deb bahslashsalar-da, oxir-oqibat ko‘pchilikning qarori bilan shunday qilishdi. Bechora Aktankerga umr bo‘yi faqat otamning taqimi teggan edi. Shunday bo‘lib qoldi.

İlk başlarda pek inanmadım, sanki, yeniden dirilecekmiş, geri gelecekmiş gibi belirsiz bir kör duygu oluştu. Ya da gelen giden halkın tantanası mı hissettirmedi, babamı kaybettiğimi hissetmemiştim. Son yolculuğuna uğurladıktan sonra herkes kendi yoluna gitti, annem ve ben yalnız kaldığımızda kalbim ağladı, canım yandı. Daha önce de böyle baş başa otururduk. Ama bu seferki yalnızlığımız yüreğimizi yakan bir yalnızlıktı. Hem anneme hem de kendime acıdım. Köpeğe bile acıdım. Babam Aktanger'in öbür dünyaya götürdü. Akrabalar danışıp, "Yaşamı boyunca binmeyi sevdiği atıydı, o dünyaya da binsin götürsün" diyerek cenazesine kestirdiler. Bazıları, "yerine semiz bir kısrak vereyim, bu yarış atını kestiğimize yazık olur," dedi, diğerleri "en azından arkasında kalan tek yavrusu yaya kalmasın binsin," diye tartıştı, ama sonuçta çoğunluğun kararıyla öyle yaptılar. Zavallı Aktanger'e, babamın sadece tekmi dokunmuştu. Öyle oldu.

بېشىدا غەلىتىلا ئىشەنمىدىممۇ، مۇمكىن، قايتىدىن تىرىلىپ كېلىدىغاندەك بەلگۈسىز بىر قارغۇ سېزىم بولدىمۇ، ياكى ئەلنىڭ كىرىپ چىقىشى سەزدۈرمىدىمۇ، مەن دادامدىن ئايرىلغىنىمنى غالىتە سېزىنمىغان. ئاخىرقى سەپەرگە ئۇزۇتۇپ بولغاندىن كېيىن ھەر كىم ئۆز يولى بىلەن كېتىپ، ئانام ئىككىمىزلا مۇڭلىنىپ قالغاندا بېرىپ يۈرىگىم يىغلاپ، جېنىم ئاغىردى. بىز بۇرۇنما مۇشۇنداق ئىككىدىن-ئىككى ئولتۇرىۋېرەتتۇق. بىراق <FR/>بۇ قېتىم يالغۇزلىغىمىز يۈرىگىمىزنى قان يىغلاتقان يالغۇزلۇق ئىدى. ئانامنىمۇ، ئۆزەمنىمۇ قاتتىق ئايىدىم. ئىشتەك ئىتنىمۇ ئايىدىم. ئەمدى ئاقتانكېرىنى دادام ئۇ دۇنياغا مىنىپ كەتتى. ئۇرۇق-تۇققانلار مەسلىھەتلىشىپ كېلىپ، «ئۆزىنىڭ ھايات ۋاقتىدا ياخشى كۆرۈپ مىنگەن ئېتى ئىدى، ئاۋۇ ياقتىمۇ مۇشۇ تۇلپارىنى مىنىپ كەتسۇن» دەپ مېھمان ئېشىغا سويدۇردى. بىرلىرى «ئورنىغا سېمىز ئېتىمنى بېرەي، مونۇ بەيگە ئېتىنى سويغىنىمىز ئۇگال بولىدىغۇ» دەپ، ئەمدى بىرى «ئەڭ بولمىسا مونۇ كەينىدە قالغان يالغۇزى پىيادە قالماي مىنىپ يۈرسۇن» دەپ تالاشقىنى بىلەن ئەخىرى كۆپچىلىكنىڭ يېشىمى بىلەن شۇنداق قىلدى. بېچارە ئاقتانكېرگە ئۆمۈر بويى دادامنىڭلا مىنىشى نېسىپ ئەتكەن ئىدى. شۇنداق بولۇپ قالدىدە.

Əvvəllər heç inanmırdım. Elə bilirdim ki, yenidən diriləcək, qayıdacaq – qaranlıq, anlaşılmaz bir ümidlə yaşadım. Bəlkə də evə gələn-gedənin səs-küyündən idi, ya da dərk edə bilmirdim. Atamı son mənzilə yola saldıqdan sonra, hamı öz yoluna getdi. Anamla baş-başa qaldığımızda isə ürəyim qan ağladı, canım yandı. Əvvəllər də belə tək-tənha oturardıq. Amma bu dəfəki təkliyimiz ürək dağlayan bir təkliyə çevrildi. Anama da, özümə də yazığım gəldi. İtə də acıdım. Atam Aktangeri özü ilə o dünyaya apardı. Qohumlar aralarında məsləhətləşib dedilər: “Ömrü boyu sevdiyi atı idi, qoy axirətə də onunla getsin.” Atı kəsib, dəfnə qatdılar. Bəziləri dedi: “Yerinə kök bir qısraq verim, bu yarış atını kəsməyə heyfdir.” Başqaları isə “Heç olmasa geridə qalan yeganə övladı yaya qalmasın, binsin,” – deyə mübahisə etdilər. Amma sonunda çoxluğun qərarı ilə at da qurban verildi. Yazıq Aktangerə atamın yalnız bir dizi toxunmuşdu. Elə oldu.

Әкем қайтқаннан кейін шешем қоспадағы Ақтанау атты құнанымды алып келіп, әкемнің күміспен көмкерілген ертұрманын ерттетіп, атқа қонғызды.

Afterward, mother brought my young colt, Aktanau, from the herd and fitted Father’s silver-studded saddle.

Otamning vafotidan so‘ng onam qo‘sh otli Aktanau otli toychog‘imni olib keldi va otamning kumush bilan bezatilgan egarini egarlab, otga mindirdi.

Babam ölünce, annem dağdaki Akatanav adlı tayımı getirip, babamın gümüş işlemeli eyerini eyerledi, ve beni ata bindirdi.

دادام قايتىش بولغاندىن كېيىن ئانام قورادىكى ئاقتانائۇ ناملىق تايىمنى ئېلىپ كېلىپ، دادامنىڭ كۈمۈچ بىلەن قاپلانغان ئۈزەڭگىنى ئېلىپ كېلىپ، ئاتقا قادىدى.

Atam öləndə, anam dağdakı tayımı – Akatanavı – gətirib, atamın gümüş naxışlı yəhərini onun belinə vurdu və məni atın belinə mindirdi.

– Ал, құлыным, енді сен бала емессің. Осы үйдің тізгін ұстары өзіңсің. Азамат болды деген осы. Енді менің тірегім сенсің, – деп көзіне жас алды.

-Son, you’re not a child anymore, - she said through tears. You’re the man of the house now. The head. I’ll lean on you from now on.

- Xo‘sh, qo‘zichog‘im, sen endi bola emassan. Bu uyning jilovini siz ushlab turasiz. Bu yigit bo‘ldi degani. Endi mening tayanchim sensan, - dedi u ko‘zlariga yosh olib.

Hadi yavrum, artık sen çocuk değilsin. Bu evin dizgin tutacağı erkeği sensin. Adam olmak işte böyledir. Artık benim dayanağım sensin,- diyerek gözyaşları akıttı.

– ئەمدى، جان بالام، ئەمدى سەن بالا ئەمەسسەن. مۇشۇ ئۆينىڭ بېشىنى تۇتىدىغان ئۆزەڭسەڭ. <FR/>ئەزىمەت بولدى دېگەن مۇشۇ. ئەمدى مېنىڭ تىرىگىم سەنسەڭ، – دەپ كۆزىگە ياش ئالدى.

Hadi, balam, artıq uşaq deyilsən. Bu evin sükanı sənin əlindədir. Adam olmaq elə budur. İndi mənim dayağım sənsən, – deyərək göz yaşlarını saxlaya bilmədi.

Мен сол күннен бастап өзімді ересек сезіндім. Кейде әкемді сағынған кездерде жылағым келсе, ешкімнен жұбату күтпей жыраққа барып, жалғыз өзім отырып, жылап алатынмын. Шешем де маған көз жасын көп көрсете бермейтін болды. Ез болып езіліп кетпесін дегені шығар. Мен де шешемнің жалғыз жұбанышы болғасын жігерлене түстім. Сөйтіп бір үйдегі екі адам бір-бірімізге сүйеніш болып, қуансақ бірге қуанып, жыласақ жасымызды жеке сығып жүрдік. Сабағымды да оқыдым, шешеме еріп, жұмыс та істедім. Қанша ауыр тиді дегенмен, «уақыт – емші» деген рас ексн. Жыл өткен сайын жарамыз жазылып, қайғымыз жеңілдей бастады. Енді қашанғы жылай береміз. Егер баласы жылағаннан әкесі тіріліп келетін болса, менің әкем тірілер еді. Есімізді жидық, етегімізді жаптық. Бір күліп, бір мұңайып жүріп жаттық.

From that day, I started to feel like a grown-up. When I missed Father and wanted to cry, I had walk far away and let myself grieve alone. Mother, too, never cried in front of me - perhaps afraid I’d fall apart. Being her only solace, I tried to stay strong. I kept up with school and helped around the house. As hard as it was, it’s true what they say - time heals. With each passing year, the pain dulled. We didn’t stop missing him. But we laughed more often… even if sometimes with sadness behind our smiles.

O‘sha kundan boshlab men o‘zimni kattalardek his qildim. Ba’zida otamni sog‘inganimda yig‘lagim kelardi, hech kimdan tasalli kutmay, uzoqqa borib, yolg‘iz o‘zim yig‘lardim. Onam ham menga ko‘z yoshlarini kamroq ko‘rsatadigan bo‘ldi. Ehtimol, u erib ketmasin deganidir. Men ham onamning yagona tasallisi bo‘lganim uchun ruhlandim. Shunday qilib, bir uydagi ikki kishi bir-biriga suyanchiq bo‘lib, xursand bo‘lsak birga quvonardik, yig‘lasak ko‘z yoshlarimizni alohida siqib chiqardik. O‘qidim, onamga ergashib ishladim. Qanchalik og‘ir bo‘lmasin, "vaqt tabib" deganlari rost ekan. Yillar o‘tib, yaralarimiz bitib, qayg‘umiz yengillashdi. Endi qachongacha yig‘laymiz. Agar otasi o‘g‘lining yig‘isidan tirilsa, mening otam tirilgan bo‘lardi. Biz hushimizni yig‘ib, etaklarimizni yopdik. Biz goh kulib, goh xafa bo‘lib yurardik.

O günden itibaren kendimi yetişkin hissettim. Bazen babamı özlediğimde ağlamak istesem de, kimseden teselli beklemeden uzaklara gidip yalnız oturup ağlardım. Annem de bana çok fazla gözyaşı göstermemeye başladı. Zayıf düşmesin diye. Ben de annemin tek tesellisi olduğum için güçlendim. Böylece, bir evde iki kişi birbirimize yaslanarak, sevinince birlikte sevindik ama ağlarsak gözyaşlarımızı tek tek döktük. Dersimi de çalıştım, annemle birlikte iş te yaptım. Ne kadar zor gelirse gelsin, "zaman – şifa” sözü doğruymuş. Yıl geçtikçe yaralarımız iyileşmeye, kederimiz hafiflemeye başladı. Artık ne zamana kadar ağlayacağız ki. Eğer çocuğu ağlayanın babası dirilseydi, benim babam dirilirdi. Kendimize geldik, eteklerimizi topladık. Bir güldük, bir hüzünlendik.

مەن شۇ كۈندىن باشلاپ ئۆزەمنى چوڭ كىشىدەك سېزىندىم. ئايرىم چاغلاردا دادامنى سېغىنغان چاغلاردا يىغلىغىم كەلسە، ھېچ كىمدىن تەسالى كۈتمەي يىراققا بېرىپ، يالغۇز ئۆزەم ئولتىرىپ، يىغلاپ ئالاتىم. ئاناممۇ ماڭا كۆز يېشىنى كۆپ كۆرسىتىۋەرمەيدىغان بولدى. قايغۇغا چۆمۈلۈپ كەتمىسۇن دېگەن بولۇشى كېرەك. مەنمۇ ئانامنىڭ يالغۇز تەسەللىسى بولغاندىن كېيىن غەيرەتلىنىپ كەتتىم. شۇنداق قىلىپ بىر ئۆيدىكى ئىككى ئادەم بىر-بىرىمىزگە ھەمرا بولۇپ، خۇشال بولساق بىرگە كۈلۈپ، يىغلىساق يېشىمىزنى بۆلەك سىقىپ يۈردۇق. دەرىسىمنىمۇ ئوقۇدۇم، ئانامغا ئەگىشىپ، ئىشتا ئىشلىدىم. قانچە <FR/>ئېغىر تەگدى دېگەن بىلەن، «ۋاقىت – ساقايتىدۇ» دېگەن راست ئىكەن. يىل ئۆتكەنسىرى يارىمىز ساقىيىپ، قايغۇمىز يېنىكلەشكە باشلىدى. ئەمدى قاچانغىچە يىغلاۋېرىمىز. ئەگەر بالىسى يىغلىغىنىدىن دادىسى تىرىلىپپ كېلىدىغان بولسا، مېنىڭ دادام تىرىلەر ئىدى. ھوشىمىزنى يىغدۇق، ئۈمىتىمىزنى ئۈزدۇق. بىر كۈلۈپ، بىر مۇڭلىنىپ كېتىۋاتىمىز.

O gündən etibarən özümü böyük adam kimi hiss etməyə başladım. Bəzən atamı çox darıxanda ağlamaq istəsəm də, heç kimdən təsəlli gözləmədən uzaq bir yerə gedib təkbaşına oturub ağlayardım. Anam da artıq mənə çox ağlamırdı. Bəlkə də mənə zəiflik keçməsin deyə. Mən isə anamın yeganə təsəllisi olduğum üçün özümü daha da möhkəmləndirdim. Beləcə, bir evdə iki nəfər bir-birimizə arxalanaraq yaşadıq. Sevinəndə birgə sevindik, amma ağladıqsa, göz yaşlarımızı tək-tək axıtdıq. Dərslərimi də oxudum, anamla birlikdə ev işlərində də çalışdım. Nə qədər çətin olsa da, “vaxt – dərmandır” sözü doğrudurmuş. İllər keçdikcə yaralarımız sağalmağa, kədərimiz yavaş-yavaş azalmağa başladı. Axı nə vaxta qədər ağlayasıyıq ki? Əgər ağlayan uşağın atası dirilsəydi, mənim atam dirilərdi. Yavaş-yavaş özümüzə gəldik, toparlandıq. Bir gülüb, bir kədərləndik.

Өзгермеген тек Ақтабан ғана. Сол баяғы мұңлы да ойлы көзін бір нүктеге қадап алып жатады да қояды. Кейде жоқ болып кетеді де, біраз уақыттан кейін қайтып оралады. Ондай кезде біз онша көп алаңдап іздемейміз. Қайда баратынын білеміз. Әкемнің моласына барып, үйме топырағын жастанып біраз жатып, мауқын басып келеді. Екі-үш күнде бір барып келетін әдеті.

The only one who never changed was Aktaban. He remained the same - eyes full of thought, lying in silence. Sometimes he’d disappear for a day or two. We never worried much - we knew where he went. To father’s grave. He’d lie there on the mound, press his head against the earth, and return once his grief had settled. It became his quiet ritual - every two or three days.

Faqat Oqtobon o‘zgarmagan. U o‘sha-o‘sha g‘amgin va o‘ychan ko‘zlarini bir nuqtaga tikib yotadi. Ba’zan u yo‘q bo‘lib ketadi va bir muncha vaqtdan keyin qaytib keladi. Bunday paytda biz unchalik tashvishlanmaymiz. Qayerga borishini bilamiz. Otamning qabriga borib, tuproq uyumiga yostiq qo‘yib, biroz yotdi. U har ikki-uch kunda bir borishni odat qilgan.

Değişmeyen sadece Aqtaban'dı. O eski, hüzünlü ve düşünceli gözlerini bir noktaya dikip dururdu. Bazen kaybolur, bir süre sonra geri döner. Öyle zamanlarda bizde o kadar çok merak edip aramıyoruz. Nereye gittiğini biliyoruz. Babamın mezarına gidip, yığılmış toprağında bir süre uzanıp, rahatlayıp özlemini giderip geri gelir. İki üç günde bir gidip gelme alışkanlığı.

ئۆزگەرمىگەن بىرلا ئاقتاپانغۇ. شۇ بايىقى مۇڭلۇق ۋە ئويلۇق كۆزىنى بىر چېكىتكە تىكىلىنىپ ياتىدۇ قويىدۇ. گايىدا يوق بولۇپ كېتىدۇدە، بىراز ۋاقىتتىن كېيىن قايتىپ كېلىدۇ. ئۇنداق چاغلاردا بىز ئۇنچە كۆپ ئەنسىرەپ ئىزدىمەيمىز. قەيەرگە بارىدىغانلىقىنى بىلىمىز. دادامنىڭ قەبرىسىگە بېرىپ، ئۈستىدىكى ئۈيىندى توپراققا بېشىنى قويۇپ بىر ئاز يېتىپ، ئىچىدىكى سېغىنىشنى بېسىپ كېلىدۇ. ئىككى-ئۈچ كۈندە بىر بېرىپ كېلىدىغان ئەدىتى بار.

Dəyişməyən yalnız Aktaban oldu. Həmin o köhnə, kədərli və düşüncəli baxışlarını bir nöqtəyə dikib dayanardı. Bəzən itər, bir müddət sonra geri qayıdardı. O zamanlar artıq biz də narahat olmurduq. Haraya getdiyini bilirdik – atamın məzarına. Gedib, yığılmış torpağın üstündə bir müddət uzanır, darıxmağını ovudur, sonra rahatlanıb geri qayıdırdı. Hər iki-üç gündən bir bu vərdişini təkrarlayırdı.

Бір күні түс әлетінде ашық тұрған есіктен төрге қарап үріп-үріп қойды. Мен не қалап тұрғанын ұқпадым. Шешем түсінсе керек, орнынан тұрып жатып;

One afternoon, he stood in the doorway, barking softly toward the rug in the sitting room. I didn’t understand what he wanted. But mother did. She rose slowly and said:

Bir kuni tush paytida u ochiq eshikdan to‘rga qarab pufladi. U nimani xohlayotganini tushunmadim. Onam tushundi, deb o‘rnidan turdi.

Bir gün, öğle vakti, açık duran kapıdan içeri bakıp havladı. Ne istediğini anlamadım. Annem anlamış olmalı, yerinden kalkıp yatarak;

بىر كۈنى چۈش كۆرگەندەك ئوچۇق تۇرغان ئىشىكتىن يۇقۇرىغا قاراپ ھاۋشىپ-ھاۋشىپ قويدى. مەن نېمە سوراپ تۇرغىنىنى چۈشەنمىدىم. ئانام چۈشەنسە كېرەك، ئورنىدىن تۇرىۋېتىپ؛

Bir gün, günorta vaxtı, açıq qalan qapıdan içəri baxıb hürə-hürə səsləndi. Nə istədiyini anlamadım. Amma anam yəqin ki, anlamışdı. Yerindən qalxıb otura-otura:

– Әй, бұл да бір адамнан ары мұңлық болды ғой, – деді.

- This poor soul grieves more deeply than some people.

- Eh, bu ham bir odamdan ko‘ra mungliroq ekan-da, - dedi u.

Hey, bu da insandan daha fazla bir üzüntülü çıktı- dedi.

– ھەي، بۇمۇ بىر ئادەمدىن ئارتۇق قايغۇرىدىغان بولدىغۇ، – دېدى.

Eh, bu it adamdan da çox kədərlənirmiş axı, – dedi.