Корпустан іздеу

Төрдегі кілемде ілініп тұрған тақиясын алды да иттің ұясының жанына апарып іліп қойды. Бейшара иттің құдды бір адам құсап қуанғанын көрсеңіз. Ілулі тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып иіскеді-ай дейсің келіп. Бір сағаттай өткесін шешем тақияны алып қайтадан орнына іліп қойды. Ақтабанға не керегін білгесін мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемнің тақиясын бірер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылды-ау дегенде алатынмын да орнына іліп қоятынмын.

She took father’s skullcap, which hung on the rug, and carried it out to Aktaban’s kennel. If only you could have seen how happy he was - like a person reunited with a piece of their heart. He sniffed it gently, then lay down beside it and didn’t move for an hour. Afterward, Mother took the cap back inside and re-hung it. Now that we understood what he needed, I too would give him the cap for a little while when mother was away. Once he had grieved in silence, I would gently take it back and return it to its place.

To‘rdagi gilamga ilib qo‘yilgan do‘ppisini oldi-da, itning uyasi yoniga olib borib ilib qo‘ydi. Bechora itning xuddi odamdek quvonganini ko‘rsangiz edi. Ilib qo‘yilgan do‘ppining yoniga borib qorni bilan cho‘zilib yotdi-da, tumshug‘ini yaqinlashtirib rosa hidlabdi. Bir soatcha o‘tgach, onam do‘ppini olib, yana o‘z joyiga ilib qo‘ydi. Oqtabanga nima kerakligini bilib olganimdan keyin, ba’zan onam yo‘q paytlarida, agar u so‘rasa, otamning do‘ppisini bir-ikki soatga berib turardim. Uning ko‘ngli to‘lib, sog‘inchi bosilgach, do‘ppini olib, yana o‘z joyiga ilib qo‘yardim.

İçerideki duvar halısında asılı duran takkeyi aldı ve köpeğin yuvasının yanına asıp geri geldi. Zavallı köpeğin insan gibi sevindiğini görseniz. Asılı takkenin yanına gelip yüzüstü yattı ve burnunu dayayıp kokladı. Yaklaşık bir saat sonra annem takkeyi alıp tekrar yerine astı. Aqtaban'ın neye ihtiyacı olduğunu bildiğim için, annem yokken isterse babamın takkesini birkaç saatliğine verirdim. Rahat ettiğini hissettiğimde, alıp yerine asardım.

تۆرىدىكى گىلەمگە ئىلىنىپ تۇرغان دوپىسىنى ئالدىدە ئىتنىڭ ئۇگىسىنىڭ يېنىغا ئاپىرىپ ئىلىپ قويدى. بېچارە ئىتنىڭ خۇددى بىر ئادەم ئوخشاپ خۇشال بولغىنىنى كۆرسىڭىز. ئىلىغلىق <MS/>دوپىنىڭ يېنىغا بېرىپ ئۈزىنى يەرگە قارىتىپ ياتىدۇدە تۇمشۇقىنى تىقىۋېلىپ ھىددىنى پۇرامدىكى دەيسەن كېلىپ. بىر سائاتتەك ئۆتكەندىن كېيىن ئانام <MS/>دوپىنى ئېلىپ قايتىدىن ئورنىغا ئىلىپ قويدۇ. ئاقتاپانغا نېمە كېرەكلىكىنى بىلگەندىن كېيىن مەنمۇ ئايرىم چاغلاردا ئانام يوق چاغلاردا ئۇ سورىسا دادامنىڭ دوپىسىنى بىرەر سائاتقا بېرىپ تۇراتتىم. ئۇنىڭ <MS/>خۇمارى بېسىلدى ھە دېگەندە ئالاتتىمدە ئورنىغا ئىلىپ قوياتتىم.

Divardan asılmış, atama məxsus papağı götürüb, itin yuvasının yanına asdı və geri gəldi. Yazıq itin insan kimi sevindiyini bir görəydin! Asılmış papağın yanına gəlib üzü üstə uzandı və burnunu ona dayayıb iyini içinə çəkdi... Təxminən bir saat sonra anam papağı götürüb yenidən yerinə asdı. Aktabanın nəyə ehtiyac duyduğunu bildiyim üçün, anam evdə olmayanda bəzən ona atamın papağını bir neçə saatlıq verirdim. Rahatladığını hiss edəndə, papağı alıb yenidən yerinə asardım.

Өзімізге тиесілі азғантай малымызды көктем шыға малшыларға қосып жібергенімізбен, қазанның соңына, қарашаның басына таман қолымызға алып төлдететінбіз. Әкем бардағыдай емес, кейінгі жылдарда малшыларға мал қосу да қиындап кеткен. Қызметі бар адамға күндері қарап тұрғасын әрқайсысы да кіріптарлық танытып, «жылқыңды маған қос, қойыңды маған қос, сиырларың менде-ақ болсын» деп таласып жататындар бұл күнде теріс айналған. кейбір ұяты барлары ғана келісімін береді. Онда да жазда жайлауға мал айдасу кезінде, күзде қора-қопсысын жөндеу уақытында қолғабыс тигізуің керек. Мұндай кездердің бәрінде шама-шарқымша көмек беріп мен жүретін едім.

In spring, we would pool even our meager livestock with the herders-by late October or early November, we’d collect them back home to give birth. While my father lived, this was easy. But in later years, things changed. As someone with a position, he no longer received the same respect: instead of friendly requests like “Let me care for your horse or sheep,” people found excuses to decline. Only those with some shame would still agree-on the condition that I help drive the herd in summer or fix pens in autumn. I did my best to assist whenever needed.

O‘zimizga qarashli ozgina molni bahorda cho‘ponlarga qo‘shib yuborsak-da, oktyabrning oxiri, noyabrning boshlarida qo‘limizga olib, bolalatardik. Otam borligidagidek emas, keyingi yillarda cho‘ponlarga mol qo‘shish ham qiyinlashdi. Xizmatga ega bo‘lgan odamga kunlari qarab turgani uchun har biri qaramlik ko‘rsatib, «otingni menga qo‘sh, qo‘yingni menga qo‘sh, sigirlaring meniki bo‘lsin,» deb talashadiganlar bugun teskari o‘girilgan. Faqat ba’zi uyatsizlar rozi bo‘ladi. Yozda yaylovga mol haydashda, kuzda molxonani ta’mirlashda yordam berish kerak. Bunday paytlarda men qo‘limdan kelgancha yordam berardim.

Kendimize ait azıcık hayvanımızı ilkbaharda çobanlara bıraksak da, Ekim’in sonuna ve Kasım’ın başına doğru kendimize alır, onların da doğurma mevsimi gelirdi. Babam varken gibi değil, sonraki yıllarda çobanlara hayvan katmak da zorlaştı. Babamın görev sahibiyken onun yardımına muhtaç olduklarında herkes istek gösterip, “atlarını bana kat, koyunlarını bana kat, sığırların bende kalsın” diyerek yarışanlar, şimdi yüz çevirmiş durumda. Utanması olan bazıları ancak anlaşıyor. O da yazın yaylaya hayvan sürerken ya da sonbaharda ahır ve ağılları onarma zamanı yardım etmen şartıyla. Böyle zamanlarda gücüm yettiğince yardım hep yardımcı olmaya çalışıyordum.

ئۆزىمىزگە تېگىشلىك ئازىراق مېلىمىزنى ئەتىياز چىقىشى بىلەن مالچىلارغا قوشىۋەتكىنىمىز بىلەن، ئۆكتەبىرنىڭ ئاخىرى، نويابىرنىڭ بېشىغا يېقىن قولىمىزغا ئېلىپ بالىلىتاتتۇق. دادام بار چېغىدەك ئەمەس، كېيىنكى يىلداردا مالچىلارغا مال قوشۇشمۇ قىيىن بولۇپ كەتكەن. خىزمىتى بار ئادەملەرگە كۈنلىرى قاراپ قالغاندىن كېيىن ھەر قايسىسىمۇ مۇھتاجلىق تونۇتۇپ، «ئېتىڭنى ماڭا قوش، قويىڭنى ماڭا قوش، سىيىرلىرىڭ مېنىڭدىلا بولسۇن» دەپ تالىشىپ كېتىدىغانلار بۇ كۈنلەردە يۈزىنى بۇراپ كەتكەن. ئايرىم ئۇيىتى بارلىرىلا رازىلىقىنى بېرىدۇ. ئۇندىمۇ يازدا <MS/>يايلاققا مال ھايداش ۋاقتىدا، كۈزدە قورا-جايلىرىنى جۆندەش ۋاقتىدا ياردەم بېرىشىڭ كېرەك. مۇنداق چاغلارنىڭ ھەممىسىدە چامام يەتكىنچە ياردەم بېرىپ يۈرىدىغان ئىدىم.

Azacıq öz mal-heyvanımız olsa da, yazda onları çobanlara verirdik. Amma oktyabr ayının sonu, noyabrın əvvəllərində özümüzə qaytarırdıq – çünki onların da bala vermə mövsümü başlayırdı. Atam sağ olanda olduğu kimi deyildi, sonrakı illərdə heyvanları çobanlara qoşmaq da çətinləşdi. Atam vəzifədə olanda onun köməyinə ehtiyac duyanlar sıraya düzülüb deyirdilər: “Atını mənə qoş, qoyunların mənimlə getsin, inəklərin məndə qalsın.” Amma indi üz çevirənlər çoxdur. Biraz utanıb sıxılanlar yalnız bir şərtlə razılaşır: yayda yaylağa heyvan sürərkən və ya payızda tövlələri, damları təmir edəndə kömək edərsənsə. Belə vaxtlarda gücüm çatdığı qədər kömək etməyə çalışıram.

Ал қыстық жем-шөпті дайындау аса қиындық тудырмайды. Жазғы каникулға шығысымен колхоздың жұмысына кіремін де, маусым айындағы қой қырқымынан бастап, тамыз айының соңындағы шөп шабысына дейін еңбек етемін. Күз айларында кейде сабақтан тыс уақытта қырмандағы жұмыстарға да ат салысамын. Сол еңбегімнің ақысына күзде колхоздың есебінен тиесілі жем-шөбімді аламын. Ал қыстық отынды Дәулет досым екеуміз айналасы он күннің ішінде екіүйгежететіндей етіп жиып аламыз.

Preparing winter feed was manageable. The moment school ended, I joined the kolkhoz crew and worked from sheep-shearing in June through hay-cutting into August. In autumn, I sometimes stayed after school to help on the fields. From this labor, I earned my winter ration. For firewood, my friend Daulet and I spent ten days hauling enough to last both our homes.

Qishki yem-xashak tayyorlash esa unchalik qiyinchilik tug‘dirmaydi. Yozgi ta’tilga chiqishim bilan kolxozga ishga kiraman va iyun oyidagi qo‘y qirqimidan to avgust oyining oxiridagi pichan o‘rimigacha ishlayman. Kuz oylarida ba’zan darsdan tashqari vaqtlarda xirmondagi ishlarga ham hissa qo‘shaman. Shu mehnatim evaziga kuzda kolxoz hisobidan o‘zimga tegishli yem-xashakni olaman. Qishki o‘tinni esa do‘stim Daulet bilan o‘n kun ichida ikki uyga yetadigan qilib g‘amlab qo‘yamiz.

Ama kışlık yem ve ot hazırlamak çok zor değil. Yaz tatiline çıkar çıkmaz kolhoz işine giriyorum ve Haziran ayındaki koyun kırkımından başlayıp Ağustos ayının sonundaki ot biçimine kadar çalışırım. Güz aylarında bazen dersten sonra da değirmen işlerine de gider yardım eder hep çalışmalara katılıyorum. Bu çalışmamın karşılığında sonbaharda kolhozdan emeğimin karşılığı olarak yem ve ot alırım. Kışlık odunu ise arkadaşım Davlet ile birlikte yaklaşık on gün içinde iki eve de yetecek kadar topluyoruz.

ئەمدى قىشلىق يەم-چۆپنى تەييارلاش ئانچە قىيىنلىق تۇغدۇرمايدۇ. يازلىق دەم ئېلىشقا چىقىشىم بىلەن كولخوزنىڭ ئىشىغا كىرىمەندە، ئىيۇن ئېيىدىكى <FR/>قوي قىرقىشىدىن باشلاپ، ئىيۇل ئېيىنىڭ ئاخىرىدىكى چۆپ ئورۇشىغىچە ئەمگەك قىلاتتىم. كۈز ئايلىرىدا گايىدا دەرىستىن سىرت ۋاقىتتا خاماندىكى ئىشلارغىمۇ قاتنىشىمەن. شۇ ئەمگىگىمنىڭ ھەققىسىگە كۈزدە كولخوزنىڭ ھېساۋىدىن تېگىشلىك يەپ-چۆپنى ئالىمەن. ئەمدى قىشلىق ئوتۇننى دەئۇلېت دوستۇم ئىككىمىز نېرى كەتسە ئون كۈننىڭ ئىچىدە ئىككى ئۆيگە يېتىدىغاندەك قىلىپ يىغىۋالىمىز.

Amma qışa yem və ot hazırlamaq o qədər də çətin deyil. Yay tətili başlar-başlamaz kolxoz işinə girirəm. İyun ayında qoyun qırxımından başlayıb, avqustun sonunda ot biçiminə qədər çalışıram. Payızda isə dərsdən sonra bəzən dəyirman işlərinə də kömək edirəm, bütün bu işlərdə iştirak edirəm. Bu zəhmətimin əvəzində, payızda kolxozdan əmək haqqım kimi yem və ot alıram. Qışlıq odunu isə dostum Dövlətlə birlikdə təxminən on gün içində hər iki evə yetəcək qədər yığıb yığışdırırıq.

Менің Ақтанауым – әкемнің Ақтанкеріндей бәйге аты болмағанымен шаруаға ыңғайлы, нағыз қамыттың аты. Сонысы да дұрыс болды. Бәрібір ол жүйрік болғанымен оны баптап, бәйгеден бәйгеге алып жүретіндей жайым да жоқ менің. Және әкемдікіндей серілік мінездің жұрнағы да жоқ менде. Мұндай жағдайыммен ненің әнін шырқап, нені гигөк қылмақпын? Одан да осы қамытына шегіп, күнімді көргенім мың артық маған.

My colt, Aktanau, wasn’t a racer like my father’s Aktanker-but he was sturdy and suited for farm life. That suited me fine. Even if he was fast, I had neither the means nor temperament to train him for races. Better to use him for work than chase illusions. I felt no loss in that, for a workable horse was a better companion than an idle champion.

Mening Aktanau - otamning Aktankeridek poyga oti bo‘lmasa-da, dehqonchilik uchun qulay, haqiqiy qamchi oti. Bu ham to‘g‘ri edi. Garchi u chaqqon bo‘lsa-da, men uni mashq qildira olmayman va uni poygadan poygaga olib bormayman. Menda otamga o‘xshagan ritsarlik xislatidan asar ham yo‘q. Bu ahvolimda nima qilmoqchi edim? Undan ko‘ra, bu bo‘yinturuqqa botib, kun ko‘rganim ming marta afzal.

Benim Aktanav'm, babamın Aktanger'i gibi bir yarış atı olmasa da, çiftliğe uygun, gerçek bir koşum atıdır. Böyle olması da iyi oldu. Eğer o yarış atı olsaydı onu besleyecek, yarıştan yarışa götürecek durumum olmazdı. Ayrıca babamınki gibi bir serseilik ruh, karakter yok bende. Böyle bir yapımla ben ne şarkı söyleyeceğim, ne goygoy yapacağım? O yüzden, bu atımla geçinmek, benim için bin kat daha iyiydi.

مېنىڭ ئاقتاناۋمۇ – دادامنىڭ ئاقتانكېرىدەك بەيگە ئېتى بولمىغىنى بىلەن چارۋىچىلىققا ئەپلىك، ھەقىققىي يۈك توشۇش ئېتى. مۇشۇسىمۇ دۇرۇس بولدى. بەرىبىر ئۇ يۈگرەك بولمىغىنى بىلەن ئۇنى تەييارلاپ، بەيگىدىن بەيگىگە ئېلىپ يۈرىدىغان ۋاقتىممۇ يوق مېنىڭ. يەنى دادامنىڭكىدەك خۇشخوي مۈجەزىنىڭ ئىزىممۇ يوق مېنىڭدە. مۇنداق ئەھۋالىم بىلەن نەنىڭ ناخشىسىنى ئېيتىپ، نېمىنى كۈلكە قىلماقچىمەن؟ ئۇنىڭدىن كۆرە موشۇ ھارۋۇنى چېتىپ، كۈنۈمنى كۆرگىنىم مىڭ ئارتۇق ماڭا.

Mənim Aktanavım – atamın Aktangeri kimi yarış atı olmasa da – əsl araba, yəni qoşqu atıdır. Belə olması da daha yaxşı oldu. Əgər yarış atı olsaydı, onu bəsləməyə, yarışdan yarışa aparmağa imkanım olmazdı. Həm də atamın ruhundakı o dəliqanlılıq, o "şou" təbiəti məndə yoxdur. Mən bu xasiyyətlə nə mahnı oxuyacağam, nə də el arasında özümü göstərmək istəyəcəyəm. Ona görə də bu atla keçinmək mənim üçün min qat daha yaxşıdır.

Жауынды күндері шабындықтың жұмысы тоқтағанда, сол бос күндерімізді пайдаланып қалу үшін Ақтанауға арба жегіп, Дәулет екеуміз отынға шығамыз. Кей күндері екі арба дайындап, біреуін Дәулеттікіне, екіншісін біздіңүйгежеткізіп аламыз. Сөйтіп жүріп-ақ бір қысқа жететін отынды оп-оңай жиып аламыз.

On rainy days when the hay-fields lay fallow, Daulet and I would hitch a cart to Aktanau and gather wood. Sometimes we’d fill two carts-one for his house, one for ours. That easily got us through the winter.

Yomg‘irli kunlarda pichanzor to‘xtab qolsa, shu bo‘sh vaqtimizdan foydalanib qolish uchun Oqtanovga arava qo‘shib, Daulet ikkovimiz o‘tinga chiqamiz. Ba’zi kunlari ikkita arava tayyorlab, bittasini Dauletnikiga, ikkinchisini uyimizga olib kelamiz. Shunday qilib, biz bir qish uchun yetarli o‘tinni osongina yig‘ib olamiz.

Yağmurlu günlerde çayır biçme işinden izinli günler olduğunda, bu boş günlerden yararlanmak için Aktanav'ı bir araba bağlarız, Davlet ile ikimiz odun toplamaya çıkarız. Bazı günlerde iki araba hazırlayıp, birini Davlet'in, diğerini de bizim eve getiriyoruz. Böylece bir kışa yetecek kadar odunu kolayca topluyoruz.

يامغۇر يېشىن كۈنلىرى ئوتلاقنىڭ ئىشى توختىغاندا، شۇ بوش كۈنلىرىمىزنى پايدىلىنىپ قېلىش ئۈچۈن ئاقتاناۋغا ھارۋۇ چېتىپ، دەئۇلېت ئىككىمىز ئوتۇنغا چىقىمىز. گايى كۈنلىرى ئىككى ھارۋۇ تەييارلاپ، بىرىنى دەئۇلېتنىڭكىگە، ئىككىنچىسىنى بىزنىڭ ئۆيگە چۈشىرىۋالىمىز. شۇنداق قىلىپ يۈرۈپلا بىر قىشقا يېتىدىغان ئوتۇننى ئۇپ-ئۇڭاي يىغىۋالىمىز.

Yağışlı günlərdə çayır biçimi işlərindən istirahət verildikdə, bu boş günləri dəyərləndirmək üçün Aktanavı arabaya qoşuruq, Dövlətlə ikimiz odun toplamağa çıxırıq. Bəzi günlər iki araba yığıb, birini Dövlətin, o birini də bizim evə gətiririk. Beləliklə, bir qışa bəs edəcək qədər odunu rahatca hazırlayırıq.

Қорғанымыздан айырылғанымызбен қамсыз емеспіз. Қанша қиналсақ та, біреуден алда, біреуден кейін дегендей ел қатарлы күнімізді көріп жаттық. Шешемнің алатын азғантай айлығы ас суымыз бен киім-кешегімізге жетіп жатты. Дегенмен шешем өзіміздің туған ауылымызға көшуіміз керек екенін айтумен болды.

Though we lost our protector in my father, we were never helpless. Despite hardships, we lived on like everyone else. My mother’s modest salary sufficed for food, water, and clothes. But she kept saying that we should move back to our native village.

Garchi biz himoyamizni yo‘qotgan bo‘lsak ham, biz beparvo emasmiz. Qanchalik qiynalmasak ham, birovdan oldinda, birovdan keyin, deganlaridek, el qatori kun kechirardik. Onamning ozgina maoshi ovqatimiz va kiyim-kechagimizga yetardi. Shunday bo‘lsa-da, onam biz tug‘ilgan qishlog‘imizga ko‘chib o‘tishimiz kerakligini aytdi.

Koruyucumuzu kaybetmiş olsak da tamamen sahipsiz değildik. Ne kadar zorlansak da, bazılarından önde, bazılarından geride bir şekilde yaşamımızı sürdürüyor, hayatımızı idame ettiriyorduk. Annemin aldığı azıcık maaş, yiyeceğimize ve giyeceğimize yetiyordu. Ancak annem, kendi doğup büyüdüğümüz köye taşınmamız gerektiğini sürekli söylüyordu.

قورغانچىمىزدىن ئايرىلغىنىمىز بىلەن بىخەتەر ئەمەسمىز. قانچە قىينالساقمۇ، بىرىنىڭ ئالدىدا، بىرىدىن كېيىن دېگەندەك <FR/>ئەل قاتارلىق كۈنىمىزنى كۆرىۋاتىمىز. ئانامنىڭ ئالىدىغان ئازغىنە ئايلىقى ئاش سۈيىمىز بىلەن كىيىم-كېچىگىمىزگە يېتىپ قالاتتى. دېگەن بىلەن ئانام ئۆزىمىزنىڭ تۇغۇلغان يېزىمىزغا كۆچىشىمىز كېرەك ئىكەنلىكىنى ئېيتىش بىلەن بولدى.

Himayədarımızı itirmiş olsaq da, tam sahibsiz deyildik. Nə qədər çətin olsa da, bəzilərindən geri, bəzilərindən irəlidə olmaqla həyatımızı davam etdirirdik. Anamın aldığı az maaş yeməyimizə, geyimimizə bəs edirdi. Amma anam daim deyirdi ki, doğulub boya-başa çatdığımız kəndə köçməliyik.

Ол жаққа көшуіміздің жақсы жақтары көп. Әкемнің бауырлары да, нағашыларым да сол ауылда. Мына ауылда да көштен қалып жатқан жоқпыз. Дегенмен, менің де мектеп бітіретін кезім жақындап қалды... Оқу оқимын деп Алматы асып жатсам, шешем қараусыз қала ма деп қорқамын. Ал шешеме қарайлап, оқымай қалсам, ертеңгі күнім не болмақ деп тағы да қауіп қыламын. Оның үстіне кіндік қаным тамған туған жерім. Ақыры ойлана келе менің биылғы оқу жылым аяқталысымен жылжимыз деп шештік.

There were many reasons to move: my father’s brothers, my maternal relatives-all still there. We had done well here, yet my final school years were ahead. I worried: if I went to Almaty to study, would my mother be left unsupported? But if I stayed to care for her, what would my future hold? My heart was also tied to my homeland. Finally, we decided: after this school year, we would move.

Garchi biz himoyamizni yo‘qotgan bo‘lsak ham, biz beparvo emasmiz. Qanchalik qiynalmasak ham, birovdan oldinda, birovdan keyin, deganlaridek, el qatori kun kechirardik. Onamning ozgina maoshi ovqatimiz va kiyim-kechagimizga yetardi. Shunday bo‘lsa-da, onam biz tug‘ilgan qishlog‘imizga ko‘chib o‘tishimiz kerakligini aytdi.

Oraya taşınmamızın birçok iyi yanı vardı. Babamın kardeşleri de, anne tarafımdan akrabalarım da o köydeydi. Gerçi bu köyde de toplumdan geri kalmış değildik. Ama benim de artık okuldan mezun olma zamanım yaklaşmıştı… Eğer okuyup Almatı’ya gidersem, annem yalnız kalır diye korkuyorum. Ama anneme bakacağım diye okumazsam, geleceğim ne olacak diye de endişeleniyorum. Üstelik o köy, göbek bağımın kesildiği, doğup büyüdüğüm yerdi. Sonunda uzun uzun düşündükten sonra, bu eğitim- öğretim yılının bitimiyle taşınmaya karar verdik.

ئۇ ياققا كۆچىشىمىزنىڭ ياخشى تەرەپلىرى كۆپ. دادامنىڭ قېرىنداشلىرىمۇ، كىچىك دادىلىرىمۇ شۇ يېزىدا. مونۇ يېزىدىمۇ كۆچتىن قالغىنىمىز يوق. دېگەن بىلەن، مېنىڭمۇ مەكتەپ پۈتىرىدىغان ۋاقتىم يېقىنلاپ قالدى... ئوقۇش ئوقۇيمەن دەپ ئالمۇتىغا كېتىپ قالسام، ئانام نازارەتسىز قالامدىكىن دەپ قورقىمەن. ئەمدى ئانامغا قارايمەن دەپ، ئوقىماي قالسام، ئەتىكى كۈنۈم نېمە بولماق دەپ <FR/>يەنىمۇ قورقىمەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە كىندىك قېنىم تامغان تۇغۇلغان يېرىم. ئاخىرى ئويلىنىپ كېلىپ مېنىڭ بىيىلقى ئوقۇش يىلىم ئاياغلىشىشى بىلەن كۆچىمىز دەپ يەشتۇق.

Oraya köçməyin bir çox üstünlükləri vardı. Atamın qardaşları da, anam tərəfdən olan qohumlar da o kənddəydi. Gerçi, bu kənddə də cəmiyyətin arxasında deyildik. Amma artıq məktəbi bitirməyə az qalmışdı… Əgər oxuyub Almatıya getsəm, anamın tək qalacağından qorxuram. Amma anama baxacağam deyə oxumazsam, gələcəyim necə olacaq – bu da məni düşündürür. Üstəlik, o kənd mənim göbəyimin kəsildiyi, dünyaya gəldiyim və böyüdüyüm yerdir. Axırda çox düşünüb-daşındıqdan sonra qərara gəldik ki, bu dərs ili bitəndə köçək.

Егер көшіп жатсақ, мен оқушылық өмірімдегі қалған екі жылымды өзіммен төрт жыл бірге оқыған сыныптастарыммен өткіземін. Әліппені бірге ашып, үлкен өмірге қол ұстасып, бірге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта менің Берік деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енді балалықтың соңғы жылдарында сол ескі достарыммен бірге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкелі бергі бес жылдың жүзінде бірді-екілі барған кездерім де жоқ емес. Бірақ барлығымен қауқылдай кездесіп, бірге жүрмегесін мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар ішінде жаңа орта, жаңа достарыма да < FR >бауыр басып</ FR > қалғам. О баста сыныптағы тәртіпті оқушылар санатындағы Елжан, Ерсіндермен дос болғым келгенімен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кеттім. Кім білсін, іші қандай болса сыртына да солай жарқырап көрініп жүретін адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, менімен дос болғалы бері ол да көп-көрім түзеліп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әліпті таяқ деп танып, кәдімгідей көшке ілесіп қалған. Ал тәртібіне келсек әңгіме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әркімге жөнсіз соқтыға беретін мінезін де қойған. Тіпті менімен ілесіп барып, аудандық спорттық жарыста күрестен үшінші орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды.

If we moved, I’d spend my remaining two school years among those who shared my early years-those I first learned to read with, whose hands I held in schoolyard dramas. My friend Berik lived there, and many others. I’d spent enough years in this place; I missed what I had left behind. Yet I made new friends here, too. Though I’d meant to grow closer to the quiet Elzhan and Ersin, I had bonded most with Daulet. Perhaps I admired his straightforward honesty-who, beneath an unassuming exterior, hid a loyal heart. Since becoming friends, he had grown-no longer living by petty fights; he even placed third in the district wrestling tournament, earning praise from the school principal.

Agar ko‘chadigan bo‘lsak, o‘quvchilik hayotimning qolgan ikki yilini o‘zim bilan to‘rt yil birga o‘qigan sinfdoshlarim bilan o‘tkazaman. Alifboni birga o‘rganib, katta hayot sari qo‘l ushlashib ilk qadam qo‘ygan do‘stlarim bag‘riga qaytaman. U yerda mening Berik degan qadrdon do‘stim bor. Yana boshqa o‘rtoqlarim ham talaygina. Endi bolalikning so‘nggi yillarida o‘sha eski do‘stlarim bilan birga bo‘lish menga ham yoqadi. U yerdan ko‘chib ketganimizdan beri o‘tgan besh yil ichida bir-ikki marta borgan paytlarim ham bo‘lgan. Ammo hamma bilan bemalol uchrashib, birga yurmagach, sog‘inch ham bosilmaydi-da. Rosa sog‘ingan ekanman. Shu yillar ichida yangi muhit va yangi do‘stlarimga ham mehr qo‘yib, o‘rganib qolgan edim. Avvaliga sinfdagi tartibli o‘quvchilar qatoridagi Eljan va Ersinlar bilan do‘stlashmoqchi bo‘lgan bo‘lsam-da, sho‘xroq bo‘lsa ham, aynan Daulet bilan yaqin bo‘lib ketdim. Kim biladi, balki uning ichi qanday bo‘lsa, tashqarisiga ham shunday ochiq ko‘rinib turadigan halolligi va soddaligini yoqtirgandirman. Aytgancha, men bilan do‘stlashganidan beri u ham ancha tuzalib qoldi. O‘qishi juda ham zo‘r darajada ilgarilab ketmagan bo‘lsa-da, harfni tanib, boshqalar qatoridan qolmaydigan bo‘lib qoldi. Xulq-atvoriga kelsak esa, bu umuman boshqa masala. Avvalgidek har kimga behuda tegajog‘lik qiladigan odatini ham tashladi. Hatto men bilan birga borib, tuman sport musobaqasida kurash bo‘yicha uchinchi o‘rinni egalladi va maktab direktorining qo‘lidan faxriy yorliq oldi.

Eğer taşınırsak, öğrencilik hayatımdaki son iki senemi, ilkokulda dört yıl birlikte okuduğum eski sınıf arkadaşlarımla geçireceğim. Alfabeyi birlikte öğrendiğim, büyük hayata birlikte adım attığım dostlarıma döneceğim. Orada benim Berik adlı can dostum var. Başka arkadaşlarım da yok değil. Artık çocukluğumun son yıllarını o eski dostlarımla geçirmek bana da iyi gelir. Oradan taşındığımızdan beri beş yıl içinde bir iki kez oraya gitmişliğim vardı. Ama herkesle oturup, konuşup gezmeyince hasret de geçmiyor ki. Gerçekten de çok özlemişim. Bu yıllar içinde yeni ortama, yeni arkadaşlara da alışmıştım. İlk başlarda sınıfın en düzenli, çalışkan öğrencileri olan Eljan ve Ersin’le arkadaş olmayı istemiş olsam da, biraz yaramaz Davlet’le yakın arkadaş oldum. Kim bilir, belki de içi dışına yansıyan dürüstlüğünü ve saf kalbini sevmişimdir. Hatta onunla arkadaş olduktan sonra o da bayağı değişti. Dersleri müthiş ilerlemese de, artık az çok okuma yazma bilir hale geldi. Disiplinine gelince, orası bambaşka konu. Eskisi gibi herkese durup dururken sataşmayı da bıraktı. Hatta benimle birlikte gidip, ilçe düzeyindeki spor yarışmasında güreşten üçüncülük kazandı ve okul müdürünün elinden takdir belgesi aldı.

ئەگەر كۆچۈپ كەتسەك، مەن ئوقۇغۇچىلىق ئۆمۈرۈمدىكى قالغان ئىككى يىلىمنى ئۆزەم بىلەن تۆرت يىل بىرگە ئوقىغان سىنىپداشلىرىم بىلەن ئۆتكۈزىمەن. ئېلىپبەنى بىرگە ئېچىپ، چوڭ ھاياتقا قول تۇتقۇزۇپ، بىرگە ئاياغ باسقان دوستلىرىمغا قوشۇلىمەن. ئۇ ياقتا مېنىڭ بېرىك دېگەن جان دوستۇم بار. باشقىمۇ دوستلىرىم يېتەرلىك. ئەمدى بالىلىقنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا شۇ بۇرۇنقى دوستلىرىم بىلەن بىرگە بولغىنىم ماڭىمۇ ياقىدۇ. ئۇ ياقتىن كۆچكەن ئالدىنقى بەش يىلنىڭ ئىچىدە بىر-ئىككى قېتىم بارغان ۋاقىتلىرىممۇ يوق ئەمەس. بىراق بارلىغى بىلەن ئۈزلۈكسىز ئۇچرىشىپ، بىرگە يۈرمىگەندىن كېيىن سېغىنىشىڭمۇ بېسىلمايدۇ ئەمەسمۇ. سېغىنىپمۇ قالدىم. مۇشۇ يىللار ئىچىدە يېڭى ئەتراپقا، يېڭى دوستلىرىمغىمۇ <FR/>بېغىر بېسىپ قالغان. بېشىدا سىنىپتىكى تەرتىپلىك ئوقۇغۇچىلار قاتارىدىكى ئېلژان، ئېرسىنلار بىلەن دوست بولغۇم كېلگىنى بىلەن، تەرتىپسىزىرەك بولسىمۇ موشۇ دەئۇلېت بىلەن يېقىن دوست بولۇپ كەتتىم. <FR/>كىم بىلسۇن، ئىچى قانداق بولسا سىرتىمۇ شۇنداق يارقىراپ كۆرۈنۈپ يۈرىدىغان ئاداللىغى بىلەن ئاڭقاۋلىقىنى ياخشى كۆرگەندىمەن. ئېيتماقچى، مېنىڭ بىلەن دوست بولغاندىن بېرى ئۇمۇ خېلە ياخشى تۈزۈلۈپ قالغان. دەرىسىمۇ ھەيران قالارلىقتەك ئالدىغا ئىلگىرلەپ كەتمىسىمۇ ھەرىپنى تاياق دەپ تونۇپ، ھەققىقەتتەن كۆچكە ئىلىشىپ قالغان. ئەمدى تەرتىۋىگە كەلسەك گەپ تامامەن بۆلەك. بۇرۇنقىدەك ھەر كىمگە بىكاردىن سوقۇشۇش باشلايدىغان مۈجەزىنىمۇ قويغان. ھەتتاكى مېنىڭ بىلەن ئەگىشىپ بېرىپ، ناھىيەلىك سپورتلۇق مۇسابىقىدە كۈرەشتىن ئۈچىنچى ئورۇنغا ئىگە بولۇپ، مەكتەپ مۇدىرىنىڭ قولىدىن ماختاش قەغىزىنى ئالدى.

Əgər köçsək, şagirdlik həyatımın son iki ilini ibtidai sinifdə dörd il bir yerdə oxuduğum köhnə sinif yoldaşlarımla keçirəcəyəm. Elifbanı birlikdə öyrəndiyim, böyüklər həyatına birgə addım atdığım dostlarıma qayıdacağam. Orada Berik adlı bir can dostum var. Başqa dostlarım da yox deyil. Artıq uşaqlığımın son illərini o köhnə dostlarla keçirmək mənə də yaxşı təsir edər. Ora köçdüyümüzdən bu yana beş il ərzində ancaq bir-iki dəfə o kəndə getmişəm. Amma hamı ilə oturub danışmayınca, gəzib-dolaşmayınca bu həsrət keçmir ki. Doğrudan da çox darıxmışam. Bu illər ərzində yeni mühitə, yeni dostlara da alışmışdım. Başlarda sinifin ən intizamlı, ən çalışqan uşaqları olan Elcanla Ersinlə dost olmaq istəmişdim. Amma bir az yaramaz Dövlətlə yaxın dost oldum. Kim bilir, bəlkə də onun düzünü deyən təmiz ürəyini sevmişəm. Hətta onunla dost olduqdan sonra özü də xeyli dəyişdi. Dərsləri çox irəliləməsə də, artıq az-çox oxuyub-yaza bilir. İntizam məsələsinə gəldikdə isə... ora tam başqa bir mövzudur. Əvvəlki kimi durduğu yerdə hər kəsə sataşmağı da buraxdı. Hətta mənimlə birlikdə gedib, rayon səviyyəsində keçirilən idman yarışlarında güləş üzrə üçüncü yer qazandı və məktəb direktorunun əlindən tərifnamə aldı.

Сөйткен Дәулетім енді менің кететінімді естісе не күйде болар екен?

I'm afraid to think what Daulet will feel when he finds out that I'm leaving.

Endi mening ketishimni eshitsa, o‘sha Daulet qanday ahvolga tushadi?

İşte bu Davlet şimdi benim taşınacağımı duysa ne hale gelir acaba?

شۇنداق قىلغان دەئۇلېتىم ئەمدى مېنىڭ كېتىدىغىنىمنى ئاڭلىسا قانداق ھالدا بولاركىن؟

Bax bu Dövlət indi mənim köçəcəyimi eşitsə, görəsən nə hala düşər?

Мамыр айының орта шенінде мектебімізге колхоздың бригадирі келді. Не үшін келгенін бәріміз біліп отырмыз. Кім қой қырқымға, кім шөп шабысқа жазылады, соны тізімдеу үшін келіп тұрған беті. Қолына журналды алып, тізім бойынша шақырып алып, жаза бастады. Осы уақытқа дейін көшетініміз турасында ешкімге тіс жарып айтпаған едім. Оның үстіне шешем де нақты көшетін күніміз анықталғанға дейін ешкімге үндемей қоя тұрайық деген. Себебін білгім келіп сұрағанда:

In mid- May, the kolkhoz foreman visited our school-everyone knew why. He was there to assign youth to work crews: sheep-shearing, hay-baling, that sort of thing. Holding a register, he called each student. Until then, our plan to move had remained a secret between me and my mother.

May oyining o‘rtalarida kolxoz brigadiri maktabimizga keldi. Nima uchun kelganini hammamiz bilamiz. Kim qo‘y qirqimiga, kim pichan o‘rimiga yozilishini ro‘yxatga olish uchun kelgan. U qo‘liga jurnalni oldi-da, ro‘yxat bo‘yicha chaqirib olib, yoza boshladi. Shu paytgacha ko‘chishimiz haqida hech kimga og‘iz ochmagan edim. Bundan tashqari, onam ko‘chib ketayotgan kunlarimiz aniq bo‘lmaguncha hech kimga gapirmaslikni aytdi. Sababini bilmoqchi bo‘lib so‘rasam:

Mayıs ayının ortalarında okulumuza kolhozun başkanı geldi. Neden geldiğini hepimiz biliyorduk. Kim koyun kırkımına, kim ot biçme işine yazılacak, onu listelemek için gelmişti. Elindeki defteri açıp, sırayla isimleri çağırarak yazmaya başladı. Şimdiye kadar taşınacağım hakkında kimseye tek kelime etmemiştim. Üstelik annem de kesin taşınacağımız gün belli olana kadar kimseye bir şey demememi istemişti. Sebebini merak edip sorduğumda:

ماي ئېيىنىڭ ئوتتۇرلىرىدا مەكتىۋىمىزگە كولخوزنىڭ برىگادىرى كەلدى. <FR/>نېمە ئۈچۈن كەلگىنىنى ھەممىمىز بىلىپ ئولتۇرىمىز. كىم <FR/>قوي قىرقىشقا، كىم چۆپ چېپىشقا يېزىلىدۇ، شۇنى تىزىملاش ئۈچۈن كەلگەنكەن. قولىغا ژورنالنى ئېلىپ، تىزىم بويىچە چاقىرىۋېلىپ، يېزىشقا باشلىدى. موشۇ پەيتكىچە كۆچىدىغىنىمىز توغرىسىدا ھېچكىمگە چىش يېرىپ ئېيتمىغان ئىدىم. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئاناممۇ دەل كۆچىدىغان كۈنىمىز ئېنىقلانغانغىچە ھېچكىمگە ئۈندىمەي تۇرۇپ تۇرايلى دېگەن. سەۋەبىنى بىلگىم كېلىپ سورىغاندا:

May ayının ortalarında məktəbimizə kolxozun sədri gəldi. Niyə gəldiyini hamımız bilirdik. Kim qoyun qırxımına, kim ot biçimi işinə yazılacaq – onların siyahısını tərtib etmək üçün gəlmişdi. Əlindəki dəftəri açıb, adları bir-bir oxuyaraq yazmağa başladı. İndiyə qədər köçəcəyimizi heç kimə deməmişdim. Üstəlik anam da dəqiq köçəcəyimiz gün bəlli olmayınca heç kimə bir şey deməməmi istəmişdi. Səbəbini maraqlanıb soruşduğumda:

– Алдын ала дабыраламайық, – деген. Негізгі себебі сол – шешем маған айтарын айтқанмен өзі де екі ойлы болып жүрді-ау деймін. Екі ойлы болатыны – шешей де мұндағы елмен арқа-жарқа араласып кеткен еді. Оның үстіне өмірлік қосағының сүйегі де осы топырақта жатыр емес пе. Енді не де болса сол жасырып жүрген құпиямызды ашып, бір шешімге келетін күн туған сияқты.

She said, “Let’s not stir trouble yet,” but I sensed she was uncertain-still torn between returning home and staying behind where my father’s memory lived in the land.

- Oldindan shov-shuv ko‘tarmaylik, - dedi. Asosiy sabab shuki, onam menga aytadigan gaplarini aytgan bo‘lsa-da, o‘zi ham ikkilanib yurgan bo‘lsa kerak. Onam ham bu yerdagi odamlar bilan apoq-chapoq bo‘lib ketgan edi. Qolaversa, umr yo‘ldoshining suyaklari ham shu tuproqda yotibdi. Endi nima bo‘lsa ham, yashirgan sirlarimizni ochib, bir qarorga keladigan kun kelganga o‘xshaydi.

Şimdiden yaygara yapmayalım, – demişti. Asıl sebebi de şu olsa gerek – annem her ne kadar bana kararını söylemiş olsa da, kendi içinde hâlâ kararsızdı. Kararsız olmasının nedeni ise, annem de bu köydeki insanlarla sıkı fıkı olmuştu. Ayrıca hayat arkadaşının mezarı da bu topraklarda değil mi zaten…

– <FR/>ئالدىن ئالا چۇڭ چىقارمايلى، – دېگەن. ئاساسىي سەۋەبى شۇ – ئانام ماڭا ئېيتارىنى ئېيتقان بىلەن ئۆزىمۇ ئىككى ئويدا بولۇپ يۈردىمىكىن دەيمەن. ئىككى ئويدا بولىدىغىنى – ئاناممۇ بۇ يەردىكى ئەل بىلەن يىراق-يېقىن ئارىلىشىپ كەتكەن ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۆمۈرلۈك جۈپتىنىڭ سۈيىكىمۇ مۇشۇ تۇپۇراقتا ياتاتتىغۇ. ئەمدى <FR/>نېمىلا بولسا شۇ يوشۇرۇپ يۈرگەن سىرىمىزنى ئېچىپ، بىر يېشىمگە كېلىدىغان كۈن كەلگەن ئوخشايدۇ.

Hələlik səs-küy salmayaq, – demişdi. Əsas səbəb isə yəqin bu idi – anam hər nə qədər mənə qərarını bildirsə də, özü hələ içində tərəddüd içindəydi. Onun tərəddüdlərinin səbəbi də bu kənddəki insanlarla artıq yaxınlıq qurmuş olmasıydı. Bir də həyat yoldaşının – atamın – məzarı da bu torpaqlardadır, elə deyilmi?..

Әліпби бойынша журналда Абдрахманов пен Асылбековтан кейін Әжиев Махамбет болып мен тұрмын. Абдрахманов шөпке жазылды. Асылбеков қой қырқымға тізімделді. Осы екеуінен кейін бірден Бағлановқа көшті. Мен түсінбей қалдым. Іштей «еее, біздің көшетінімізді естіген екен» деп ойладым. Бірақ кімнен естуі мүмкін. Бұл жайтты шешем екеуміз ғана білетін сияқты едік. Шешем айтты ма екен? Айтса, не үшін айтуы керек? Мүмкін көлік сұрады ма екен? Сөйтіп басым қатып отырғанда мектеп директорынын қоғамдық жұмыстар жөніндегі орынбасары:

When it came to my name, “Azhiev Makhambet,” the form moved past it. After calling Baglanov and Asylbekov, the next name was “Baghlanov.” But then-no selection for me. My heart thumped. Had they learned we were leaving? Before I could panic, the assistant-principal stood:

Alifbo bo‘yicha jurnalda Abdraxmanov va Asilbekovdan keyin Ajiyev Maxambet bo‘lib men turibman. Abdraxmanov o‘tga yozildi. Asilbekov qo‘y qirqimiga kiritildi. Bu ikkisidan keyin u darhol Baglanovga o‘tdi. Men tushunmadim. Ichimda "eee, bizning ko‘chishimiz haqida eshitgan ekan," deb o‘yladim. Lekin kimdan eshitishi mumkin. Bu haqda faqat men va onam bilardik. Onam aytdimi? Agar aytsa, nima uchun aytishi kerak? Balki u mashina so‘rayotgandir? Shunday qilib, maktab direktorining jamoat ishlari bo‘yicha o‘rinbosari:

Artık ne olursa olsun, şu zamana kadar gizli tuttuğumuz sırrımızı açıklayıp, bir karara varma zamanı gelmiş gibiydi. Alfabetik sıraya göre listede Abdrahmanov ve Asılbekov'dan sonra Ajiev Mahambet olarak ben vardım. Abdrahmanov ot biçme işine yazıldı. Asılbekov koyun kırkımına kaydedildi. Bu ikisinden sonra doğrudan Bağlanov'a geçildi. Ne olduğunu anlayamadım. İçimden “Hımm, bizim taşınacağımızı duymuş herhalde” diye geçiştirdim. Ama kimden duymuş olabilir ki? Bu meseleyi sadece annemle ben biliyor gibiydik. Yoksa annem mi söyledi? Söylediyse, neden söylemiş olabilir? Belki taşıma için araç istemiştir? Bunları düşünürken kafam iyice karıştı. Tam o sırada okul müdürünün sosyal işler sorumlusu:

ئېلىپبە بويىچە ژورنالدا ئابدراخمانوۋ بىلەن ئاسىلبېكوۋتىن كېيىن ئەژىئېۋ ماخامبېت بولۇپ مەن تۇرىمەن. ئابدراخمانوۋ چۆپكە يېزىلدى. ئاسىلبېكوۋ قوي قىرقىشقا تىزىملاندى. مۇشۇ ئىككىسىدىن كېيىن بىردىن باغلانوۋقا كۆچتى. مەن چۈشەنمەي قالدىم. ئىچىمدىن «ھە ئە، بىزنىڭ كۆچىدىغىنىمىزنى ئاڭلىغان ئىكەن» دەپ ئويلىدىم. بىراق كىمدىن ئاڭلىشى مۇمكىن. بۇ توغرىسىدا ئانام ئىككىمىزلا بىلىدىغاندەك ئىدۇق. ئانام ئېيتىمىكىن؟ ئېيتسا، نېمە ئۈچۈن ئېيتىشى كېرەك؟ مۇمكىن ماشىنا سورىدىمىكىن؟ شۇنداق قىلىپ بېشىم قېتىپ ئولتارغاندا مەكتەپ مۇدىرىنىڭ جەمىيەتلىك ئىشلار بويىچە ئورۇنباسارى:

Artıq nə olursa olsun, bu vaxta qədər gizli saxladığımız sirri açıb, qərar vermək zamanı gəlmişdi. Siyahı əlifba sırasına görə tərtib olunurdu – Abdrahmanov və Asılbekovdan sonra Ajiev Mahambet – yəni mən gəlirdim. Abdrahmanov ot biçimi işinə yazıldı. Asılbekov qoyun qırxımına düşdü. Bu ikisindən sonra isə birbaşa Bağlanova keçildi. Heç nə başa düşmədim. İçimdən “hmm... yəqin köçəcəyimizi eşidib” – deyə düşündüm. Amma bunu kim deyə bilərdi axı? Elə bil bu məsələni yalnız mən və anam bilirdik. Yoxsa anam kiməsə deyib? Əgər deyibsə, niyə deyib? Bəlkə köç üçün maşın istəmişdi? Bunları fikirləşdikcə beynim dolaşdı. Elə bu vaxt məktəbin ictimai işlər üzrə məsul müəllimi dedi:

– Әжиевты ұмытып кеттіңіз ғой, – деді.

-You’ve forgotten Azhiev, - someone remarked.

– Ajiyevni unutib qo‘yganga o‘xshaysiz, – dedi.

Ajiev’i unuttunuz galiba, – dedi.

– ئەژىئېۋنى ئۇنتۇپ كېتىپتىمىزغۇ، – دېدى.

Ajievi unutmamısız ki?

Сол кезде көзілдірігінің төбесінен маған бір қарап алған бригадир:

The brigade leader, peering at me over the rim of his glasses, replied with a quiet confidence:

Shunda brigadir ko‘zoynagining tepasidan menga bir qarab oldi:

Başkan gözlüğünün üzerinden bana bir bakış attı:

شۇ پەيتە كۆز ئەينىگىنىڭ ئۈستىدىن ماڭا بىر قاراۋېلىپ برىگادىر:

Sədr eynəyinin üstündən mənə bir baxış atdı:

– Әжиевтен несін сұраймын. Білеміз ғой, Махамбеттің жайын. Бұл батыр жылдағыдай қырқымға да, шөп шабысқа да жазылатын шығар деп алдын ала тізімдеп қойғанмын, – деді.

-There’s no need to ask Azhiev. We already know Makhambet’s story. I put his name down in advance, assuming-like every year-he’d join the shearing and the haymaking.

- Azievdan so‘rashning hojati yo‘q. Biz Maxambetni bilamiz-ku. Men bu botirni har yilgidek qirqimda ham, o‘t o‘rishda ham ro‘yxatga kiritib qo‘yganman, - dedi.

Ajiev’e sormadım çünkü Mahambet’I nasılsa biliyoruz. Bu yiğit, her sene olduğu gibi bu yıl da kırkım hem ot biçmeye katılır diye önceden listeye eklemiştim zaten, – dedi.

– ئەژىئېۋتىن نېمىسىنى سورايمەن. بىلىمىزغۇ، ماخامبېتنىڭ ئەھۋالىنى. بۇ <MS/>باتۇر يىلدىكىدەك قىرقىشقىمۇ، چۆپ چېپىشقىمۇ يېزىلىدىغاندۇ دەپ <FR/>ئالدىن ئالا تىزىملاپ قويغانمەن، – دېدى.

Ajievi ona görə soruşmadım ki, Mahambet’i onsuz da tanıyırıq. Bu igid hər il olduğu kimi bu il də həm qırxıma, həm ot biçimə qatılar deyə əvvəldən siyahıya yazmışdım, – dedi.

– Жоқ, аға, мен биыл екеуіне де жазылмаймын, – дедім.

-No, sir. I won’t be signing up for either this year, - I said calmly.

- Azievdan so‘rashning hojati yo‘q. Biz Maxambetni bilamiz-ku. Men bu botirni har yilgidek qirqimda ham, o‘t o‘rishda ham oldindan ro‘yxatga kiritib qo‘yganman, - dedi.

Yok başkanım, ben bu yıl ikisine de katılmayacağım, – dedim.

– ياق، ئاكا، مەن بىيىل ئىككىلىسىگە يېزىلمايمەن، – دېدىم.

Yox, sədr müəllim, bu il heç birinə qatılmayacağam, – dedim.

– Неге?

-Why not?

- Nega?

Neden?

– نېمىگە؟

Niyə?

– Біз биыл... өзіміздің ауыл... көшсек пе деп едік, – дедім үзіп жұлып. Және осы сөздерді айтып тұрғанда Дәулетке көзім түсті. Сұрланып кетіпті.

-This year… our village… we’re thinking of moving, - I replied hesitantly, the words coming out in fragments. And as I spoke, my eyes met Daulet’s. His face had gone pale.

- Biz bu yil... o‘z qishlog‘imizga... ko‘chmoqchi edik, - dedim keskin. Shu so‘zlarni aytayotganimda Dauletga ko‘zim tushdi. U kulrang bo‘lib qolgan.

Bu yıl... biz... kendi köyümüze... taşınacağız diye düşünmüştük, – dedim kekeleye kekeleye. Ve bu sözleri söylerken gözüm Davlet’e takıldı. Beti benzi solmuştu.

– بىز بىيىل... ئۆزىمىزنىڭ يېزى... كۆچسەكمىكىن دېۋىدۇق، – دېدىم ئۈزۈپ كېسىپ. يەنى مۇشۇ سۆزلەرنى ئېيتىپ تۇرغاندا دەئۇلېتقا كۆزۈم چۈشتى. رەڭگى تاتىرىپ كېتىپتۇ.

Bu il... biz... öz kəndimizə... köçmək fikrindəyik, – dedim kəkələyə-kəkələyə. Və bu sözləri deyərkən gözüm Dövlətə sataşdı. Rəngi qaçmışdı...

– Жә, онда жарайды. Сызып тастайын. Байқа, бірақ көшпей қалып, қыста шөпсіз малдарың қырылып жүрмесін.

-All right then, - the brigade leader said. I’ll cross you off. But listen-if you end up not moving, and winter comes, don’t say I didn’t warn you when your livestock are left without hay.

- Xo‘p, mayli. Chizib tashlayman. Ehtiyot bo‘ling, lekin ko‘chib ketmay, qishda o‘tsiz mollaringiz nobud bo‘lmasin.

Peki, tamam o zaman. Sileyim listeden. Ama dikkat et, taşınamazsanız, kışın ot bulamazsınız, hayvanlarınız telef olmasın sonra, – dedi.

– ھە، ئۇنداق بولسا ماقۇل. سىزىپ تاشلاي. بايقا، بىراق كۆچمەي قېلىپ، قىشتا چۆپسىز ماللىرىڭ قىرىلىپ يۈرمىسۇن.

Yaxşı, o zaman siyahıdan silim. Amma diqqətli olun, əgər köçə bilməsəz, qışda heyvanlara ot tapılmaz, yazıq heyvanlar qırılar sonra, – dedi.

– Анық көшеміз, – дедім.

-We’re moving for sure, - I said firmly.

- Aniq ko‘chamiz, - dedim.

Kesin taşınıyoruz, – dedim.

– ئېنىق كۆچىمىز، – دېدىم.

Qəti köçəcəyik, – dedim.