Корпустан іздеу

Оның киген тізе киімі де етіне ет болып жабысыпты. Сауысқанның денесіндегі ала сол екен, ол ұрпағынан-ұрпағына қалып келеді. Торғайды ұстай алмай қарға мен сауысқанның құр келгеніне көкек қатты ызаланып, қырғиды шақырып, оған: – Сен төтенше зерделі ыспар едің, торғайды не қылсаң да алдыма әкел, – деп тапсырыпты. Көкектің сөзі біте қырғи самғай ұшып, бұлт арасына сүңгіп, лезде ғайып болыпты. Ол зеңгір көкте қалықтап, шартарапты шарлап, дөдегенің үстінде күнге қақталып отырған торғайды көріпті. Сонан ол қанатын қомдай сорғалап, торғайдың төбесінен түйіліпті. Кім екенін айырып болғанша торғайды іліп үлгеріп, құс патшасы көкектің тұрған жеріне қарай алып ұшыпты.

The knee cover clung tightly to his body and became part of his feathers. The white patch on the magpie’s body has remained ever since, passed down through generations. When both the crow and the magpie failed to catch the sparrow, the cuckoo grew furious and summoned the hawk. – You are sharp and clever, – said the cuckoo. – No matter what it takes , bring the sparrow to me at once! As soon as the cuckoo finished speaking, the hawk soared into the sky , diving into the clouds and vanishing from sight . From high above, he scanned the land and spotted the sparrow basking in the sun on a rooftop. The hawk folded his wings, dove straight down, and before the sparrow could realize what was happening, the hawk snatched him and flew toward the cuckoo’s domain.

Uning kiyimlari ham go‘shtga yopishgan edi. Sog'iz-qonning tanasidagi ala shu ekan, u avloddan-avlodga o'tib kelyapti. Chumchuqni tuta olmagan qarg‘a va zag‘izg‘onning quruq kelgani uchun kakku qattiq g‘azablanib, qirg‘iyni chaqirib, unga: – Sen favqulodda ziyrak va chaqqon eding, chumchuqni nima qilsang ham oldimga olib kel, – deb topshiribdi. Kakkukning so‘zi tugashi bilan qirg‘iy samoga uchib, bulutlar orasiga sho‘ng‘ib, zumda g‘oyib bo‘libdi. U yuksak ko‘kda parvoz qilib, chor atrofni kezib, peshtoqning ustida quyoshga qaqshab o‘tirgan chumchuqni ko‘rib qolibdi. Shundan so‘ng u qanotlarini yozib, pastga sho‘ng‘ibdi-da, chumchuqning tepasidan tashlanibdi. Kim ekanligini ajratib ulgurmasidan chumchuqni changallab olib, qushlar podshohi kakkuk turgan joyga qarab uchib ketibdi.

Onun giydiği giysi de etine et gibi yapışmış. Saksağanın vücudundaki alacalık oymuş, o nesilden nesile kalmış. Serçeyi yakalayamayan karga ile saksağanın boş gelmesine guguk kuşu çok sinirlenmiş, atmacayı çağırıp, ona: “Sen olağanüstü zeki ve beceriklisin, serçeyi ne yaparsan yap karşıma getir, çabuk ol!” diye guguk kuşu emir vermiş. Guguk kuşunun sözü biter bitmez atmaca süzülerek uçmuş, bulutların arasına dalıp, anında kaybolmuş. O masmavi gökte süzülmüş, dört bir yanı dolaşmış, saçak altında güneşte ısınan serçeyi görmüş. Ondan sonra kanatlarını toplayıp süzülerek serçenin tepesine doğru atılmış. Kim olduğunu anlayana kadar serçeyi kapıp yetişmiş, kuşların kralı guguk kuşunun durduğu yere doğru alıp uçmuş.

ئۇنىڭ كىيگەن ئۇزۇن كىيىمىمۇ ئۈستىگە ئەت بولۇپ چاپلىشىپتۇ. سېغىزخاننىڭ تېنىدىكى ئالا مۇشۇ ئىكەن، ئۇ ئەۋلادتىن – ئەۋلادىغا قېلىپ كېلىۋاتىدۇ. قۇشقاچنى تۇتالماي قارغا بىلەن سېغىزخاننىڭ قۇرۇق كەلگىنىگە كاككۇك قاتتىق غەزەپلىنىپ، قىرغۇينى چاقىرىپ، ئۇنىڭغا: – سەن ئىنتايىن ئېقىللىق پىشىق ئېدىڭ، قۇشقاچنى نېمە قىلساڭمۇ ئالدىمغا ئەكەل، – دەپ تاپشۇرۇپتۇ. كاككۇكنىڭ سۆزى پۈتىشىگە قىرغۇي ئاسمانغا ئۇچۇپ، بۇلۇت ئارىسىغا كىرىپ، بىر دەمدىلا غايىپ بولۇپتۇ. ئۇ ئېگىز كۆكتە پەرۋىز قىلىپ، چارىلاپ چارچاپتۇ، <MS/>چوققىنىڭ ئۈستىدە كۈنگە قاقلىنىپ ئولتارغان قۇشقاچنى كۆرۈپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ قانىتىنى كۈچى بىلەن تۆۋەنگە قاراپ، قۇشقاچنىڭ ئۈستىدىن چۈشۈپتۇ. كىم ئىكەنلىگىنى ئايرىپ بولغانچە قۇشقاچنى ئىلىپ ئۈلگىرىپ، قۇش پادىشاسى كاككۇكنىڭ تۇرغان يېرىگە قاراپ ئېلىپ ئۇچۇپتۇ.

Onun geydiyi geyim də ətinə ət kimi yapışmış. Sağsağanın bədənindəki ala-bulalıq o imiş, o nəsildən-nəslə qalıb. Sərçəni tuta bilməyən qarğa ilə sağsağanın boş gəlməsinə ququ quşu çox əsəbləşmiş, qırğını çağırıb, ona: “Sən qeyri-adi zəki və bacarıqlısan, sərçəni nə edirsən et qarşıma gətir, cəld ol!” deyə ququ quşu əmr vermiş. Ququ quşunun sözü bitər-bitməz qırğın süzülərək uçmuş, buludların arasına cumub, anında yoxa çıxmış. O masmavi göydə süzülmüş, dörd bir yanı dolaşmış, saçaq altında günəşdə qızınan sərçəni görmüş. Ondan sonra qanadlarını toplayıb süzülərək sərçənin təpəsinə doğru atılmış. Kim olduğunu başa düşənə qədər sərçəni qapıb yetişmiş, quşların kralı ququ quşunun durduğu yerə doğru alıb uçmuş.

Торғайды жарым күн қанат жимай алып ұшқан қырғи недәуір шаршаса керек: – Жарайды, – деп көне кетіпті. – Қырғидың өз сөзін бұза алмағанын көрген торғай іле-шала: – Батыр қырғи, сіз құс патшасы көкектің әйгілі батырысыз, ал мен ілікке алғысыз қылмыстымын, сізбен ақыр жерде қатар отырып демалғаныммен келіспес, сіз мәнсап иесісіз, сондықтан биіктеу отыру сізге лайық, үйдің үстіне отырып дем алыңыз, мен қылмыскермін, сондықтан, сіздің аяқ жағыңызда, төменде отырып дем алайын , – депті. Торғайдың сөзі жанына жаққан қырғи көп-көрім желпініп қалыпты, бірақ торғай қашып кетіп жүре ме деп қауіптеніп дағдарып, бірдеме демепті.

Having flown half the day without rest, the hawk was indeed tired. – Very well, – he agreed. The sparrow, seeing that the hawk could not take back his word, continued: – Brave Hawk, you are the great warrior of the cuckoo king, while I am but a wretched criminal. It would be improper for me to rest beside someone of your honor. You should sit higher, on the rooftop, and rest there. I, being unworthy, will stay below at your feet. The hawk was pleased by the sparrow’s flattering words. Yet he hesitated, worried that the sparrow might flee.

Torg'ayni yarim kun qanot qoqmay olib uchgan qirg'iy anchagina charchagan bo'lsa kerak: -Mayli, - deb ko'nibdi. Qirg'iyning o'z so'zidan qaytolmaganligini ko'rgan torg'ay ila-shala (darhol): -Botir qirg'iy, siz qushlar podshohi bo'lmish kukunning (kөkek) mashhur botiridirsiz, men esa arzimas bir jinoyatchiman. Siz bilan oxirgi manzilda qator o'tirib dam olishim to'g'ri bo'lmas. Siz mansab egasisiz, shuning uchun balandroq joyda o'tirishingiz sizga loyiqdir, uyning tepasiga chiqib dam oling. Men esa aybdorman, shu sababli sizning oyoq tomoningizda, pastroqda o'tirib dam olay, - debdi. Chumchuqning so‘zi yoqib tushgan qirg‘iy ancha ruhlanib (kerilib) qolibdi, biroq chumchuq qochib ketmasmikan degan xavotirda ikkilanib, hech narsa demabdi.

Serçeyi yarım gün kanat çırpmadan taşıyan atmaca epeyce yorulmuş olmalıymış: “Pekala,” deyip kabul etmiş. Atmacanın kendi sözünü bozamadığını gören serçe hemen ardından: Serçe başını eğerek şöyle demiş: “Sen bir kahramansın, ey atmaca! Kuşların kralı guguk kuşunun cesur savaşçısı… Ben ise zavallı bir suçluyum. Seninle yan yana oturmak bana yakışmaz. Sen yüksekte olmalısın, evin çatısında otur ve orada dinlen. Ben ise senin ayak ucunda, aşağıda oturayım.”

قۇشقاچنى يېرىم كۈن قانات يىغماي <FR/>ئېلىپ ئۇچقان قىرغۇي ئىنتايىن ھارغان بولۇشى كېرەك: – ماقۇل، – دەپ كۆنۈپتۇ. قىرغۇينىڭ ئۆز سۆزىنى رەت قىلالمىغىنىنى كۆرگەن قۇشقاچ بىردىنلا: – <MS/>باتۇر قىرغۇي، سىز قۇش پادىشاسى كاككۇكنىڭ تانىمال <MS/>باتۇرىسىز، ھە مەن ئىلىۋالغىسىز نەرسىگە جىنايەتچىمەن، سىز بىلەن ئاخىرىدا قاتار ئولتۇرۇپ دەم ئالغىنىم دۇرۇس ئەمەس، سىز مەنسەپ ئىگىسىسىز، شۇنىڭ ئۈچۈن ئېگىزىرەك ئولتۇرۇش سىزگە لايىق، ئۆينىڭ ئۈستىگە ئولتۇرۇپ دەم ئېلىڭ، مەن جىنايەتچىمەن، شۇڭلاشقا، سىزنىڭ ئاياق تەرىپىڭىزدە، تۆۋەندە ئولتۇرۇپ دەم ئالاي، – دەپتۇ. قۇشقاشنىڭ سۆزى جېنىغا ياققان قىرغۇي بىر ئاز كۆتىرىلىۋېتىپ، بىراق قۇشقاچ قېچىپ كېتىپ يۈرمىسۇن دەپ خەۋپلىنىش ئادىتى بىلەن، بىر نېمە دېمەپتۇ.

Sərçəni yarım gün qanad çırpmadan daşıyan qırğın xeyli yorulmuş olmalıymış: “Yaxşı,” deyib qəbul etmiş. Qırğının öz sözünü poza bilmədiyini görən sərçə dərhal ardından: Sərçə başını əyərək belə demiş: Qırğın bu sözləri eşidəndə çox xoşuna gəlmiş. Sinəsi qabarmış amma sərçənin qaçmasından qorxmuş, bir şey deyə bilməmiş. “Sən bir qəhrəmansan, ey qırğın! Quşların kralı ququ quşunun cəsur döyüşçüsü... Mən isə yazıq bir günahkaram. Səninlə yan-yana oturmaq mənə yaraşmaz. Sən yüksəkdə olmalısan, evin damında otur və orada dincəl. Mən isə sənin ayaq ucunda, aşağıda oturum.”

Қырғи жерде отырған торғайдың жоқтығын байқап, абыржып жалмажан аспанға көтеріліп, торғайды іздепті. Бірақ оның көлеңкесін де көре алмапты. Жерде жатқан мүйізді ғана көріп«дәуде болса осы мүйіздің ішіндесің ғой, қанша әккі болсаң да, менен құтыла алмайсың» деп ойлап сорғалап келіп, мүйізді жерден іліп алып, құс патшасы тұрған орманға қарай ұшыпты. Мүйіз зілдей ауыр екен, оның ішінде бір торғай бар, сондықтан қырғи бір ауық ұшқаннан кейін әбден болдырып, алдыға қарай ұшуы мұң болыпты, сонда торғай қашып кетер деп шеңгелін жазбай тісін-тісіне басып ұша беріпті.

When the hawk realized the sparrow was gone, he panicked, quickly soared into the air, and began searching everywhere. But he couldn’t even see the sparrow’s shadow. Only the horn lay below. “You must be hiding inside that horn,” thought the hawk. “No matter how sly you are, you can’t escape me!” He swooped down, grabbed the horn, and flew toward the cuckoo’s forest. But the horn was heavy, the sparrow’s weight made it even heavier. After a while, the hawk grew exhausted, struggling to stay aloft, yet he dared not unclench his claws for fear the sparrow would escape.

Qirg'i yerda o'tirgan chumchuqning yo'qligini payqab, shoshib osmonga ko'tarilib, chumchuqni izlabdi. Biroq uning soyasini ham ko'ra olmabdi. Yerda yotgan shoxnigina ko'rib, "Har holda shu shoxning ichidasan-ku, qanchalik ayyor bo'lsang ham, mendan qutula olmaysan", deb o'ylabdi va pastga sho'ng'ib kelib, shoxni yerdan ilib olib, qushlar podshohi turgan o'rmonga qarab uchibdi. Shox juda og'ir ekan, uning ichida birgina chumchuq borligiga qaramay, qirg'i biroz uchganidan keyin butunlay holdan toyibdi, oldinga qarab uchishi qiyin bo'lib qolibdi. Shunda chumchuq qochib ketar deb, changalini bo'shatmay, tishini-tishiga qo'yib uchishda davom etibdi

Atmaca serçenin yerinde olmadığını fark edince panikle göğe yükselmiş. Etrafa bakmış ama serçeyi bir türlü bulamamış. Sonra yerde duran boynuza gözleri ilişmiş: “Kesin bu boynuzun içindesin! Ne kadar kurnaz olsan da elimden kurtulamazsın,” demiş içinden. Hemen süzülüp boynuzu kaptığı gibi kuşlar kralının yaşadığı ormana doğru uçmaya başlamış. Ama boynuz çok ağırmış! Çünkü içinde serçe varmış. Atmaca biraz uçunca çok yorulmuş, kanatları ağırlaşmış, ileriye uçmakta zorlanmış. Ama serçe kaçmasın diye pençesini hiç gevşetmemiş, dişini sıkıp uçmaya devam etmiş.

قىرغۇي يەردە ئولتارغان قۇشقاچنىڭ يوقلىغىنى بايقاپ، ئەنسىرەپ كۈچ جىگەرى بىلەن ئاسمانغا كۆتۈرىلىپ، قۇشقاچنى ئىزدەپتۇ. بىراق ئۇنىڭ كۆلەڭكىسىنىمۇ كۆرەلمەپتۇ. يەردە ياتقان مۆڭگۈزنىلا كۆرۈپتۇ «ئەڭ بولسا مۇشۇ مۆڭگۈزنىڭ ئىچىدىسەنغۇ، قانچە قۇۋ بولساڭمۇ، مېنىڭدىن قۇتۇلالمايسەن» دەپ ئويلاپ تۆۋەنلەپ كېلىپ، مۆڭگۈزنى يەردىن ئىلىۋېلىپ، قۇش پادىشاسى تۇرغان ئورمانغا قاراپ ئۇچۇپتۇ. مۆڭگۈز <FR/>ئىنتايىن ئېغىر ئىكەن، ئۇنىڭ ئىچىدە بىر قۇشقاچ بار، شۇنىڭ ئۈچۈن قىرغۇي بىر چاما ئۇچقاندىن كېيىن ئىنتايىن ھالسىراپ، ئالدىغا قاراپ ئۇچۇشى غەم بولۇپتۇ، شۇندا قۇشقاچ قېچىپ كېتەر دەپ تىرنىغىنى ئاچماي چىشىنى – چىشىغا بېسىپ ئۇچىۋېرىپتۇ.

Qırğın sərçənin yerində olmadığını hiss edincə təşvişlə göyə qalxmış. Ətrafa baxmış amma sərçəni heç cür tapa bilməmiş. Sonra yerdə duran buynuza gözləri ilişmiş: “Dəqiq bu buynuzun içindəsən! Nə qədər hiyləgər olsan da əlimdən qurtula bilməzsən,” demiş içindən. Dərhal süzülüb buynuzu qapdığı kimi quşlar kralının yaşadığı meşəyə doğru uçmağa başlamış. Amma buynuz çox ağır imiş! Çünki içində sərçə varmış. Qırğın bir az uçunca çox yorulmuş, qanadları ağırlaşmış, irəliyə uçmaqda çətinlik çəkmiş. Amma sərçə qaçmasın deyə pəncəsini heç boşaltmamış, dişini sıxıb uçmağa davam etmiş.

Құс патшасы көкек қырғиға: «Ол мұнан былай адымдап емес, екі аяғымен секіріп секектейтін болсын, аяғына кісен сал», – деп бұйырыпты. Сондықтан торғайдың бүгінге дейін адымын ашып жүре алмайтыны осыдан екен.

The cuckoo, king of the birds, turned to the hawk and said: –From now on, he shall not walk step by step, but only hop on both legs. Shackle his feet! And that is why, to this day, the sparrow cannot walk normally but only hops.

Qushlar podshosi kakku qirg‘iyga: "Bundan buyon u qadam tashlamay, ikki oyog‘i bilan sakrasin, oyog‘iga kishan sol," deb buyurgan ekan. Shuning uchun chumchuq shu kungacha qadam tashlay olmaydi.

Bunun üzerine guguk kuşu şöyle demiş: “Bu serçe artık yürüyemesin. Hep iki ayağıyla sekerek gitsin. Ayaklarına da zincir takın! İşte bu yüzden serçe bugüne kadar düzgün yürüyememiş, hep zıplayarak gezermiş.

قۇش پادىشاسى كاككۇك قىرغۇيغا: «ئۇ بۇنىڭدىن كېيىن چامداپ ئەمەس، ئىككى ئايىغى بىلەن سەكىرەپ سەكىلدەيدىغان بولسۇن، ئايىغىغا كويزا سال»، – دەپ بۇيرۇپتۇ. شۇڭلاشقا قۇشقاچنىڭ <FR/>بۈگۈنگىچە قەدىمىنى ئېچىپ يۈرەمەيدىغىنى مۇشۇنىڭدىن ئىكەن.

Bunun üzərinə ququ quşu belə demiş: “Bu sərçə artıq yeriyə bilməsin. Həmişə iki ayağıyla hoppana-hoppana getsin. Ayaqlarına da zəncir taxın!” Bax bu səbəbdən sərçə bu günə qədər düzgün yeriyə bilməmiş, həmişə hoppanaraq gəzərmiş.

Ерте, ерте, ертеде бір жыл үш жүз алпыс бес күн бойына тырс етіп жаңбыр тамбапты. Жер бетіндегі мәуелеп өскен ағаш та, құлпырған әсем гүлдер, жайқалып тұрған өсімдіктердің жапырақтары шыжыған ыстықтың салдарынан сарғайып солыпты. Бұдан былайғы жерде тірі жүрудің қиындығын білген құстар су табудың амалын қарастыру үшін көп болып жиналып кеңес құрыпты. Сонда құстың бірі: –  Теңіз жағалауына барсақ кеберсіген тұмсығымыздың суға тиюі сөзсіз ғой, бірақ ол тым алыс, енді не істесе болар екен, – депті.

Once upon a time, for three hundred sixty-five days, not a single drop of rain fell. The trees that once flourished, the beautiful flowers, and the lush plants all withered and turned yellow under the scorching sun. Knowing that survival would soon become impossible, the birds gathered together to hold a great council to find water. Then one of them said: If we go to the seashore, our dry beaks will surely touch the water, but it is far away. What else can we do?

Qadim-qadim zamonda, bir yil — uch yuz oltmish besh kun davomida bir tomchi ham yomg‘ir yog‘mabdi. Yer yuzidagi mevali daraxtlar, qulflashib turgan go‘zal gullar, yam-yashil o‘simliklarning barglari jazirama issiq natijasida sarg‘ayib, so‘lib qolibdi. Bundan buyon yashab qolish qiyinligini tushungan qushlar suv topish chorasini ko‘rish uchun to‘planib, kengash quribdilar. Shunda qushlardan biri: - Dengiz bo‘yiga borsak, qurib qolgan tumshug‘imiz suvga tegishi aniq, lekin u juda uzoqda, endi nima qilish kerak, - dedi u.

Çok çok eski zamanlarda, bir yıl boyunca yani tam üç yüz altmış beş gün yağmurdan tek bir damla bile düşmemiş. Yeryüzündeki ağaçlar boynunu bükmüş, rengârenk çiçekler solmuş, yapraklar sararıp kurumuş. Sıcak öyle kavurmuş ki, kimse rahat nefes alamamış. Kuşlar da bu zor durumdan kurtulmak için bir araya gelip toplanmış, kendi aralarında konuşmaya başlamışlar. Kuşlardan biri:

بۇرۇن، بۇرۇن، بۇرۇندا بىر يىل ئۈچ يۈز ئاتمىش بەش <FR/>كۈن بويى تىم قىلىپ يامغۇر ياغماپتۇ. يەر بېتىدىكى شاخاراپ ئۆسكەن ياغاچمۇ، گۈللىگەن چىرايلىق گۈللەر، يېپ – يېشىل تۇرغان ئۆسۈملۈكلەرنىڭ يوپۇرماقلىرى شاۋقۇن ئىسىقنىڭ تەسىرىدىن سارغىيىپ قۇرۇپتۇ. <FR/>بۇنىڭدىن بۇيان بۇ يەردە تىرىك يۈرۈشنىڭ قىيىنلىغىنى بىلگەن قۇشلار سۇ تېپىشنىڭ ئامالىنى قاراشتۇرۇش ئۈچۈن كۆپ بولۇپ يىغىلىپ كېڭەش قۇرۇپتۇ. شۇندا قۇشنىڭ بىرى: – دېڭىز ياقىسىغا بارساق قۇرىتىلغان تۇمشۇقىمىزنىڭ سۇغا تېگىشى سۆزسىزغۇ، بىراق ئۇ ئىنتايىن يىراق، ئەمدى نېمە قىلساق بولار ئىكەن، – دەپتۇ.

Çox-çox qədim zamanlarda, bir il boyunca yəni tam üç yüz altmış beş gün yağışdan tək bir damla belə düşməmiş. Yer üzündəki ağaclar boynunu bükmüş, rəngarəng çiçəklər solmuş, yarpaqlar saralıb qurumuş. İstilik elə qovurmuş ki, heç kim rahat nəfəs ala bilməmiş. Quşlar da bu çətin vəziyyətdən qurtulmaq üçün bir araya gəlib toplanmış, öz aralarında danışmağa başlamışlar.

Құстар бұл ақылды жөн көріп, теңіз жағалауына арық алуға бармақшы болыпты. Тек бір торғай ғана жаным қиналмасын деп төбе жағын аппақ қып бояп алыпты да құстарға: – Қылшылдаған жас емес, қырқылжыңның бірімін, басым да ағарды! Бұл жұмысқа қайтып ат салыспақпын? – депті.

All the birds agreed that this was a wise idea and decided to go to the seashore to dig a canal with their beaks. Only one sparrow stayed behind. He painted the top of his head white and said: – I’m no longer young and strong. My head has already turned gray. Why should I trouble myself with such hard work?

Qushlar bu maslahatni ma’qul ko‘rib, dengiz qirg‘og‘iga ariq olmoqchi bo‘lishdi. Faqat bir chumchuq jonim qiynalmasin deb tepasini oppoq qilib bo‘yagan va qushlarga: - Qilchillagan yosh emas, qirchillama odamlardan biriman, boshim ham oqardi! Bu ishga yana qanday qilib hissa qo‘shaman? - debdi.

O zaman ak turna: “Kolay! Deniz kıyısından bir kanalcık açsak, su kendiliğinden akar gelir!”

قۇشلار بۇ ئېقىللىق جاننى كۆرۈپ، دېڭىز ياقىسىغا ئېرىق ئېلىشقا بارماقچى بولۇپتۇ. بىرىق بىر قۇشقاچلا جېنىم قىينالمىسۇن دەپ ئۈستى تەرىپىنى ئاپپاق قىلىپ بوياۋېلىپ قۇشلارغا: – چىشى ئۆتكۈر ياش ئەمەس، <MS/>چېپىلغاقلارنىڭ بىرىمەن، بېشىمۇ ئاقاردى! بۇ ئىشقا قانداق ئات سېلىشماقچىمەن؟ – دەپتۇ.

Quşlar bu fikri çox bəyənmiş və hamısı birlikdə dəniz sahilindən kanal açmağa qərar vermişlər. Amma bircə sərçə bu işə qatılmaq istəməmiş. Əvvəl başının təpə hissəsini ağappaq boyamış, sonra da belə demiş: “Mən gənc deyiləm axı! Yaşlanmışam artıq, saçım da ağardı. Belə çətin işə necə qatıla bilərəm?”

Құстар оған қалсаң қал дегеннен басқа ештеңе айта алмапты. Сөйтіп құстар теңіз жағасынан тұмсықтарымен шоқып арық алуға жапа-тармағай аттаныпты. Олардың шоқи-шоқи тұмсықтары қанап кетіпті. Шыжыған ыстық күн қанаттарын күйдірер- мен болыпты. Олар ыстықтан пысынап өлуге айналғанда ғана суы бар салқын жерге барып, аз тыныстап алып, жұмыстарын қайта жалғастырадыекен. Олар сөйтіп жеті күн жеті түн жапалы шайқас жасап, теңіз жағасынан арық тартып келіпті. Су ағып өткен алқап жасыл түске еніп, гүл-шешектер құлпыра ашылыпты. Бұны көріп шаттанған құстар шаттық әнін шырқап шарқ ұрып, қуаныштарын салтанат етіпті.

The other birds said nothing but left him behind and flew to the shore. There, they began pecking at the dry earth to dig a canal from the sea. Their beaks soon bled, and the blazing heat scorched their wings. When they could barely endure it any longer, they flew to a cool, shady spot to rest for a short while, then returned to their labor. For seven days and seven nights they worked tirelessly, pecking and digging, until finally, the canal reached the plain. Water flowed through, turning the land green again. Flowers bloomed, and the fields came alive. Overjoyed, the birds burst into song, celebrating their success.

Qushlar unga "qolsang qol" deyishdan boshqa hech narsa ayta olmabdilar. Shunday qilib, qushlar dengiz qirg‘og‘idan tumshuqlari bilan cho‘qilab ariq qazishga yoppasiga otlanibdilar. Ularning cho‘qilayverib tumshuqlari qonab ketibdi. Jazirama issiq quyosh qanotlarini kuydirayozibdi. Ular issiqdan pishib, o‘lish darajasiga kelgandagina suvli salqin joyga borib, bir oz dam olib, ishlarini yana davom ettiradilar ekan. Ular shu tariqa yetti kecha-yu yetti kunduz mashaqqatli mehnat qilib, dengiz qirg‘og‘idan ariq tortib kelibdilar. Suv oqib o‘tgan maydonlar yashil tusga kirib, gul-chechaklar qulflashib ochilibdi. Buni ko‘rib shodlangan qushlar shodlik kuyini kuylab, charx urib, quvonchlarini tantana qilibdilar

Kuşlar bu fikri çok beğenmiş ve hep birlikte deniz kıyısından kanal açmaya karar vermişler. Ama bir tek serçe bu işe katılmak istememiş. Önce başının tepe kısmını bembeyaz boyamış, sonra da şöyle demiş: “Ben genç değilim ki! Yaşlandım artık, saçım da ağardı. Böyle zor işe nasıl katılırım?”

قۇشلار ئۇنىڭغا قالساڭ قال دېگەندىن باشقا ھېچ نەرسە ئېيتالماپتۇ. شۇنداق قىلىپ قۇشلار دېڭىز ياقىسىدىن تۇمشۇقلىرى بىلەن چوقۇپ ئېرىق ئېلىشقا ھەممىسى بىردەك ئاتلىنىپتۇ. ئۇلارنىڭ چوقۇپ – چوقۇپ تۇمشۇقلىرى قاناپ كېتىپتۇ. قايناق ئىسسىق كۈن قاناتلىرىنى كۆيدىرىشكە باشلاپتۇ. ئۇلار ئىسسىقتىن پىشىپ ئۆلۈشكە باشلىغاندىلا سۈيى بار سالقىن يەرگە بېرىپ، ئاز دەم ئېلىپ، ئىشلىرىنى قايتا داۋاملاشتۇرىدىكەن. شۇنداق قىلىپ، يەتتە كۈن – يەتتە تۈن يېپىلىپ ھۇ جۇم قىلىپ، دېڭىز ياقىسىدىن ئېرىق تارتىپ كېلىپتۇ. سۇ ئېقىپ ئۆتكەندىن كېيىن يېشىل رەڭگە بويىلىپ، گۈل – چېچەكلەر كۆكىرىپ ئېچىلىپتۇ. بۇنى كۆرۈپ شاتلانغان قۇشلار شاتلىق ناخشىسىنى ئېيتىپ ياڭراپ چاقناپ، خۇشاللىقلىرىنى تەنتەنە قىلىپتۇ.

Digər quşlar da sadəcə, “O zaman sən qal,” demiş.Sonra bütün quşlar hamısı birlikdə qanad çırpa-çırpa dəniz sahilinə getmişlər. Oraya çatınca dimdikləriylə torpağı eşələyib kanal açmağa başlamışlar. O qədər çox çalışmışlar ki dimdikləri qanamış, isti günəş az qala qanadlarını yandırmış. Çox yorulanda isə sərin bir yerə gedib bir az dincəlmiş, sonra yenidən çalışmağa başlamışlar. Yeddi gün yeddi gecə boyunca heç dayanmadan çalışmışlar. Sonda kanalı qazmışlar və suyu gətirmişlər. Su keçdiyi yerləri canlandırmış, çiçəklər rəngbərəng açmış, hər yer yaşıllaşmış.

Басын ақ борымен бояған манағы торғай ғана ішқұста болып жабырқайды екен. Қанат қағып шарықтауға, ән шырқауға оның дәті бармапты. Басқалар мазақтап күлеме деп басын да көтере алмапты. Қанша жуып арпалысса да, басындағы ақ борды да кетіре алмапты. Сондықтан жұрт оны қазірге дейі «ақбас торғай» деп атайды.

Only the sparrow who had painted his head white stayed gloomy and ashamed. He had no heart to flap his wings or sing. He couldn’t even lift his head, fearing the others would mock him. No matter how much he washed, the white paint on his head wouldn’t come off. And that is why, even today, people call him the White-Headed Sparrow.

Boshibi oq bo‘r (mel) bilan bo‘yagan boyagi chumchuqgina ich-etini yeb, g‘amgin bo‘lib yuribdi ekan. Qanot qoqib parvoz qilishga, qo‘shiq kuylashga uning beti chidab bormabdi. Boshqalar masxara qilib kulishmasin deb, boshini ham ko‘tara olmabdi. Qancha yuvib harakat qilsa ham, boshidagi oq bo‘rni ketkaza olmabdi. Shuning uchun odamlar uni hozirgacha "oqbash chumchuq" deb ataydilar.

Diğer kuşlar da sadece, “O zaman sen kal,” demiş. Sonra tüm kuşlar hep birlikte kanat çırpa çırpa deniz kıyısına gitmişler. Oraya varınca gagalarıyla toprağı eşeleyip kanal açmaya başlamışlar. O kadar çok çalışmışlar ki gagaları kanamış, sıcak güneş neredeyse kanatlarını yakmış. Çok yorulduklarında ise serin bir yere gidip biraz dinlenmiş, sonra tekrar çalışmaya başlamışlar. Yedi gün yedi gece boyunca hiç durmadan çalışmışlar. Sonunda kanalı kazmışlar ve suyu getirmişler. Su geçtiği yerleri canlandırmış, çiçekler renk renk açmış, her yer yeşermiş.Bunu gören kuşlar çok mutlu olmuş, şarkılar söylemiş, sevinç içinde uçuşmuşlar.

بېشىنى ئاق بورا بىلەن بويىغان بايىقى قۇشقاچلا ئىچى كۆيۈپ، قايغۇرىدىكەن. قانات قېقىپ ئۇچۇشقا، ناخشا ئېيتىشقا ئۇنىڭ نومۇسى بارماپتۇ. باشقىلار ئۈستىمدىن كۈلەمدۇ دەپ بېشىنىمۇ كۆتىرەلمەپتۇ. قانچە يۇيۇپ ئېتىشسىمۇ، بېشىدىكى ئاق بورنىمۇ كەتكۈزەلمەپتۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن يۇرت ئۇنى ھازىرغىچە «ئاق باش تورغاي» دەپ ئاتايدۇ.

Bunu görən quşlar çox xoşbəxt olmuş, mahnılar oxumuş, sevinc içində uçuşmuşlar. Başını ağ kirəclə boyayan o sərçəcik, bir küncdə içinə qapanıb kədərli-kədərli durmuş. Uça bilməmiş, oxuya bilməmiş... Digər quşlar lağ edər deyə başını qaldıra bilməmiş belə. Nə qədər yusa da, nə qədər silsə də başındakı ağlıq çıxmamış. Bax o gündən bəri hər kəs ona “Ağbaş Sərçə” deyərmiş.

Шіркін, сонда Тәңіртау тұтас ән салады. Ол ән інжу-маржан тамшылардың қоңыраулатқан жыры сияқты. Жаңбыр тез басылады. Күн тез ашылады. Әлгінде жаңбыр нөсерлетіп, төгіп-төгіп өткенде тына қалған кішкентай әнші құстар қайтадан құйқылжытып, мың құбылтып Тәңіртау ішін әуенге бөлейді.

Ah, in such moments, the whole Tañirtau sang. Its song was like the chiming hymn of the pearl-drops. The rain would soon cease. The sun would soon break through. And the tiny songbirds, silenced by the downpour, would once again fill Tañirtau with music their voices quivering, shifting through a thousand tones.

Eh, qaniydi, o‘sha paytda Tanirtau butunlay qo‘shiq aytgandek bo‘ladi. U qo‘shiq marjon tomchilarning jarangdor kuyiga o‘xshaydi. Yomg‘ir tez to‘xtaydi. Quyosh tez ochiladi. Hozirgina shiddat bilan yog‘ib o‘tgan yomg‘irdan so‘ng tinchib qolgan kichik qo‘shiqchi qushlar yana sayrab, ming xil ohangga kirib, Tanirtau ichini musiqaga to‘ldiradi.

O an Tanrı Dağları hep birlikte bir şarkıya başlardı. Sanki o inci damlaları küçük bir çan gibi çınlayarak şarkı söylüyordu. Yağmur çabuk dinerdi. Güneş hemen açılırdı. Az önce sağanağın sesine karışan kuşlar kuşlar yine ötmeye başlar, binbir ezgiyle tüm dağları bir müziğe boğarlardı.

ئەپسۇس، شۇ چاغدا تەڭرىتاغ بىرلىكتە ناخشا ئېيتىدۇ. ئۇ ناخشا <MS/>ئۈنچە-مارجان تامچىلىرنىڭ قۇڭغۇراقتەك جاراڭلىغان ساداسى ئوخشاش. يامغۇر تېز بېسىلىدۇ. كۈن تېز ئېچىلىدۇ. ھېلىلا يامغۇر شاقىراپ، تۆكۈلۈپ-تۆكۈلۈپ ئۆتكەندە، <MS/>تىنچ قالغان كىچىك ناخشىچى قۇشلار قايتىدىن سايرىشىپ، مىڭ خىل ئۆزگەرتىپ، تەڭرىتاغ ئىچىنى <MS/>سۇزغا بۆلەيدۇ.

O an Tanrı Dağları hamısı birlikdə bir mahnıya başlayırdı. Sanki o inci damcıları kiçik bir zəng kimi çınlayaraq mahnı oxuyurdu. Yağış tez dayanar, günəş dərhal çıxardı. Az əvvəl leysan səsinin içində olan quşlar yenidən ötər, minbir nəğmə ilə bütün dağları musiqiyə bürüyərdilər.

Кәусар ауа жұтып өскен мен байғұс мына қаланын ауасынан жүрегім айнып, құсқым келді. Адамдар бізде жүрек жоқ деп ойлайды. Білмейді ғой.

I, poor wretch, who once breathed the purest air, grew sick and faint from the stifling breath of this city. My heart churned; I longed to retch. Humans think we have no hearts. They do not know.

Toza havo yutib o‘sgan men bechora bu shaharning havosidan ko‘nglim aynib, qusagim keladi. Odamlar bizda yurak yo‘q deb o‘ylashadi. Bilishmaydi.

“Tertemiz dağ havasında büyüyen ben zavallı, bu şehrin isli, ağır havasından başım dönüp, midem bulanmaya başladı. İnsanlar sanıyor ki bizde kalp yok. Oysa bilmiyorlar...

ئەركىن ھاۋا يۇتۇپ ئۆسكەن مەن بېچارە مونۇ شەھەرنىڭ ھاۋاسىدىن يۈرىكىم ئايلىنىپ، قۇسقۇم كەلدى. ئادەملەر بىزدە يۈرەك يوق دەپ ئويلايدۇ. بىلمەيدىغۇ.

“Tərtəmiz dağ havasında böyüyən mən zavallı, bu şəhərin hisli, ağır havasından başım gicəllənib, içim bulanmağa başladı. İnsanlar sanır ki bizdə ürək yoxdur. Amma bilmirlər ki…”

Мені алдымен шымшықтар көрді. Кәдімгі жаушымшықтар. Оларды кейбіреулер: «воробей» дейді екен. «Ұрыны ұр» дегені болса керек. Шымшық байғұс ешкімді тонап та жатқан жоқ. Адамдар қызық: өз ұрыларын ұстап алып ұрса да жарар еді. Түйені түгімен, кемені жүгімен жұтып жатқандар жетеді ғой. Бейшара, қысы–жазы мекенін тастамайтын, өз отанына пәруана берілген момын, әлсіз құсты ұры дейді.

It was the sparrows who found me first. Ordinary, quick–winged sparrows. Some call them in Russian “vorobey” - as though the name itself means “strike the thief.” Yet the poor sparrow steals from no one. Humans are strange: they should strike their own thieves instead, the ones who swallow camels with the wool, ships with their cargo. And still they call this frail little creature, who never forsakes its homeland even in winter, a thief. Loyal, meek, and weak, and they call it thief.

Meni avval chumchuqlar ko‘rdi. Oddiy jo‘rchumchuqlar. Ularni ba’zilar “vorobey” deb atashar ekan. “O‘g‘rini ur” degani bo‘lsa kerak. Bechora chumchuq esa hech kimni talamayapti ham. Odamlar g‘alati: o‘z o‘g‘rilarini ushlab urishsa bo‘lardi-ku. Tuya bilan birga junini, kema bilan birga yukini ham yutib yuboradiganlar yetarli. Bechora, qishin-yozin maskanini tark etmaydigan, vataniga sodiq, beozor va ojiz qushni o‘g‘ri deyishadi.

Önce beni küçük bayağı serçe fark etti. Hani şu pıt pıt uçuşan minik kuşlar. Bazı insanlar onlara “vorobey” diyor. Galiba bu kelime “hırsız” anlamına geliyormuş. Oysa zavallı serçenin kimseyi soyduğu yok. İnsanlar garip gerçekten, keşke kendi hırsızlarını yakalayıp dövseler… Her şeyi yiyip bitiren, aç gözlü insanlar zaten mevcut. Ama gelip kendi vatanına bağlı, yaz kış buradan ayrılmayan, ufacık masum bir kuşa hırsız diyorlar.

مېنى ئالدى بىلەن قۇشقاچلار كۆردى. قەدىمكى چاقماققۇشلار. ئۇلارنى بەزىلەر: «ۋوروبېي»[3] دەيدىكەن. « ئوغرىنى ئۇر» [4]دېگىنى بولۇشى كېرەك. قۇشقاچ بېچارە ھېچ كمنى ئوغرىلاۋاتقان يىرى يوق. ئادەملەر قىزىق: ئۆز ئوغرىلىرىنى تۇتۇۋېلىپ ئۇرسىممۇ يارار ئىدى. تۆگىنى تۈكى بىلەن، كېمىنى يۈكى بىلەن يۇتىۋاتقان يېتىدۇغۇ. بېچارە، قىش–ياز ماكانىنى تاشلىمايدىغان، ئۆز ۋەتىنىگە پەرۋانە بېرىلگەن مۆمۈن، ئەلسىز قۇشنى ئوغرى دەيدۇ.

Əvvəlcə məni balaca bayağı sərçə gördü. Həmin o pıt-pıt uçan xırda quşlar var ha. Bəzi insanlar onlara “vorobey” deyir. Guya bu söz “oğru” deməkmiş. Halbuki yazıq sərçə heç kimi soymaz. İnsanlar qəribədir doğrudan, kaş öz oğrularını tutub döyələr… Dəvəylə birgə tüklərini, gəmi ilə birgə yükünü udanlar var. Amma gəlib öz vətəninə bağlı, qış-yay buradan ayrılmayan, balaca günahsız bir quşa “oğru” deyirlər.

Шымшықтар маған үйір болып алды. Таудағы құстар сияқты бұлар да шыршалар тілін біледі екен. Тек адамдар ғой өздерінің тілдерінен басқаны түсінбейтін.

The sparrows flocked about me. Like the mountain birds, they too knew the language of fir trees. Only humans understand no tongue but their own.

Chumchuqlar menga o‘rganib qolishdi. Tog‘dagi qushlar kabi ular ham archalar tilini tushunishar ekan. Faqat odamlar o‘z tilidan boshqa hech narsani tushunmaydi.

Bayağı serçeler kısa sürede yanıma alıştı. Demek dağ kuşları gibi onlar da çamların sessizce konuşan dilinden anlıyorlarmış. Sadece insanoğlu, kendi lisanından ötesini idrak edemiyor.

قورغايلار ماڭا قىزىقىپ قالدى. تاغدىكى قۇشلار ئوخشاش، بۇلارمۇ ئارچىلارنىڭ تىلىنى بىلىدىكەن. بىر ئادەملەرغۇ ئۆزلىرىنىڭ تىلىدىن باشقىسىنى چۈشەنمەيدىغان.

Bayağı sərçələr tezliklə yanıma öyrəşdilər. Demək, dağ quşları kimi onlar da şamların sakit-səssiz danışan dilindən anlayırmışlar. İnsanlarmı? Onlar isə yalnız öz gurultulu dillərinə saplanıb qalıblar.

Алыстан-алыстан, Африкадан арып-ашып жеткен наурыз – көктер де қарап қалмады. Олар да шымшық сияқты кішкентай. Ол бір арамдығы жоқ, тілеуқор құс қой.

And from far, far away, the March swallows, weary from their flight all the way from Africa, came to help as well. Tiny as sparrows, harmless, selfless little birds.

Uzoqlardan, Afrikadan holdan toyib yetib kelgan na’mataklar ham befarq qolishmadi. Ular ham chumchuqlar kabi kichkina. U - hech qanday yomonligi yo‘q, ezgu niyatli qush.

Binlerce kilometreden, Afrika’dan yorgun düşerek gelen mavi baştankara kuşları da sessiz kalmadı. Onlar minicik bedenlerine rağmen en saf yürekli dostlardandır.

يىراقتىن–يىراق، ئافرىكىدىن ھېرىپ–ئېچىپ يەتكەن نورۇز–كەكلىكمۇ قاراپ قالمىدى. ئۇلارمۇ قۇشقاچ ئوخشاش كىچىككىنە. ئۇ بىر ئارامى يوق، تىلەمچە قۇشقۇ.

Minlərlə kilometr uzaqdan, Afrikadan yorğun düşərək gələn mavi arıquşları quşları da susmadılar. Onlar, balaca bədənlərinə baxmayaraq, ən saf qəlbli dostlardandır.

Сөйтіп тоғыз қабат үлкен үйдің қалқан–қалпағының үстінде мен жайраңдап, қайтадан құлпыра бастадым. Шымшықтар мені ұмытқан жоқ. Бұтақтарыма қонып, қылқандарыма тұмсықтарын үйкеп, мені аялап, мәпелегендей болады. Тіпті Мысыр кептері менің бұтағыма ұя сала бастады. Мысыр кептері дүниедегі момын құс. Бұтағына құс ұя салған ағаш – зәһарсыз, мейірлі ағаш.

There, upon the awning of the nine-storied house, I stood once more in joy, flourishing anew. The sparrows never forgot me. They perched upon my branches, rubbed their little beaks against my needles, as though caressing me, tending me with care. Even the Egyptian dove began to build a nest among my boughs. The Egyptian dove is the gentlest bird in all the world. A tree that bears a bird’s nest upon its branches is a tree without poison, a tree of mercy.

Shunday qilib, to‘qqiz qavatli katta uyning qalqon-qalpoq tomi ustida men yayrab, yana yashnab ketdim. Chumchuqlar meni unutishmadi. Shoxlarimga qo‘nib, ignalarimni tumshuqlari bilan silab, meni erkalagandek, parvarish qilgandek bo‘lishardi. Hatto Misr kaptarlari ham shoxlarimga uya qurishni boshladi. Misr kaptari dunyodagi eng beozor qushlardan biri. Shoxiga qush uya qurgan daraxt - zaharsiz, mehribon daraxt.

Böylece dokuz katlı dev apartmanın sundurması üzerinde, yeniden soluk aldım, içimdeki yaşam yeniden filizlendi. Şenlendim, serpile serpile açıldım. Serçeler beni hiç terk etmedi. Dallarıma konup, iğne gibi yapraklarıma gagalarını nazikçe değdirerek adeta bana sevgilerini sunuyorlardı. Hatta bir Mısır güvercini gelip dalıma yuva kurmaya girişti. Mısır güvercini, yeryüzünün en mazlum, en dingin kuşlarından biridir. Dallarına kuş yuva yapan ağaç, zehirsizdir, o ağaç merhametin kendisidir.

شۇنداق قىلىپ، توققۇز قەۋەت ئۆينىڭ پېيشايۋان ئۈستىدە مەن يايراپ، قايتىدىن گۈزەللىشىشكە باشلىدىم. قۇشقاچلار مېنى ئۇنۇتقىنى يوق. پۇتاقلىرىمغا قونۇپ، تىكەنلىرىمگە تۇمشۇقلىرىنى سۈركەپ، مېنى ئاياپ، پەپىلىگەندەك بولىدۇ. ھەتتا مىسىر كەپتىرى مېنىڭ پۇتىغىمغا ئۇگا سېلىشقا باشلىدى. مىسىر كەپتەرلىرى دۇنيادىكى مۆمۈن قۇش. پۇتىغىغا قۇش ئۇگا سالغان دەرەخ – زەھەرسىز، مېھرىۋان دەرەخ.

Beləcə doqquz mərtəbəli nəhəng binanın talvar üzərində yenidən nəfəs aldım, içimdəki həyat yenidən cücərdi. Şadlandım, boy atıb budaqlanmağa başladım. Sərçələr məni heç tərk etmədi. Budaqlarıma qonub, iynə kimi yarpaqlarıma dimdiklərini incə-incə toxundurararaq, sanki mənə sevgilərini bəxş edirdilər. Hətta bir Misir göyərçini gəlib budağımda yuva qurmağa başladı. Misir göyərçini yeryüzünün ən məzlum, ən sakit quşlarından biridir. Budaqlarına quş yuva quran ağac zəhərsizdir, o ağac mərhəmətin özüdür.

Шешесі қыз баласынан сұрады: –Берген ақшамды қайда қойдың? Бала: –Біреуге бердім. Шешесі: – Кімге? Бала: –Бір тентек балаға бердім. Шешесі: –Мұнан былай тентек болма деп берген шығарсың? Бала: –Рас, әже, екінші рет тентек болма дедім. Құс та Құдайдың жәндігі ғой, әже? Шешесі: – Біз де, құс та, бөтен жан-жануардың бәрі де Құдайдың жаратқан жәндігіміз. Бала: – Әлгі бала Құдай-тағаланың жаратқан кішкентай құсын ұстап алып, сатайын деп жүр екен. Құс кісі аярлық болып, шиқылдап тұрды. Сонда алып жүрген бала тұмсығын қыса береді, бейшара құстың дауысын Құдай-тағала есітеді деп қорыққан шығар деймін. Шешесі: – Онда сен неғылдың? Бала: –Мен балаға ақша беріп сатып алып, құсты ұшырып қоя бердім. Менің бұл ісім сауап емес пе? Шешесі: – Әрине, сауап, бейшараларға қайырымды болғаның. Бала: – Ол бала, кім біледі, кем-тарлықтан құсты сатуға жүрген-ау? Шешесі: – Мен де солай ойлаймын. Сонда сөйлеп отырған бала сіңлісіне қарап: – Мана ақшамның бәрін бергенім жақсы болған екен,– деді. Сіңлісі шешесіне қарап: – Апаммен екеуміз мана бәстесіп едік, ол балаға апам құсыңның бәсі не деп те сұрамай, ақшасының бәрін берді. Мен айттым: Құстың бәсі не? – деп сұрау керек еді деп, қайсымыздікі дұрыс? Шешесі үлкен қызына қарап айтты: – Сенің де бұл істеген ісінді дұрыс демеймін. Егер тағы бір манағындай бала жолықса, ақшаңның бәрін бастапқы балаға беріп қойдың, соңғыға не берер едің? Үлкен қызы: – Онда мен тағы да саған келер едім. Шешесі: –Егер менде де мал, ақша болмаса қайтер едің? Бала: – Онда... деп, не дерін біле алмады. Шешесі: –Көбірек жақсылық етуге шамам келсін десең, әр нәрсеге күтімді болу керек. Құстың бәсін сұрап, кемге бермеймін десе, сонда ақшаңның бәрін беру керек еді. Ол құстың өзі не құс екен? Баласы: – Мен сұрағаным да жоқ, әже, өзің айтушы емес пе ең, жақсылық еткен жаныңның атын да сұрама деп. Шешесі күліп: – Солай, солай, шырағым, – деді. Баласы: – Әже, сен көрсең еді, құсты қоя бергенімде, әуелі қуанғаннан тіпті ұша алмады. Сонан соң құсты сатқан баладан уәде алдым, екінші рет ұстама деп. Шешесі: – Қызым, жақсы іс істепсің, мінекей саған тағы да теңге. Қызы: – Алла разы болсын, әже. Шешесі: – Шырағым, қызым, әрдайым осындай рақымды бол, саған мұның үшін Құдай рақым етер, – деді.

A mother asked her daughter: — Where did you put the money I gave you? The girl replied: — I gave it to someone. — To whom? — To a naughty boy. — You must have given it to him so that he wouldn’t be naughty anymore, right? — Yes, grandma, I told him not to be naughty again. Grandma, birds are also God’s creatures, aren’t they? — Of course, my dear. We, the birds, and all other beings are God’s creations. — That boy had caught a little bird, one of God’s creatures, and wanted to sell it. The bird was chirping pitifully. I think the boy was afraid God might hear its cries because he kept squeezing its beak shut. — And what did you do then? — asked the mother. — I gave him my money, bought the bird, and set it free. Wasn’t that a good deed? — Of course it was, my dear. You showed kindness to the helpless. — Maybe that boy only tried to sell the bird because he was poor — said the girl. — I think so too, — the mother nodded. Then the girl looked at her younger sister and said: — It’s good that I gave him all my money. The younger sister turned to their mother and said: — Grandma, we made a bet. I said she should have asked how much the bird cost before giving all her money. Which one of us was right? The mother looked at her older daughter and said: — I can’t say you did everything right either. What if you meet another child like that later? You’ve already given away all your money to the first one. What would you do then? — Then I would come to you again, grandma. — And if I had no money either? The girl hesitated and said nothing. The mother continued: — If you wish to keep doing good, you must also learn to be wise and careful. You could have asked how much the bird cost, if it was fair, you would still have done your good deed and perhaps helped another later. By the way, what kind of bird was it? — I didn’t ask, grandma. You always said that when you do good, don’t ask the name of the one you help. The grandmother laughed: — Yes, that’s true, my dear. The girl smiled and said: — Grandma, you should’ve seen it! When I let the bird go, it was so happy it couldn’t even fly at first. Then I made the boy promise not to catch it again. The grandmother said: — My good child, you did a kind deed. Here, take another coin as a reward. The girl said softly: — May God bless you, grandma. And the grandmother replied: — My dear girl, always be merciful like this, and God will surely show mercy to you.

Onasi qizidan so‘radi: – Berilgan pulimni qayerga qo‘yding? Qiz dedi: – Bir odamga berib yubordim. Onasi: – Kimga? Qiz: – Bir sho‘x bolaga berdim. Onasi: – “Endi sho‘x bo‘lma” deb bergan bo‘lsang kerak? Qiz: – Ha, buvi, ikkinchi marta sho‘x bo‘lma deb aytdim. Qush ham Xudoning jonzoti-ku, buvi? Onasi: – Biz ham, qush ham, boshqa barcha jonivorlar ham Xudoning yaratgan mavjudotlarimiz. Qiz: – O‘sha bola Xudo yaratgan kichkina qushni ushlab olib, sotmoqchi bo‘lib yurgan ekan. Qush bechora qichqirib turardi. Uni olib ketayotgan bola tumshug‘ini qattiq siqib turar edi, bechora qushning ovozini Xudo eshitib qolmasin deb qo‘rqib turgandek edi. Onasi: – Unda sen nima qilding? Qiz: – Men bolaga pul berib, qushni sotib oldim va uchirib yubordim. Bu ishim savob emasmi? Onasi: – Albatta, savob, bechoralarga rahm qilgansan. Qiz: – U bola, ehtimol, kambag‘allikdan qushni sotishga majbur bo‘lgandir? Onasi: – Men ham shunday deb o‘ylayman. Shunda qiz singlisiga qarab: – Men pulimni berib yuborganim yaxshi bo‘ldi, – dedi. Singlisi onasiga qarab: – Biz oldin bahslashgan edik, men “qushning bahosini ham so‘rash kerak edi” degandim. Qaysimizniki to‘g‘ri? Onasi katta qiziga qarab dedi: – Sen ham ishni to‘liq to‘g‘ri qilmagansan. Agar yana shunday holat bo‘lsa, pulingni hammasini birinchi bolaga berib yuborsang, keyingisiga nima berasan? Katta qiz: – Unda men yana sizning oldingizga kelardim. Onasi: – Agar menda ham mol-pul bo‘lmasa-chi? Qiz: – Unda… – deb nima deyishini bilmay qoldi. Onasi: – Ko‘proq yaxshilik qila olaman desang, har ishda o‘ylab, ehtiyot bo‘lish kerak. Qushning bahosini so‘ramay, uni qiynamay, shunda pulingni to‘liq berish ham mumkin edi. O‘zi bu qush qanday qush edi? Qiz: – Men so‘ramabman ham, buvi, o‘zingiz aytardingiz-ku, yaxshilik qilganda ismini ham so‘rama deb. Onasi kulib: – Ha, to‘g‘ri, shunday, – dedi. Qiz: – Buvi, qushni qo‘yib yuborganimda avval xursandligidan ucholmay ham qoldi. Keyin men qushni sotgan boladan va’da oldim - ikkinchi marta ushlamasin deb. Onasi: – Qizim, yaxshi ish qilibsan. Mana, senga yana pul. Qiz: – Olloh rozi bo‘lsin, buvi. Onasi: – Bolajonim, qizim, doim shunday rahmdil bo‘l, shunda Xudo ham senga marhamat qiladi, – dedi.

Anne ile Kızı Annesi, kızına sordu: — Verdiğim parayı nereye koydun? Kız: — Birisine verdim. Anne: — Kime verdin? Kız: — Bir yaramaz çocuğa verdim. Anne: — Bundan sonra yaramazlık yapma diye vermişsindir. Kız: — Doğru anne, bir daha yaramazlık yapmasın diye verdim. Kuş da Allah’ın yaratığı ya, anne? Anne: — Biz de, kuş da, diğer bütün canlılar da Allah’ın yarattıklarıyız. Kız: — O çocuk, Allah-u Teala’nın yarattığı küçücük kuşu yakalamış, satmaya çalışıyordu. Kuş çok zavallı bir haldeydi, ötüyordu. Ötmesin diye çocuk sürekli gagasını kapatmaya çalışıyordu. Çaresiz kuşun sesini Allah-u Teala duyar diye korkmuştur, belki de. Anne: — Hıı… Peki, sen ne yaptın? Kız: — Ben çocuğa parayı verip kuşu satın aldım, sonra da özgürlüğüne kavuşturdum. Bu yaptığım sevap değil mi? Anne: — Miskinlere merhametli olman, elbette sevaptır. Kız: — Evet… Belki o çocuk fakirlikten o kuşu satmaya çalışmıştır. Anne: — Ben de öyle düşünüyorum. Sonra kız, kendi kız kardeşine bakarak: — Az önce paramın hepsini verdiğim doğru bir şeymiş, dedi. Kız kardeşi, annesine dönerek şöyle dedi: — Az önce ablamla bahse girmiştik. Bir çocuk geldi, ablam kuşun fiyatını bile sormadan tüm parasını verdi. Ben de dedim ki: “Kuşun fiyatı ne kadar?” diye sormak lazım. Peki hangimizin yaptığı doğru? Annesi, büyük kızına bakarak dedi ki: — Senin yaptığını da tam olarak doğru bulmuyorum. Eğer bir tane daha onun gibi çocuk karşına çıkarsa, sen tüm paranı ilkine verdin; diğerine ne vereceksin? Büyük kız: — O zaman yine sana gelirim. Anne: — Peki ya benim de param kalmazsa, ne yapardın? Çocuk: — O zaman… (Kızı ne diyeceğini bilemedi.) Anne: — Daha çok iyilik yapmak istiyorsan, her şeyde dengeli olmalısın. Kuşun fiyatını sormalıydın. Satıcı indirim yapmam diyorsa, işte o zaman tüm paranı vermen gerekirdi. O kuş ne kuşuydu ki? Çocuk: — Sormadım ki, anneciğim… Sen hep demez miydin: “İyilik ettiğin kişinin kim olduğunu bile sorma” diye? Annesi gülümseyerek: — Öyle, öyle evladım, dedi. Çocuk: — Anne, bir görseydin keşke… Kuşu saldığımda, sevincinden önce kanatlanamadı bile. Sonra kuşu satan çocuktan bir daha yakalamayacağına dair söz aldım. Anne: — Kızım, çok güzel bir iş yapmışsın. Al bakalım, sana bir miktar daha para veriyorum. Kız: — Allah razı olsun, anneciğim. Anne: — Evladım, kızım, her zaman böyle merhametli ol. Unutma, bu iyiliğinden dolayı Allah da sana merhamet eder, dedi.

ئانىسى قىزىدىن سورىدى: – بەردگەن پۇلىمنى قاياققا قويدۇڭ؟ قىزى: – بىر كىشىگە بەردىم. ئانىسى: – كىمگە؟ قىزى: – بىر تەنتەك بالىغا بەردىم. ئانىسى: – دىمەك، «باشقا قېتىم تەنتەك بولما» دەپ بەرگەن ئوخشايسەن دە؟ قىزى: –«راست، ئەنە، «ئىككىنچى قېتىم تەنتەك بولما» دەپ ئېيتتىم. قۇشمۇ <MS/>خۇدانىڭ ياراتقان بىر جانلىقىغۇ، ئانا؟ ئانىسى: – بىزمۇ، قۇشمۇ ۋە باشقا بارلىق ھايۋاناتلارمۇ <MS/>خۇدانىڭ ياراتقان جانلىقلىرىدۇر. قىزى: – ئۇ بالا <MS/>ئاللا تەئالانىڭ ياراتقان كىچىك بىر قۇشىنى تۇتۇپ ئېلىپ، ساتاي دەپتىكەن. قۇش بايقى ئادەمگە ئاران تۆزۈپ، چىكىلداپ تۇرۇپتۇ. ئۇ بالا قۇشنىڭ تۇمشۇقىنى قىسىۋېرىدۇ. بېچارە قۇشنىڭ ئاۋازىنى <MS/>ئاللا تەئالا<MS/> ئاڭلاپ قالار، دەپ قورقامدۇ دەيمەن. ئانىسى: – ئۇنداقتا، سەن نېمە قىلدىڭ؟ قىزى: – مەن بالىغا پۇل بېرىپ، قۇشنى سېتىۋېلىپ، ئۇچارتىپ قويۇپ بەردىم. بۇ قىلغىنىم سوۋاپ ئەمەسمۇ؟ ئانىسى: – ئەلۋەتتە سوۋاپ، بېچارىلەرگە رەھىمدىلىك قىلغانسەن. قىزى: – ئۇ بالا، كىم بىلىدۇ، يوقسۇزلۇقتىن قۇشنى سېتىشقا مەجبۇر بولغان بولار؟ ئانىسى: – مەنمۇ شۇنداق دەپ ئويلاۋاتىمەن. ئاندىن قىز سىڭلىسىغا قاراپ دېدى: – مانا، بارلىق پۇلىمنى بەرگەنلىكىم ياخشى بولغان ئىكەن. سىڭلىسى ئانىسىغا قاراپ دېدى: – ئاپام بىلەن ئىككىمىز مانا ئۇ ۋاقىتتا سۆز تالىشىپ قالغان ئىدۇق. ئاچام بالىغا «قۇشۇڭ قانچە تۇرىدۇ؟» دەپمۇ سورىماي، بارچە پۇلىنى بەرىپ قويدى. مەن «قۇشنىڭ باھاسى قانچە، دەپ سوراش كېرەك ئىدى» دەدىم. قايىسىمىزنىڭ توغرا؟ ئانىسى چوڭ قىزىغا قاراپ دېدى: – سەن قىلغان ئىشىڭنىمۇ توغرا دەپ ئېيتالمايمەن. ئەگەر يەنە بايقى بالىغا ئوخشايدىغان يەنە بىر بالا يولۇڭغا چىقىپ قالغان بولسا، بىرىنچى بالىغا بارلىق پۇلىڭنى بېرىپ قويغان بولساڭ، ئاخىرقى بالىغا نېمە بەرەر ئىدىڭ؟ چوڭ قىزى: – ئۇنداقتا، مەن يەنە ساڭا كەلگەن بولاتتىم. ئانىسى: – ئەگەر مەندىمۇ مال ياكى پۇل بولمىسا، نېمە قىلاتتىڭ؟ قىزى: – ئۇنداقتا… – دەپ، نېمە دېيىشنى بىلمەي قالدى. ئانىسى: – ئەگەر كۆپىرەك ياخشىلىق قىلىشنى خالىساڭ، ھەر نەرسىدە تەدبىرلىك بولۇش كېرەك. قۇشنىڭ باھاسىدىن سوراپ، ئەرزەن بەرمەيمەن دېسە، شۇنىڭدىن كېيىن پۇلۇڭنى تولۇق بېرىشكە بولىدۇ. ئۇ قۇش قانداق قۇش ئىدى؟ قىزى: – مەن سوراپمۇ باقمىدىم، ئانا. ئۆزەڭ دىمەيتتىڭمۇ، «ياخشىلىق قىلغان كىشىنىڭ ئىسمىنى سورىما» دەپ. ئانىسى كۈلۈپ دېدى: – شۇنداق، شۇنداق، جېنىم قىزى: – ئانا، سەن كۆرسەڭ ئىدىڭ، قۇشنى قويۇپ بەرگەن چاغدا، ئالدى بىلەن خۇشاللىقىدىن ئۇچالماي قالدى. ئاندىن كېيىن، قۇشنى ساتقان بالىدىن ۋەدە ئالدىم — «ئىككىنچى قېتىم تۇتما» دەپ. ئانىسى: – قىزىم، ياخشى ئىش قىلىپسەن. مە، ساڭا يەنە پۇل. قىزى: – ئاللا رازى بولسۇن، ئانا. ئانىسى: – جېنىم، قىزىم، ھەردايىم شۇنداق رەھىمدىل بول، بۇ ئىشڭ ئۈچۈن خۇدامۇ ساڭا رەھمىتىنى بېرىدۇ، – دېدى.

Ana qızına sual verir: — Sənə verdiyim pulu hara qoydun? Qız cavab verir: — Birinə verdim. Ana təəccüblə soruşur: — Kimə verdin? Qız: — Bir dəcəl uşağa verdim. Ana: — Yəqin bundan sonra dəcəllik etməsin deyə vermisən. Qız: — Düzdür, ana. Daha yaramazlıq etməsin deyə verdim. Axı quş da Allahın yaratdığıdır, elə deyilmi, ana? Ana: — Biz də, quş da, bütün canlılar Allahın yaratdıqlarıdır, balam. Qız: — O uşaq Allah-Təalanın yaratdığı balaca bir quşu tutmuşdu, satmağa çalışırdı. Quş yazıq halda idi, çırpınırdı. Səsi çıxmasın deyə uşaq daim dimdiyini tutur, ağzını bağlayırdı. Bəlkə də aciz quşun səsini Allah eşidər deyə qorxurdu. Ana: — Hmmm… Bəs sən nə etdin? Qız: — Mən uşağa pulumu verdim, quşu ondan aldım və azad etdim. Bu etdiyim savab deyilmi, ana? Ana: — Çarəsizlərə mərhəmət göstərmək əlbəttə ki, savabdır, qızım. Qız: — Ola bilsin o uşaq kasıb olduğu üçün o quşu satmağa çalışırdı. Ana: — Mən də elə düşünürəm. Sonra qız bacısına baxaraq deyir: — Demək ki, az əvvəl bütün pulumu verməyim düzgün bir hərəkət imiş. Bacısı isə anasına tərəf dönüb belə deyir: — Az əvvəl bacımla iddiaya girmişdik. Bir uşaq gəldi, bacım quşun qiymətini belə soruşmadan bütün pulunu verdi. Mən isə dedim: “Əvvəl quşun qiymətini soruşmaq lazımdır.” İndi hansı hərəkət doğru idi? Ana böyük qızına baxaraq dedi: — Sənin etdiyini də tam doğru saymıram. Əgər yenə o cür bir uşaqla qarşılaşsan, axı sən bütün pulunu birincisinə verdin. Bəs digərlərinə nə verəcəksən? Böyük qız: — Onda yenə sənə gələrəm. Ana: — Bəs mənim də pulum qalmazsa, nə edərsən? Uşaq: — Onda... (Qız nə deyəcəyini bilmədi.) Ana: — Əgər daha çox yaxşılıq etmək istəyirsənsə, hər işdə təhlükəni bilməli, tarazlıqla hərəkət etməlisən. Quşun qiymətini soruşmalı idin. Əgər satıcı “endirim etmirəm” desəydi, bax onda bütün pulunu verməyin doğru olardı. Axı o nə quşu idi? Uşaq: — Soruşmadım ki, ana... Axı sən demirsənmi həmişə: “Yaxşılıq etdiyin adamın kim olduğunu soruşma belə”? Ana (gülümsəyərək): — Elədir, elədir, balam. Uşaq: — Ana, bir görəydin... Quşu buraxanda sevincindən elə həyəcanlandı ki, əvvəlcə uça bilmədi belə. Sonra isə o quşu satan uşaqdan bir daha heç vaxt quş tutmayacağına söz aldım. Ana: — Qızım, çox gözəl bir iş görmüsən. Al bax, sənə bir az da pul verirəm. Qız: — Allah razı olsun, ana canım. Ana: — Balam, qızım, hər zaman belə mərhəmətli ol. Unutma: Sən mərhəmətli olduqca, Allah da sənə mərhəmət edər.

Қарға ұшып жүргенде жерде жорғалап бара жатқан құртты көріп, тұмсығымен тістеп алып ұшып кетті. Құрт байғұс істің жаманға айналғанын біліп: – Әй, қарға батыр, әке-шешеңді де көріп едім, асқан жақсы құстар еді, – деді. Қарға тәуір көріп, тұмсығымен «уһ!» деді. –Апа-ағаларыңды да білуші едім, – деді құрт. Қарға тағы «уһ!» деді. – Бірақ соның бәрі де сенен жақсы емес еді, – деді. Сонда қарға масаттанып «аһ!» дегенде, аузы ашылып кеткен соң, құрт жерге түсіп кетіп, құтылды дейді.

As a crow was flying, it saw a worm crawling on the ground. The crow swooped down, caught the worm in its beak, and flew away. Realizing things were turning bad, the worm said: — “Hey, brave Crow, I knew your parents, they were such fine birds!” The crow, pleased, muttered “Ugh!” through its beak. — “And I also knew your brothers and sisters,” continued the worm. The crow again mumbled “Ugh!” — “But none of them were as wonderful as you!” said the worm. Proudly flattered, the crow opened its mouth to say “Ah!” and the worm fell to the ground and escaped.

Qarg‘a uchib yurib, yerda sudralib ketayotgan qurtni ko‘rib qolibdi-da, uni tumshug‘i bilan tishlab olib uchib ketibdi. Bechora qurt ishning yomon tomonga ketayotganini bilib: – Ey, qarg‘a botir, ota-onangni ham ko‘rgan edim, juda yaxshi qushlar edi, – debdi. Qarg‘a bundan mamnun bo‘lib, tumshug‘i bilan “uh!” debdi. – Aka-opalaringni ham bilardim, – debdi qurt. Qarg‘a yana “uh!” debdi. – Lekin ularning hech biri senchalik yaxshi emas edi, – debdi qurt. Shunda qarg‘a maqtanib “ah!” degan ekan, og‘zi ochilib ketibdi-da, qurt yerga tushib qutulib qolibdi.

Karga uçarken yerde gezen bir solucanı farkedip, gagasıyla ısırarak uçuverir. Zavallı solucan işin kötüye doğru gittiğini anlayıp: - Hey, karga bahadır, ann babanı görmüştüm, o kadar iyi kuşlardı ki- der. Karga biraz böbürlenerek “hmm” der. - Kardeşlerini de görmüştüm- der solucan. Karga yine “hımm” der. - Ama, hepsine kıyasla en iyisi sensin-der. O an karga övünerek “Haa” dediğinde gagası açılıverir solucan yere düşürek, ondan kurtulur.

قارغا ئۇچۇپ يۈرگەندە يەردە يورغىلاپ كېتىۋاتقان بىر <MS/>قۇرتنى كۆرۈپ، تۇمشۇقى بىلەن چىشلەپ ئېلىپ ئۇچۇپتۇ. <MS/>قۇرت بېچارە ئىشنىڭ يامان تەرەپكە ئايلىنىدىغانلىقىنى سېزىپ: – ئەي، قارغا باتۇر، ئاتا-ئاناڭنىمۇ كۆرگەن ئىدىم، ناھايىتى ياخشى قۇشلار ئىدى، – دەيدۇ. قارغا بۇ سۆزلەرنى خۇش كۆرۈپ، تۇمشۇقى بىلەن «ئۇھ!» دەيدۇ. – ئانا-ئاكىلىرىڭنىمۇ توناتتىم، – دەيدۇ يەنە <MS/>قۇرت<MS/. قارغا يەنە «ئۇھ!» دەيدۇ. – ئەمما ئۇلارنىڭ ھەممىسى سېنىڭدەك ياخشى ئەمەس ئىدى، – دەيدۇ قۇرت. شۇ چاغدا قارغا بۇ سۆزلەرگە ئاچچىقلىنىپ كېتىپ «ئاھ!» دېگەندە، ئېغىزى ئېچىلىپ كېتىپ، <MS/>قۇرت يەرگە چۈشۈپ كېتىپ، قۇتۇلۇپتۇ دەيدۇ.

Qarğa ilə qurdcuq Bir qarğa uçarkən, yerdə gəzən zavallı bir qurdcuğu görür. Tez şığıyıb onu gagası ilə tutub havaya qalxır. Məsələ pisə doğru getdiyini anlayan qurdcuq, canını qurtarmaq üçün danışmağa başlayır: — Ey qarğa bəy, atanı və ananı görmüşdüm, çox yaxşı quş idilər, – deyir. Qarğa lovğa-lovğa “hmm” deyə cavab verir. Qurdcuq davam edir: — Qardaşlarını da görmüşdüm, – deyir. Qarğa yenə “hımm” deyir. Qurdcuq son zərbəni vurur: — Amma onların içində ən yaxşısı sənsən! Bu sözlərdən qarğa təkəbbürlə “Haa!” deyə ucadan qışqırır və elə bu anda gagası açılır – qurdcuq da yerə düşüb canını qurtarır.

Қара батыр деген ерді бала күнінде түрікпен елінің жортуылшылары ұстап алып, еліне апарған соң қой бақтырыпты. Аш, жалаңаш сақтап, жөнді тамақ бермеген соң бала қойдың далада сүтін сауып ішіп, сонымен күн көріп жүріпті. Бір күні бала далада қамығып жылап отырғанда, алдына бір қарға келіп қонады. Бала қарғаға айтты: – Қарғалар-ау, қарғалар, қанды көрсе жорғалар, тұмарымды алсана, біздің елге барсана, сағынып жүрген әкеме, тұмарды бере қалсана. – Қарға бір қарқ етті де ұшып кетті. Бір мезгілде сауысқан келіп қонды. – Ай, сауысқан, сауысқан, өлексе жеп тауысқан, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Сауысқан шық-шық етті де ұшып кетті. Келіп тырна қонды. – Ұзын мойын тырналар, қайыры бар мырзалар, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Тырна тыррау-тыррау деді де ұшып кетті. Келді қаз. – Әй, қаздар-ау, қаздар-ау, Сізге бар-ды наздар-ау, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Қаз қаңқ-қаңқ етті де ұшып кетті. Келді аққу. – Көлден ұшқан қуларым, құс төресі туларым, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Аққу тоқталыңқырап, көлдеңдеп тұрды да, ол да ұшып кетті. Біраздан соң қарлығаш келді. – Әй, қарлығаш, тамыр-ай, жауда болдым қалар-ай, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Қарлығаш ұшып олай кетті, ұшып бұлай кетті, ақыр қимай келіп, баланың қолына қонды. Бала ойлады: әкем тұмарымды көріп таныса да, қай елде екенімді біле алмас. Бұған бір белгі салайын деп, өзінің қолын пышақпен шаншып қанатты да, қанымен тұмар үстіне түрікпен елінің таңбасын салды. Сөйтіп болған соң, тұмарды қарлығаштың мойнына байлап, елінің, әке-шешесінің жерін айтып, ұшырып қоя берді. Қарлығаш ұшты аспанмен, баланың айтқан жоспармен, асқар-асқар таулармен, айдын шалқар көлдермен, батпақ-лай шөлдермен, түрлі-түрлі жерлермен, қос қанатын қамшылап, аспаннан қатер көрінсе, таса жерді жамшылап, үстінен тері тамшылап, неше мерзім жерді өтті, неше мерзім елді өтті, нақ отыз күн болғанда, бір ауылға сол жетті, баланың айтқан ауылы осы ма деп меңзепті. Бір ауылға келген соң, қарлығаш әр үйдің төбесіне қонып, адамын байқап жүрсе де, баланың айтқанына ешқайсысы ұқсамайды. Сөйтіп шаршап, қалғып отырғанда, бір ыңырсыған кемпірдің дауысы шықты. Құлағын салып қараса, кемпір айтады: –Ау, шырағым - құлыным, маңдайымда тұлымым, көлге біткен құрағым, жалғыз ұлым шырағым! Жау алды ма білмедім, су алды ма білмедім, аң алды ма білмедім, жөніңді біліп, шырағым, құрбаның болып өлмедім, жиырма төрт ай болды, мен жалғызды көрмедім!... «Сен тұра тұр» деп кемпірді тоқтатып, шал айтады: –Жалғыз біткен талшыбық, келбетің келген қарағым, бір дерегің білуге, дүниені кезіп қарадым, аш бурадай жарадым, он екі мүшем сөгілді, аш күзеңдей бүгілді, таулардың насат тасындай, берік - ақ еді сүйегім, өрт шалғандай егілді. Қайда да кеттің, сұңқарым, үміт еткен тұлпарым, бір көрсетіп алмады, сол ғана болды-ау іңкәрім. Онда бір жас қыз бала әке-шешесін тоқтатып сөйлейді: – Наркескен деген алмастай, асыл еді негізің, бірге туған егізім, сен тұрғанда ойлаушы ем, арғымақ ат мінермін, асыл киім киермін, тең құрбымнан ілгері, мен жарқырап жүрермін, биіктен талап тілермін, ойын-күлкі сауықпен, қызық дәурен сүрермін. Егізімнен айрылып, ақша беттен қан кетті, көңілімнен жан кетті, желкілдеп шыққан көк шөптей, жап-жас қана күнімде, міне бізден сән кетті. Әй, қартымыз, қартымыз, көзіңнің жасын тартыңыз, мен бүгін бір түс көрдім, әжептәуір іс көрдім, түсіме жору айтыңыз: қолдан ұшқан сұңқарым, қайта қонып жүр екен, үйірден жойған тұлпарым, қайта келіп жүр екен, бірге туған құлыным, үйге келіп жүр екен. Бізге құдай берген-ді, кісі көрмес өлгенді. Баба-түкті Шашты-әзіз нақ сарт болып кетпесе, хабар алып шырақтан, бір қарлығаш келген-ді... Бұл сөз есіткен соң, қарлығаш тіп-тіке шал-кемпірдің алдына қонды. Бейшаралар жылап-сықтап тұмарды алып, таңбасынан Қара батыр түрікпенге барғанын білісті. Сонан соң ат жаратып, адам жиып, түрікпен жұртына барып, көп тарту-таралғы беріп, баласын алып қайтты дейді.

A brave man named Qara Batyr was captured in his childhood by raiders from the Turkmen people and taken to their land. There, they made him herd sheep. They kept him naked and hungry, giving him no proper food. The boy survived by secretly milking the sheep in the field and drinking their milk. One day, while he was sitting sadly in the steppe and crying, a crow landed in front of him. The boy said: “Crows, oh crows, who circle where blood is seen, Please take my amulet and go to my homeland, Give it to my father who misses me.” The crow cawed once and flew away. After some time, a magpie came and sat nearby. The boy said: “Oh magpie, eater of carrion, Take my amulet and go to my land...” The magpie chirped and flew away. Then a crane arrived: “Long-necked cranes, noble ones, Take my amulet and bring it to my homeland...” The crane called and flew away. Then came a goose: “Oh geese, I send you my plea, Take my amulet and go to my land...” The goose honked and flew away. Then a swan came. It hesitated for a while, then flew away as well. After that, a swallow arrived. The boy said: “Oh swallow, my dear one, I am trapped in enemy land, Take my amulet and go to my homeland...” The swallow flew around in the air, then finally landed on the boy’s hand. The boy thought: “Even if my father sees the amulet, he will not know where I am.” He pricked his hand with a knife and drew a mark on the amulet using his blood. He then tied it around the swallow’s neck and sent it off, telling it the direction of his homeland. The swallow flew across mountains, lakes, deserts, and endless lands, beating its wings tirelessly and hiding from storms. After many days, exactly thirty days later, it reached a village. It wondered whether this was the place the boy had described. It landed on rooftops and observed the people, but none matched the description. Exhausted, it rested. Then it heard an old woman crying: “Oh my child, my only one, the light of my eyes, Was it enemies who took you, or water, or beasts? It has been twenty-four months, and I have not seen you...” An old man spoke, trying to calm her: “My only son, my beloved, I searched the whole world for you, My body and soul were broken and weak, My twelve body parts were exhausted and worn. Where have you gone, my hope, my pride?” Then a young girl spoke: “My only twin brother, I once dreamed of joy, While you were here, I imagined a bright life, Among my peers I would shine and rise, But now my face has lost its color, My heart has lost its light, My youth has faded like cut grass. Oh parents, wipe your tears, Last night I had a dream: The bird that flew from my hand has returned, The horse lost from the herd has come back, My twin brother has returned home. It is a God-given sign...” Hearing this, the swallow flew straight down to them. The grieving parents took the amulet and saw the Turkmen mark made in blood. They realized that Qara Batyr had been taken to the Turkmen land. They prepared horses, gathered people, went there, gave many gifts, and finally rescued their son and brought him home.

Qora botir degan erni bolaligida turkman elining bosqinchilari tutib olib, o'z yurtiga olib ketgandan so'ng qo'y boqtirgan. Och, yalang'och saqlab, yaxshi ovqat berilmagani uchun bola qo'yning sutini dalada sog'ib ichib, shu bilan kun kechirgan. Bir kuni bola tashqarida g'amgin bo'lib yig'lab o'tirganida, oldiga bir qarg'a kelib qo'ndi. Bola qarg'aga dedi: - Qarg'alar, qarg'alar, qon ko'rsalar yo'rg'alar, tumorimni olsangiz, bizning yurtga borsangiz, sog'inib yurgan otamga, tumorni bersangiz. Qarg'a bir qarq etdi da, uchib ketdi. Bir payt zag'izg'on kelib qo'ndi. - Ey, zag'izg'on, zag'izg'on, o'limtikni yeb bitirgan, tumorimni olsangiz, elga borib qolsangiz... Zag'izg'on chiq-chiq etdi-da uchib ketdi. Kelib turna qo'ndi. - Uzun bo'yinli turnalar, saxovatli marzalar, tumorimni olsangiz, elga borib qolsangiz... Turna tirrau-tirrau dedi-da uchib ketdi. G'oz keldi. - Ey, g'ozlar, g'ozlar, Sizga bor edi nozlar, tumorimni olsangiz, elga borib qolsangiz... G'oz qangq-qangq etdi da uchib ketdi. Oqqush keldi. - Ko'ldan uchib ketayotgan qushlar, parrandalarning ulug' bayroqlari, talismanimni olsang, elga borib qolsang... Oqqush biroz to'xtab, yonboshlab turdi va u ham uchib ketdi. Birozdan so'ng qaldirg'och keldi. - Ey, qaldirg'och, do'stim, dushmanga duchor bo'ldim, tumorimni olsang, yurtga borsang... Qaldirg'och u tomonga uchdi, bu tomonga uchdi va oxir-oqibat uni tashlab ketolmay, bolaning qo'liga qo'ndi. Bola o'yladi: otam tumorimni ko'rib tanisa ham, qaysi mamlakatda ekanligimni bilolmaydi. U o'zining qo'liga pichoq sanchib, tumor ustiga turkman tamg'asini qo'ydi. Shundan so'ng tumorni qaldirg'ochning bo'yniga bog'lab, yurti va ota-onasining yerini aytib, uchirib yubordi. Qaldirg‘och osmonda uchdi, bolaning rejasi bo‘yicha, baland tog‘lar, keng ko‘llar, botqoqli cho‘llar, turli joylar bo‘ylab, qo‘sh qanotlariniqamchilab, osmondan xavf ko‘rinsa, yashirin joyni paypaslab, ter tomchilab, qancha vaqt yerni bosib o‘tdi, qancha vaqt yurtni bosib o‘tdi, roppa-rosa o‘ttiz kun bo‘lganda, u bir qishloqqa yetib keldi, bu bolaning aytgan qishlog‘imi, deb ishora qildi. Bir qishloqqa kelgach, qaldirg‘ochlar har bir uyning tomiga qo‘nib, odamlarni kuzatishsa-da, hech biri bolaning aytganlariga o‘xshamaydi. Shunday qilib, charchab, mudrab o‘tirganimda, bir kampirning ingragan ovozi eshitildi. Qulog‘ini qo‘yib qarasa, kampir: - Ey, azizim - qo‘zichog‘im, peshonamda kokil, ko‘lda o‘sgan qamishim, yolg‘iz o‘g‘lim, azizim! Yov oldimi, bilmadim, suv oldimi, bilmadim, ov oldimi, bilmadim, azizim, men sening qurboning bo‘lib o‘lmadim, yigirma to‘rt oy bo‘ldi, men yolg‘iz ko‘rmadim!... «Sen to‘xtab tur» deb kampirni to‘xtatib, chol aytadi: - Yolg‘iz tol, sening ko‘rinishing, azizim, bir ma’lumot olish uchun men dunyoni kezib chiqdim, men och echkiday tayyor bo‘ldim, o‘n ikki a’zolarim parchalanib ketdi, och kuz kabi egildi, tog‘larning baxtli toshlaridek, suyaklarim mustahkam edi, xuddi yong‘inga uchragandek yig‘ladi. Qayoqqa ketdingiz, lochinim, umid qilgan tulporim, bir marta ko‘rsatmadi, faqat shunga intildim. Unda bir yosh qiz ota-onasini to‘xtatib gapiradi: - Narkesken deganing olmosdek, asl edi, egizagim, sen borligingda men o‘ylardim, arg‘umoq minaman, qimmatbaho kiyimlar kiyaman, tengdoshlarimdan oldinda yuraman, porlayman, balanddan talab qilaman, o‘yin-kulgi va qiziqarli davron suraman. Egizagimni yo‘qotib, oppoq yuzimdan qon ketdi, qalbimdan jon chiqdi, xuddi hilpirab turgan maysa kabi, yoshligimda, mana bizdan husn ketdi. Ey, qariya, qariya, ko‘z yoshingizni to‘xtating, men bugun tush ko‘rdim, men juda yaxshi ish ko‘rdim, tushimni talqin qiling: mening qo‘ldan uchirilgan lochinim, u yana qo‘nmoqda, uyurdan yo‘qolgan tulporim, u yana qaytib kelmoqda, u bilan tug‘ilgan qulunim, u uyga qaytib kelmoqda. Bizga Xudo bergan, hech kim o‘lganini ko‘rmaydi. Agar Sochli-Aziz aynan sart bo‘lib ketmagan bo‘lsa, shamchiroqdan xabar olib, bir qaldirg‘och kelgan edi... Bu so‘zlarni eshitib, qaldirg‘och to‘g‘ridan-to‘g‘ri chol-kampirning oldiga qo‘ndi. Bechoralar yig‘lab, tumorni olib, tamg‘asidan Qora botir turkmanlarga borganini bildilar. Keyin u otlarni tayyorlab, odamlarni to‘plab, turkman yurtiga borib, ko‘p sovg‘alar berib, o‘g‘lini olib qaytdi.

Kara bahadır adlı yiğidi çocukluğunda Türkmen halkının yağmacıları tutuklayıp, kendileriyle birlikte götürüp, koyun çobanı olarak çalıştırmışlar. Aç, çıplak bıraktıkları için bakımı kötü olduğundan dolayı çocuk koyunu sağıp onun sütünü içerek geçinmeye çalışmış. Günlerin birinde çocuk dışarıda üzülerek ağlarken, önüne bir karga gelmiş konmuş. Çocuk kargaya: - Kargalar ey, kargalar, kan görünce seğirten kargalar, muskamı alsanıza, benim memlekete gitsenize, hasret kaldığım babama, muskamı veriversenize. - Karga bir defa “gakladı” ve uçtu gitti. Biraz sonra çocuğun yanına saksağan geldi. - Hey, saksağan, saksağan, leş yiyen saksağan, muskamı alsana, memleketime gitsene... Saksağan “çık-çık” etti, uçup gitti. Turna geldi. - Uzun boyunlu turnalar, hayrı olan beyler, muskamı alsanıza, memleketime gitsenize... Turna "truu, truu" dedi de o da uçup gitti. Kaz geldi. - Ey kazlar, ey kazlar, sizlere geçerli nazlar, muskamı alsanıza, memleketime gitsenize... Kaz "gak, gak" etti de uçup gitti. Kuğu geldi. - Gölden uçan kuğularım, kuşların sultanı güzellerim, muskamı alsanıza, köyüme gitsenize... Kuğu biraz duraksadı, göl çevresinde döndü ama o da uçup gitti. Birazdan kırlangıç geldi. - Ey kırlangıç, can dostum, düşmanda kaldım ben mazlum, muskamı alsana, köyüme gitsene... Kırlangıç bir oraya, bir buraya uçtuktan sonra, sonunda kıyamayıp, çocuğun ellerine gelip kondu. Çocuk düşündü: babam muskamı görür tanırsa, nerede olduğumu bilemez. Buraya bir işaret koyayım diye kendi ellerini bıçakla biraz keserek kanı ile muska üzerine Türkmenlerin damgasını çizdi. Sonra muskayı kırlangıçın boynuna asıp, halkının anne, babasının yerini söyleyip uçuruverdi. Kırlangıç uçtu gökyüzüyle, Çocuğun verdiği planla, Yüksek yüksek dağlarla, Engin, berrak göllerle, Çamurlu kurak çöllerle, Nice nice diyarlarla. İki kanadını kamçılayıp, Gökte tehlike görünce Korunaklı yerlere dalarak, Üstünden terler damlayarak Nice zaman yollar geçti, Nice zaman eller geçti. Tam otuz gün olunca, Bir köye vardı sonunda. “Çocuğun söylediği köy bu mu?” Diye düşündü sonunda. Bu köye varınca kırlangıç her evin tepesine konarak, insanları izlese de hiçbiri çocuğun anlattığı tipe benzemedi. Yorgun yorgun otururken bir kocakarının sesi çıktı. Dikkatle dinlediğinde karıkoca: - Ah evladım – kuzum, alnımdaki bahtım, göle biten kamışım, yegâne oğlum, canım! Düşmana mı esir düştün , bilemedim, su seni alıp götürdü mü bilemedim, vahşi hayvanı mı kaptı, bilemedim... Ama senin izini bulamadım, senin yolunda kurban olamadım! Tam yirmi dört ay geçti, ben kimseyi görmedim... “Sen dur hele” diye karıkocayı durdurup, ihtiyar söylüyor: - Yalnız büyüyen bir fidandın, hem güzeldin evladım. Bir izini bulmak için, dünyayı dolaştım. Aç susuz deve gibi yıprandım, on iki uzvum dağıldı, acıkmış gelincik gibi büküldüm. Dağların sert kayası gibi sağlamdı kemiklerim, ateş düşmüş gibi çöktüm. Nereye gittin kartalım, umut bağladığım doru atım? Bir kez olsun göremedim seni, sen idin benim tek tutkum. Sonra genç bir kız anne babasını durdurur konuşur: "Keskin kılıç gibi parlaktı özün, birlikte doğduğum ikizim, sen varken düşünürdüm ki: küheylana bineceğim, pahalı giysiler giyeceğim.Akranlarımın önünde parlayacağım, eğlencelerle, neşeyle güzel günler yaşayacağım. Ama ikizimden ayrıldım, al yanaklarımdan kan çekildi, gönlümdeki can söküldü. Yeni filizlenmiş taze ot gibi, daha gençliğimin baharında, bütün neşemiz kayboldu. Ey ihtiyarlar, gözyaşınızı tutun! Ben bu gece bir rüya gördüm, öyle böyle değil, anlamlı bir şeydi. Rüyamı yorumlayın: elimden uçup giden şahinim, yeniden gelip konuyordu. Kaybolan doru atım, yeniden koşup geliyordu. Birlikte doğduğum kuzum, eve gelip gidiyordu. Bize Tanrı nasip ediyordu, kaybolana kavuşmayı. Baba- Tükti Şaştı Aziz başka birine dönüşmediyse , bir kırlangıç haberi getirmişti... Bu sözleri duyduktan sonra kırlangıç doğruca yaşlı anne babanın önüne kondu. Zavallı yaşlılar ağlayarak muskayı alıp işaretinden onun Karabatır olduğunu, Türkmenlere gittiğini anladılar. Sonra atlarını hazırlayıp adam toplayarak Türkmen yurduna gittiler. Çokça hediye sunarak çocuklarını geri aldılar, derler.

قارا باتۇر دېگەن ئەردى بالا چېغىدا تۈركمەن ئېلىنىڭ قاراقچىلىرى تۇتۇپ ئېلىپ، ئېلىگە ئېلىپ كېتىپ قوي باقتۇرۇپتۇ. ئاچ، <MS/>يالاڭغاچ ساقلاپ، دۇرۇس تاماق بەرمىگەنلىكتن، بالا قوينىڭ دالادىكى <MS/>سۈتىنى سېغىپ ئىچىپ، شۇنداق كۈن كۆرۈپ يۈرۈپتۇ. بىر كۈنى بالا دالادا غەمگە چۆكۈپ يىغلاپ ئولتۇرغاندا، ئالدىغا بىر قارغا كېلىپ قونىدۇ. بالا قارغىغا دېدى: – قارغا ھەي، قارغىلار، قاننى كۆرسە يورغىلار، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە، سېغىنىپ يۈرگەن دادامغا، تۇمارىمنى بەرجىنە. قارغا بىر «<FR/>قارق» دېگەن ئاۋاز چىقاردىدە، ئۇچۇپ كەتتى. بىر مەزگىلدە سېغىزغان كېلىپ قوندى. – ھەي، سېغىزغان، سېغىزغان، ئۆلۈكنى يەپ قۇتۇلغان، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... سېغىزغان «شىق-شىق» قىلدىدە، ئۇچۇپ كەتتى. كېلىپ تىرنا قوندى. – ئۇزۇن بويۇن تىرنىلار، مېھرى بار جاناپلار، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... تىرنا «تىراۋ-تىراۋ» دېدى دە، ئۇچۇپ كەتتى. كەلدى غاز. – ھەي، غازلار-ئەي، غازلار-ئەي، سىلەرگە بارىدۇ نازلار-ئەي، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... غاز «<FR/>قاڭق-قاڭق» ئەتتى دە، ئۇچۇپ كەتتى. كەلدى ئاققۇش. – كۆلدىن ئۇچقان گۆدەكلىرىم، قۇش پادىشاسى تۇغلىرىم، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... ئاققۇش سەل توختاپ، كۆلنى بىر مەرتە ئايلىنىپ تۇردى دە، ئاندىن ئۇمۇ ئۇچۇپ كەتتى. بىرازدىن كېيىن قالىغاچ كەلدى. – ھەي، قالىغاچ، دوستۇم-ئەي، دۈشەمن قولىدا قالدىم-ئەي، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... قالىغاچ بىر ئۇ ياققا ئۇچتى، بىر بۇ ياققا ئۇچتى، ئاخىرى چىداماي كېلىپ، بالىنىڭ قولىغا قوندى. بالا ئويلىدى: «دادام تۇمارىمنى كۆرۈپ تونۇسىما، قايسى ئەلدە ئىكەنلىكىمنى بىلمەي قالىدۇ. بۇنىڭغا بىر بەلگۈ سالاي.» دەپ، ئۆزۈنىڭ قولىنى پىچاق بىلەن سانچىپ قاناتتى دە، قېنى بىلەن تۇمار ئۈستىگە تۈركمەن ئېلنىڭ تامغىسىنى سالدى. مۇشۇنداق بولغاندىن كېيىن، تۇمارنى قالىغاچنىڭ بوينىغا باغلاپ، ئۆزىنىڭ ئېلىنى، ئاتا-ئانىسىنىڭ يېرىنى ئېيتىپ، ئۇچۇرىۋەتتى. قالىغاچ ئۇچتى ئاسمان بويلاپ، بالا ئېيتقان يولى بىلەن، ئېگىز-ئېگىز تاغلار بىلەن، تىنىق كەڭ كۆللەر بىلەن، پاتقاق-لاي چۆللەر بىلەن، تۈرلۈك-تۈرلۈك يەرلەر بىلەن، قوش قانىتىنى <MS/>قامچىلىپ، ئاسماندىن خەۋپ كۆرۈنسە، پاناھلىق جايلارنى ئىزدەپ، ئۈستىدىن تەر تامچىلاپ، نەچچە ۋاقىت يەرنى ئۆتتى، نەچچە ۋاقىت ئەلنى ئۆتتى، نەق ئوتتۇز كۈن بولغاندا، بىر يۇرتتقا كېلىپ يېتىپ، «بالاىنىڭ دېگەن يررى مۇشۇمۇ؟» دەپ ئوخشاتتى. بىر يۇرتقا كەلگەندىن كېيىن، قالىغاچ ھەر ئۆينىڭ ئۈستىگە قونۇپ، ئادەملەرنى بايقاپ يۈرسىمۇ، بالىنىڭ ئېيتقىنىغا ھېچ قايسىسى ئوخشىمىدى. شۇنداق قىلىپ ھېرىپ ئولتۇرغاندا، بىر ئىڭىرىغان موماينىڭ ئاۋازى چىقتى. قۇلىقىنى سېلىپ تىڭشىسا، موماي دەيىدىكەن: – ھەي، چىرىغىم - قۇلىنىم، ماڭلىيىمدىكى پەرۋازىم، كۆلدە ئۆسكەن قومۇچۇم، يالغۇز ئوغلۇم چىرىغىم! <FR/>دۈشمەن ئالدىمۇ<FR/>، بىلىمىدىم، سۇ ئالدىمۇ، بىلىمىدىم، <FR/>ھايۋان ئالدىمۇ<FR/>، بىلىمىدىم، خەۋىرىڭنى بىلىپ، چىرىغىم، قۇربانىڭ بولۇپ ئۆلمىدىم، يىگىرمە تۆت ئاي بولدى، مەن <MS/>يالغۇزۇمنى كۆرۈمىدىم! «سەن توختىغىنە» دەپ، موماينى توختىتىپ، بوۋاي ئېيتىدۇ – <MS/>يالغۇز ئۆسكەن تالشىۋىق، كۆركى كېلىشكەن قارچۇغۇم، بىر خەۋىرىڭنى بېلىشكە، دۇنيانى كېزۈپ قارىدىم، ئاچ بۆرىدەك ھاردىم مەن، <FR/>ئون ئىككى مۈچەم<FR/> مۈكچەيدى، ئاچ كۈزەندەك پۈكلەندى، تاغلارنىڭ قاتتىق تېشىدەك، مۇستەھكەم ئىدى سۈيىگىم، ئوت ئۇرغاندەك ئېگىلدىم. قەيەردە كەتتىڭ شۇڭقارىم، ئۈمۈت باغلىغان تۇلپارىم، بىر كۆرسەتمىدىڭ، شۇنىمۇ كۆرەلمەي قالدىم ئىڭكەرىم. شۇندا بىر ياش قىز بالا ئاتا-ئانىسىنى توختىتىپ سۆزلدى: «– ناركېسكېن دېگەن ئالمازدەك، نەسلىڭ ئېسىل، پاك ئىدى، بىللە يارالغەن گېزىگىم، سەن بار چاغدا ئويناتتىم، ئارغۇماق ئات مىنەرمەن، ئېسىل كىيىم كىيەر مەن، <FR/>تەڭتۇشلىرىمدىن<FR/> ئىلگىرىپ، مەن ياڭىراپ يۈرەر مەن. ئېگىزلىكتىن ئارزۇلايمەن، ئويۇن-كۈلكە شاتلىق بىلەن، غەمسىز ئۆمۈر سۈرۈمەن گېزىگىمدىن ئايرىلىپ، ئاق ئۈزدىن <FR/>قان كەتتى، كۆڭلۈمدىن جان كېتىپ، يەلپۈنۈپ ئېتىپ چىققان كۆك چۆپتەك، ياپ-ياش تېخى دەۋرىمدە، مانا، بىزدىن <FR/>گۈزەللىك كەتتى. ئەي، قېرىلار، قېرىلار، كۆز يېشىڭلارنى سۈرتۈڭلار، مەن بۈگۈن بىر چۈش كۆردۈم، ئەجايىپ بىر ئىش كۆردۈم، ئۆرۈپ بېرىڭ، بۇ چۈشۈمنى: <FR/>قولدىن ئۇچقان شۇڭقارىم، قايتىدىن كېلىپ قونۇپتۇ، يوقاپ كەتكەن تۇلپارىم، قايتىدىن كېلىپ يۈرۈپتۇ، بىللە تۇغۇلغان قۇلىنىم، ئۆيگە قايتىپ يۈرۈپتۇ. بىزگە <FR/>خۇدايىم بەرگەندەك، كىشى كۆرمەس، ئۆلگەننى. پىر-تۈكلۈك چاچلىق-ئەزىز راستىنلا سارت بولۇپ كەتمىسە، خەۋەر ئېلىپ چىراقتىن، بىر قالىغاچ كەلگەندى... بۇ سۆزنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، قالىغاچ ئۇددۇل ئۇچۇپ كېلىپ، بوۋاي-موماينىڭ ئالدىغا قوندى. بېچارە ئىككىلىسى يىغلاپ-سېغىنىپ، تۇمەرىنى ئېلىپ، ئۇنىڭدىكى تامغىدىن قارا <MS/>باتۇر تۈركمەنگە ئېلىپ كېتىلگەنلىكنى بىلدى. ئاندىن كېيىن ئات تەييارلاپ، ئادەم توپلاپ، تۈركمەن ئېلىگە بېرىپ، كۆپ ھەددىيە-سوغىلارنى بېرىپ، ئاخىرى بالىسىنى ئېلىپ قايتىپتۇ، دەيدۇ.

Qara Bahadır adlı igidi uşaq vaxtlarında Türkmən elinin qarətçiləri tutub, özləri ilə aparmış, qoyun çobanı kimi işlətdirmişlər. Onu ac və çılpaq qoyduqları üçün baxımsız qalmış, uşaq isə qoyunu sağaraq südünü içməklə dolanmağa çalışmış. Günlərin birində uşaq çöldə kədərli halda ağlayarkən qarşısına bir qarğa gəlib qonmuş. Uşaq qarğaya deyir: — Qarğalar ay, qarğalar, qan görəndə şığıyan qarğalar, muskamu alsanız, mənim el-obama getsəniz, həsrətində qaldığım atama muskamu çatdırsanız… Qarğa bir dəfə “qaq” elədi və uçub getdi. Bir azdan uşağın yanına saxsğan gəldi. — Ay saxsğan, leş yeyən saxsğan, muskamu götürsənə, elimə getsənə... Saxsğan “çık-çık” elədi və o da uçub getdi. Turna gəldi. — Uzun boyunlu turnalar, xeyirxah bəylər, muskamu götürün, el-obama tərəf gedin... Turna “tru-tru” dedi və o da uçub getdi. Qaz gəldi. — Ey qazlar, ey qazlar, sizlərə keçərli nazlar, muskamu götürün, elimə tərəf gedin... Qaz “qaq-qaq” dedi və o da uçub getdi. Qağayı gəldi. — Göldən uçan qağayılarım, quşların sultanı gözəllərim, muskamu alsanız, kəndimə getsəniz... Qağayı bir qədər duruxdu, göl ətrafında döndü, amma o da uçub getdi. Bir az sonra qaranquş gəldi. — Ay qaranquş, can dostum, düşmənlər içində qaldım mən mazlum, muskamu götür, kəndimə tərəf uç... Qaranquş bir bu yana, bir o yana uçdu, axırda ürəyi dözmədi, uşağın əllərinə qondu. Uşaq düşündü: "Atam muskamu görüb tanıyarsa, harada olduğumu bilməyəcək. Buraya bir nişan qoyum", — deyə əllərini bir az bıçaqla kəsib qanı ilə muskaya Türkmən damğasını çəkdi. Sonra muskayı qaranquşun boynuna asıb, elinin, atasının-anamın yerini deyib onu uçurdu. Qaranquş göylərə qalxdı, Uşağın verdiyi planla, Uca-uzaq dağlarla, Geniş, tər-təmiz göllərlə, Palçıqla örtülü quraq çöllərlə, Neçə-neçə diyarlardan keçdi. İki qanadını çırpa-çırpa, Göydə təhlükə görüncə Sığınacaqlı yerlərə enərək, Bədənindən tər damlayaraq Neçə vaxt yollar keçdi, Neçə vaxt ellər keçdi. Tam otuz gün olunca... Tam otuz gün keçmişdi, Axırda bir kəndə çatdı. "Uşağın dediyi kənd bu idimi?" — deyə fikirləşdi sonunda. Bu kəndə çatanda, qaranquş hər evin damına qonaraq insanları müşahidə etsə də, heç biri uşağın təsvir etdiyi adama bənzəmirdi. Yorğun halda oturarkən bir qoca qazının səsi gəldi. Diqqətlə qulaq asanda qarı ilə kişi deyirdi: — Ah bala, kuzum, alnımdakı bəxtim, göldə bitən qamışım, yeganə oğlum, canım! Düşmənəmi əsir düşdün, bilmədim, su səni aparıb apardı, bilmədim, vəhşi heyvanamı yem oldun, bilmədim... Amma izinə rast gəlmədim, yolunda qurban da ola bilmədim! Düz iyirmi dörd ay keçdi, bir xəbər də almadım... “Bir dayan görək” — deyib, kişini sakitləşdirən qoca dedi: — Yalnız böyüyən bir fidan idin, həm də gözəl idin, balam. İzini tapmaq üçün dünyanı dolandım. Aç-susuz dəvə kimi yoruldum, on iki əzam dağılmış kimi oldu, ac qalmış bir çöl siçanı kimi büküldüm. Dağların sərt qayası kimi bərk idi sümüklərim, atəş düşmüş kimi çökdüm. Hara getdin, qartalım? Ümid bağladığım doru atım? Bircə dəfə də səni görə bilmədim. Sən mənim tək məhəbbətim idin... Sonra gənc bir qız ata-anasını dayandırıb belə danışdı: — Kəskin qılınc kimi parlayırdı gözlərin, mənimlə birgə doğulan əkizim! Sən var ikən düşünürdüm ki, küheylan atlara minəcəyəm, bahalı paltarlar geyinəcəyəm. Yaşıdlarımın qarşısında parlayacağam, şənliklərlə, sevinc dolu günlər keçirəcəyəm. Amma əkizimdən ayrıldım, al yanaqlarımdan qan çəkildi, könlümün canı qopdu. Yenicə filiz vermiş təzə ot kimi, cavanlığımın baharında bütün şənliyimiz itdi. Ey ağsaqqallar, göz yaşınızı saxlayın! Bu gecə bir yuxu gördüm, elə-belə yox, mənalı bir yuxu idi. Yuxumu yozun: əlimdən uçub gedən şahini̇m, geri dönüb, əlimə qonurdu. İtən doru atım yenə qaçıb gəlirdi. Mənimlə birgə doğulan kuzum evə gəlirdi. Tanrı bizə nəsib edirdi: itəni tapmağı, qovuşmağı. Atacan – Tükti Şaştı Əziz əgər bir başqasına çevrilməyibsə, bir qaranquş xəbər gətirmişdi... Bu sözləri eşidəndən sonra qaranquş birbaşa yaşlı ata-ananın qarşısına qondu. Yazıq qocalar ağlaya-ağlaya muskaya baxıb, oradakı işarədən başa düşdülər ki, bu Karabaturdur, Türkmən elinə gedib. Sonra atlarını hazırlayıb, adam toplayaraq Türkmən elinə yollandılar. Çoxlu hədiyyə verib, oğullarını geri aldılar — deyərlər.

Үйректі Асан: – Тірі алып, ойнап баралық, – деді. Үсен айтты: – Жоқ, әкем: үйрек, қаз адал құстар, мұқтаждықта Құдай-тағала бұларды адамға алып, тамақ етуге бұйырады. Бірақ тірілей байлап-матап әуре ету обал деп айтушы еді, әуре етпей бауыздап ала, – деп манағы жұрттан тауып алған пышақтың сынығымен бауыздап алды. Мұнан соң келе-келе жатып, түс ауған шақта, екеуі бір өзен - судың бойына жетті. Су ішіп, сусындарын қандырған соң, Үсен айтты: – Енді бір тамақ пісіріп желік. Асан: – От жоқ, неғылып пісіріп желік? – деді.

Asan shouted joyfully: — Let’s take it alive and play with it! But Usen said: — No. My father used to say that ducks and geese are pure birds. In times of need, God allows people to use them as food. But to torment them while alive is a sin. We should slaughter it quickly. Then he took the broken knife blade he had found earlier and slaughtered the duck. They walked on and, by noon, reached a river. They drank and rested. Then Usen said: — Let’s cook something to eat. Asan replied: — We don’t have fire! How can we cook?

O‘rdakni Asan: – Tirik olib, o‘ynab boraylik, – dedi. Usen dedi: – Yo‘q, otam aytgan: o‘rdak, g‘oz - halol qushlar, muhtojlikda Olloh ularni odamga yeyish uchun ruxsat bergan. Lekin tiriklayin so‘yish gunoh, qiynamay so‘yib olamiz, – deb o‘sha yo‘lda topilgan pichoq sinig‘i bilan so‘yib oldi. Shundan keyin yo‘l yurib, tush paytida ikkovlon bir daryo bo‘yiga yetib kelishdi. Suv ichib chanqog‘ini bosgach, Usen dedi: – Endi bir ovqat pishirib yeylik. Asan: – O‘t yo‘q-ku, qanday qilib pishiramiz? – dedi.

Üsen: – Hayır, babam: ördek, kaz helal kuşlardır, ihtiyaç halinde Allah-üTeala bunları insana verip, yemek etmeyi emreder. Ama canlı bağlayıp çırpındırmak günahtır derdi, zorlamadan keselim, – deyip az önceki harabeden bulduğu bıçağın kırığıyla boğazladı . Sonra yollarına devam ederken, öğle vakti oldu ve ikisi bir nehrin kenarına vardılar. Su içip, susuzluklarını giderdikten sonra Üsen : - Şimdi yemek pişirip yiyelim- dedi. - Ateş yok, nasıl pişirip yiyeceğiz? – diye cevap vedi Asan.

ئۆدەكنى ئاسان: – تىرىك تۇتۇپ، ئوينىغاچ ئاپىرايلى، – دېدى. ئۈسەن مۇنداق دېدى: – ياۋ، دادام: ئۆدەك بىلەن غاز– پاك قۇشلار، زۆرۈرىيەت تۇغۇلغاندا، ئاللا تائالا بۇلارنى ئادەملەرگە بېرىپ، ئوزۇق بولۇشىنىبۇيرۇغان. ئەمما بۇلارنى تىرىك باغلاپ، ئازاپ قىلىش – گۇناھ دەتتى. شۇڭا ئازاپلىماي، <MS/>بوغۇزلاپ ئالايلى، – دەپ، ئىلگەركى يۇرتتىن تاپقان پىچاق پارچىسى بىلەن <MS/>بوغۇزلاۋەتتى. شۇنىڭدىن كېيىن، ئىككىسى مېڭىپ مېڭىپ، كۈن چۈشكەن پەيتتە بىر دەريا بويىغا يېتىپ كەلدى. سۇ ئىچىپ، ئۇسلوقىنى قالدۇرغاندىن كېيىن، ئۈسەن مۇنداق دېدى: – بىر تاماق پۇشۇرۇپ يەيلى. ئاسان: – ئوت يوق، قانداق پۇشۇرۇپ يەتتۇق؟ – دېدى.

Üsən cavab verdi: — Xeyr, atam deyərdi ki, ördək və qaz halal quşlardır, ehtiyac olarsa Allah insanlara onları vermiş, yeməyi əmr etmiş. Amma canlı tutub çırpındırmaq günahdır, zorlamadan kəsək. — Sonra da yaxınlıqdakı xarabədən tapdığı bıçağın sınığından istifadə edərək ördəyin boğazını kəsdi. Yola davam edərkən günorta vaxtı oldu və onlar bir çayın kənarına çatdılar. Su içib susuzluqlarını yatırdılar. Üsən dedi: — İndi yemək bişirib yeyək. Asan soruşdu: — Atəş yox, necə bişirib yeyəcəyik?

Атымтай Жомарт өзі есепсіз бай бола тұрып, күн сайын бір мезгіл үстіне ескі - құсқы киім киіп, отын кесіп, шөп тасып, жұмыс қылады екен. Бір күні өзінің жақын - таныстары сұрады дейді: – Жомарт, Құдай берген дәулетіңіз бар, ашқа – тамақ жалаңашқа – киім, үйсіздерге – үй болдыңыз, сөйтіп тұрып өз басыңызды кемшілікке салып, жете алмаған жарлыша отын кесіп, шөп тасығаныңыздың мағынасы не?–деп.

Atymtaı the Generous was a man of immense wealth, yet every day he would dress in old, worn-out clothes and go out to chop wood or carry hay. One day, some of his close friends asked him: – Atymtaı, you have been blessed by God’s gifts. You feed the hungry, clothe the naked, and shelter the homeless. Yet, despite all this, you humble yourself and work like a poor man, chopping wood and hauling hay. What is the meaning behind this?

Atymtay Jomart o‘zi beqiyos boy bo‘lsa-da, har kuni bir vaqtda eski-yusta kiyim kiyib, o‘tin kesib, o‘t tashib ishlar ekan. Bir kuni uning yaqinlari va tanishlari so‘rashdi: - Jomart, Xudo bergan boyligingiz bor, ochlarga - ovqat, yalang‘ochlarga - kiyim, uysizlarga - uy bo‘ldingiz, shunday bo‘lsa-da, o‘zingizni kamsitib, yetisha olmagan kambag‘alning o‘tinini kesib, pichan tashishning ma’nosi nima?

Çok cömert olmasına ve sayısız mala, servete sahip olmasına rağmen, her gün eski püskü kıyafetler giyer, odun keser, ot taşır ve çalışırmış. Bir gün, yakın tanıdıkları ona sormuşlar: – Hey Cömert, Tanrı sana bir servet verdi; açları doyurdun, çıplakları giydirdin, evsizlere ev verdin. Peki bunları yaparken, kendini noksanlığa düşürüp fakir gibi odun kesmenin, ot taşımanın anlamı nedir?

ئاتىمتاي ژومارت ئۆزى ھېساپسز باي بولسىمۇ، <FR/>ھەر كۈنى بىر پەيت ئۈستىگە كونە-ياراڭ كىيىم كىيىپ، ئوتۇن چېپىپ، چۆپ توشۇپ، خىزمەت قىلىدىكەن. بىر كۈنى ئۆزىگە يېقىن تونۇشلىرىنىڭ بىرى سورىدى دەيدۇ:/ – ژومارت، <FR/>خۇدا بەرگەن بايلىغىڭىز بار، ئاچلارغا – تاماق، يالىڭاچلارغا – كىيىم، ئۆيسىزلەرگە – ئۆي بولدىڭىز، شۇنداق تۇرۇپ ئۆز بېشىڭىزنى يوقسىزچىلىققا سېلىپ، يەتمىگەن كېدەيدەك ئوتۇن چېپىپ، چۆپ توشىشىڭىزنىڭ مەنىسى نېمىدە؟ – دەپ.

Çox cömərt olmasına və saysız-hesabsız mal-mülkə sahib olmasına baxmayaraq, hər gün köhnə, sıradan paltarlar geyinir, ağac kəsir, ot daşıyır və çalışırmış. Bir gün yaxın tanışları ona soruşmuşlar: – Ey Cömərt, Allah sənə böyük sərvət verdi; acları doyurdun, çılpaqları geyindirdin, evsizlərə ev verdin. Bəs bunları edərkən özünü kasıblıqda qoyub ağac kəsməyin, ot daşımanın mənası nədir?

Үш кісі жаланға шығып, күн бойы құс аулап, жалғыз-ақ шүрегей үйрек атып алыпты. Кешке бір жерге келіп отырып сөйлеседі: бұл үйректі үшеуіміз жеп тоймаймыз, біреумізге жөн болмайды, – деп. Ішінде біреуі қу жігіт екен, бұл айтты: – Оған ақыл табылады. Үйректі пісіріп, бетін жауып қоялық та, үшеуіміз де жатып ұйықталық, қайсымыз жақсырақ түс көрсек, үйректі сол жесін, – деді. Осыған сөз қойысып, үйректі пісіріп, бетін жауып, өздері жатып ұйықтағанда, манағы қу тұрды да үйректі жеп алып, табағының үстін әуелгіше жауып қойды. Ертең жолдастарымен бірдей тұрып қу сұрады: – Не түс көрдіңіздер? – деп. Біреуі айтты: – Мен ақбоз атқа мініп, алтын тәж киіп, көкке ұшып жүр екенмін. Екіншісі айтты: – Мен ұшпаққа кіріп, хор қыздары маған қызмет етіп жүр екен. Сонда қу айтты: – Екеуіңдікі де рас, мен түсімде сеңдерге қарап тұрып едім, бірің патша болып көкке ұшып кеткен соң, енді бірің ұшпаққа кіріп кеткен соң, бір шүрегей үйрекке бола қайтып келіп жатар деймісің деп, үйректі мен жеп қойдым, – деді.

Three men went out hunting birds all day long and managed to catch only one small wild duck. In the evening they sat down and discussed: – One duck won’t be enough for all three of us. Someone will have to go without. Among them was a cunning fellow, who said: – There’s a way to settle this fairly. We’ll roast the duck, cover it, and all lie down to sleep. Whoever has the best dream will get to eat it. The others agreed. They cooked the duck, covered it carefully, and went to sleep. In the middle of the night, the cunning man got up, ate the duck, and put the empty dish back as it was. In the morning, he asked his friends: – So, what did you dream about? The first said: – I dreamt that I was riding a white horse, wearing a golden crown, and flying in the sky. The second said: – I dreamt that I entered paradise, and houris served me with food and drink. Then the cunning one said: – Both of your dreams are true! I saw you in my dream, one of you flew up to the heavens as a king, and the other entered paradise. So I thought to myself: “They’re not coming back for one scrawny duck!” So I went ahead and ate it.

Uch kishi yalanglikka chiqib, kun bo‘yi qush ovlashdi va faqat bitta o‘rdak otishdi. Kechqurun bir joyda o‘tirib gaplashishadi: uchovimiz bu o‘rdakni yeb to‘ymaymiz, birimizga to‘g‘ri kelmaydi, - deyishadi. Ulardan biri ayyor yigit edi, u dedi: - Buning uchun aql topiladi. O‘rdakni pishirib, yuzini yopib qo‘yaylik-da, uchovimiz uxlaylik, qaysi birimiz yaxshiroq tush ko‘rsak, o‘sha o‘rdakni yesin, - dedi. Ular o‘rdakni pishirib, yuzini yopib, uxlab qolishganida, haligi quruq o‘rnidan turdi, o‘rdakni yeb, tarelkasini avvalgidek yopdi. Ertaga o‘rtoqlari bilan birga turib, u so‘radi: - Nima tush ko'rdingiz? Bittasi aytdi: - Men oq ot minib, oltin toj kiyib, osmonga uchib yurgan ekanman. Ikkinchisi aytdi: - Men parvozga chiqdim, xor qizlari menga xizmat qilyapti. Shunda ayyor dedi: - Ikkalangiz ham haqsiz, men tushimda sizlarni ko‘rib turgandim, biri osmonga shoh bo‘lib uchib ketgandan so‘ng, ikkinchisi osmonga kirgandan so‘ng, bir jo‘ja o‘rdak uchun qaytib keladi deb o‘ylab, o‘rdakni men yedim, - dedi u.

Üç kişi bozkıra çıkıp, bütün gün kuş avlamış ve sadece bir ördek vurabilmişlerdi. Akşam bir yere gelip oturup konuşmuşlar: Bu ördeği üçümüz de yiyip doyamayız, birimize iyi olmaz, – diye. İçlerinden biri kurnaz bir adammış, o demiş ki: – Ona bir çözüm bulunur. Ördeği pişirip, üzerini kapatalım ve üçümüz de yatıp uyuyalım, hangimiz daha iyi bir rüya görürse, ördeği o yesin, – der. Böylece söz vermişler, ördeği pişirip, üzerini kapatıp, kendileri yatıp uyuduklarında, o kurnaz adam kalkıp ördeği yemiş ve tabağın üzerini eskisi gibi kapatmış. Sabah arkadaşlarıyla aynı anda kalkıp kurnaz sormuş: – Ne rüyalar gördünüz? – diye. Biri demiş: – Ben bembeyaz ata binip, altın taç giyerek, göğe uçuyormuşum. Diğeri demiş: – Ben cennete girmişim, huriler bana hizmet ediyormuş. O an kurnaz demiş ki: – İkinizinki de doğru, ben rüyamda sizlere bakıyordum, biriniz padişah olmuş göğe uçunca, ötekiniz cennete girince, şu ördek için geri dönmezki diye, ördeği ben yiyiverdim, – demiş.

ئۈچ ئادەم چۆللۈك يەرگە چىقىپ، <FR/>كۈنى بويى قۇش ئولاپ، ئاخىرى پەقەت بىر تال كىچىك ياۋايى ئۆدەک ئېتىۋاپتۇ. كەچقۇرۇن بىر يەرگە ئولتۇرۇپ، ئۆز-ئارا ئېيىشتى: – بۇ ئۆدەكنى ئۈچىمىز يەپ تويمامىز، بىرىمىزگە ئادالەتسىزلىك بولىدۇ، – دەيدۇ. ئىچىدە بىرىسى قۇ يىگىت ئىكەن، ئۇ مۇنداق دەيدۇ: – بۇ ئىشقا بىر ئەقىل تېپىلىدۇ. ئۆدەكنى پۇشۇرۇپ، ئۈستىنى يېپىپ قويايلى؛ ئاندىن ئۈچېلىمىز ئۇخلايلى. قايسىمىز چىرايلىق چۈش كۆرىدىغان بولساق، شۇ كىشى بۇ ئۆدەكنى يەيدۇ، – دەيدۇ. ھەممىسى مۇشۇ سۆزگە كېلىشىپ، ئۆدەكنى پۇشۇرۇپ، ئۈستىنى يېپىپ قويىدۇ، ئاندىن ئۇخلاپ قاپتۇ. بايىقى ھېلىگەر يىگىت ئورنىدىن تۇرۇپ، ئۆدەكنى يەپ قويۇپ، تاۋىقىنىڭ ئۈستىنى بایىقىدەك قىلىپ قايتا يېپىپ قويىدۇ. ئەتىسى يولداشلىرى بىلەن بىردەك ئويغىنىپ، ھېلىگەر سورىدى: – قانداق چۈش كۆردۈڭلەر؟ – دەپ بىرى مۇنداق دەيدۇ: – ئاق بوز ئاتقا مىنىپ، ئالتۇن تاج كىيىپ، ئاسمانغا ئۇچۇپ يۈرگەن ئىكەنمەن. ئىككىنچىسى دەيدۇ: – مەن جەننەتكە كىرىپ، ھۇر قىزلىرى ماڭا خىزمەت قىلىۋاتقان ئىكەن. شۇ چاغدا ھېلىگەر دەيدۇ: – ئىككىلىڭلارنىڭمۇ راست، مەن چۈشۈمدە سىلەرگە قاراپ تۇرۇپتىمەن، بىرىڭ پادىشاھ بولۇپ ئاسمانغا ئۇچۇپ كەتكەندىن كېيىن، يەنە بىرىڭلار جەننەتكە كىرىپ كەتكەندىن كېيىن، بىر كىچىك ياۋايى ئۆدەككە بولا قايتىپ كەلمىسۇن دەپ، ئۆدەكنى ئۆزەم يەپ قويدۇم، – دەيدۇ.

Üç adam səhraya çıxıb, bütün gün quş ovlayıblar və yalnız bir ördək tutublar. Axşam bir yerdə oturub danışdılar: “Bu ördəyi üçümüz birlikdə yeyib tox ola bilmərik, birimiz üçün yaxşı olmaz,” – dedilər. Onlardan biri hiyləgər bir adam idi, o dedi: – Ona bir həll tapılar. Ördəyi bişirək, üzərini örtək və üçümüz də yatıb yuxuya gedək, kim yaxşı yuxu görsə, ördəyi o yesin. Beləcə razılaşdılar, ördəyi bişirib, üzərini örtüb yatdılar. O hiyləgər adam qalxıb ördəyi yedi və boşqabın üzərini əvvəlki kimi örtüldü. Səhər hamı eyni anda durdu və hiyləgər soruşdu: – Nə yuxular gördünüz? Biri dedi: – Mən tam ağ atın üstünə minib, qızıl tac taxaraq göyə uçurdum. Digəri dedi: – Mən cənnətə girdim, hurilər mənə xidmət edirdi. O anda hiyləgər dedi: – İkinizin yuxusu da doğrudur, mən yuxuda sizə baxırdım, biri padişah olub göyə uçdu, digəri cənnətə girdi, bu ördək üçün geri dönməzlər deyə, ördəyi mən yedim.