Корпустан іздеу

Қошқар мен текені іздеп, артынан қуған ешкім болған жоқ. Кім қуады? Шал ауру, Кемпірөз бетімен мал іздей алмайды. Сонымен қошқар мен теке сол кеткеннен кете барады. Елсіз даланы, сай-саланы, таулы орманды, өзен-бұлақ бойларын аралап, мекендеп отын оттап, суын ішіп, бірнеше күн жол жүреді. Аяқ аттаған сайын қауіп-қатер кездеседі бұларға. Бірде қасқыр сияқты жыртқыш аңдардың кезіп-жортқан іздеріне душар болады, кейде түн ішінде айналада ұлыған қасқырдың үнін, аңырған аюдың, қорсылдаған қабанның дауыстарын естіп, жаны алқымына тығылғандай үрейленеді. Бәрінен де жасырынып жүре береді.

No one followed them. Who could? The old man was ill, and the old woman could hardly walk, let alone go after the animals. So the ram and the goat kept going, wandering far away. They crossed deserted plains, deep valleys, mountains, and forests, drinking from streams and grazing wherever they found grass. They traveled for many days. With every step, danger lurked. Sometimes they saw the tracks of wolves. At night they heard howling, growling bears, and the snorts of wild boars. Fear gripped their hearts, but they kept hiding and moving forward.

Qo‘chqor bilan takani izlab, ortlaridan quvgan hech kim bo‘lmadi. Kim quvardi? Chol kasal, kampir o‘z holicha mol izlay olmaydi. Shunday qilib, qo‘chqor va taka ketganlaridan ketaverishadi. Elsiz dalalarni, jarliklarni, tog‘li o‘rmonlarni, daryo-buloq bo‘ylarini aylanib, makon tutib, o‘tinidan foydalanib, suvidan ichib, bir necha kun yo‘l yurishadi. Qadam bosgan sayin xavf-xatar duch keladi bularga. Ba’zan qashqir kabi yirtqich hayvonlarning kezib yurgan izlariga duch kelishadi, ba’zida tun ichida atrofda uvillagan qashqir ovozini, bo‘kirgan ayiq, xurillagan qobonning ovozlarini eshitib, jonlari halqumiga tiqilgandek vahimaga tushishadi. Hammasidan yashirinib yuraverishadi.

Koç ile keçiyi arayan, peşlerinden koşan kimse olmamış. Kim koşabilirdi ki? Dede hastaydı, ninecik ise tek başına hayvan arayamazdı. Böylece koç ile keçi, o gidiş o gidiş olmuşlar. Bomboş tarlaları, uzun vadileri, ağaçlı dağları, nehir ve pınar kenarlarını gezip dolaşmışlar. Odunlarını yakıp sularını içip, tam birkaç gün yolculuk etmişler. Her adım attıklarında karşılarına bir tehlike çıkıyormuş. Bazen kocaman kurtların ayak izlerini görmüşler, bazen de geceleri uluyan kurtların, sesler çıkaran ayıların, hırıltılı domuzların seslerini duyup kalpleri pır pır çarpmış. Ama her şeyden saklanarak yollarına devam etmişler.

قوشقار بىلەن تېكىنى ئىزدەپ، كەينىدىن قوغلىغان ھېچ كىم بولغىنى يوق. كىم قوغلايدۇ؟ <MS/>بوۋاي ئاغرىق، <MS/>موماي <MS/> ئۆز ئالدىغا مال ئىزدەمەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن قوشقار بىلەن تېكە شۇ كەتكىنىدىن كېتىپ بارىدۇ. ئەلسىز دالانى، ساي – سايماننى، تاغلىق ئورماننى، دەرىيا – بۇلاق بويلىرىنى ئارىلاپ، ماكانلاپ ئوتلۇغىنى ئوتلاپ، سۈيىنى ئىچىپ، بىر نەچچە كۈن يول ماڭىدۇ. قەدەم تاشلىغانسىرى خوۋۇپ – خەتەر ئۇچرىشىدۇ بۇلارغا. بىردە بۆرىگە ئوخشاش يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ كېزىپ – يۈرگەن ئىزلىرىغا دۇچار بولىدۇ، بەزىدە تۈن ئىچىدە ئايدالادا ھۇلىغان بۆرىنىڭ ئۈنىنى، ئاڭرىغان ئېيىقنىڭ، قورسىلدىغان قاۋاننىڭ ئاۋازلىرىنى ئاڭلاپ، جېنى ئالقىنىغا تىقىلغاندەك قورقىدۇ. ھەممىسىدىن يوشۇرۇنۇپ يۈرىۋېرىدۇ.

Qoç ilə keçini axtaran, dalınca qaçan kimsə olmamış. Kim qaça bilərdi ki? Dədə xəstə idi, nənəcik isə təkbaşına heyvan axtara bilməzdi. Beləcə qoç ilə keçi, o gediş o gediş olmuşlar. Bomboş tarlaları, uzun vadiləri, ağaclı dağları, çay və bulaq kənarlarını gəzib dolaşmışlar. Odunlarını yandırıb sularını içib, tam bir neçə gün səyahət etmişlər. Hər addım atdıqlarında qarşılarına bir təhlükə çıxırmış. Bəzən kocaman canavarların ayaq izlərini görmüşlər, bəzən də gecələri uluyan canavarların, səslər çıxaran ayıların, xırıltılı donuzların səslərini duyub ürəkləri pır-pır döyünmüş. Amma hər şeydən gizlənərək yollarına davam etmişlər.

Қайда барарын, қайда мекендеп өмір сүрерін қошқар мен теке әлі анықтаған жоқ. Елсіз дала, тау, орман арасында жүрсе де, дәрі шөптің қайда екенін де білмейді.

They still didn’t know where they were heading or where they might live safely. They didn’t know where the healing herb grew.

Qo‘chqor va taka qayerga borishni, qayerda makon tutib yashashni hali aniqlashmagan edi. Kimsasiz dala, tog‘ va o‘rmonlar orasida yurishsa-da, shifobaxsh o‘tning qayerda ekanligini ham bilishmasdi.

Koç ile keçi nereye gideceklerini, nerede yaşayacaklarını henüz bilmiyorlardı. Issız ovalarda, dağlarda, ormanlarda dolaşıyorlardı ama sihirli şifalı otun nerede olduğunu da bilmiyorlardı.

قەيەرگە بارىدىغانلىغىنى، قەيەردە ماكانلاپ ئۆمۈر سۈرىدىغانلىغىنى قوشقار بىلەن تېكە تېخى ئېنىقلىغىنى يوق. ئەلسىز دالا، تاغ، ئورمان ئارىسىدا ژۈرسىمۇ، دورا چۆپنىڭ قەيەردە ئىكەنلىگىنىمۇ بىلمەيدۇ.

Qoç ilə keçi hara gedəcəklərini, harada yaşayacaqlarını hələ bilmirdilər. Issız ovalarda, dağlarda, meşələrdə dolaşırdılar, amma sehrli şəfalı otun harada olduğunu da bilmirdilər.

Жыртқыш аңдарға кездессе, бас салып талап жеп қояры ақиқат. Ал ел қарасына жақындап, адамның көзіне түссе, бас салып, сойып жеп қоюы мүмкін. Бірақ елсіз, адамсыз жерде тіршілік етіп, өмір сүру тағы мүмкін еместігін екеуі де жақсы түсінеді. Құтылатын жалғыз жол – шалды жазатын дәрі шөп табу. Ол табылса, қорықпай үйге қайтып бармақ.

If wild beasts found them, they would be torn apart. If humans found them, they might be caught and slaughtered. Yet living alone in a deserted land was impossible. They both understood that their only hope was to find the healing herb. Once they found it, they could return home without fear.

Yirtqich hayvonlarga duch kelishsa, bosib olib talab yeb qo‘yishlari haqiqat edi. Agar qishloq yaqiniga borib, odam ko‘ziga tushishsa, darrov tutib olib, so‘yib yeyishlari mumkin edi. Biroq kimsasiz, odamsiz joyda yashab, tirik qolish yana imkonsiz ekanini ikkalasi ham yaxshi tushunardi. Qutulishning yagona yo‘li - cholni davolaydigan shifobaxsh o‘tni topish edi. Agar u topilsa, qo‘rqmay uyga qaytib bormoqchi edilar.

Eğer karşılarına bir canavar hayvan çıkarsa, onları hemen yakalayıp yiyecekleri kesindi. Ama insanlara yaklaşıp gözlerine görünseler, bu sefer de onları yakalayıp kesebilirlerdi. Yine de ıssız, insansız bir yerde yaşamanın da çok zor olduğunu ikisi de iyi biliyordu. Kurtulmanın tek yolu, dedeyi iyileştirecek sihirli otu bulmaktı. O ot bulunursa, hiç korkmadan eve geri döneceklerdi.

يىرتقۇچ ھايۋانلارغا ئۇچرىسا، باش سېلىپ تالاپ يەپ قويىدىغىنى ھەقىقەت. ئەمدى ئەل كۆرۈنۈشىگە يېقىنلاپ، ئادەمنىڭ كۆزىگە چۈشسە، باش سېلىپ، سويۇپ يەپ قويىشى مۈمكۈن. بىراق ئەلسىز، ئادەمسىز يەردە تىرىكچىلىك ئېتىپ، ئۆمۈر سۈرۈش يەنە <FR/>مۈمكۈن ئەمەسلىكىنى ئىككىلىسى ياخشى چۈشىنىدۇ. قۇتىلىدىغان يالغۇز يول – <MS/>بوۋاينى ساقايتىدىغان دورا چۆپ تېپىش. ئۇ تېپىلسا، قورقماي ئۆيگە قايتىپ بارماق.

Əgər qarşılarına bir canavar heyvan çıxarsa, onları dərhal yaxalayıb yeyəcəkləri qəti idi. Amma insanlara yaxınlaşıb gözlərinə görünsələr, bu dəfə də onları yaxalayıb kəsə bilərdilər. Yenə də issız, insansız bir yerdə yaşamağın da çox çətin olduğunu ikisi də yaxşı bilirdi. Xilas olmağın tək yolu, dədəni sağaldacaq sehrli otu tapmaq idi. O ot tapılsa, heç qorxmadan evə geri dönəcəkdilər.

Осылайша олар жазық далада келе жатқанда, теке жел жақтан көтерілген бұлтқа қарап тұрады да: – Бүгін сұрапыл жауын болады екен, кел, қошеке, күрке жасап алайық, – дейді. Қошқар: – Өзің сыятын шағын күрке жаса, менің жүнім қалың, етім майлы, жауын астында жатсам да, түк етпеймін ғой, – дейді.

As they walked through the open steppe one day, the goat noticed clouds rising on the horizon. — A terrible storm is coming, he said. Let’s make a shelter before it starts. The ram replied: — You build a small shelter for yourself. My wool is thick and my body is strong. Even if I lie under the rain, I’ll be fine.

Shu tariqa ular keng dalada ketayotganlarida, taka shamol tomondan ko'tarilgan bulutga qarab turib: – Bugun kuchli yomg'ir bo'lar ekan, kel, qosheke (qo'chqorvoy), kulba yasab olaylik, – deydi. Qo'chqor: – O'zing sig'adigan kichkinagina kulba yasa, mening junim qalin, etim yog'li, yomg'ir ostida yotsam ham hech narsa qilmaydi, – deydi.

İşte böylece bozkırlarda yürürken, minik keçi rüzgar yönünden yükselen bulutlara bakıp durmuş ve demiş ki: “Bugün çok şiddetli yağmur yağacak, gel koç kardeş, kendimize bir kulübe yapalım.” Koç ise şöyle demiş: “Sen kendi sığacağın küçük bir kulübe yap, benim yünüm kalın, etim yağlı, yağmur altında yatsam da bana hiç ama hiç bir şey olmaz ki!”

مۇشۇنداق ئۇلار تۈزلەڭ دالادا كېلىۋاتقاندا، تېكە شامال تەرەپتىن كۆتىرىلگەن بۇلۇتقا قاراپ تۇرىدۇدە: – بۈگۈن شىددەتلىك يېغىن بولىدىكەن، كەل، قوشقار ئاكا، ۋاقىتلىق پانا ياساۋالايلۇق، – دېدى. قوشقار: – ئۆزەڭ پاتىدىغان ئىخچام پانا ياسا، مېنىڭ يۇڭۇم قېلىن، گۆشۈم مايلىق، يېغىن ئاستىدا ياتساممۇ، ھېچ نەرسە بولمايمەن، – دەيدۇ.

İşte beləcə bozqırlarda yeriyərkən, minik keçi külək yönündən yüksələn buludlara baxıb durmuş və demiş ki: “Bu gün çox şiddətli yağış yağacaq, gəl qoç qardaş, özümüzə bir daxma tikək.” Qoç isə belə demiş: “Sən öz sığacağın kiçik bir daxma tik, mənim yunum qalın, ətim yağlı, yağış altında yatsam da mənə heç, amma heç bir şey olmaz ki!”

Теке «Маһм! Маһм!» деп жүріп, жұлып, шөп жинайды, бір шоқ тобылғының түбіне шөпті үйіп, өзі сыятын етіп, жылы күрке жасап шығады. Кешке қарай күн райы бұзылады, кілегей қара бұлттар аспанды түгел жауып, сапырылып ағылып, сатыр-күтір, жарқ-жұрқ етіп, нажағай ойнайды. Шелектеп құйғандай нөсер жауын үдеп жауа береді.

So the goat bleated softly and began pulling up grass, piling it under a clump of bushes. He built a small, warm shelter just big enough for himself. By evening, the weather turned dark. Thick black clouds rolled across the sky. Lightning flashed, thunder roared, and rain poured down in heavy sheets.

Taka «Mahm! Mahm!» deb yurib, o‘tlarni yulib yig‘adi, bir tup tobilg‘ining (butaning) tubiga o‘tni uyib, o‘zi sig‘adigan qilib, issiqkina kulba yasab oladi. Kechga yaqin ob-havo buziladi, quyuq qora bulutlar osmonni butunlay qoplab, shiddat bilan oqib keladi, qarsillab-tarsillab, chaqmoq chaqib, momaqaldiroq gulduraydi. Chelaklab quyganidek jala jadal yog‘a boshlaydi.

Teke “Mee! Mee!” diye sesler çıkarıp otları yolmuş, toplamış. Bir demet çalının dibine otları yığarak, içine kendisinin sığabileceği sıcak mı sıcak bir kulübe yapmış. Akşama doğru hava birden bozmuş, kapkara bulutlar gökyüzünü kaplamış, şıpır şıpır yağmur başlamış, şimşekler çakıp gök gürlemiş. Sanki bardaktan boşanırcasına şiddetli bir sağanak bastırmış da bastırmış.

تېكە «ماھم! ماھم!» دەپ يۈرۈپ، يۇلۇپ، چۆپ يىغىدۇ، <FR/>بىر تۇتام<F> چاتقاللىقنىڭ تۈۋىگە چۆپنى دۇگىلاپ، ئۆزى پاتىدىغاندەك قىلىپ، ئىسسىق <MS/>پانا ياساپ چىقىدۇ. كەچكە يېقىن ھاۋا رايى بۇزىلىدۇ، قويۇق قارا بۇلۇتلار ئاسماننى تۈگەل يېپىپ، ئارىلىشىپ ئېقىپ، شاتىر – كۈتىر، يارق – يۇرق قىلىپ، چاقماق ئوينايدۇ. چېلەكلەپ قۇيغاندەك قاتتىق يېغىن كۈچىيىپ يېغىۋەردى.

Təkə “Mee! Mee!” deyə səslər çıxarıb otları yolmuş, toplamış. Bir dəstə çalının dibinə otları yığaraq, içinə özünün sığabilecəyi isti də isti bir daxma tikmiş. Axşama doğru hava birdən pozulmuş, qapqara buludlar göy üzünü qaplamış, şıpır-şıpır yağış başlamış, şimşəklər çaxıb göy guruldamış. Sanki bardaqdan boşalırmış kimi şiddətli bir leysan basdırmış da basdırmış.

Асты-үсті, жан-жағы шөппен жабылып қымталған жылы күркенің ішінде теке мынадай сұрапыл жауынға ұрынбастан, үсті-басы құрғақ жайбарақат тынығып жатады. Ал төңкерген қазандай семіз құйрығын жел ұрған жауынның бетіне тосып, күркенің қасына ықтай қошқар жатады. Бірақ қошқар көпке шыдай алмайды, асты-үстінен бірдей сорғалаған мұздай суық су, азынап, ұйтқи соққан суық жел қошқардың қалың жабағы жапқан семіз терісінен өтіп, етіне, етінен өтіп сүйегіне жетеді. Қошқар дірілдеп, қалшылдап тоңа бастайды.

Inside the small shelter, covered tightly with grass on all sides, the goat lay warm and dry. Not a drop of that fierce rain touched him. He rested peacefully while the storm raged outside. Nearby, the ram lay beside the shelter, turning his broad, heavy tail toward the wind and rain as a shield. But he could not endure it for long. The cold rain poured over him from above and soaked him from below. The icy wind cut through his thick wool, through his flesh, down to his very bones. The ram began to shiver and tremble from the cold.

Ost-usti, jan-yoqlari o‘t bilan yopilib qimtangan issiq kulbaning ichida taka bunday shiddatli yomg‘irga chap berib, usti-boshi quruq, xotirjam dam olib yotadi. To‘ntarilgan qozondek semiz quyrug‘ini shamol urayotgan yomg‘ir tomonga tutib, kulba yoniga pana qilib qo‘chqor yotadi. Biroq qo‘chqor uzoq chiday olmaydi; ost-ustidan baravar oqayotgan muzdek sovuq suv va uvillab, guvillab esayotgan sovuq shamol qo‘chqorning qalin jun qoplagan semiz terisidan o‘tib etiga, etidan o‘tib suyagiga yetib boradi. Qo‘chqor dir-dir titrab, qaltirab sovqota boshlaydi

İçi dışı otlarla örtülüp sıcacık olan kulübenin içinde, teke bu korkunç yağmura hiç yakalanmadan, üstü başı kurumuş halde keyifle uzanmış da dinleniyormuş. Ama kocaman, yağlı kuyruğunu rüzgarla savrulan yağmura siper eden koç, kulübenin yanına sığınarak yatıyormuş. Ancak koç çok fazla dayanamamış, her yerinden süzülen buz gibi soğuk su, vızıldayarak esen soğuk rüzgar, koçun kalın yünlerinin altındaki semiz derisini, oradan etini, etinden de kemiklerine kadar işlemiş. Koç titreyerek, zangır zangır sallanarak üşümeye başlamış.

ئاستى – ئۈستى، يان – يېقى چۆپ بىلەن يېپىلىپ يېپىلغان ئىسسىق پانانىڭ ئىچىدە تېكە بۇنىڭدەك شىددەتلىك يېغىنغا ئۇرۇنماستىن، ئۈستى – بېشى قۇرۇق بېغەم ھالەتتە ياتىدۇ. ئەمدى <FR/>ئۆرۈلگەن قازاندەك سېمىز قۇيرۇقىنىڭ شامال ئۇرغان يېقىنىڭ بېتىنى توساپ، پانانىڭ يېنىغا شامالدىن قورغىنىپ قوشقار ياتىدۇ. بىراق قوشقار ئۇزاققا چىدالمايدۇ، ئاستى – ئۈستىدىن بىردەك ئاققان مۈزدەك سوغ سۇ، ئۇلاپ، ئايلىنىپ ئۇرغان سوغ شامال قوشقارنىڭ قېلىن يۇمۇشاق يۇڭ ياپقان سېمىز تېرىسىدىن ئۆتۈپ، تېنىگە، تېنىدىن ئۆتۈپ سۈيىگىگە يېتىدۇ. قوشقار دىرىلدەپ، تىتىرەپ توڭلاشقا باشلايدۇ.

İçi-dışı otlarla örtülüb sıp-isti olan daxmanın içində, təkə bu qorxunc yağmura heç tutulmadan, üstü-başı quru halda keflə uzanıb da dincəlirmiş. Amma kocaman, yağlı quyruğunu küləklə sovrulan yağmura sipər edən qoç, daxmanın yanına sığınaraq yatırmış. Ancaq qoç çox dayana bilməmiş, hər yerindən süzülən buz kimi soyuq su, vızıldayaraq əsən soyuq külək, qoçun qalın yünlərinin altındakı semiz dərisinə, oradan ətinə, ətindən də sümüklərinə qədər işləmiş. Qoç tir-tir əsərək, zarı-zarı titrəyərək üşüməyə başlamış.

Ақыры шыдамы таусылып: – Теке, а, теке! Мен жаурадым, менде бір білместік болды. Мені жылытпасаң, халім нашарлап барады, – деп жалынады қошқар.Теке: – Ендігәрі ондай ақылсыздық істеме, – деп, тар болса да, күр- кесіне қошқарды кіргізіп алады . Ертеңінде жауын басылады. Күн ашылады. Қошқар мен теке жолға шығып, жүріп келе жатады. Түске таман аспанда ыдырап бітпеген бұлттардың қозғалысына қадала қарап тұрып теке: – Бүгін қар жауып, боран болуы ықтимал. Күрке жасап алайық, қошеке, – дейді. Бұған қошқар абыржи қоймайды. – Қар қалың жүннен өтіп кететін жаңбырдың суық суы емес қой. Құйрығымды желге төсеп жата берем. Қылшығың селдір, терің жұқа саған күрке жасап алу әбден дұрыс, – дейді қошқар.

At last, unable to bear it any longer, he called out, — Goat, oh Goat! I am freezing. I was foolish. Please let me in before I grow weaker. The goat replied, — Don’t be so foolish again, and, though the shelter was small, he let the ram inside to warm up. By morning, the rain stopped and the sun came out. The ram and the goat continued their journey. Around noon, the goat looked up at the sky and studied the still-scattered clouds. — It looks like snow is coming, he said. There may even be a blizzard. We should build another shelter. But the ram was unconcerned. — Snow isn’t like cold rain. It won’t soak through my thick wool. I’ll just lie down and turn my tail to the wind. You have thinner fur, so you’d better make yourself a shelter, he said.

Oxiri sabri tugab: – Teka, hoy teka! Men sovqotib ketdim, menda bir bilmaslik (xato) o‘tdi. Meni isitmasang, ahvolim yomonlashib boryapti, – deb yolvordi qo‘chqor. Teka: – Bundan buyon bunday aqlsizlik qilma, – deb, tor bo‘lsa ham, kulbasiga qo‘chqorni kirgizib oldi. Ertasiga yomg‘ir bosildi. Kun ochildi. Qo‘chqor bilan teka yo‘lga chiqib, ketib borishardi. Tushga yaqin osmonda hali tarqalib bitmagan bulutlarning harakatiga tikilib turib, teka shunday dedi: – Bugun qor yog‘ib, bo‘ron bo‘lishi ehtimol. Kulba yasab olaylik, qosheke (qo‘chqorvoy), – dedi. Bunga qo‘chqor unchalik xavotirlanmadi. – Qor qalin junimdan o‘tib ketadigan yomg‘irning sovuq suvi emas-ku. Quyrug‘imni shamolga berib yotaveraman. Juning siyrak, tering yupqa senga kulba yasab olish mutlaqo to‘g‘ri, – dedi qo‘chqor.

Sonunda dayanamamış: “Teke, ah teke! Ben çok üşüdüm, bir yanlışlık ettim. Beni ısıtmazsan halim kötüye gidiyor,” diye yalvarmış koç. Teke ise: “Bir daha öyle akılsızlık etme sakın,” demiş ve dar olsa da kulübesine koçu da almış. Ertesi gün yağmur durmuş. Güneş açmış. Koç ile teke yola çıkmışlar ve yürüyorlarmış. Öğlene doğru, gökyüzünde hala dağılmamış bulutların hareketine dikkatlice bakıp teke şöyle demiş: “Bugün kar yağabilir ve tipi çıkılabilir. Gel koç kardeş, bir kulübe yapalım.” Koç ise buna hiç şaşırmamış: “Kar, kalın yünümden geçip gidecek yağmurun soğuk suyu değil ki! Kuyruğumu rüzgara verip yatmaya devam ederim. Senin kılların seyrek, deriniz ince, sana kulübe yapmak elbette doğru,” demiş koç.

ئاخىرى چىدالماستىن: – تېكە، ھەي، تېكە! مەن مۇزلىدىم، مېنىڭدا بىر بىلمەسلىك بولدى. مېنى ئىسىتمىساڭ، ھالىم ناچارلىشىپ بارىدۇ، – دەپ يالۋۇرىدۇ قوشقار. تېكە: – ئەمدىلىكتە ئۇنداق ئېقىلسىزلىق قىلما، – دەپ، تار بولسىمۇ، پاناسىغا قوشقارنى كىرگۈزىۋالىدۇ. ئەتىسى يېغىن بېسىلىدۇ. كۈن ئېچىلىدۇ. قوشقار بىلەن تېكە يولغا چىقىپ، يۈرۈپ كېلىدۇ. چۈشكە يېقىن ئاسماندا تارقىلىپ پۈتمىگەن بۇلۇتلارنىڭ قوزغىلىشىغا قادىلىپ قاراپ تۇرۇپ تېكە: – بۈگۈن قار يېغىپ، بوران بولۇشى ئىختىمال. پانا ياساۋالايلى، قوشقار ئاكا، – دەيدۇ. بۇنىڭغا قوشقار ئۆزىنى يوقاتمايدۇ. – قار قېلىن يۇڭدىن ئۆتۈپ كېتىدىغان يامغۇرنىڭ سوغ سۈيى ئەمەسقۇ. قۇيرۇغۇمنى شامالغا توساپ ياتىۋېرىمەن. قىلىڭ سىرەك، تېرەڭ ئىنچىك ساڭا پانا ياساۋېلىش تازا دۇرۇس، – دەيدۇ قوشقار.

Sonunda dayana bilməmiş: “Təkə, ah təkə! Mən çox üşüdüm, bir səhv etdim. Məni isitməsən halım pisləşir,” deyə yalvarmış qoç. Təkə isə: “Bir daha elə ağılsızlıq etmə sakın,” demiş və dar olsa da daxmasına qoçu da almış. Ertəsi gün yağış dayanmış. Günəş açmış. Qoç ilə təkə yola çıxmışlar və yeriyirlərmiş. Günortaya doğru, göy üzündə hələ də dağılmamış buludların hərəkətinə diqqətlə baxıb təkə belə demiş: “Bu gün qar yağabilir və çovğun çıxa bilər. Gəl qoç qardaş, bir daxma tikək.” Qoç isə buna heç təəccüblənməmiş: “Qar, qalın yunumdan keçib gedəcək yağışın soyuq suyu deyil ki! Quyruğumu küləyə verib yatmağa davam edərəm. Sənin tüklərin seyrək, dərin nazik, sənə daxma tikmək əlbəttə doğru,” demiş qoç.

Теке жолдасына қайырып тіл қатпайды. «Маһм! Маһм!» деп жүріп, шөп жинайды. Бір шоқ ақ шидіңығына қалқалай шөпті үйіп-үйіп, өзі сыятындай етіп, жылы күрке жасап шығады.

The goat said nothing. He began pulling up grass, piling it in the lee of some white reeds, and built a snug shelter just large enough for himself.

Taka yo‘ldoshiga qayrilib til qatmaydi. «Mahm! Mahm!» deb yurib, o‘t yig‘adi. Bir tup oq shiyning panasiga o‘tlarni uyib-uyib, o‘zi sig‘adigan qilib, issiq kulba yasab oladi

Teke ise arkadaşına dönüp tek kelime bile etmemiş. "Mee! Mee!" diye sesler çıkarıp otları toplamış. Bir demet beyaz sazlığın kenarına otları yığmış da yığmış, kendi sığabileceği kadar sıcak bir kulübe daha yapmış.

تېكە دوستىغا قايتۇرۇپ سۆز دېمەيدۇ. «ماھم! ماھم!» دەپ يۈرۈپ، چۆپ يىغىدۇ. بىر توپ <MS/>ئاق قومۇچنىڭ شامال ئۇرمايدىغان تەرىپىگە چۆپنى دوگۇلاپ – دوگۇلاپ، ئۆزى پاتىدىغاندەك قىلىپ، ئىسسىق پانا ياساپ چىقىدۇ.

Təkə isə dostuna dönüb tək kəlmə belə etməmiş. "Mee! Mee!" deyə səslər çıxarıb otları toplamış. Bir dəstə ağ qamışlığın kənarına otları yığmış da yığmış, öz sığa biləcəyi qədər isti bir daxma daha tikmiş.

Кешке қарай күн райы бұзылады. Бурыл ала бұлттар аспанда жөңкіле ағылып, жапалақтап қар жауа бастайды. Құйындатқан суық жел соғып, аспан мен жер бетін ұйтқыған ақ түтек боран жауып кетеді. Мынадай сұрапыл боранда теке жылы күркенің ішінде жайланып, тынығып жататын болса, төңкерген қазандай семіз құйрығын боранға тосып, күркенің қасында жатқан қошқардың халі мүшкіл еді. Ұйтқыған боран, азынаған суық аяз қошқарды титығына жете жауратады. Қошқар Ақыры шыдамы таусылып: – Теке! Ау, теке! Менің халім бітуге айналды, күркеңе кіргізбесең, енді құрып кететін түрім бар. Ендігәрі айтқаныңды екі етпеймін, – деп жалынады. Теке: – Ендігәрі ондай ақылсыздық істеме, – деп, тар болса да жаураған досын күркеге кіргізіп алады .

By evening, the sky darkened again. Gray clouds swept over, and soon large flakes of snow began to fall. The wind howled fiercely, turning the world into a white blur. While the goat rested comfortably in his warm shelter, the ram lay outside beside it, turning his thick tail against the storm. But the raging wind and piercing frost soon reached his bones. He trembled and groaned from the cold until, finally, he cried out, — Goat! Oh, Goat! I can’t stand it any longer. Let me into your shelter or I’ll freeze to death. I promise I’ll never ignore your advice again! The goat sighed and said, — Don’t make the same mistake again, then let the shivering ram inside, though the shelter was very tight.

Kechga yaqin ob-havo buzildi. Osmonni qora bulutlar qoplab, lapa-lapa qor yog‘a boshladi. Izg‘irin shamol esib, yeru ko‘kni oq bo‘ron qopladi. Bunday shiddatli bo‘ronda taka issiq kulba ichida rohatlanib dam olayotgan bo‘lsa, to‘ntarilgan qozondek semiz quyrug‘ini bo‘ronga tutib, kulba yonida yotgan qo‘chqorning ahvoli mushkul edi. Shiddatli bo‘ron va qahraton sovuq qo‘chqorni holdan toydirib, qattiq sovqotirdi. Oxiri chidami tugagan qo‘chqor: – Taka! Hoy, taka! Ahvolim yomonlashib borayapti, agar kulbangga kiritmasang, tamom bo‘ladigan ko‘rinaman. Endi aytganingni ikki qilmayman, – deb yolvordi. Taka: – Endi bunday aqlsizlik qilma, – deb, tor bo‘lsa-da, sovqotgan do‘stini kulbasiga kiritib oldi.

Akşama doğru hava yeniden bozulmuş. Grimsi alacalı bulutlar gökyüzünde hızla akışmış, lapa lapa kar yağmaya başlamış. Fırtınalar estiren soğuk rüzgar esmiş, gökyüzüyle yeryüzünü bembeyaz bir tipiye boğup gitmiş. Böyle dehşetli bir tipide teke sıcacık kulübenin içinde rahatça dinleniyorken, ters çevrilmiş bir kazan gibi semiz kuyruğunu borana siper edip kulübenin yanında yatan koçun hali perişanmış . Uğultulu tipi, azgın soğuk ayaz, koçu iliklerine kadar dondurmuş da dondurmuş. Koç sonunda dayanamamış: “Teke! Hey, teke! Halim bitmek üzere, kulübene almazsan, artık yok olup gidecek gibiyim. Bir daha dediğini iki etmem,” diye yalvarmış. Teke ise: “Bir daha öyle akılsızlık etme sakın,” demiş ve dar olsa da üşüyen arkadaşını kulübeye almış

كەچكە يېقىن ھاۋا رايى بۇزىلىدۇ. سۈرلۈك ئالا بۇلۇتلار ئاسماندا ھەر ياققا ئېقىپ، لەپىلدەپ قار يېغىشقا باشلىدى. قۇيۇندەك سوغ شامال ئۇرۇپ، ئاسمان بىلەن يەر بېتىنى چۆرەدەپ <FR/>ئاق تۈتەك بوران يېپىپ كېتىدۇ. مۇنداق شىددەتلىك بوراندا تېكە ئىسسىق پانانىڭ ئىچىدە جايلىشىپ، راخاتلىنىپ ياتقان بولسا، ئۆرۈلگەن قازاندەك سېمىز قۇيرىغىنى بوراندىن توساپ، پانانىڭ يېنىدا ياتقان قوشقارنىڭ <FR/>ھالى مۈشكۈل ئېدى. ئۇچقان بوران، ھۇۋۇلدىغان قاتتىق سوغ قوشقارنى چىدىمايدىغان دەرىژىدە تىتىرتىدۇ. قوشقار ئاخىرى چىداماستىن: – تېكە! ھەي، تېكە! مېنىڭ ھالىم تۈگەيدىغان بولدى، پاناڭغا كىرگەزمىسەڭ، ئەمدى قۇرۇپ كېتىدىغان تۈرۈم بار. ئەمدىلىكتە ئېيتقىنىڭنى ئەمەلگە ئاشۇرىمەن، – دەپ يالۋۇرىدۇ. تېكە: – ئەمدىلىكتە مۇنداق ئېقىلسىزلىق قىلما، – دەپ، تار بولسىمۇ توڭلىغان دوستىنى پاناغا كىرگۈزۈپ ئالىدۇ.

Axşama doğru hava yenidən pozulmuş. Grimsi alaçalı buludlar göy üzündə sürətlə axışmış, lopa-lopa qar yağmağa başlamış. Fırtınalar əsdirən soyuq külək əsmiş, göy üzüylə yer üzünü ağappaq bir çovğuna qərq edib getmiş. Belə dəhşətli bir çovğunda təkə sıp-isti daxmanın içində rahatca dincəlirkən, tərs çevrilmiş bir qazan kimi semiz quyruğunu borana sipər edib daxmanın yanında yatan qoçun halı pərişanmış. Uğultulu çovğun, azğın soyuq ayaz, qoçu iliklərinə qədər dondurmuş da dondurmuş. Qoç sonunda dayana bilməmiş: “Təkə! Hey, təkə! Halım bitmək üzrə, daxmana almazsan, artıq yox olub gedəcək kimiyəm. Bir daha dediyini iki etmərəm,” deyə yalvarmış. Təkə isə: “Bir daha elə ağılsızlıq etmə sakın,” demiş və dar olsa da üşüyən dostunu daxmaya almış

Ертеңіне боран басылады, күн ашылып, жылынады. Қошқар мен теке жолға шығып, жүріп келе жатады. Келе жатып, теке жер шолып отырады. Құс ойнаған, қасқыр, қоян жүрген жымдарды, аю, қабан жортқан соқпақтарды қадағалай барлап, біліп, сақтық жасап отырады. Күн кешкіріп, ымырт жабылар кезде, теке кенет тоқтай қалады.

By morning, the storm had passed. The sun rose, and the air grew warmer. The ram and the goat set out once more. As they walked, the goat carefully observed everything around them — the tracks of birds, the trails of wolves and hares, the paths where bears and boars had passed. He stayed alert to every sign of danger. Toward evening, as twilight was falling, the goat suddenly stopped.

Ertasiga bo‘ron bosilib, kun ochilib, isib ketdi. Qo‘chqor va taka yo‘lga chiqib, ketib borishardi. Yo‘l-yo‘lakay taka erni ko‘zdan kechirib borar edi. Qushlar o‘ynagan, qashqir va quyonlar yurgan yo‘laklarni, ayiq va qobonlar kezgan soqmoqlarni diqqat bilan kuzatib, ehtiyot chorasini ko‘rib borardi. Kun kechkirib, oqshom tusha boshlagan paytda, taka to‘satdan to‘xtab qoldi.

Ertesi sabah tipi dinmiş, güneş açmış ve hava ısınmış. Koç ile teke yola çıkmışlar, yürüyorlarmış. Yürürken teke yeri gözetleyip durmuş. Kuşların uçuştuğu, kurtların, tavşanların gezindiği yerleri, ayılarla yaban domuzlarının izlerini sürdüğü patikaları dikkatle izleyip öğrenmiş, böylece tedbirini alıyormuş. Akşam olup da alacakaranlık çökerken, teke birden durakalmış.

ئەتىسى بوران بېسىلىدۇ، كۈن ئېچىلىپ، ئىسسىيدۇ. قوشقار بىلەن تېكە يولغا چىقىپ، يۈرۈپ ماڭىدۇ. كېلىۋېتىپ، تېكە يەرگە كۆز يۈگەرتىپ ئولتۇرىدۇ. قۇش ئوينىغان، بۆرە، توشقان يۈرگەن ئىزلارنى، ئېيىق، قاۋان باسىۋەرگەن يوللارنى ئېنىقلاپ، بىلىپ، ساقلىق ياساپ ئولتۇرىدۇ. كۈن كەچ كىرىپ، گۇگۇم چۈشكەن ۋاقتىدا، تېكە بىردىن توقتاپ قالىدۇ.

Ertəsi səhər çovğun dinmiş, günəş açmış və hava isinmiş. Qoç ilə təkə yola çıxmışlar, yeriyirlərmiş. Yeriyərkən təkə yeri gözətləyib durmuş. Quşların uçuşduğu, canavarların, dovşanların gəzindiyi yerləri, ayılarla yaban donuzlarının izlərini sürdüyü patikaları diqqətlə izləyib öyrənmiş, beləcə tədbirini alırmış. Axşam olub da alaqaranlıq çökərkən, təkə birdən duruxalmış.

– Қошеке! Қасқыр апанының үстінен шығыппыз, жан-жағына тарап кеткен іздер сайрап жатыр ғой,міне! – дейді. – Ойбай! Теке! Енді біржола құрыдық қой, – деп, қошқар қорқып, дірілдей бастайды. Бірақ теке саспайды, абыржымайды, қорықпайды. – Бұдан қашып құтыла алмаймыз, ізімізді сезеді де, қайда кетсек те қуып жетіп құртады. Құтылатын жалғыз амал – сол қасқыр апанының өзіне тығылу, – дейді. Бұдан тіпті жаны шошынған қошқар: – Не дейді мынау? Не дейді?! – дей береді қалшылдап. Алайда, теке досының ақылына енді қарсы болуға шамасы да қалмайды. Текенің артынан ере береді.

— Ram! Look here! We’ve come right over a wolf’s den. See the tracks spreading in every direction! — Oh no! Goat! We’re done for now! cried the ram, trembling with fear. But the goat remained calm. He neither panicked nor turned back. — We can’t escape by running, he said. The wolf will follow our scent and catch us no matter where we go. The only way to survive is to hide right inside the wolf’s own den. The ram was horrified. — What are you saying? Hide in the wolf’s den? Are you mad? But he was too terrified and too cold to argue anymore. With no other choice left, he followed his clever friend.

- Qo‘sheke! Biz bo‘ri uyasining ustidan chiqdik, izlar har tomonga tarqalib ketgan, mana! - deydi. - Voy! Taka! Endi butunlay halok bo‘ldik, - deb qo‘chqor qo‘rqib, titray boshlaydi. Ammo taka shoshilmaydi, tashvishlanmaydi, qo‘rqmaydi. - Bundan qochib qutulolmaymiz, izimizni sezadi-da, qayerga borsak ham quvib yetib halok qiladi. Qutulishning yagona yo‘li - o‘sha bo‘ri uyasining o‘ziga yashirinish, - deydi. Bundan battar vahimaga tushgan qo‘chqor: - Bu nima deyapti? Nima deyapti?! - deya qaltiraydi. Biroq, taka do‘stining maslahatiga endi qarshi chiqishga holi qolmaydi. U takaga ergashib ketaveradi.

“Koç kardeş! Kurt ininin üzerine çıkmışız meğer, işte etrafa yayılmış izler apaçık duruyor!” diye demiş. “Eyvah! Teke! Artık tamamen yok olduk galiba,” diye koç korkmuş, titremeye başlamış. Ama teke hiç şaşırmamış, telaşlanmamış, korkmamış. “Bundan kaçıp kurtulamayız, izimizi sezer de nereye gitsek kovalayıp bizi mahveder. Kurtulmanın tek yolu, o kurt ininin içine saklanmak,” diye demiş. Bundan iyice canı korkan koç: “Bu ne diyor? Ne diyor?!” diye titreyerek söyleyip durmuş. Ama teke, arkadaşının aklına karşı gelmeye gücü de kalmamış. Tekenin ardından gitmiş

– قوشقار ئاكا! بۆرە ماكانىنىڭ ئۈستىگە چىقىپتىمىز، يان – ياققا تاراپ كەتكەن ئىزلار يايراپ ياتىدىغۇ، مانا! – دەيدۇ. – ۋايەي! تېكە! <FR/>ئەمدى پۈتۈنلا قۇرۇدۇققۇ، – دەپ، قوشقار قورقۇپ، دىرىلدەشكە باشلىدى. بىراق تېكە ھودۇقمايدۇ، ئۆزىنى يوقاتمايدۇ، قورقمايدۇ. – بۇ قېتىم قېچىپ قۇتۇلالمايمىز، ئىزىمىزنى سېزىدۇدە، قاياققا كەتسەكمۇ قوغلاپ يېتىپ قۇرىتىدۇ. قۇتىلىدىغان يالغۇز ئامال – شۇ بۆرە ماكانىنىڭ ئۆزىگە تىقىلىش، – دەيدۇ. بۇنىڭدىن تېخىمۇ جېنى چۆچۈپ كەتكەن قوشقار: – نېمە دەيدۇ مونۇ؟ نېمە دەيدۇ؟! – دەۋېرىدۇ قاخشاپ. شۇنداقتا، تېكە دوستىنىڭ ئەقىلىگە ئەمدى قارشى بولۇشقا چامىسىمۇ قالمايدۇ. تېكىنىڭ كەينىدىن ئەگىشىۋېرىدۇ.

“Qoç qardaş! Canavar ininin üzərinə çıxmışıq məgər, işte ətrafa yayılmış izlər apaçıq durur!” deyə demiş. “Eyvah! Təkə! Artıq tamamilə yox olduq, yəqin ki,” deyə qoç qorxmuş, titrəməyə başlamış. Amma təkə heç təəccüblənməmiş, təlaşlanmamış, qorxmamış. “Bundan qaçıb qurtula bilmərik, izimizi sezər də haraya getsək qovalayıb bizi məhv edər. Qurtulmağın tək yolu, o canavar ininin içinə gizlənmək,” deyə demiş. Bundan lap canı qorxan qoç: “Bu nə deyir? Nə deyir?!” deyə titrəyərək söyləyib durmuş. Amma təkə, dostunun ağlına qarşı gəlməyə gücü də qalmamış. Təkənin dalınca getmiş

Теке бастап жүріп отырып, көп ұзамай қасқыр апанына келе- ді. Кең апанның бір жағы қуалап қазылған үңгір ін екен. Екеуі де ішіне кіріп, дәл кіре беріс тар ауызда теке өзі тұрады да, бір жақ бүйірін ала қалтарысқа қошқарды қойып: – Мен соқ дегенде, әйтеуір, қасқырды аямай, мүйіздеп соға бер. Қорықпа, – деп ақылын айтады. Қасқырдың түнгі жорықтан қайтуын ұзақ күтеді.

The goat led the way, and before long they reached the wolf’s den. One side of the wide burrow opened into a narrow tunnel. They both went inside. Near the entrance, the goat took position, while he pushed the ram into a side hollow. — When I shout “Ram, strike!”, don’t hesitate. Hit the wolf with your horns as hard as you can. Don’t be afraid, said the goat. They waited a long time for the wolf to return from his night hunt.

Taka oldinda yurib, ko‘p o‘tmay ularni bo‘ri uyasiga boshlab bordi. Ma’lum bo‘lishicha, keng o‘raning bir qismi g‘or qilib qazilgan ekan. Ikkovlari ichkariga kirishdi. Teke to‘g‘ri tor eshik oldida turib, Bir tomon yon tomondagi xilvat joyga qo‘ydi va unga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatdi: - Ur desam, bo‘rini ayama, shoxi bilan bor kuching bilan ur. Qo‘rqma. Ular bo‘rining tungi ovdan qaytishini uzoq kutishdi.

Teke önden yürüyüp gitmiş, çok geçmeden kurt inine gelmiş. Geniş inin bir yanı, oyularak kazılmış bir mağara gibiymiş. İkisi de içeri girmiş, tam girişin dar ağzında teke kendisi durmuş, bir yanını alarak kuytuya koçu koymuş: “Ben vur dediğimde, ne olursa olsun, kurdu hiç acımadan boynuzlarınla vurup dur. Korkma,” diye akıl vermiş. Kurdun gece avından dönmesini uzun uzun beklemişler.

تېكە باشلاپ يۈرۈپ ئولتۇرىپ، كۆپ سوزماي بۆرە ماكانىغا كېلىدۇ. كەڭ ماكاننىڭ بىر يېقى كولاپ قېزىلغان ئۆڭكۈر ئۇگا ئىكەن. ئىككىلىسى ئىچىگە كىرىپ، دەل كىرىدىغان جايدا تار يوچۇقتا تېكە ئۆزى تۇرىدۇدە، <FR/>بىر يېنىنى كۆلەڭكۈ تەرەپكە قوشقارنى قويۇپ: – مەن ئۇر دېگەندە، ئەيتەۋىر، بۆرىنى ئايىماي، مۈڭگۈزۈڭ بىلەن ئۇرىۋەر. قورقما، – دەپ ئەقىل بېرىدۇ. بۆرىنىڭ كەچكى سەپەرىدىن قايتىشىنى ئۇزاق كۈتىدۇ.

Təkə öndən yeriyib getmiş, çox keçmədən canavar ininə gəlmiş. Geniş inin bir yanı, oyularaq qazılmış bir mağara kimiymiş. İkisi də içəri girmiş, tam girişin dar ağzında təkə özü durmuş, bir yanını alaraq quyuya qoçu qoymuş: “Mən vur dediyimdə, nə olursa olsun, canavarı heç acımadan buynuzlarınla vurub dur. Qorxma,” deyə ağıl vermiş. Canavarın gecə ovundan dönməsini uzun-uzun gözləmişlər.

Таңға жақын еш нәрседен хабарсыз, түнгі жорықтан қалжыраған қасқыр жалқау басып келіп, апанға секіріп түседі де, інге кіре береді. Теке найзадай шаншылған екі тік мүйізін қасқырдың қыл тамағына орай қылғындырып, іннің төбесіне тіреп тұра қалып: – Тоқтым, тоқтым, соқ! – деп айғай салады. Қошқар бөгелген жоқ. Доғадай иілген зор, тастай ауыр мүйізін қадай, пәрменіменен қасқырды бүйірлеп қойып-қойып жібереді. Бір жақ қабырғасы мен алдыңғы аяғының бір жіліншігі жазым болған қасқыр қыңсылап, өкіріп бір құлап түседі де, жан беру оңай ма, бұрылып алып, шойнаңдай кейін қаша жөнеледі. Артынан қошқар мен теке недәуір жерге қуып тастайды. Қуып бара жатып: – Тоқтым, тоқтым, соқ! – деп қояды теке. Осы дауысты естіген қасқыр одан сайын үрейленіп, зыта береді.

Just before dawn, the wolf came trudging home, tired from hunting all night, unaware of what was waiting for him. He leapt into the den and started crawling inside. The goat suddenly lowered his sharp, straight horns like two spears and thrust them into the wolf’s throat, pressing him hard against the roof of the tunnel. — Ram! Ram! Strike! — shouted the goat. The ram didn’t hesitate. He swung his heavy, curved horns with all his might and struck the wolf in the side again and again. With one front leg and a rib broken, the wolf whimpered, roared in pain, then fell to the ground. But death doesn’t come easily. The wounded wolf scrambled up, limping and howling, and fled from his own den, dragging his leg behind him. The ram and the goat chased him a long way out into the steppe. — Ram! Ram! Strike! — the goat shouted as they ran, and the frightened wolf, hearing the call, ran even faster in terror.

Tongga yaqin, hech narsadan xabarsiz, tungi ovdan charchab qaytgan bo‘ri erinibgina kelib, iniga sakrab tushadi-da, ichkariga kira boshlaydi. Taka nayzadek sanchilgan ikkita tik shoxini bo‘rining bo‘g‘ziga qadab, uni inining tepasiga tirab oladi-da: - To‘xtadim, to‘xtadim, ur! - deb baqiradi. Qo‘chqor ham to‘xtab turmadi. Yoydek egilgan ulkan, toshdek og‘ir shoxlarini sanchib, bor kuchi bilan bo‘rining biqiniga ura boshlaydi. Bir tomon qovurg‘asi va oldingi oyog‘ining boldiri singan bo‘ri g‘ingshib, o‘kirib yerga yiqiladi. Jon shirin emasmi, u burilib olib, oqsab-to‘qsab orqasiga qochib ketadi. Qo‘chqor bilan taka uni ancha yergacha quvib borishadi. Quvib borayotib: - To‘xtadim, to‘xtadim, ur! - deb qo‘yadi taka. Bu ovozni eshitgan bo‘ri battar vahimaga tushib, jon achchig‘ida qochib ketaveradi.

Sabaha yakın, hiçbir şeyden habersiz, gece avından yorgun düşen kurt tembel tembel gelmiş, inine atlamış da içeriye girmeye başlamış. Teke, mızrak gibi saplanmış iki dik boynuzunu kurdun gırtlağına dolamış, inin tavanına dayayıp öylece durakalmış: “Koçum, koçum, vur!” diye bağırmış. Koç hiç oyalanmamış. Yay gibi bükülmüş kocaman, taş gibi ağır boynuzunu saplayarak, tüm gücüyle kurdu yan tarafından vurmuş da vurmuş. Bir yanı ve ön ayağının bir kemiği kırılan kurt, inleyerek, kükreyerek bir düşmüş, ama can vermek kolay mı, dönmüş de topallayarak gerisin geri kaçmaya başlamış. Ardından koç ile teke epey bir yere kadar kovalamışlar. Kovalarken de: “Koçum, koçum, vur!” diye teke seslenip duruyormuş. Bu sesi duyan kurt daha da korkmuş, hızla kaçmış.

تاڭغا يېقىن ھېچ نەرسىدىن خەۋەرسىز، كەچكى سەپەردىن قىيسىيىپ كەتكەن بۆرە ھورۇنلۇق بىلەن بېسىپ كېلىپ، ماكانغا سەكىرەپ چۈشىدۇدە، ئۇگىغا كىرىدۇ. تېكە نەيزىدەك سانچىلغان ئىككى تىك مۆڭگۈزىنى بۆرىنىڭ قىل تامىغىغا قاراپ بوغۇپ، ئۇگىنىڭ ئۈستىگە تىرەپ تۇرىۋېلىپ: – توخلۇم، توخلۇم، ئۇر! – دەپ ۋاقىرايدۇ. قوشقار توختىغىنى يوق. دوغىدەك ئېگىلگەن زور، تاشتەك ئېغىر مۈڭگىزىنى سانچىپ، قۇدرىتى بىلەن بۆرىنى بىقىنىدىن ئۇرۇپ – ئۇرۇپ قويىدۇ. <FR/>بىر ياق قوۋۇرغىسى بىلەن ئالدىڭقى پۇتىنىڭ بىر تۆۋەنكى سۈيىگى يارىدار بولغان بۆرە قىيسىيىپ، ھۆكىرەپ بىر ھۇلاپ چۈشىدۇدە، <FR/>جان بېرىش ئوڭايمۇ، بۇرىلىپ، توقۇلاپ قېچىپ كېتىدۇ. كەينىدىن قوشقار بىلەن تېكە بىر قانچە يەرگە قوغلايدۇ. قوغلاپ كېتىپ بېرىپ: – توخلۇم، توخلۇم، ئۇر! – دەپ قويىدۇ تېكە. مۇشۇ ئاۋازنى ئاڭلىغان بۆرە <FR/>ئۇنىڭدىن تېخىمۇ قورقۇپ، چاققان قاچىدۇ.

Sabaha yaxın, heç nədən xəbərsiz, gecə ovundan yorğun düşən canavar tənbəl-tənbəl gəlmiş, ininə atlamış da içəri girməyə başlamış. Təkə, nizə kimi saplanmış iki dik buynuzunu canavarın qırtlağına dolamış, inin tavanına dayayıb eləcə duruxalmış: “Qoçum, qoçum, vur!” deyə bağırmış. Qoç heç ləngiməmiş. Yay kimi bükülmüş kocaman, daş kimi ağır buynuzunu saplayaraq, bütün gücüylə canavarı yan tərəfindən vurmuş da vurmuş. Bir yanı və ön ayağının bir sümüyü qırılan canavar, inləyərək, kükrəyərək bir düşmüş, amma can vermək asanmı, dönmüş də topallayaraq geri-geri qaçmağa başlamış. Ardınca qoç ilə təkə xeyli bir yerə qədər qovalamışlar. Kovalayarkən də: “Qoçum, qoçum, vur!” deyə təkə səslənib dururmuş. Bu səsi eşidən canavar daha da qorxmuş, sürətlə qaçmış.

Таң атып, күн шығады. Қошқар мен теке отын оттап, суын ішіп жүріп келе жатады. Жолшыбай дәрі шөпті іздейді. Сәске мезгілінде теке жер із, жымдарды шолып келе жатып: – Апырай, бізді он екі қасқыр іздеп келе жатыр екен, енді тезірек жүріп, анау көрінген бәйтерекке жетіп алайық, – деді.

When morning came and the sun rose, the ram and the goat calmly grazed and drank water as they went on. Along the way, they kept looking for the healing herb. By midmorning, as the goat was scanning the ground and following tracks, he said, — Look at that, twelve wolves are tracking us. We must hurry and reach that tall tree by the riverbank before they catch up.

Tong otib, quyosh chiqadi. Qo‘chqor bilan taka o‘t yeb, suv ichib yurib kelmoqda. Yo‘l-yo‘lakay dorivor o‘tlarni qidiradi. Peshin paytida taka yer izi va izlarni kuzatib kelib: - Voy-bo‘y, bizni o‘n ikki bo‘ri qidirib kelayotgan ekan, endi tezroq yurib, anavi ko‘ringan baland terakka yetib olaylik, - dedi.

Sabah olmuş, güneş doğmuş. Koç ile teke otlayıp suyunu içerek yürüyormuş. Yol boyunca sihirli şifalı otu arıyorlarmış. Öğleye doğru teke, yerdeki izleri ve geçitleri dikkatlice gözetlemiş de demiş ki: “Aman Tanrım, on iki kurt bizi takip ediyormuş meğer, şimdi hemen hızlanıp şu görünen kara kavağa ulaşalım!”

تاڭ ئېتىپ، كۈن چىقىدۇ. قوشقار بىلەن تېكە ئوتلۇغىنى ئوتلاپ، سۈيىنى ئىچىپ مېڭىپ كېتىۋېرىدۇ. يول ئۈستىدىكى دورا چۆپنى ئىزدەيدۇ. تاڭ ئاتقاندىن كېيىن تېكە يەر ئىز، يوللارنى ئېنىقلاپ كېلىۋېتىپ: – ۋايەي، بىزنى ئون ئىككى بۆرە ئىزدەپ كېلىۋاتىدۇ، ئەمدى چاققانىراق مېڭىپ، ئەۋۇ كۆرۈنگەن چوڭ تېرەككە يېتىپ بارايلى، – دەيدۇ.

Sabah olmuş, günəş doğmuş. Qoç ilə təkə otlayıb suyunu içərək yeriyirlərmiş. Yol boyunca sehrli şəfalı otu axtarırlarmış. Günortaya doğru təkə, yerdəki izləri və keçidləri diqqətlə gözətləmiş də demiş ki: “Aman Tanrım, on iki canavar bizi təqib edirmiş məgər, indi dərhal sürətlənib o görünən qara qovağa çataq!”

Қошқар мен теке терең жайқын дарияның жағасында биік жарға біткен бәйтерекке жақындап келгенде, алыстан шаңдатып, шапқылап келе жатқан бір топ қасқыр көрінеді. бәйтерекке жетісімен теке бұтағына оп-оңай өрмелеп шығып алады . Ал қошқар ауыр денесін, майлы құйрығын көтеріп, бәйтерекке шыға алмайды. Теке жерге қайта түседі де, қошқарды құйрығынан сүйемелдеп, көмектесіп, бәйтеректің ең төменгі бұтағына шығарады. Өзі одан жоғары бір бұтаққа өрмелеп шығып, келіп жеткен он екі қасқырға қарап отырады. Он екі қасқырдың біреуі түндегі бір аяғы мертіккен ақсақ қасқыр екен. Бәрі де бәйтерекке шығып отырған қошқар мен текені көріп, тілдерін салақтатып, сілекейін шұбыртып, қуанысып іске кіріседі.

They hurried toward the great poplar that stood on a high cliff beside a wide, deep river. From afar, they could already see a cloud of dust — the wolves were racing after them. When they reached the tree, the goat easily climbed up into its branches. But the ram, heavy with fat and with his big tail weighing him down, could not lift himself up. The goat climbed down again, pushed the ram up from behind by his tail, and helped him reach the lowest branch. Then the goat climbed up higher and watched as the twelve wolves arrived below. Among them was the lame wolf from the night before, limping on his injured leg. Seeing the ram and the goat perched up in the tree, the wolves began to circle below, their tongues hanging out and saliva dripping from their jaws in excitement.

Qo‘chqor va taka chuqur, keng daryoning bo‘yidagi baland jar yoqasida o‘sgan ulkan daraxtga yaqinlashganda, uzoqdan chang chiqarib, choptirib kelayotgan bir to‘da bo‘ri ko‘rinadi. Daraxtga yetishi bilan taka butoqlariga osongina o‘rmalab chiqib oladi. Qo‘chqor esa og‘ir tanasini va yog‘li quyrug‘ini ko‘tarib, daraxtga chiqa olmaydi. Taka yerga qayta tushadi-da, qo‘chqorni quyrug‘idan suyab, ko‘maklashib, daraxtning eng pastki butog‘iga chiqaradi. O‘zi esa undan yuqoriroq bir butoqqa o‘rmalab chiqib, yetib kelgan o‘n ikkita bo‘riga qarab o‘tiradi. O‘n ikkita bo‘rining biri tunda bir oyog‘i mayib bo‘lgan oqsoq bo‘ri ekan. Hammasi daraxtda o‘tirgan qo‘chqor va takani ko‘rib, tillarini osiltirib, so‘laklarini oqizib, quvonishib ishga kirishadi.

Koç ile teke, derin ve geniş bir nehrin kıyısındaki yüksek bir yamaca dikilmiş kara kavağa yaklaştıklarında, uzaktan tozlar içinde, hızla koşan bir grup kurt görünmüş. Kara kavağa ulaşır ulaşmaz teke, dalına kolayca tırmanmış. Ama koç, ağır bedeni ve yağlı kuyruğu yüzünden kavağa çıkamamış. Teke yere geri inmiş ve koçu kuyruğundan destekleyerek, yardım edip ulu ağacın en alt dalına çıkarmış. Kendisi de ondan daha yüksek bir dala tırmanmış ve gelip ulaşan on iki kurdu seyrediyormuş. On iki kurttan biri, gece ayağı sakatlanan topal kurtmuş meğer. Hepsi de kavağın üzerinde oturan koç ile tekeyi görünce, dillerini sarkıtmış, salyalarını akıtmış, sevinçle işe koyulmuşlar.

قوشقار بىلەن تېكە كەڭ ۋە چوڭقۇر دەرىيانىڭ ياقىسىدا ئېگىز يارغا ئۆسكەن يوغان تېرەككە يېقىنلىشىپ كەلگەندە، يىراقتىن چاڭ چىقىرىپ، چاپقىلاپ كېلىۋاتقان بىر توپ بۆرە كۆرىندى. چوڭ تېرەككە يېتىشى بىلەن تېكە پۇتىغىغا ئوپ – ئوڭاي يامىشىپ چىقىپ كەتتى. قوشقار بولسا، ئېغىر تېنىنى، مايلىق قۇيرىقىنى كۆتۈرۈپ، تېرەككە چىقالمىدى. تېكە يەرگە قايتا چۈشىدۇدە، قوشقارنى قۇيرۇقىدىن يېتەكلەپ، ياردەملىشىپ، يوغان تېرەكنىڭ <FR/>ئەڭ تۆۋەنكى پۇتىغىغا چىقىرىدۇ. ئۆزى كېيىن يۇقۇرى بىر پۇتاققا يېمىشىپ چىقىپ، كېلىپ يەتكەن ئون ئىككى بۆرىگە قاراپ ئولتۇرىدۇ. ئون ئىككى بۆرىنىڭ بىرى تۈندىكى بىر پۇتى زەخمىلەنگەن ئاسقاق بۆرە ئىكەن. ھەممىسى يوغان تېرەككە چىقىپ ئولتۇرغان قوشقار بىلەن تېكىنى كۆرۈپ، تىللىرىنى شالاقلىتىپ، شۆلگەيلىرىنى ئاققۇزۇپ، خوشال بولۇپ ئىشقا كىرىشىدۇ.

Qoç ilə təkə, dərin və geniş bir çayın kənarındakı yüksək bir yamaca dikilmiş qara qovağa yaxınlaşdıqlarında, uzaqdan tozlar içində, sürətlə qaçan bir qrup canavar görünmüş. Qara qovağa çatar-çatmaz təkə, dalına asanlıqla dırmaşmış. Amma qoç, ağır bədəni və yağlı quyruğu üzündən qovağa çıxa bilməmiş. Təkə yerə geri enmiş və qoçu quyruğundan dəstəkləyərək, yardım edib ulu ağacın ən alt dalına çıxarmış. Özü də ondan daha yüksək bir dala dırmaşmış və gəlib çatan on iki canavarı seyr edirmiş. On iki canavardan biri, gecə ayağı şikəst olan topal canavar imiş məgər. Hamısı da qovağın üzərində oturan qoç ilə təkəni görüncə, dillərini sallamış, tüpürcəklərini axıtmış, sevinclə işə girişmişlər.

Әуелі бәйтеректіқұлатпақ болып, жан-жағынан тырнап, қаза бастайды. Бірақ жуан бәйтеректің жер астын алыстап қуалаған тамырлары да жуан, берік еді. Топырағын қазып жуан тамырға жеткенде, қасқырлар басын шайқап тұрып қалады.

They first tried to dig around the base of the tree, hoping to bring it down. But the poplar was old and strong, its roots deep and thick. When they reached one of the roots, they realized it was hopeless and stopped digging.

Avvaliga u bayterakni yiqitmoqchi bo‘lib, har tomondan tirnaydi va qaziy boshlaydi. Ammo baquvvat terakning yer ostidan uzoqlashgan ildizlari ham yo‘g‘on va mustahkam edi. Tuproqni qazib, yo‘g‘on tomirga yetib borganida, bo‘rilar boshlarini chayqab, to‘xtab qolishadi.

Önce kara kavağı devirmeye kalkışmışlar, dört bir yanından tırnaklamış, kazmaya başlamışlar. Ama kalın kavağın yer altına doğru uzanan kökleri de kalın pek bir sağlammış. Toprağını kazıp kalın köke ulaştıklarında, kurtlar başlarını sallayıp öylece kalakalmışlar.

قۇتلۇق چوڭ تېرەكنى يىقىتماقچى بولۇپ، يان – يېقىنى تىرناپ، قېزىشقا باشلايدۇ. بىراق قېلىن چوڭ تېرەكنىڭ يەر ئاستىغا چوڭقۇرلاپ قەتكەن تومۇرلىرىمۇ قېلىن، مىقتا ئىدى. توپىسىنى قېزىپ قېلىن تومۇرغا يەتكەندە، بۆرىلەر بېشىنى چايقاپ تۇرۇپ قالىدۇ.

Əvvəlcə qara qovağı yıxmağa girişmişlər, dörd bir yanından dırnaqlamış, qazmağa başlamışlar. Amma qalın qovağın yer altına doğru uzanan kökləri də qalın, lap bir sağlam imiş. Torpağını qazıb qalın kökə çatdıqlarında, canavarlar başlarını yelləyib eləcə donub qalmışlar.

бәйтерекке секіріп, өрмелеп шықпақ болып еді, одан еш нәр- се өнбеді. Жығылып түсе береді. Ақыры бірін-бірі сатылап көтеріліп, бәйтерек бұтағындағы қошқар мен текені алмақ болады. Ең астыңғы саты болып, ақсақ қасқыр тұрады, онан кейін басқалары бірінің үстіне бірі сатылап шығып, он екінші қасқыр төменгі бұтақта отырған қошқарға жетіп, майлы құйрығына арс етіп ауыз сала бастағанда, барлық амалы құрыған теке тек қана: – Тоқтым, тоқтым, соқ! – дегенді ғана айтып салады. Осыны естігенде, баяғы ақсақ қасқыр тағы да қабырғама тепкілейді екен деп, зәресі ұшып, саты болып тұрған орнынан қаша жөнеледі. Басқа он бір қасқыр биік жардан аунап, дарияға топылдап құлап түсіп, малтып шыға алмай, терең суға бір батып, бір шығып кете барады. бәйтерекке өрмелеген қасқырлардан қорқып, есі ауып талып қалған қошқар сірескен жабағы жүннен бәйтерекбұтағына ілініп, аман қалады. Ақсақ қасқыр артына жалтақ-жалтақ қарап, зытып отырады.

Then they tried to leap up and climb the tree, but each attempt failed. They fell back down, snarling and snapping. Finally, they decided to climb on top of each other, forming a living ladder to reach the ram and the goat on the branches. At the bottom stood the lame wolf. One by one, the others climbed onto each other’s backs until the twelfth wolf, at the top, stretched out and almost reached the ram on the lowest branch. The wolf opened his mouth wide and was just about to bite the ram’s fat tail when, with no other choice left, the goat shouted – Hit it, hit it, ram! – Hearing that, the lame wolf thought the ram was calling him again to kick his ribs, so he got scared and ran away. The other eleven wolves tumbled down the high cliff into the river with a splash. They tried to swim but couldn’t reach the shore, sinking and resurfacing until they disappeared beneath the deep water. The ram, who had fainted from fear and hung on a branch of a tall tree by his thick wool, was the only one to survive. The lame wolf kept glancing back in terror as he ran far, far away.

Bo‘riterakka sakrab, tirmashib chiqmoqchi bo‘lishibdi, ammo bundan hech narsa chiqmabdi. Yiqilib tushaverishibdi. Oxiri bir-birlarini zina qilib ko‘tarib, bo‘riterak shoxidagi qo‘chqor bilan echkini olmoqchi bo‘lishibdi. Eng pastki zina bo‘lib oqsoq bo‘ri turibdi, undan keyin boshqalari bir-birining ustiga chiqib, zina hosil qilishibdi. O‘n ikkinchi bo‘ri pastki shoxda o‘tirgan qo‘chqorga yetib, uning yog‘li dumiga tish solay deb turganida, barcha iloji tugagan echki faqat: - To‘xtadim, to‘xtadim, ur! - deb yuboribdi. Buni eshitgan oqsoq bo‘ri: “Yana qovurg‘amga tepadi ekan”, deb qattiq qo‘rqib, zina bo‘lib turgan joyidan qochib ketibdi. Qolgan o‘n bir bo‘ri baland jarlikdan yumalab, daryoga gursillab qulab tushibdi. Ular suzib chiqa olmay, chuqur suvda bir botib, bir chiqib, oqib ketishibdi. Bo‘riterakka tirmashgan bo‘rilardan qo‘rqib, hushidan ketib qolgan qo‘chqor esa qotib qolgan qo‘zidek juni bilan bo‘riterak shoxiga ilinib, omon qolibdi. Oqsoq bo‘ri orqasiga hadiksirab-hadiksirab qarab, yelib ketibdi.

Kara kavağa atlayıp tırmanmaya çalışmışlar, ama bundan hiçbir şey çıkmamış. Düşüp durmuşlar. Sonunda birbirlerinin üzerine basarak merdiven gibi yükselip kavağın dalındaki koç ile tekeyi almak istemişler. En alttaki basamak topal kurt olmuş, ondan sonra diğerleri birbiri üzerine basarak yükselmiş, on ikinci kurt en alttaki dalda oturan koça ulaşıp yağlı kuyruğuna hırsla ağız atmaya başladığında, tüm çaresi tükenen teke sadece: “Koçum, koçum, vur!” diye bağırmış. Bunu duyduğunda, o eski topal kurt, yine kaburgasına tekme atacaklar diye ödü kopmuş, merdiven olduğu yerden kaçmaya başlamış. Diğer on bir kurt yüksek yamacın üzerinden yuvarlanıp nehre gümbür gümbür düşmüşler, yüzerek çıkamamış, bir batıp bir çıkarak derin suda kaybolup gitmişler. Kavağa tırmanan kurtlardan korkup aklı başından giderek bayılan koç, sert yünleriyle kavağın dalına takılıp sağ kalmış. Topal kurt arkasına baka baka, hızla kaçıp durmuş.

چوڭ تېرەككە سېكرەپ، يېپىشىپ چىقماق بولغان ئىدى، ئۇنىڭدىن ھېچ نەرسە ئۈنمىدى. يىقىلىپ چۈشىۋەردى. ئاخىرى بىرىنى – بىرى شوتىلاپ كۆتىرىپ، چوڭ تېرەكنىڭ پۇتىغىدىن قوشقار بىلەن تېكىنى ئالماق بولىدۇ. <FR/>ئەڭ ئاستىنقى شوتا بولۇپ، ئاسقاق بۆرە تۇرىدۇ، ئۇنىڭدىن كېيىن باشقىلىرى بىرىنىڭ ئۈستىگە بىرى شوتىلاپ چىقىپ، ئون ئىككىنچى بۆرە تۆۋەنكى پۇتاقتا ئولتۇرغان قوشقارغا يېتىپ، مايلىق قۇيرىغىنى غارس قىلىپ ئېغىز سېلىشنى باشلىغاندا، بارلىق ئامالى قۇرىغان تېكە <FR/>پەقەتلا: – توخلۇم، توخلۇم، ئۇر! – دېگەننىلا ئېيتىدۇ. مۇشۇنى ئاڭلىغاندا، بايىقى ئاسقاق بۆرە <FR/>يەنىمۇ قوۋۇرغامغا تېپىدىكەن دەپ، قورقۇپ كېتىپ، شوتا بولۇپ تۇرغان ئورنىدىن قېچىپ كېتىدۇ. باشقا ئون بىر بۆرە ئېگىز يەردىن غۇللىنىپ، دەرىياغا دومۇلاپ يىقىلىپ، ئۈزۈپ چىقالماي، چوڭقۇر سۇغا بىر چۆكۈپ، بىر چىقىپ كېتىپ بارىدۇ. چوڭ تېرەككە يامىشىپ بۆرىلەردىن قورقۇپ، ھوشىدىن كېتىپ قالغان قوشقار قاتقان قېلىن يۇڭىدىن يوغان تېرەك پۇتىغىغا ئىلىنىپ، ئامان قالىدۇ. ئاسقاق بۆرە كەينىگە <MS/>ئالاق – جالاق قاراپ، قېچىپ كېتىدۇ.

Qara qovağa atlayıb dırmaşmağa çalışmışlar, amma bundan heç bir şey çıxmamış. Düşüb durmuşlar. Sonunda bir-birlərinin üzərinə basaraq pilləkən kimi yüksəlib qovağın dalındakı qoç ilə təkəni almaq istəmişlər. Ən altdakı pilləkən topal canavar olmuş, ondan sonra digərləri bir-biri üzərinə basaraq yüksəlmiş, on ikinci canavar ən altdakı dalda oturan qoça çatıb yağlı quyruğuna hirslə ağız atmağa başladığında, bütün çarəsi tükənən təkə sadəcə: “Qoçum, qoçum, vur!” deyə bağırmış. Bunu eşitdiyində, o əski topal canavar, yenə qabırğasına təpik atacaqlar deyə ödü qopmuş, pilləkən olduğu yerdən qaçmağa başlamış. Digər on bir canavar yüksək yamacın üzərindən yuvarlanıb çaya gümbür-gümbür düşmüşlər, üzərək çıxa bilməmiş, bir batıb bir çıxaraq dərin suda qeyb olub getmişlər. Qovağa dırmaşan canavarlardan qorxub ağlı başından gedərək bayılan qoç, sərt yünləriylə qovağın dalına ilişib sağ qalmış. Topal canavar arxasına baxa-baxa, sürətlə qaçıb durmuş.

Қошқар мен теке отын оттап, суын ішіп, тағы да жол жүріп келе жатады. Олар таулы-тасты, қалың тоғайдың ішіне келіп кіреді. Күн кешкіреді, қас қарайып, ымырт жабылады. Жазықтан гөрі тоғай арасының қорқынышы көбірек. Жан-жағына алақтап, қорқып келе жатқанда, әр шоқша қарағай шоқиып отырған аюға ұқсайды. Сытыр еткен ағаш бұтақтарының сыбдыры аңдып, бас салғалы тұрған аш қасқырды елестетеді. Осылай қорқып келе жатқанда, теке кенет жуан қарағайдың түбіне тоқтай қалады.

After that, the ram and the goat ate some grass, drank from the river, and continued their journey. They entered a rocky, forested place. Evening came; darkness fell. The forest was much scarier than the open plain. Every little pine looked like a bear crouching in the shadows, and every crack of a branch sounded like a hungry wolf waiting to pounce. As they walked nervously, the goat suddenly stopped by a large pine tree.

Qo‘chqor va taka o‘tlab, suv ichib, yana yo‘lda davom etishibdi. Ular tog‘li-toshli, qalin changalzor ichiga kirib borishibdi. Kun kechqurun bo‘lib, qosh qorayib, oqshom tusha boshlabdi. Tekislikka qaraganda to‘qayzor ichining qo‘rquvi ko‘proq edi. Atrofga alanglab, qo‘rqib kelayotganlarida, har bir to‘p qarag‘ay o‘tirgan ayiqqa o‘xshab ko‘rinar edi. Shiqirlagan daraxt shoxlarining shitirlashi poylab turib, tashlanishga shaylangan och bo‘rini eslatardi. Shunday qo‘rquv bilan kelayotganlarida, taka to‘satdan yo‘g‘on qarag‘ayning tubida to‘xtab qoldi.

Koç ile teke otlayıp suyunu içerek yine yola düşmüşler. Dağlık, taşlık, sık bir ormanın içine girmişler. Akşam olmuş, hava kararmış, alacakaranlık çökmüş. Ovalardan çok daha korkutucuymuş ormanın arası. Dört bir yana bakınarak, korka korka ilerlerken, her çam ağacı sanki çömelmiş bir ayıya benziyor. Çıtırdayan ağaç dallarının hışırtısı ise, pusuya yatmış, saldırmak üzere olan aç bir kurdu anımsatıyormuş. İşte böyle korka korka ilerlerken, teke birden kalın bir çam ağacının dibinde durakalmış.

قوشقار بىلەن تېكە ئوتلۇغىنى ئوتلاپ، سۈيىنى ئىچىپ، <FR/>يەنىمۇ يول مېڭىپ كېتىدۇ. ئۇلار تاغلىق – تاشلىق، قېلىن چاتقاللىقنىڭ ئىچىگە كېلىپ كىرىدۇ. كۈن پاتىدۇ، كەچ چۈشۈپ، <MS/>گۇگۇم باسىدۇ. تۈزلەڭدىن قېلىن چاتقاللىق ئارىسىنىڭ خوۋۇپلىغى كۆپىرەك. يان – يېقىغا <MS/>ئېغاڭلاپ، قورقۇپ كېلىۋاتقاندا، ھەر شاخلىق قارىغاي چوقچىيىپ ئولتۇرغان ئېيىققا ئوخشايدۇ. شىتىر قىلغان ياغاچ پۇتاقلىرىنىڭ شىبىرى ئاڭلىنىپ، باش سالغىلى تۇرغان ئاچ بۆرىنى ئەسلىتىدۇ. مۇشۇنداق قورقۇپ كېلىۋاتقاندا، تېكە دەررۇ قېلىن قارىغاينىڭ تۈۋىگە توختاپ قالىدۇ.

Qoç ilə təkə otlayıb suyunu içərək yenə yola düşmüşlər. Dağlıq, daşlıq, sıx bir meşənin içinə girmişlər. Axşam olmuş, hava qaralmış, alaqaranlıq çökmüş. Ovalardan çox daha qorxuducu imiş meşənin arası. Dörd bir yana baxınaraq, qorxa-qorxa irəliləyərkən, hər şam ağacı sanki çöməlmiş bir ayıya bənzəyir. Çıtırdayan ağac budaqlarının xışıltısı isə, pusuya yatmış, saldırmaq üzrə olan ac bir canavarı anımsadırmış. İşte belə qorxa-qorxa irəliləyərkən, təkə birdən qalın bir şam ağacının dibində duruxalmış.

– Қошеке, мына аңшы терісін сыпырып әкеткен қасқырдың басы мен сүйектерін көрдің бе? – дейді. Қошқар өлген қасқырдың денесінен шошып, досына еш нәрсе айта алмады. Теке: – Мұның бір керегі болады, – деп, қасқырдың басын қошқардың жалпақ құйрығының үстіне таңып береді. Екеуі тағы да жүріп кетеді. Қап-қараңғы түн болады. Айналаның бәрі тау-тас, қалың тоғай. Тек Ақырын аттаған қошқар мен текенің өз аяқтарының тықыры, өз жүректерінің дүрсілі ғана естілгендей. Осылай қорқа, жан-жақтарына алаңдай жүріп келе жатқан екеуі алаңдағы жанған отты айнала отырған бір топ қасқырдың үстінен шығады. Енді қашып кетуге болмайды, қасқырлар сезіп қалады. Теке қошқар досына: – Қорықпа, мынау басты осы жерге қойып кет те менің артымнан ере бер, – деп, ілгері батыл аттап басып, от айнала шоқиып-шоқиып отырған қасқырлардың ортасына жетіп келеді. – Ассалаумаликум, – дейді, теке оттың дәл жанына жайланып отыра беріп. Қорыққан қошқар текенің артын ала тұрып қалады. Қасқырлар таң-тамаша қалып, мейілінше қуанысып, бір-біріне қарап, жымыңдай мәз болып, күлісіп: – Құдай сендерді біздің ортамызға қалай айдап әкелді десейші? – дейді қасқырдың бір арланы. Теке бұлардың енді бас салғалы отырған ыңғайын байқаса да сыр білдірместен: – Иә, дәм айдап, сендерге қонаққа келдік. Сендер әрдайым қой етіне құштар болсаңдар, Құдай әмірі бойынша, енді біз қасқыр етіне құштар болдық, – дейді. Қасқырлар тағы да бір-біріне аң-таң болып қарасып алады. Арлан тәкаппарлықпен: – Ім! Ім! Қонақасыларың дайын ғой! – деп, кекете бастап еді, теке қорқып, қалтырап тұрған қошқар досына қарап: – Бұлар бізге оңайлықпен қонақасы берер түрі жоқ көрінеді. Анау байлаудағы он бір қасқырдың біреуінің басын жұлып алып келші, мынау отқа үйтіп жейік, – дейді. Қошқар аяғын жайлап басып, тастап кеткен басқа қарай жүре береді. Мына сөзді естіген қасқырларда үрей қалмайды. Барлығы да қошқар кеткен жаққа алаңдап, қарай береді. Мен байқайыншы, – деп, бір-екеуі тайып тұрады. Біраздан соң: – Әлгілер неге кешікті? – деп, тағы бір-екеуі жөнеледі.

– Ram, do you see that? It’s the skull and bones of a wolf that a hunter must have skinned. The ram was so frightened by the sight that he couldn’t say a word. – This might come in handy, – said the goat. He tied the wolf’s skull to the ram’s broad tail, and they continued on their way. Night grew pitch-dark. Around them were only mountains and dense forest. The only sounds were their cautious steps and the loud beating of their own hearts. Suddenly, they saw a group of wolves sitting around a fire in a clearing. There was no way to escape unnoticed now. – Don’t be afraid, – whispered the goat to his friend. – Leave the head here and follow me. Then he boldly stepped forward into the circle of wolves, sat calmly near the fire, and said: – Peace be upon you. The ram, trembling, stood behind him. The wolves were astonished and delighted, grinning at one another. – Well, what a miracle! How did fate drive you right into our midst? – said one of the big wolves. – Yes, – said the goat calmly. – It seems destiny brought us to your fire. You’ve always been fond of mutton, but by God’s will, now we crave wolf meat. The wolves glanced at each other in confusion. The big one smirked arrogantly: – Hmm, your dinner is already prepared, I suppose. The goat, pretending not to notice the mockery, turned to the trembling ram and said: – It seems they’re not eager to serve us their meal. Go fetch the head of one of those eleven wolves we tied up. Let’s roast it over the fire. The ram stepped quietly toward the place where they had left the skull. Hearing this, the wolves froze in fear, watching where the ram went. A few whispered: – Let’s go check what’s going on, – and slipped away into the darkness. After a while, the rest became uneasy. – Why are they taking so long? – another asked and went after them.

— Qosheke, mana bu ovchi terisini shilib ketgan bo‘rining boshi va suyaklarini ko‘rdingmi? — deydi. Qo‘chqor o‘lgan bo‘rining tanasidan cho‘chib, do‘stiga hech narsa deya olmadi. Taka: — Buning bir koriga yaraydi, — deb, bo‘rining boshini qo‘chqorning yalpoq quyrug‘i ustiga bog‘lab beradi. Ikkalasi yana yo‘lga tushadi. Qop-qorong‘u tun bo‘ladi. Atrof tog‘-tosh, qalin to‘qayzor. Faqatgina oqista qadam tashlayotgan qo‘chqor va takaning o‘z oyoq tovushlari va yurak dukillashigina eshitilgandek edi. Shunday qilib, qo‘rqa-pisa, har tomonga alanglab kelayotgan ikkalasi maydonda yonayotgan olov atrofida o‘tirgan bir to‘da bo‘rining ustidan chiqib qolishadi. Endi qochib ketishning iloji yo‘q, bo‘rilar sezib qolishadi. Taka do‘sti qo‘chqorga: — Qo‘rqma, mana bu boshni shu yerga qo‘yib ket-da, mening ortimdan ergashaver, — deb, dadil qadam tashlab ilgari yuradi va olov atrofida g‘uj-g‘uj bo‘lib o‘tirgan bo‘rilarning o‘rtasiga yetib keladi. — Assalomu alaykum, — deydi taka olovning naq yoniga o‘rnashib o‘tirib. Qo‘rqqan qo‘chqor takaning ortidan joy oladi. Bo‘rilar hayron qolishadi, juda quvonib, bir-biriga qarab jilmaygancha: — Xudo sizlarni bizning o‘rtamizga qanday haydab keldi-ya? — deydi bo‘rilarning bir arloni (yo‘lboshchisi). Taka ularning hozir tashlanishga shay turganini sezsa-da, sir boy bermasdan: — Ha, nasib etib, sizlarnikiga mehmon bo‘lib keldik. Sizlar har doim qo‘y go‘shtiga mushtoq bo‘lsangizlar, Xudoning amri bilan endi biz bo‘ri go‘shtiga mushtoq bo‘ldik, — deydi. Bo‘rilar yana hayratlanib bir-biriga qarashadi. Arlon kibr bilan: — Hm! Hm! Mehmonnavozligimiz (taomingiz) tayyor-ku! — deb masxara qila boshlagan edi, taka qo‘rqib qaltirab turgan qo‘chqor do‘stiga qarab: — Bular bizga osonlikcha taom beradigan ko‘rinmaydi. Anavi bog‘liq turgan o‘n bitta bo‘rining birontasining boshini uzib olib kel-chi, mana bu olovda kuydirib (pishirib) yeymiz, — deydi. Qo‘chqor oyog‘ini ohista bosib, tashlab ketgan bosh tomon yuradi. Bu so‘zni eshitgan bo‘rilarda vahima uyg‘onadi. Hammasi qo‘chqor ketgan tomonga alanglab qarayverishadi. — Men bir ko‘ray-chi, — deb bir-ikkitasi juftakni rostlaydi. Birozdan so‘ng: — Haligilar nega kechikdi? — deb yana bir-ikkitasi ketib qoladi.

“Koç kardeş, şu avcının derisini yüzüp götürdüğü kurdun başını ve kemiklerini gördün mü?” diye sormuş. Koç, ölü kurdun bedeninden ürkmüş, arkadaşına hiçbir şey söyleyememiş. Teke: “Bunun bir faydası olacak,” demiş ve kurdun başını koçun geniş kuyruğunun üzerine bağlamış. İkisi yine yola düşmüşler. Zifiri karanlığında bir gece olmuş. Etraf hep dağlar, taşlar, sık bir orman. Sadece yavaşça adım atan koç ile tekenin kendi ayak sesleri, kendi yüreklerinin atışı duyuluyormuş sanki. Böyle korka korka, dört bir yana bakınarak yürürken, ovada yanan bir ateşin etrafında oturan bir grup kurdun üzerine çıkmışlar. Artık kaçıp gitmek mümkün değil, kurtlar hemen sezerdi. Teke koç arkadaşına: “Korkma, bu başı buraya bırak da benim arkamdan gel,” demiş ve cesurca öne atılarak, ateşin etrafında çömelmiş oturan kurtların ortasına kadar gelmiş. “Esselâmü aleyküm,” der ve teke ateşin tam yanına rahatça oturuverir. Korkmuş koç, tekenin arkasında durakalmış. Kurtlar şaşkınlık içinde kalmış, sevinçle birbirlerine bakışmış, gülerek mırıldanmışlar: “Tanrı sizi nasıl da bizim aramıza sürükleyip getirdi desene?” demiş kurtlardan bir arlan. Teke, onların şimdi saldırmaya hazırlandıklarını sezse de, hiç belli etmeden: “Evet, kısmet bizi sürükledi, size misafirliğe geldik. Siz her zaman koyun etine düşkün olursanız, Tanrı’nın emriyle, artık biz de kurt etine düşkün olduk,” demiş. Kurtlar yine şaşkınlıkla birbirlerine bakışmışlar. Arlan kibirle: “Imm! Imm! Misafirliğiniz hazır galiba!” diye alay etmeye başlamış, teke korkudan titreyen koç arkadaşına bakmış da demiş ki: “Bunlar bize kolay kolay misafirlik verecek gibi görünmüyor. Şu bağlı olan on bir kurttan birinin başını koparıp getirsen, şunu ateşte pişirip yiyelim,” diye söylemiş. Koç yavaşça adım atarak, geride bıraktıkları başa doğru ilerlemiş. Bu sözü duyan kurtlarda korku kalmamış. Hepsi de koçun gittiği yöne doğru endişeyle bakıp durmuş. “Ben bir bakayım,” diye bir-iki tanesi kaybolmuş. Bir süre sonra: “Şunlar neden gecikti?” diye yine bir-iki tanesi daha gitmiş.

– قوشقار ئاكا، مونۇ ئوچى تېرىسىنى سۈپىرىپ ئەكەتكەن بۆرىنىڭ بېشى بىلەن سۈيەكلىرىنى كۆردۈڭمۇ؟ – دەيدۇ. قوشقار ئۆلگەن بۆرىنىڭ تېنىسىدىن چۆچۈپ، دوستىغا ھېچ نەرسە <FR/>ئېيتالمىدى. تېكە: – مونۇنىڭ بىر كېرىگى بولىدۇ، – دەپ، بۆرىنىڭ بېشىنى قوشقارنىڭ <MS/>يالپاق قۇيرۇقىنىڭ ئۈستىگە تېڭىپ بېرىدۇ. ئىككىسى <FR/>يەنىمۇ مېڭىپ كېتىدۇ. قاپ – قاراڭغۇ تۈن بولىدۇ. ئەتراپنىڭ بارلىغى تاغ – تاش، قېلىن چاتقاللىق. پەقەت ئاستا ئاتلانغان قوشقار بىلەن تېكىنىڭ ئۆز پۇتلىرىنىڭ تىقىرى، ئۆز يۈرەكلىرىنىڭ دۈپۈلدىشىلا ئاڭلانغاندەك. مۇشۇنداق قورقۇپ، يان – ياقلىرىغا ئەنسىرەپ يۈرۈپ كېلىۋاتقان ئىككىسى <MS/>مەيداندىكى يانغان ئوتنى ئايىنىپ ئولتۇرغان بىر توپ بۆرىلەرنىڭ ئۈستىدىن چۈشىدۇ. ئەمدى قېچىپ كېتىشكە بولمايدۇ، بۆرىلەر سېزىپ قالىدۇ. تېكە قوشقار دوستىغا: – قورقما، مونۇ باشنى مۇشۇ يەرگە قويۇپ كەتتە مېنىڭ كەينىمدىن ئەگىشىۋەر، – دەپ، بۇرۇنقىدەك باتۇرلۇق بىلەن قەدەم بېسىپ، ئوتنى ئايلىنىپ چوقچىيىپ – چوقچىيىپ ئولتۇرغان بۆرىلەرنىڭ ئوتتۇرىسىغا يېتىپ كېلىدۇ. – ئەسسالامۇ ئەللەيكۈم، – دەيدۇ، تېكە ئوتنىڭ دەل يېنىغا جايلىشىپ ئولتۇرۇپ. قورققان قوشقار تېكېنىڭ كەينىدە تۇرۇپ قالىدۇ. بۆرىلەر تاڭ – تاماشا قىلىپ، بارىنچە خۇشال بولۇپ، بىر – بىرىگە قاراپ، ئىچىدە مەز بولۇپ، كۈلۈشۈپ: – <MS/>خۇدايىم سىلەرنى بىزنىڭ ئارىمىزغا قانداق ئالداپ ئەكەلدى دېسەڭچۇ؟ – دېدى بۆرىنىڭ بىر ئەركىگى. تېكە بۇلارنىڭ ئەمدى باش سېلىشقا ئولتۇرغان پۇرسىتىنى بايقىسىمۇ سىر بىلدۈرمەستىن: – ھە، <MS/>پۇراق يېتىلەپ، سىلەرگە <MS/>مېھمانغا كەلدۇق. سىلەر ھەر دايىم قوي گۆشىگە خۇشتار بولساڭلار، خۇدايىمنىڭ بۇيرۇقى بويىچە، ئەمدى بىز بۆرە گۆشىگە <FR/>خۇشتار بولدۇق، – دېدى. بۆرىلەر يەنىمۇ بىر – بىرىگە ھاڭ – تاڭ بولۇپ قارىشىپ قالىدۇ. ئەركىگى تەككەپۇرلۇق بىلەن: – ھىم! ھىم! <MS/>مېھمان ئېشىڭلار تەييارغۇ! – دەپ، كۈلگەندەك باشلىغان ئىدى، تېكە قورقۇپ، كەينىدە تۇرغان قوشقار دوستىغا قاراپ: – بۇلار بىزگە ئوڭايلىق بىلەن <MS/>مېھمان ئېشىنى بېرىدىغان تۈرى يوقتەك كۆرۈنىدۇ. ئەۋۇ بايلاقتىكى ئون بىر بۆرىنىڭ بىرىنىڭ بېشىنى يۇلۇپ ئېلىپ كەلگىنە، مونۇ ئوتقا قاقلاپ يەيلى، – دەيدۇ. قوشقار پۇتىنى ئاستۇ بېسىپ، تاشلاپ كەتكەن باشقا قاراپ كېتىدۇ. مونۇ سۆزنى ئاڭلىغان بۆرىلەردە خەۋپسىزلىك قالمايدۇ. بارلىغى قوشقار كەتكەن ياققا تەشۋىشلىنىپ، قاراۋېرىدۇ. مەن بايقاپ كۆرەيچۇ، – دەپ، بىر – ئىككىسى تايىنىپ تۇرىدۇ. بىر ئازدىن كېيىن: – ئەۋۇلار نېمىگە كېچىكتى؟ – دەپ، يەنە بىر – ئىككىسى كېتىدۇ.

“Qoç qardaş, o ovçunun dərisini soyub apardığı canavarın başını və sümüklərini gördünmü?” deyə soruşmuş. Qoç, ölü canavarın bədənindən ürkmüş, dostuna heç bir şey söyləyə bilməmiş. Təkə: “Bunun bir faydası olacaq,” demiş və canavarın başını qoçun geniş quyruğunun üzərinə bağlamış. İkisi yenə yola düşmüşlər. Zülmət qaranlığında bir gecə olmuş. Ətraf həmişə dağlar, daşlar, sıx bir meşə. Sadəcə yavaşca addım atan qoç ilə təkənin öz ayaq səsləri, öz ürəklərinin atışı duyulurmuş sanki. Belə qorxa-qorxa, dörd bir yana baxınaraq yeriyərkən, ovada yanan bir ocağın ətrafında oturan bir qrup canavarın üzərinə çıxmışlar. Artıq qaçıb getmək mümkün deyil, canavarlar dərhal sezərdi. Təkə qoç dostuna: “Qorxma, bu başı buraya burax da mənim arxamdan gəl,” demiş və cəsarətlə önə atılaraq, ocağın ətrafında çöməlmiş oturan canavarların ortasına qədər gəlmiş. “Əssəlamü əleyküm,” deyər və təkə ocağın tam yanına rahatca oturuverər. Qorxmuş qoç, təkənin arxasında duruxalmış. Canavarlar təəccüb içində qalmış, sevinclə bir-birlərinə baxışmış, gülərək mırıldamışlar: “Tanrı sizi necə də bizim aramızda sürükləyib gətirdi desənə?” demiş canavarlardan bir arlan. Təkə, onların indi saldırmağa hazırlaşdıqlarını sezsə də, heç bəlli etmədən: “Bəli, qismət bizi sürüklədi, sizə qonaqlığa gəldik. Siz hər zaman qoyun ətinə düşkün olursunuzsa, Tanrının əmriylə, artıq biz də canavar ətinə düşkün olduq,” demiş. Canavarlar yenə təəccüblə bir-birlərinə baxışmışlar. Arlan qürurla: “Imm! Imm! Qonaqlığınız hazır yəqin ki!” deyə istehza etməyə başlamış, təkə qorxudan tir-tir əsən qoç dostuna baxmış da demiş ki: “Bunlar bizə asanlıqla qonaqlıq verəcək kimi görünmür. O bağlı olan on bir canavardan birinin başını qoparıb gətirsən, bunu ocaqda bişirib yeyək,” deyə söyləmiş. Qoç yavaşca addım ataraq, geridə buraxdıqları başa doğru irəliləmiş. Bu sözü eşidən canavarlarda qorxu qalmamış. Hamısı da qoçun getdiyi yönə doğru narahatlıqla baxıb durmuş. “Mən bir baxım,” deyə bir-iki tanəsi qeyb olmuş. Bir sürə sonra: “Bunlar niyə gecikdi?” deyə yenə bir-iki tanəsi daha getmiş.

Бір кезде қанын ағызған қасқырдың басын оттың жарығына көрсетіп, жақындай берген қошқарды көргенде, арлан бастаған қалған қасқырлар дүркіреп қаша жөнеледі. Басты жарық оттың жиегіне қақтап қойып, түні бойы қошқар мен теке жайбарақат демалып, ұйықтап шығады.

Suddenly, they saw the ram coming back, holding the bloody wolf’s head gleaming in the firelight. At that sight, the remaining wolves panicked and scattered in every direction. The goat and the ram calmly roasted the head by the fire and spent the night resting peacefully until morning.

Bir payt qoniga belangan bo‘rining boshini olov yorug‘ida ko‘rsatib, yaqinlashib kelayotgan qo‘chqorni ko‘rganda, arlon boshchiligidagi qolgan bo‘rilar gupirib qochib ketishadi. Boshni yorug‘ olovning chetiga qo‘yib, tuni bilan qo‘chqor va taka xotirjam dam olib, uxlab chiqishadi.

Bir ara, kanı akan kurdun başını ateşin ışığına göstererek yaklaşan koçu gördüklerinde, bozkurdun başını çektiği diğer kurtlar gümbür gümbür kaçışmaya başlamışlar. Başı ateşin kenarına iyice yerleştirip, bütün gece koç ile teke rahatça dinlenmiş, uyuyup çıkmışlar.

<FR/>بىر ۋاقىتتا قېنىنى ئاققۇزغان بۆرىنىڭ بېشىنى ئوتنىڭ يورۇقىغا كۆرسىتىپ، يېقىنلاۋاتقان قوشقارنى كۆرگەندە، ئەركەك بۆرە باشقۇرغان قالغان بۆرىلەر دۈكۈرلەپ قېچىپ كېتىدۇ. باشنى يورۇق ئوتنىڭ چېتىگە قاقلاپ قويۇپ، تۈنى بويى قوشقار بىلەن تېكە راخاتلىنىپ دەم ئېلىپ، ئۇخلاپ چىقىدۇ.

Bir ara, qanı axan canavarın başını ocağın işığına göstərərək yaxınlaşan qoçu gördüklərində, boz qurdun başını çəkdiyi digər canavarlar gümbür-gümbür qaçışmağa başlamışlar. Başı ocağın kənarına yaxşıca yerləşdirib, bütün gecə qoç ilə təkə rahatca dincəlmiş, yatıb çıxmışlar.