Корпустан іздеу

– Біреуден екеу жақсы, екеуден үшеу жақсы деген осы екен- ау! Айлас-мұңдас, ордалы құлан, рулы ел, ұялы терекпіз, – десіп жүріпті. Шөп табылады, су да табылады. Түйенің азығы түгел болған соң екі өркеші екі баладай, әбден жетіліп семіріпті.

— Two are good, three are better, four are perfect, they boasted. They called themselves a clever band, a noble herd, proud as a tree with many branches. There was grass and water to be found. The camel’s provisions were full; its two humps had grown fat like two plump children.

- Bittadan ikkita yaxshi, ikkidan uchta yaxshi, deganlari shu ekan-da! Biz hamdardmiz, uyli qulon, urug‘li xalq, uyali terakmiz, - deyishdi. O‘t topiladi, suv ham topiladi. Tuyaning oziq-ovqati to‘liq bo‘lganligi sababli, uning ikki o‘rkachi ikki boladek yetuk va semiz edi.

“Birden iki iyi, ikiden üç iyi dedikleri buymuş demek! “Biz, hilede de dertte de yoldaş olmuşuz; sürü halinde gezen yabani atlar gibiyiz; boylu bir el gibiyiz; yuvası olan kavak ağacıyız” diye yürümüşler. Ot bulunur, su da bulunur. Devenin azığı tam olunca iki hörgücü iki çocuk gibi, iyice gelişip semirmiş.

– بىرىدىن ئىككىسى ياخشى، ئىككىدىن ئۈچى ياخشى دېگەن مۇشۇ ئىكەن – ھەي! ئارىلاش – مۇڭداش، ئوردىلىق قۇلان، ئۇرۇقلۇق ئەل، ئۇگىلىق تېرەكمىز، – دېيىشىپ يۈرۈپتۇ. چۆپ تېپىلىدۇ، سۇمۇ تېپىلىدۇ. تۆگىنىڭ ئوزۇغى تۈگەل بولغاندىن ئىككى ئۆركىشى ئىككى بالىدەك، ئۇبدان يېتىلىپ سېمىرىپتۇ.

“Birdən iki yaxşı, ikidən üç yaxşı dedikləri bu imiş demək! “Biz, hiylədə də dərdə də yoldaş olmuşuq; sürü halında gəzən vəhşi atlar kimiyik; boylu bir əl kimiyik; yuvası olan qovaq ağacıyıq” deyə yerimişlər. Ot tapılır, su da tapılır. Dəvənin azığı tam olunca iki hörgücü iki uşaq kimi, yaxşıca inkişaf edib kökəlmiş.

Түлкіге тышқан жоқ, қасқырға қой жоқ, арыстанға ең аяғы қоян да жоқ. Бұларға арықтық кіріп, аштық жүдете бастайды. Үшеуі түйені күндеп, семіздігіне сұқтанып, көзін жоғалтуға ұйғарысыпты.

But the fox had no mice, the wolf had no sheep, and the lion, at the least, had no rabbit. Need crept in, hunger bit at them. The three began eyeing the camel’s fatness with covetous looks.

Tulkiga sichqon yo‘q, bo‘riga qo‘y yo‘q, sherga oxiri quyon ham yo‘q. Ularni og'riq bosib, ochlik og'irlashtira boshladi. Uchovlari tuyaga hasad qilib, uning semizligiga qiziqib, ko‘zlarini yo‘qotishga qaror qilishdi.

Tilkiye fare yok, kurda koyun yok, aslana en sonunda tavşan da yok. Bunlara zayıflık çökmüş, açlık bitkin düşürmeye başlamış. Üçü deveyi kıskanmış, semizliğine göz dikmiş, onu ortadan kaldırmaya karar vermişler.

تۈلكىگە چاشقان يوق، بۆرىگە قوي يوق، شىرغا <FR/>ئەڭ بولسىمۇ توشقانمۇ يوق. بۇلار ئورۇقلاپ، ئاشتىن جۈدەشكە باشلايدۇ. ئۈچى تۆگىنى كۈزۈتۈپ، سېمىزلىغىغا قىزىقىپ، <FR/>كۆزىدىن يوقىتىشقا كېلىشىپتۇ.

Tülküyə siçan yox, canavara qoyun yox, şire ən sonunda dovşan da yox. Bunlara zəiflik çökmüş, aclıq taqətdən salmağa başlamış. Üçü dəvəni qısqanmış, kökəldiyinə göz dikmiş, onu aradan qaldırmağa qərar vermişlər.

– Бұған әлімжеттік қылып, тарпа бас салуымыз ұят болар, жолдас ақысы бар ғой. Мұның есебін қалай табамыз? – деп үшеуі кеңесіпті. Сонда түлкі бәлекет жымың етіп:

— It would be shameful to rush him and attack out of hand; he is our companion and has rights, how shall we settle the matter? — they pondered. The fox grinned slyly and said:

- Qo'limizdan kelayotgan narsani qo'lga kiritish uyat bo'ladi, o'rtoqning haqqi bor-ku. Buning hisobini qanday topamiz? - deb maslahatlashishdi uchovlari. Shunda tulki balosi jilmayib:

“Buna gücümüz yeterken, aniden saldırmamız ayıp olur, arkadaşlık hakkı var ya. Bunun hesabını nasıl buluruz?” diye üçü danışmışlar. O zaman tilki kurnazca göz kırpıp:

– بۇنى قورقۇتۇپ بىردىنلا ھۇ جۇم قىلساق ئۇيات بولامدىكىن، دوست <FR/>ھەققىسى بارغۇ. بۇنىڭ يېشىمىنى قانداق تاپىمىز؟ – دەپ ئۈچى مەسلىھەتلىشىپتۇ. شۇندا تۈلكە بالاقەت جىملا پەيدا بولۇپ:

“Buna gücümüz yetərkən, birdən hücum etməyimiz ayıb olar, dostluq haqqı var axı. Bunun hesabını necə taparıq?” deyə üçü məsləhət etmişlər. O zaman tülkü hiyləgərcə göz vurub:

– Маған ерік берсеңдер, мен оны өз ырзалығымен-ақ қарашығын батырып, үнін өшірер едім, – депті. Арыстан да, қасқыр да: – Е, жарайды, бізге тек есебін тауып, тамақ түсірудің қамын қыл, – десіпті.

— Give me leave, and I will make him yield willingly, I will quiet him without a struggle. The lion and the wolf agreed: — Very well, find us a pretext and bring food, — they told the fox.

- Agar menga ijozat bersangizlar, uning ko'zlarini o'chirib, ovozini chiqargan bo'lardim. Sher ham, bo‘ri ham: - Ha, mayli, bizga ovqat topib ber, - deyishdi ular.

“Bana izin verirseniz, ben onu kendi rızasıyla gözünü karartır, yok ederdim,” demiş. Hem aslan, hem kurt: “E, peki, bize sadece hesabını bulup, yiyecek getirme işini yap,” demişler.

– ماڭا ئىختىيار بەرسەڭلار، مەن ئۇنى ئۆز رىزالىغىم بىلەنلا قارۇچىغىنى پاتۇرۇپ، ئۈنىنى ئۆچىرەر ئىدىم، – دەپتۇ. شىرما، بۆرىما: – ھە، بوپتۇ، بىزگە يېشىملا تېپىپ، تاماق پىشىرىشنىڭ غېمىنى قىل، – دېيىشىپتۇ.

“Mənə icazə versəniz, mən onu öz razılığı ilə gözünü qaraldar, yox edərdim,” demiş. Həm şir, həm canavar: “E, yaxşı, bizə sadəcə hesabını tapıb, yemək gətirmək işini et,” demişlər.

анау екеуі тамақ аулап кеткенде, түлкі түйенің қасына келіп, солқ-солқ жылай берді дейді.

When the others went hunting, the fox crept up to the camel and began to sob and moan.

Aytishlaricha, ikkalasi ovqat izlab ketishganida, tulki tuyaning yoniga kelib, ho‘ngrab yig‘lay boshlagan.

İki hayvan avlanmaya gittiğinde, tilki devenin yanına gelip, hıçkıra hıçkıra ağlamaya başlamış.

ئەۋۇ ئىككىسى تاماق ئولاپ كەتكەندە، تۈلكە تۆگىنىڭ يېنىغا كېلىپ، ھۈر – ھۈر يىغلاۋەردى دەيدۇ.

İki heyvan ova gedəndə, tülkü dəvənin yanına gəlib, hıçqıra-hıçqıra ağlamağa başlamış.

Сонда түйе маңқиып: – Түлкішегім, қарындасым, неге жылайсың? – деп сұрапты. – Жыламай қайтейін, мына өзге үшеуміз бір төбе, сен бір төбе едің.

The camel looked puzzled: — My little fox sister, why are you crying? — he asked. — How can I not cry? — answered the fox — We were four hills together; you stood as our highest.

Shunda tuya ma’rayib: - Tulkichagim, singlim, nega yig‘layapsan? -deb so‘rabdi. – Yigʻlamay qaytay, mana bu uchalamiz bir tomon-u, sen mutloqo boʻlakcha eding-ku!

O zaman deve : “Tilkiciğim, kız kardeşim, neden ağlıyorsun?” diye sormuş. “Ben nasıl ağlamayayım? Biz kalan üçümüz sıradan biri ayrıyız, sen ise tek başına ayrısın.

شۇندا تۆگە ھەيران بولۇپ: – تۈلكەم مېنىڭ، قېرىندىشىم، نېمىگە يىغلايسەن؟ – دەپ سوراپتۇ. – يىغلىماي قانداق قىلاي، مونۇ ئالەيتەن ئۈچىمىز <FR/>بىر تۆپە، سەن <FR/>بىر تۆپە ئىدىڭ.

O zaman dəvə : “Tülkücüyüm, bacım, niyə ağlayırsan?” deyə soruşmuş. “Mən necə ağlamayım? Biz qalan üçümüz adi biri ayrıyıq, sən isə tək başına ayrısan.

Көрнектіміз де, көріктіміз де сен едің. Қараңды көріп, ішпей мас, жемей тоқ боп жүруші едік. Сенен айрылып қалсақ, құтымыз қашады-ау, қарнымыз ашады-ау деп жылаймын, – дегенде түйе шошып кетіп:

You were the handsome, the distinguished one. When your shadow fell we did not drink to drunk, nor feed to full. If we lose you, our luck will run out, our bellies will go empty, that is why I cry. The camel was alarmed:

Eng ko‘rkamimiz ham, eng kelishganimiz ham sen eding. Qorangni ko‘rib, ichmay mast, yemay to‘q bo‘lib yurardik. Sendan ayrilib qolsak, barakamiz uchadi-yov, qornimiz ochadi-yov deb yig‘layapman", – deganida tuya cho‘chib ketib:

En gösterişlimiz de, en güzelimiz de sendin. Gölgeni görüp içmeden sarhoş, yemeden tok gezerdik. Senden ayrılırsak, bahtımız kaçar, karnımız acır diye ağlıyorum,” deyince deve ürkmüş ve:

– كۆرنەكلىگىمىزمۇ، گۈزەللىگىمىزمۇ سەن ئىدىڭ. قارنىڭنى كۆرۈپ، ئىچمەي مەس، يېمەي توق بولۇپ يۈرەتتۇق. سەندىن ئايرىلىپ قالساق، بېرىكىتىمىز قاچىدۇدە، قارنىمىز ئاچىدۇدە دەپ يىغلايمەن، – دېگەندە تۆگە چۆچۈپ كېتىپ:

Ən yaraşıqlımız da, ən gözəlimiz də sən idin. Kölgəni görüb içmədən sərxoş, yemədən tox gəzərdik. Səndən ayrılsan, bəxtimiz qaçar, qarnımız acılar deyə ağlayıram,” deyincə dəvə ürkmüş və:

– Түлкішегім, әлде жаман түс көрдің бе? – депті. – Тәйірі, түсті айтып тұрғанын. Бұрынғылар «түс – түлкінің боғы» демеді ме? Қылышын сүйретіп қыс келеді. Түйенің шудасынан қар жауады, оңды-терісті боран соғады. Шөп қар астында қалады. Мына үшеуміз інге кірсек те жан сақтаймыз. Сенің құрықтай мойның бар, сырықтай сирағың бар, екі өркешің анау-мынау қораға сыяр емес. Осы байғұс жел өтпейтін жабуға сүйеніп, асты құрғақ жылы қорада жатып, жан сақтап жүрген мал еді. Үскірік аязда босқа өліп қалады-ау деп, ішім елжіреп, бүйрегім бұрылып, бауырым езіліп, сені қимай жылап тұрғаным ғой, – дегенде, түйе түлкінің бұл сөзіне қатықтай қатып, сүттей ұйып:

— Did you have a bad dream? — he asked. — Indeed I did, — said the fox — They used to say the fox’s dream is trouble, didn’t they? A blade trails cold, winter comes. Snow will fall from the camel’s clothing, storms will blow from east and west, grass will lie buried under snow. Even if the three of us hide in a den, we may not survive. You have a thin neck but a big belly and two humps that won’t fit into just any barn. You are the poor beast that leans against a windless shed to keep warm. I weep because I cannot bear to see you wasted by bitter frost. Hearing this, the camel melted like milk and pleaded:

– Tulki-singlim, yo yomon tush ko‘rdingmi? – debdi. – Qo‘ysang-chi, tush haqida gapiryapmanmi? Burungilar «tush – tulkining bog‘i (tezagi)» demaganmi? Qilichini sudrab qish kelyapti. Tuyaning shudasidan (yungidan) qor yog‘adi, o‘ngu tersdan bo‘ron soqadi. O‘t qor ostida qoladi. Mana bu uchtamiz inimizga kirsak ham jon saqlaymiz. Sening quruqdek (uzun) bo‘yning bor, sariqdek (uzun) oyoqlaring bor, ikki o‘rkaching ancha-muncha og‘ilga sig‘mas. Bu bechora shamol o‘tmaydigan yopinchiqqa suyanib, osti quruq issiq og‘ilda yotib, jon saqlab yurgan mol edi. Ayozli sovuqda bekorga o‘lib qoladi-yov deb, ichim eljirab, buyragim burilib, bag‘rim ezilib, seni qimay (ayab) yig‘lab turganim-da, – deganida, tuya tulkining bu so‘zlariga qatiqdek qotib, sutdek uyub:

“Tilkiciğim, kötü bir rüya mı gördün yoksa?” demiş. “Aman Tanrım, rüyayı anlatıyor. Eskiler ‘rüya tilkinin pisliğidir’ demedi mi? Kılıcını sürüyerek kış geliyor. Devenin yününden daha kalın kar yağar, sağdan soldan boran eser. Saman kar altında kalır. Biz üçümüz ine girsek de canımızı kurtarırız. Senin kement gibi boynun var, sırık gibi bacakların var, iki hörgücün öyle sıradan bir ağıla sığmaz. Bu zavallı, rüzgar geçirmeyen bir örtüye dayanıp, altı kuru, sıcak bir ağılda yatıp canını kurtaran bir hayvandı.” “Dondurucu ayazda boş yere ölüp kalır diye, içim burkuldu, böbreğim büküldü, bağrım ezildi, seni kıyamadığımdan ağlıyorum işte,” deyince, deve tilkinin bu sözüne yoğurt ve süt gibi uyuşmuş:

– تۈلكەم مېنىڭ، ياكى يامان چۈش كۆرۈڭمۇ؟ – دەپتۇ. – ئەي، چۈشنى ئېيتىپ تۇرىۋاتقانلىغى. بۇرۇنقىلار «رەڭ – تۈلكىنىڭ بويىغى» دېمىدىمۇ؟ قىلىچىنى سۆرەپ قىش كېلىدۇ. تۆگىنىڭ تالچىغىدىن قار ياغىدۇ، ئوڭدا – سوڭدا بوران چىقىدۇ. چۆپ قار ئاستىدا قالىدۇ. مونۇ ئۈچىمىز ئۇگىغا كىرسەكمۇ جان ساقلايمىز. سېنىڭ قۇرۇق بوينۇڭ بار، تاياقتەك ئۇزۇن پۇتۇڭ بار، ئىككى ئۆركىچىڭ ئاۋۇ – مونۇ قوراغا سىغار ئەمەس. مۇشۇ بىچارە شامال ئۆتمەيدىغان يېپىققا سۈيىنىپ، ئاستى قۇرغاق ئىسسىق قورادا يېتىپ، جېنىنى ساقلاپ يۈرگەن مال ئىدى. قاتتىق سوغدا بىكارغا ئۆلۈپ قالىدىدە دەپ، ئىچىم تولقۇنۇپ، بۆرىگىم بۇرۇلۇپ، بېغىرىم ئېزىلىپ، سېنى قىيماي يىغلاپ تۇرغىنىمغۇ، – دېگەندە، تۆگە تۈلكىنىڭ بۇ سۆزىگە <MS/>قېتىقتەك قېتىپ، <MS/>سۈتتەك ئۇيۇپ:

“Tülkücüyüm, pis bir yuxu mu gördün yoxsa?” demiş. “Aman Tanrım, yuxunu danışır. Əvvəllər ‘yuxu tülkünün pisliyidir’ demədilərmi? Qılıncını sürüyərək qış gəlir. Dəvənin yunundan daha qalın qar yağar, sağdan soldan boran əsər. Saman qarın altında qalar. Biz üçümüz ini girincə canımızı qurtararıq. Sənin kəmənd kimi boynun var, dirək kimi ayaqların var, iki hörgücün elə adi bir ağıla sığmaz. Bu yazıq, yel keçirməyən bir örpəyə dayanıb, altı quru, isti bir ağılda yatıb canını qurtaran bir heyvan idi.” “Dondurucu ayazda boş yerə ölüb qalar deyə, içim burkuldu, böyrəyim büküldü, bağrım əzildi, səni qıymadığımdan ağlayıram işte,” deyincə, dəvə tülkünün bu sözünə qatıq və süd kimi uyğun gəlmiş:

– Маған бір ақыл тауып бер, – депті. – Таптым ақылды, мына арыстан, қасқыр, мен – үшеуміз он екі қойға сенің құныңды толықтырып кесіп алайық. Біз не қыламыз десек те, сен көне бер. Сол көнген ақыңа жарқырап жаз шыққанда, жүнін желкілдетіп, құйрығын жайқаңдатып он екі қойды алдыңа салып берейік. Он екі қойдың жабағысы өзіңе қандай жылы жабу болады. Көдеден жіп ширатып, селеуден ине істеп, өзім қандай ұқсатып сырып, жабу қылып беремін? Келер қыста қандай сұрапыл боран соқса да, тоңбайсың, – деген соң, түйе есі шығып: – Жарайды, түлкішегім, – деп көне қойыпты.

— Give me some counsel. — I have counsel, — said the fox — Let the lion, the wolf, and I kill twelve sheep and offer their meat to you in payment for your worth. Do what you will afterward, but accept this. When spring comes and your hair flutters and your tail shines, we will set twelve sheep before you. Their hides will make you a warm covering. I will braid cord from tough shrub, sew needles from reed, and fashion a blanket that will fit you. No matter how fierce the winter winds, you will not freeze. At that the camel, persuaded, agreed: — Very well, little Fox, — he said.

— Menga bir chora (aqil) topib ber, — debdi. — Topdim chorasini, mana bu arslon, bo‘ri va men — uchtamiz o‘n ikkita qo‘yga sening narxingni to‘liqlab kesib olaylik. Biz nima qilamiz desak ham, sen ko‘naver. Shu ko‘nganing evaziga yarqirab yoz chiqqanda, yunglarini selkillatib, quyruqlarini chayqatib o‘n ikkita qo‘yni oldingga solib beraylik. O‘n ikkita qo‘yning yungi o‘zingga qanday issiq yopinchiq bo‘ladi. Kodan (o‘tdan) ip eshib, seleudan (o‘tdan) nina yasab, o‘zim qanday chiroyli qilib qavib, yopinchiq qilib beraman? Kelasi qishda qanday shiddatli bo‘ron bo‘lsa ham to‘ngmaysan, — deganidan so‘ng, tuya es-hushidan ayrilib: — Mayli, tulkichigim, — deb ko‘na qolibdi."

“Bana bir akıl bul!” demiş. “Buldum aklı, şu aslan, kurt ve ben üçümüz on iki koyun karşılığında senin değerini tamamlayıp keselim. Biz ne yaparsak yapalım, sen razı ol. O razı olduğun karşılığında pırıl pırıl yaz çıktığında, yününü savurarak, kuyruğunu sallayarak on iki koyunu önüne koyalım. On iki koyunun yünü sana ne kadar da sıcak bir örtü olur. Samandan ip, selekten iğne yapıp, ben ne kadar da güzel dikip, örtü yapıp veririm? Gelecek kış ne kadar şiddetli boran esse de, donmazsın,” dedikten sonra, devenin aklı başından gitmiş: “Pekala, tilkiciğim,” deyip hemen razı olmuş.

– ماڭا بىر ئەقىل تېپىپ بەر، – دەپتۇ. – تاپتىم ئەقىلنى، مونۇ شىر، بۆرە، مەن – ئۈچىلىمىز ئون ئىككى قويغا سېنىڭ <MS/>ھەققىڭنى تولۇقتۇرۇپ كېسىپ ئالايلى. بىز نېمە قىلىمىز دېسەكمۇ، سەن قارشىلىق قىلما. شۇ كۆنگەن ھەققىڭگە يالتىراپ ياز كەلگەندە، يۈڭىنى لەپۈلدىتىپ، قۇيرىقىنى شىلتىپ ئون ئىككى قوينى ئالدىغا سېلىپ بېرەيلۇق. ئون ئىككى قوينىڭ <MS/>يۇڭى ئۆزەڭگە قانداق <MS/>ئىسسىق ياپقۇچ بولىدۇ. قۇرۇق چۆپتىن يىپ ئېگىرىپ، قىل چۆپتىن يىڭنە ياساپ، ئۆزەم قانداق ئوخشىتىپ شىرىپ، ياپقۇچ ياساپ بېرىمەن؟ كېلەر قىشتا قانداق قەھەرلىك بوران چاپقۇندا، مۇزلىمايسەن، – دېگەندىن كېيىن، تۆگە بېشى ئايلىنىپ: – ماقۇل، تۈلكەم مېنىڭ، – دەپ كۆنۈپ قويۇپتۇ.

“Mənə bir ağıl tap!” demiş. “Tapdım ağılı, bu şir canavar və mən üçümüz on iki qoyun qarşılığında sənin dəyərini tamamlayıb kəsək. Biz nə etsək edək, sən razı ol. O razı olduğun qarşılığında par-par yanan yay çıxanda, yununu sovuraraq, quyruğunu yelləyərək on iki qoyunu qarşısına qoyaq. On iki qoyunun yunu sənə nə qədər də isti bir örtük olar. Samandan ip, səltdən iynə düzəldib, mən nə qədər də gözəl tikib, örtük edib verərəm? Gələn qış nə qədər şiddətli boran əssə də, donmazsan,” dedikdən sonra, dəvənin ağlı başından getmiş: “Yaxşı, tülkücüyüm,” deyib dərhal razı olmuş.

Арыстан мен қасқыр келген соң, олар да түлкінің айтқанын құптап, түйе де: – Оған ырзамын. Тек қойды жарамды ғып берсеңдер болады, – дей беріпті.

When the lion and the wolf returned, they both agreed with the fox’s words. The camel said: — I agree as well. Just make sure the sheep are good ones.

Arslon va bo‘ri kelganidan so‘ng, ular ham tulkining aytganini ma’qullab, tuya: - Men bundan xursandman. Faqat qo‘yni yaroqli qilib bersangiz bo‘lgani.

Aslan ile kurt geldikten sonra, onlar da tilkinin dediğini onaylamışlar, deve de: “Ona razıyım. Yeter ki koyunu düzgünce verirseniz olur,” deyip durmuş.

شىر بىلەن بۆرە كەلگەندىن كېيىن، ئۇلارمۇ تۈلكىنىڭ ئېيتقىنىغا قوشۇلۇپ، تۆگىمۇ: – ئۇنىڭغا رازىمەن. پەقەت قوينى ياراملىق قىلىپ بەرسەڭلار بولدى، – دەۋېرىپتۇ.

Şir ilə canavar gəldikdən sonra, onlar da tülkünün dediyini təsdiqləmişlər, dəvə də: “Ona razıyam. Yeter ki qoyunu düzgüncə versəniz olar,” deyib durmuş.

Түлкі мен қасқыр түйені сойып жатыр дейді. Сонда түлкі: – Бұл жарықтығыңның өзге еті бір төбе, ішек-қарны бір төбе ғой. Дүниеде түйенің ішек-қарнынан тәтті тамақ болады деймісің, – деп күбірлей берді дейді.

So the fox and the wolf began butchering the camel. As they worked, the fox muttered slyly: — Ah, this one’s meat is fine enough , but the entrails, those are something else entirely! There’s nothing tastier in the world than camel tripe.

Aytishlaricha, tulki va bo‘ri tuyani so‘yishmoqda. Shunda tulki: - Bu jonivorning boshqa goʻshti bir boʻlak, ichak-chavogʻi esa tamoman boshqa bir dunyo-da. Dunyoda tuyaning ichak-chavog‘idan shirinroq ovqat bo‘ladi deb o‘ylaysanmi, - deb pichirladi..

Tilki ile kurt deveyi kesiyorlarmış. O zaman tilki: “Bu mübareğin diğer eti bir yana, iç organları bir yana. Dünyada devenin iç organlarından daha tatlı yemek olur mu dersin,” diye mırıldanıp durmuş.

تۈلكە بىلەن بۆرە تۆگىنى سويىۋاتاتتى. شۇندا تۈلكە: – بۇ پاكلىغىڭنىڭ ئۆزگە گۆشى <FR/>بىر تەرەپ، ئۈچەي – قارنى <FR/>بىر تەرەپقۇ. دۇنيادا تۆگىنىڭ ئۈچەي – قارنىدىن تاتلىق تاماق بولادۇ دەمسەن، – دەپ پىچىرلاۋەردى دەيدۇ.

Tülkü ilə canavar dəvəni kəsirlərmiş. O zaman tülkü: “Bu mübarəyin digər əti bir yana, daxili orqanları bir yana. Dünyada dəvənin daxili orqanlarından daha şirin yemək olar mı deyirsən,” deyə mırıldanıb durmuş.

Түлкі соны айтқанда қасқыр мен арыстан: – Е, оны қалай жейміз? Былғаныш қой, – депті. Сонда түлкі тұрып: – Жаман-жұман қатындар қандай оңдап аршып, судан таза, сүттен ақ қылады! Айналайын арысекем өзі барып, дария көлге малшып-малшып алып келсе, қандай тап-таза болады? – деген соң, арыстан дырдай болып, мақтанып: – Мен болмасам, сен итке тазалық қайда? – деп, ішек-қарынды арқалап ала-ақ жөнелді дейді.

When they heard that, the lion and the wolf recoiled: — How could we eat that? It’s filthy! — they said. The fox replied: — Filthy? Come now! Even rough women can wash it till it’s clean as milk. Wouldn’t it be splendid if our noble lion himself took it to the great river and rinsed it in the water? Then it would be spotless! The lion, puffed up with pride, roared: — If I don’t do it, who else will? What does a mangy dog like you know about cleanliness? — and he slung the entrails over his back and went off toward the river.

Tulki shuni aytganda bo'ri va arslon: – E, uni qanday yeymiz? bulg'angan-ku (iflos-ku), – debdi. Shunda tulki turib: – Epchil xotinlar qanday yaxshilab artib, suvdan toza, sutdan oq qiladi! Aylanayun arslon akam o'zi borib, daryo-ko'lga botirib-botirib (chayib-chayib) olib kelsa, qanday top-toza bo'ladi? – deganidan so'ng, arslon kerilib, maqtanib: – Men bo'lmasam, siz itlarga tozalik qayda? – deb, ichak-chavoqni orqalab ketaveribdi.

Tilki öyle deyince, kurt ile aslan: “E, onu nasıl yeriz? Pisliktir o!” O zaman tilki kalkmış ve demiş ki: “Şu sıradan kadınlar onu ne güzel soyup temizler, sudan arı, sütten ak yaparlar! Benim sevgili aslan ağabeyim kendisi gidip, gölde iyice yıkayıp getirse, ne kadar da tertemiz olur!” Bunun üzerine aslan kabarıp, övünmüş: “Ben olmasam, siz itlerde temizlik ne gezer?” ve iç organları sırtlayıp yola koyulmuş derler.

تۈلكە شۇنى ئېيتقاندا بۆرە بىلەن شىر: – ھەي، ئۇنى قانداق يەيمىز؟ پاسكىنچىلىققۇ، – دەپتۇ. شۇندا تۈلكە تۇرۇپ: – يامان ئاياللار قانداق دۇرۇسلاپ تازىلاپ، سۇدىن تازا، <MS/>سۈتتىن ئاق قىلىدۇ! ئاينىلىپ كېتەي شىر ئۆزىڭىز بېرىپ، دەريا كۆلگە چىلاپ – چىلاپ ئېلىپ كەلسە، قانداق تاپ – تازا بولىدۇ؟ – دېگەندىن كېيىن، شىر بۈيۈك بولۇپ، ماختىنىپ: – مەن بولمىسام، سەن ئىشقا تازىلىق قايەردە؟ – دەپ، ئۈچەي – قارنىنى ئارقىسىغا سېلىپ دەررۇ يولغا چىقىپتۇ دەيدۇ.

Tülkü elə deyincə, canavar ilə şir: “E, onu necə yeyərik? Murdardır o!” O zaman tülkü qalxmış və demiş ki: “Bu adi qadınlar onu nə gözəl soyub təmizləyərlər, sudan arı, süddən ağ edərlər! Mənim sevimli şir ağabəyim özü gedib, göldə yaxşıca yuyub gətirsə, nə qədər də tərtəmiz olar!” Bunun üzərinə aslan qabarıb, öyünmüş: “Mən olmasam, siz itlərdə təmizlik nə gəzər?” və daxili orqanları kürəyinə alıb yola düzəlmişlər deyirlər.

Түлкі мен қасқыр арыстаннан айбынып, қаһарынан қаймы- ғып, бір жапырақ тата алмай, өліп-өшіп ынтасы кетіп, құлқыны құрып барады. Әбден шыдай алмаған соң, түлкі қасқырға:

While he was gone, the fox and the wolf, fearing his wrath but dying of hunger, couldn’t restrain themselves. The fox whispered:

Tulki va bo‘ri sherdan qo‘rqib, uning g‘azabidan cho‘chib, bir yaproq ham tishlay olmay, ishtiyoqini yo‘qotib, ishtahasi bo‘g‘ildi. Chidab bo‘lmagach, tulki bo‘riga:

Tilki ile kurt, aslandan çekinip, öfkesinden korkarak bir parça bile tadamamışlar, iştahları kesilmiş, canları çekiliyormuş. Dayanamaz hale gelince, tilki kurda demiş ki:

تۈلكە بىلەن بۆرە شىردىن چۆچۈپ، قەھەرىدىن قايمىقاپ، بىر ياپىراق تاتالماي، ئۆلۈپ – ئۆچۈپ ئىشتىياقى كېتىپ، چىدامى تۈگەپ بارىدۇ. ئۇبدان چىدالمىغاندىن كېيىن، تۈلكە بۆرىگە:

Tülkü ilə canavar, şirdan çəkinib, qəzəbindən qorxaraq bir tikə belə dada bilməmişlər, iştahları kəsilmiş, canları çəkilirmiş. Dözə bilməz hala gəlincə, tülkü canavara demiş ki:

– Жерік асың ғой, көзін ойып жей ғой, мен миын жейін. Арыстан жоқтамас, жоқтай қалса, мидың жауабы даяр, «Көзін неге жедің?» десе, маған жалт қара, жауабын мен беремін, – депті. Бір мезгілде арыстан келіп, түйенің етін түгендеп, шекенің ішінде мидың жоғын көріп: – Ми қайда? – дегенде, түлкі жұлып алғандай: – Тақсыр, сізге не болды? Түйеде ми болушы ма еді? Миы болса, өзін-өзі он екі қойға саудалап, өлімге басын байлай ма? – дегенде, арыстан басын изеп: – Оның да дұрыс-ау! Түйеде ми болады деп тұрғаным менің де миым жоқтығы ғой, – депті. Арыстан көздің жоқтығын көріп: – Көзі қайда? – дегенде, қасқыр түлкіге жалт қарапты. Түлкі: – Маған несіне қарайсың! Мана саған жеме дегенде, болып па едің, «жеме» десем, тіл алмайсың, түйеде көз болмайды деп, өміріайтпаған өтірікті қалай айта алам ? – дегенде, арыстан қасқырға тап беріпті. Қасқыр қаша жөнеліпті. Екеуі бірін-бірі қуып, дөңнен дөң асып көрінбей кетіпті.

— You’ve been craving meat, haven’t you? Go on, eat his eyes, and I’ll take the brain. The lion won’t even notice. If he does, and asks “Who ate the eyes?”, just look at me — I’ll have the answer ready. So they did. When the lion returned and began to inspect the camel’s carcass, he noticed the brain missing and growled: — Where is the brain? The fox snapped back instantly: — Your Majesty, how could a camel have a brain? If it had one, would it have sold itself for twelve sheep and willingly given up its life? The lion nodded thoughtfully: — True enough. For me to think a camel has a brain, that shows I haven’t much of one either. Then the lion noticed the missing eyes. — And where are the eyes? — he demanded. The wolf glanced nervously at the fox. The fox barked: — Why are you looking at me? When I told you not to eat, did you listen? You never do. Now what can I say, that camels have no eyes? That’s too big a lie even for me! At that, the lion pounced on the wolf. The wolf bolted, and the two chased each other over the hills until they vanished from sight.

— Bu sening ko'ngling tusagan taoming-ku, ko'zini o'yib yeb ol, men esa miyasini yeyman. Arslon yo'qligini sezmaydi, agar so'rab qolsa, javobi tayyor: «Ko'zini nega yeding?» desa, menga yalt etib qara, javobini o'zim beraman, — debdi. Bir mahal arslon kelib, tuyaning go'shtini ko'zdan kechiribdi va kallaning ichida miya yo'qligini ko'rib: — Miya qani? — debdi. Shunda tulki gapni ilib olib: — Taqsir, sizga nima bo'ldi? Tuyada miya bo'larmidi? Miyasi bo'lsa, o'zini-o'zi o'n ikkita qo'yga savdolab, o'limga bosh tikarmidi? — deganida, arslon boshini sarak-sarak qilib: — Buning ham to'g'ri! Tuyada miya bo'ladi deb turganim mening ham miyam yo'qligidan-da, — debdi. Arslon ko'z yo'qligini ko'rib: — Ko'zi qani? — deb so'raganida, bo'ri tulkiga yalt etib qarabdi. Tulki esa: — Menga nega qaraysan! Boya senga yema desam ko'nganmiding, «ema» desam quloq solmaysan. «Tuyada ko'z bo'lmaydi» deb umrimda aytmagan yolg'onni qanday ayta olaman? — deganida, arslon bo'riga tashlanibdi. Bo'ri esa qocha boshlabdi. Ikkalasi bir-birini quvib, qirlardan oshib, ko'zdan g'oyib bo'lishibdi.

“Canının çektiği yemek o değil mi? Hadi, gözünü oyup ye, ben de beynini yiyeyim. Aslan aramaz, arasa bile beynin cevabı hazır. ‘Gözünü neden yedin?’ derse, bana bir bak, cevabı ben veririm,” demiş. Bir süre sonra aslan gelmiş, devenin etini saymış, çene içinde beynin olmadığını görünce: “Beyin nerede?” diye sormuş, tilki sanki koparıp almış gibi: “Efendim, size ne oldu? Devede beyin olur muydu? Beyni olsaydı, kendini on iki koyuna satıp, başını ölüme bağlar mıydı?” deyince, aslan başını sallamış: “O da doğru galiba! Devede beyin olur dediğim benim de beynimin olmamasıdır,” demiş. Aslan gözlerin olmadığını görünce: “Gözleri nerede?” diye sormuş, kurt tilkiye dönüp bakmış. Tilki: “Bana niye bakıyorsun! Demin sana yeme dediğimde olmuş muydun, ‘yeme’ desem, söz dinlemezsin, devede göz olmaz diye, ömrümde söylemediğim yalanı nasıl söyleyebilirim?” deyince, aslan kurda saldırmış. Kurt kaçmaya başlamış. İkisi birbirini kovalayıp, tepeden tepeye aşıp gözden kaybolmuşlar.

– سېزىك ئېشىڭغۇ، كۆزىنى ئويۇپ يېگىن، مەن مىيىسىنى يەي. شىر يولۇقماس، يولۇقۇپ قالسا، مىيىنىڭ جاۋاۋى تەييار، «كۆزىنى نېمىگە يېدىڭ؟» دېسە، ماڭا لاپ ئېتىپ قارا، جاۋاۋىنى مەن بېرىمەن، – دەپتۇ. <FR/>بىر مەزگىلدە شىر كېلىپ، تۆگىنىڭ گۆشىنى تۈگەللەپ، چوقىسىنىڭ ئىچىدە مىيىنىڭ يوقلىغىنى كۆرۈپ: – مىيىسى قەيەردە؟ – دېگەندە، تۈلكە <FR/>يۇلۇپ ئالغاندەك: – تەخسىر، سىزگە نېمە بولدى؟ تۆگىدە مىيە بولاتتىمۇ؟ مىيە بولسا، ئۆزىنى – ئۆزى ئون ئىككى قويغا سودىلىشىپ، ئۆلۈمگە بېشىنى باغلارمۇ؟ – دېگەندە، شىر بېشىنى لىڭشىتىپ: – ئۇ دېگىنىڭمۇ راستەي! تۆگىدە مىيە بولىدۇ دەپ تۇرغىنىم مېنىڭمۇ مىيەم يوقلىغىغۇ، – دەپتۇ. شىر كۆزنىڭ يوقلىغىنى كۆرۈپ: – كۆزى قايەردە؟ – دېگەندە، بۆرە تۈلكىگە لاپ ئېتىپ قاراپتۇ. تۈلكە: – ماڭا نېمىگە قارايسەن! مانە ساڭا يېمە دېگەندە، جىم تۇراتتىڭمۇ، «يېمە» دېسەم، تىل ئاڭلىمايسەن، تۆگىدە كۆز بولمايدۇ دەپ، ئۆمىرى ئېيتمىغان يالغاننى قانداق ئېيتىمەن؟ – دېگەندە، شىر بۆرىگە ئېيتىلىپتۇ. بۆرە قېچىپتۇ. ئىككىسى بىرىنى – بىرى قوغىلاپ، دۆڭدىن دۆڭگە ئېشىپ كۆرۈنمەپتۇ.

“Canının çəkdiyi yemək o deyilmi? Gəl, gözünü oyub ye, mən də beynini yeyim. Şir axtarmaz, axtarsa belə beynin cavabı hazırdır. ‘Gözünü niyə yedin?’ desə, mənə bir bax, cavabı mən verərəm,” demiş. Bir müddət sonra aslan gəlmiş, dəvənin ətini saymış, çənə içində beynin olmadığını görüncə: “Beyin hardadır?” deyə soruşmuş, tülkü sanki qoparıb almış kimi: “Əfəndim, sizə nə oldu? Dəvədə beyin olardımı? Beyni olsaydı, özünü on iki qoyuna satıb, başını ölümə bağlayardımı?” deyincə, şir başını yelləmiş: “O da doğrudur deyəsən! Dəvədə beyin olar dediyim mənim də beynimin olmamasıdır,” demiş. Şir gözlərin olmadığını görüncə: “Gözləri hardadır?” deyə soruşmuş, canavar tülküyə dönüb baxmış. Tülkü: “Mənə niyə baxırsan! Bayaq sənə yemə dediyimdə olmuşdunmu, ‘yemə’ desəm, sözə qulaq asmazsan, dəvədə göz olmaz deyə, ömrümdə demədiyim yalanı necə deyə bilərəm?” deyincə, şir canavara hücum etmiş. Canavar qaçmağa başlamış. İkisi bir-birini qovalayıb, təpədən təpəyə aşıb gözdən itib getmişlər.

Түлкі түйенің қаны-жынын, бір тал түгін қалдырмай іннен інге, көрден көрге тығып, жып-жылмағай, жым-жылас қып, қарап отырыпты.

Meanwhile, the fox tidied up. He hid every trace, blood, hair , and bones, burying scraps from burrow to burrow until nothing was left.

Tulki tuyaning qoni-jonini, bir tola junini qoldirmay indan inga, go‘rdan go‘rga yashirib, sip-silliq, jim-jit qilib, qarab o‘tirardi. tarjima o‘zbek tiliga

Tilki devenin kanını, canını, tek bir kılını bile bırakmadan ininden inine, mezarından mezarına saklayıp, pırıl pırıl, tertemiz yapıp, oturup bakmış.

تۈلكە تۆگىنىڭ جان – تېنىنى، <FR/>بىر تال تۈگۈن قالدۇرماي ئۇگىدىن ئۇگىغا، گۆردىن گۆرگە تىقىپ، يۇپ – يۇگاچ، جىم يىغلاپ، قاراپ ئولتۇرۇپتۇ.

Tülkü dəvənin qanını, canını, tək bir tükünü belə buraxmadan inindən evinə, məzarından məzarına gizlədib, par-par, tərtəmiz edib, oturub baxmış.

Бір мезгілде әбден алқынып, ырсылдап, екі танауы шелектей боп арыстан келіпті. Келіп, жан-жағына алақ-жұлақ етіп: – Е, түйенің еті қайда? – дегенде, түлкі дым көрмеген немеше: – Ойбай, сендер жемей жатып, қырық пышақ болып, жанжалға кірістіңдер. Біріңе-бірің бір жапырақ етті қимай , алас ұрып берекелерің қашты. Өзді-өзің бүйтіп жатқанда, соңыра маған он екі қойды қалай бересіңдер? – деп түйе ұшып түрегеліп тайраңдап-тайраңдап кетіп қалды, – деген соң, арыстан аңқиып тұрды да қалды дейді.

After a long while , the lion came back, panting, his nostrils flaring like buckets. He looked around wildly and asked: — Where’s the camel meat? The fox, feigning surprise, said innocently: — Oh, dear! Before you even started eating, you two were already fighting, slashing and snarling. You couldn’t spare each other a single bite. If you carry on like that, how will you ever give me twelve sheep later? Then the camel jumped up and ran off, kicking and dancing away. The lion stood there dumbfounded, staring after him. As the Kazakh saying goes: this is a tale handed down from old times.

Bir mahal halloslab, hansirab, ikki burni chelakdek bo‘lib arslon kelibdi. Kelib, atrofga alang-jalang qarab: – E, tuyaning go‘shti qani? – deganida, tulki hech narsa ko‘rmagandek: – Voy-bo‘, sizlar hali yemay turib, o‘zaro qirg‘in-barot bo‘lib, janjal boshladingiz. Bir-biringizga bir parcha go‘shtni ravo ko‘rmay, taloshib barakangiz uchdi. O‘zaro shunday qilayotgan bo‘lsangiz, keyin menga o‘n ikkita qo‘yni qanday qilib berasizlar? – deb tuya sakrab turdi-da, tayra-tayra qilib (o‘ynab-o‘ynab) ketib qoldi, – deganidan so‘ng, arslon angrayib turib qoldi deydi

Bir süre sonra aslan, iyice nefes nefese kalmış, hırıltılar içinde, iki burun deliği kova gibi açılmış bir halde gelmiş. Gelip etrafına şaşkın şaşkın bakmış ve: “E, devenin eti nerede?” diye sormuş, tilki ise hiçbir şey görmemiş gibi: “Eyvah, siz daha yemeden birbirinize düşüp, büyük bir kavgaya girişiverdiniz. Birbirinize bir yaprak eti bile kıyamadınız, telaşlanıp bereketiniz kaçtı. Kendi kendinize böyle yaparken, sonra bana on iki koyunu nasıl vereceksiniz?” diye deve fırlayıp ayağa kalktı, sallana sallana gitti,” demiş tilki, aslan da şaşkınlıkla kalakalmış.

<FR/>بىر مەزگىلدە ئۇبدان ھۆپۈلدەپ، گۈرۈلدەپ، ئىككى بۇرنىنىڭ تۆشىگى چېلەكتەك بولۇ شىر كېلىپتۇ. كېلىپ، يان – يېقىغا <MS/>ئالاق – جالاق ئېتىپ: – ھېي، تۆگىنىڭ گۆشى قەيەردە؟ – دېگەندە، تۈلكە ھېچ نەرسە كۆرمىگەن نېمە ئۈچۈن: – ۋايەي، سىلەر يېمەي تۇرۇپ، قىرىق پىچاق بولۇپ، جان جالغا كىرىشتىڭلار. بىرىڭگە – بىرىڭ بىر يوپۇرماق گۆشنى قىيماي، ئۇرۇپ سوقۇپ بېرىكەتلىرىڭلار قاچتى. ئۆزەڭنى – ئۆزەڭ مۇنداق قىلىۋاتقاندا، كېيىن ماڭا ئون ئىككى قوينى قانداق بېرىسىلەر؟ – دەپ تۆگە ئۇچۇپ ئورنىدىن تۇرۇپ تايتاڭ – دەپ – تايتاڭلاپ كېتىپ قالدى، – دېگەندىن كېيىن، شىر ھاڭقىيىپ تۇردىدە قالدى دەيدۇ. قازاقنىڭ بۇرۇندىن قالغان سۆزى

Bir müddət sonra şir, yaxşıca nəfəs-nəfəsə qalmış, xırıltılar içində, iki burun deşiyi vedrə kimi açılmış bir vəziyyətdə gəlmiş. Gəlib ətrafına çaşqın-çaşqın baxmış və: “E, dəvənin əti hardadır?” deyə soruşmuş, tülkü isə heç bir şey görməmiş kimi: “Eyvah, siz hələ yemədən bir-birinizə düşüb, böyük bir davaya girişmisiniz. Bir-birinizə bir yarpaq əti belə qıymadınız, təlaşlanıb bərəkətiniz qaçdı. Özünüz-özünüzə belə edərkən, sonra mənə on iki qoyunu necə verəcəksiniz?” deyə dəvə fırlanıb ayağa qalxdı, sallana-sallana getdi,” demiş tülkü, şir da çaşqınlıqla donub qalmış.

Қазақтың есептерінде жылдан үлкен мүшел дегендер бар.

In Kazakh reckoning there is a cycle called a mushel that counts great years.

Qozoq hisobida yildan katta muchal degan tushuncha bor.

Kazakların eski hesaplarında yıldan daha büyük müşel denilen döngüler vardır.

قازاقنىڭ ھېساپلىرىدا يىلدىن يوغان <MS/>مۈچەل دېگەنلەر بار.

Qazaxların köhnə hesablamalarında ildən daha böyük müşəl deyilən dövrlər vardır.

Мүшел – он екі жыл болады. Сол жылдардың аттары әр хайуанның аттарына ұқсайды. Мысалы: Әуелі жыл мүшел- де – тышқан, екінші – сиыр, онан соң – барыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, ит һәм доңыз. Сол жылдарды білетін қазақтарға кісінің қай жылда туғанын айтса, адамның жасын тауып береді.

A mushel lasts twelve years. The names of those years resemble the names of animals: first the Mouse, then the Ox, then the Tiger, the Rabbit, the Dragon, the Snake, the Horse, the Sheep, the Monkey, the Rooster, the Dog, and the Pig. People who know those years can tell a person’s age simply by saying which animal year they were born under.

Muchal – o‘n ikki yil bo‘ladi. Shu yillarning nomlari har xil hayvonlarning nomlariga o‘xshaydi. Masalan: Muchalning birinchi yili – sichqon, ikkinchisi – sigir, undan so‘ng – qoplon (baris), quyon, ulu (baliq/ajdar), ilon, yilqi (ot), qo‘y, maymun (meshin), tovuq, it va to‘ng‘iz. Shu yillarni biladigan qozoqlarga kishining qaysi yilda tug‘ilganini aytsangiz, odamning yoshini topib berishadi.

Müşel on iki yıl döngüsü olur. O yılların adları her hayvanın adlarını alır. Örneğin: İlk yıl müşel’de fare, ikincisi inek, ondan sonra kaplan, tavşan, salyangoz/ejderha, yılan, at, koyun, maymun, tavuk, köpek ve domuz. O yılları bilen Kazaklara kişinin hangi yılda doğduğunu söylersen, onun yaşını tahmin edebiliyorlar.

<MS/>مۈچەل – ئون ئىككى يىل بولىدۇ. <FR/>شۇ يىللارنىڭ ناملىرى ھەر ھايۋاننىڭ ئاتلىرىغا ئوخشايدۇ. مىسالى: ئەڭ ئالدىدا يىل <MS/>مۈچىلىدە – چاشقان، ئىككىنچى – سىيىر، <FR/>ئۇنىڭدىن كېيىن – بارىس، توشقان، قولۈلە، يىلان، ئات، قوي، مايمۇن، توخۇ، ئىت ھەم چوشقا. <FR/>شۇ يىللارنى بىلىدىغان قازاقلارغا كىشىنىڭ قايسۇ يىلدا تۇغۇلغىنىنى ئېيتسا، ئادەمنىڭ يېشىنى تېپىپ بېرىدۇ.

Müşəl on iki il dövrü olur. O illərin adları hər heyvanın adlarını alır. Məsələn: İlk il müşəldə siçan, ikincisi inək, ondan sonra pələng, dovşan, ilbiz/əjdaha, ilan, at, qoyun, meymun, toyuq, it və donuz. O illəri bilən qazaxlara adamın hansı ildə doğulduğunu desən, onun yaşını təxmin edə bilirlər.

Бұрынғыдан қалған сөздер бойынша сол хайуандар жыл ағасы болуға дауласыпты. Сонда жылқы айтыпты: «Мен адам үстіме мінсе, алысын жақын етемін, менің күшім болса, көреді, сүтімболса, ішеді, қылымашейін арқан, жіпеседі, адамға менен пайдалы мал жоқ, жыл ағасы мен боламын», – дейді. Түйе айтты:

According to an old tale, the animals once argued over who should be the head of the years. The Horse said, — If people ride me, I will make long journeys easy; my strength will be seen, my milk drunk; they will even make ropes and cords from my hair. There is no livestock more useful to humans than I. I should be the head of the year. The Camel answered,

Burung‘idan qolgan so‘zlar bo‘yicha sol hayvonlar yil og‘asi bo‘lishga da’volashibdi. Shunda yilqi aytibdi: - Men odam ustimga minsa, olisini yaqin qilaman, mening kuchim bo‘lsa, ko‘radi, sutim bo‘lsa, ichadi, qilimgacha arqon, ip esadi, odamga mendan foydali mol yo‘q, yil og‘asi men bo‘laman, - deydi. Tuye aytdi:

Eskiden kalma sözlere göre o hayvanlar yılın ağası (başı) olmak için tartışmışlar. O zaman at: “Ben insan sırtıma binse, uzağı yakın ederim, benim gücüm olsa, görür, sütüm olsa, içer, kılımdan bile ip, halat eğirirler, insana benden daha faydalı mal yok, yılın ağası ben olurum,” demiş. Deve:

بۇرۇندىن قالغان سۆزلەر بويىچە شۇ ھايۋانلار يىل بېشى بولۇشقا <MS/>تالىشىپتۇ. شۇندا ئات ئېيتىپتۇ: «مەن ئادەم ئۈستىمگە مىنسە، يىراقنى يېقىن قىلىمەن، مېنىڭ كۈچۈمنى بولسا، كۆرىدۇ، <MS/>سۈتۈمنى بولسا، ئىچىدۇ، <MS/>قىلىمغىچە <MS/>ئاغامچا، <MS/>يىپ ياسايدۇ، ئادەمگە مېنىڭدىن پايدىلىق مال يوق، يىل بېشى مەن بولىمەن»، – دەيدۇ. تۆگە دېدى:

Əvvəldən qalma sözlərə görə o heyvanlar ilin ağası (başı) olmaq üçün mübahisə etmişlər. O zaman at: “Mən insanın kürəyinə minərsə, uzağı yaxın edərəm, mənim gücüm olsa, görər, südüm olsa, içər, tükümə qədər ip, kəmənd əyirərlər, insana məndən daha faydalı mal yox, ilin ağası mən olaram,” demiş. Dəvə:

«Сен адамның жұмысын қыласың, арпа, сұлы, шөп асайсың, тамағың үшін құл болдың. Міне, мен, сен көтере алмайтын ауырды көтеріп неше айлық алыс жолдарға барамын. аш болдым деп арпа, сұлы сұрамаймын, көде болса көде, жусан болса жусан, не кез келсе соны қорек етіп, табылса, су ішіп,табылмаса, шөлде де жолға жүре беремін. Жыл басы болу маған лайық», – дейді.

— You till the fields for a person, you grow barley and oats and grass, you are a kind of servant for food. I, on the other hand, carry loads that you cannot bear and travel for many months over great distances. I don’t complain when I’m hungry; if there’s broom or wormwood, I eat it, if there’s water I drink it, if not I can bear the thirst. The head of the year should be rightly mine.

Sen odamning ishini qilasan, arpa, suli, o‘t yeysan, ovqat uchun qul bo‘lding. Mana men, sen ko‘tarolmaydigan og‘ir yukni ko‘tarib, oylab uzoq yo‘llarga ketyapman. Ochman deb arpa yoki suli so‘ramayman, agar o‘t bo‘lsa o‘t, agar o‘t bo‘lsa o‘t, agar o‘t bo‘lsa o‘t yoki duch kelgan narsani iste’mol qilaman, agar topilsa, suv ichaman, agar topilmasa, cho‘lda ham yo‘lga chiqaman. Men yil boshi bo'lishga munosibman.

“Sen insanın işini yaparsın, arpa, yulaf, ot yersin, yemeğin için kul oldun. İşte ben, senin kaldıramayacağın ağırlığı taşıyıp nice aylık uzak yollara giderim. Aç oldum diye arpa, yulaf istemem, samandan olsa saman, yulaf olsa yulaf, ne denk gelirse onu yiyecek yerim, bulunursa su içer, bulunmazsa çöl de olsa yola devam ederim. Yılın başı olmak bana yakışır,” demiş.

«سەن ئادەمنىڭ ئىشىنى قىلىسەن، ئارپا، سۇلۇ، چۆپ توشۇيسەن، تامىغىڭ ئۈچۈن قۇل بولسەن. مانا، مەن، سەن كۆتىرەلمەيدىغان ئېغىرنى كۆتىرىپ نەچچە ئايلىق يىراق يوللارغا بارىمەن. ئاش بولدۇم دەپ ئارپا، سۇلۇ سورىمايمەن، چاقاق بولسا چاقاق، يۇسان بولسا يۇسان، نېمە ئۇددۇل كەلسە شۇنى ئوزۇق ئېتىپ، تېپىلسا، سۇ ئىچىپ، تېپىلمىسا، چۆلدىمۇ يولغا يۈرىۋېرىمەن. يىل بېشى بولۇش ماڭا لايىق»، – دەيدۇ.

“Sən insanın işini görərsən, arpa, yulaf, ot yeyərsən, yeməyin üçün qul oldun. Bax mən, sənin qaldıra bilməyəcəyin ağırlığı daşıyıb neçə aylıq uzaq yollara gedərəm. Ac oldum deyə arpa, yulaf istəmərəm, samandan olsa saman, yulaf olsa yulaf, nə denk gəlsə onu yeyəcək yerim, tapılsa su içər, tapılmazsa səhra da olsa yola davam edərəm. İlin başı olmaq mənə yaraşar,” demiş.