Корпустан іздеу

Сиыр айтты: «Адам егін ексе, меніменен егеді, сүтімді ішеді, құрт-май істейді», – деп.

The Cow said, — When a person sows grain they plow with me, they drink my milk and make fat and cheese from it.

Sigir: "Odam ekin eksa, men bilan ekadi, mening sutimni ichadi, qurt-yog‘ qiladi," dedi.

İnek : “İnsan ekin ekerse, benimle eker, sütümü içer, kurut-yağ yapar,” demiş.

سىيىر دېدى: «ئادەم تېرىلغۇ تەرسە، مېنىڭ بىلەن تېرىيدۇ، <MS/>سۈتۈمنى ئىچىدۇ، <MS/>قۇرت – ماي ياسايدۇ»، – دەپتۇ.

İnək: “İnsan əkin əkərsə, mənimlə əkər, südümü içər, pendir-yağ edər,” demiş.

Қой айтады: «Мен болмасам, қазақ үйін немен жабар еді? Жүнімді алып киіз істейді, жабағымменен киіз тігеді, арқан-жіп істейді, сүтімнен құрт-май алады », – дейді.

The Sheep said, — Without me how would people cover their yurts? They make felt from my wool, sew rugs from my fleece, make ropes and threads; from my milk they get curds and butter.

Qo‘y aytadi: "Men bo‘lmasam, qozoq uyini nima bilan yopardi? U mening junimni olib, kigiz qiladi, yungimdan kigiz tikadi, arqon-ip yasaydi, sutimdan qurt-yog‘ oladi," deydi.

Koyun ise: “Ben olmasam, Kazak çadırı neyle örtülürdü? Yünümü alıp keçe yaparlar, yünümle keçe ev dikerler, ip-halat yaparlar, sütümden peynir-yağ alırlar,” demiş.

قوي دەپتۇ: «مەن بولمىسام، قازاق ئۆيىنى نېمە بىلەن ياپار ئىدى؟ <MS/>يۇڭۇمدىن <MS/>كىگىز تىكىدۇ، <MS/>ئاغامچا– يىپ ياسايدۇ، <MS/>سۈتۈمدىن بىلەن <MS/>قۇرت – ماي ئالىدۇ»، – دەيدۇ.

Qoyun isə: “Mən olmasam, qazax çadırı nəylə örtülərdi? Yunumu alıb keçə edərlər, yunumla keçə tikərlər, ip-kəndir edərlər, südümdən pendir-yağ alarlar,” demiş.

Ит айтты: «Мен болмасам, сендердің көбіңді не ұрлап, не қасқыр жеп тауысар еді. Сендердің баршаларыңның мен бақташыңмын, дұшпан көрінсе, үріп, абалап иеме хабар беремін».

The Dog said, — Without me many of you would be stolen or eaten by wolves. I guard you: when enemies appear I bark and alert my master.

It dedi: "Men bo‘lmaganimda, sizlarning ko‘pchiligingizni yo o‘g‘irlab ketishardi, yoki bo‘rilar yeb qo‘yishardi. Men hammangizning cho‘poningizman, dushman ko‘rinsa, vovullab xabar beraman."

Köpek de: “Ben olmasam, çoğunuzu ya çalarlar ya da kurtlar yiyip bitirirdi. Hepinizin çobanıyım ben, düşman görünse, havlayıp, uluyarak sahibime haber veririm.”

ئىت دەيدۇ: «مەن بولمىسام، سىلەرنىڭ نۇرغۇنىڭلارنى يە ئوغۇرلاپ، يە بۆرە يەپ يوق بولار ئىدى. سىلەرنىڭ بارلىغىڭلارنى مەن باقۇچىڭلارمەن، دۈشمەن كۆرىنسە، ھاۋۇشۇپ، قاۋىشىپ ئېگەمگە خەۋەر بېرىمەن».

İt də: “Mən olmasam, çoxunuzu ya oğurlayarlar ya da canavarlar yeyib bitirərdi. Hamınızın çobanıyam mən, düşmən görünsə, hürüb, ulayaraq sahibimə xəbər verərəm.”

Тауық айтты: «Мен болмасам, кісі ерте тұрып жұмысына бармай ұйықтап қалар еді. Мен таңертең тұрып шақырып, хабар айтамын «таң атты» деп. Көп отырса, «жұмысыңнан қаларсың жатар уақыт болды» деп, түн ортасында шақырамын, кеш болса, тағы шақырамын, «мезгіл болды» деп», – дейді.

The Rooster said, — Without me people would oversleep and miss their work. I call out at dawn and announce the morning; if you linger I warn you that it’s time for work, and even in the middle of the night I call so you know when to rest.

Tovuq dedi: "Men bo‘lmaganimda, odam erta turardi va ishga bormasdan uxlab qolardi. Men ertalab turib, "tong otdi" deb xabar beraman. Uzoq o‘tirsa, "ishdan qolasan, yotish vaqti bo‘ldi," deb yarim tunda chaqiraman, kech bo‘lsa, yana chaqiraman, "vaqt bo‘ldi," deydi."

Tavuk da: “Ben olmasam, insan erken kalkıp işine gidemeyip uyuyakalırdı. Ben sabahleyin kalkıp çağırır, ‘tan ağardı’ diye haber veririm. Çok oturursa, ‘işinden kalırsın, yatma vakti geldi’ diye, gece yarısı çağırırım, akşam olursa, yine çağırırım, ‘vakit geldi’ diye,” demiş.

توخۇ دەيدۇ: «مەن بولمىسام، كىشى ئەتىگەن تۇرۇپ ئىشىغا بارماي ئۇخلاپ قالار ئىدى. مەن تاڭ ئەتىگەن تۇرۇپ چاقىرىپ، خەۋەر ئېيتىمەنن «<FR/>تاڭ ئاتتى» دەپ. كۆپ ئولتارسا، «ئىشىڭدىن قالارسەن ياتار ۋاقىت بولدى» دەپ، تۈن ئوتتۇرىسىدا چاقىرىمەن، كەش بولسا، يەنى چاقىرىمەن، «مەزگىل بولدى» دەپ»، – دەيدۇ.

Toyuq da: “Mən olmasam, insan erkən qalxıb işinə gedə bilməyib yatıb qalardı. Mən səhər tezdən qalxıb çağırar, ‘dan söküldü’ deyə xəbər verərəm. Çox oturarsa, ‘işindən qalarsan, yatmaq vaxtı gəldi’ deyə, gecə yarısı çağıraram, axşam olsa, yenə çağıraram, ‘vaxt gəldi’ deyə,” demiş.

Тышқан не айтарын білмей тұрды да, бір түрлі қулық ойлап, жиылған көпке айтты: «Бұл таласқанмен ешнәрсе өнбес, күнді қарап тұралық та, кім бұрын көрсе, сол жыл басы болсын», – дейді. Өзгелері қарап тұрғанда, түйе өзінің биіктігіне сеніп, «менен бұрын кім көреді» деп, тышқанның сөзін қостап, бәрі де қарасып тұрды. Біраздан соң тышқан жорғалап түйенің үстіне шығып, өркешінің басына мінді де отырды. Мұнан соң күнді бәрінен бұрын тышқан көріп, хабар беріп, жыл басы болғаны.

The Mouse did not know what to say. He hatched a cunning plan and told the gathered animals: — This quarrel will get us nowhere. Let’s watch the sun rise; whoever sees it first will be the head of the year. The others agreed and waited. The Camel, confident in his height, said he surely would see it before anyone else. So all of them watched. After a while the Mouse ran up, climbed onto the Camel’s hump and then onto his top, and from there he was the first to see the sun. He sounded the alarm, and so the Mouse became the head of the year.

Sichqon nima deyishini bilmay turdi va qandaydir hiyla o‘ylab topib, yig‘ilganlarga dedi: "Bu tortishuv bilan hech narsa o‘xshamaydi, quyoshga qarab turaylik, kim birinchi bo‘lsa, o'sha yil boshi bo‘lsin." Boshqalar qarab turganda, tuya o‘zining balandligiga ishonib, "mendan oldin kim ko‘radi" deb, sichqonning so‘zlarini qo‘llab-quvvatlab, hamma qaradi. Bir ozdan so‘ng sichqon tuyaning ustiga chiqib, o'rkachining boshiga o‘tirdi. Shundan so‘ng, eng avvalo, kunni sichqonni ko‘rib, xabar berib, yil boshi bo‘ldi.

Fare ne diyeceğini bilemeyip durmuş ve bir tür kurnazlık düşünüp, toplanan kalabalığa: “Bu tartışmayla hiçbir şey çıkmaz, güneşe bakalım da, kim önce görürse, o yılın başı olsun,” demiş. Diğerleri bakarken, deve kendi yüksekliğine güvenip, “benden önce kim görür ki” diye, farenin sözünü onaylamış, hepsi de beklemişler. Bir süre sonra fare sürünerek devenin üzerine çıkmış, hörgücünün tepesine binip oturmuş. Bundan sonra güneşi herkesten önce fare görüp, haber verip, yılın başı olmuş.

چاشقان نېمە دېيىشىنى بىلمەي تۇرىدىدە، بىر تۈرلۈك قۇۋلۇق ئويلاپ، يىغىلغان كۆپچىلىككە ئېيتىدۇ: «بۇ تالاشقان بىلەن ھېچ نەرسە ئۆسمەيدۇ، كۈنگە قاراپ تۇرۇيلۇق، كىم بۇرۇن كۆرسە، <FR/>شۇ يىل بېشى بولسۇن»، – دەيدۇ. باشقىلار قاراپ تۇرغاندا، تۆگە ئۆزىنىڭ ئېگىزلىگىگە ئىشىنىپ، «مېنىڭدىن بۇرۇن كىم كۆرىدۇ» دەپ، چاشقاننىڭ سۆزىگە قوشۇلۇپ، ھەممىسى قارىشىپ تۇرىدۇ. <FR/>بىر ئازدىن كېيىن چاشقان يورغىلاپ تۆگىنىڭ ئۈسىگە چىقىپ، <MS/>ئۆركىشىنىڭ بېشىغا مىندىدە ئولتاردى. بۇنىڭدىن كېيىن كۈننى ھەممىسىدىن بۇرۇن چاشقان كۆرۈپ، خەۋەر بېرىپ، يىل بېشى بولغىنى.

Siçan nə deyəcəyini bilməyib durmuş və bir növ hiyləgərlik düşünüb, toplanan camaata: “Bu mübahisə ilə heç bir şey çıxmaz, günəşə baxaq da, kim əvvəl görsə, o ilin başı olsun,” demiş. Digərləri baxarkən, dəvə öz hündürlüyünə güvənib, “məndən əvvəl kim görər ki” deyə, siçanın sözünü təsdiqləmiş, hamısı da gözləmişlər. Bir müddət sonra siçan sürünərək dəvənin üzərinə çıxmış, hörgücünün təpəsinə minib oturmuş. Bundan sonra günəşi hamıdan əvvəl siçan görüb, xəbər verib, ilin başı olmuş.

«Түйе бойына сеніп құр қалды» деген сөз осыдан қалған екен.

That is why folks say, “Camel trusted his height and was left out”, meaning someone who depends on appearances can be outwitted.

"Tuya o‘z tanasiga ishonib, quruq qoldi" degan ibora shundan qolgan.

“Deve boyuna güvenip yıldan oldu” sözü buradan kalmış.

«<FR/>تۆگە بوينىغا ئىشىنىپ قۇرۇق قالدى» دېگەن سۆز مۇشۇنىڭدىن قالغان ئىكەن.

“Dəvə boyuna güvənib ildən oldu” sözü buradan qalıb.

Қой, сиыр, жылқы, түйе төртеуі бір күні жайылып отырып кеңеседі. «Қайсымыз қандай жерге, қандай кісіге бітсек, жақсы болар еді?» – деген сөзді айтысады-мыс.

One day the four principal livestock — sheep, cow, horse, and camel — grazed together and discussed among themselves: — What kind of land and what sort of owner suits each of us best? — they asked.

Bir kuni qo‘ylar, sigirlar, otlar va tuyalar yaylovda o‘tirib, maslahatlashadilar. "Qaysi birimiz qaysi joyga, qaysi odamga tegishli bo‘lsak, yaxshi bo‘lardi?" - degan so‘zlarni aytishadi.

Koyun, sığır, at ve deve dördü bir gün otlanıp otururken görüşürler. “Hangimiz nasıl bir yere, nasıl bir insana kısmet olsak, iyi olurdu?” diye tartışırlar.

قوي، سىيىر، ئات، تۆگە تۆرتى بىر كۈنى يىغىلىپ ئولتۇرىپ مەسلىھەتلىشىدۇ. «قايسىمىز قانداق يەرگە، قانداق كىشى بولۇپ يارالساق، ياخشى بولار ئىدى؟» – دېگەن سۆزنى ئېيتىشىدۇ – مىش.

Qoyun, inək, at və dəvə dördü bir gün otlayıb oturarkən məşvərət edirlər. “Hansımız necə bir yerə, necə bir insana qismət olsaq, yaxşı olardı?” – deyə sözləşirlər.

Сонда сиыр айтыпты: «Қалың қорық – нуға бітем, қоры үзілген қуға бітем».

The Cow said, — I suit rich pasture and irrigated fields.

Shunda sigir shunday dedi: "Qalin qo‘riq - chakalakzorga, zaxirasi tugagan qushga qo‘shilaman".

O zaman inek şöyle demiş: “Kalın, koruluk, gür bir yere kısmet olayım, otu hiç bitmeyen bereketli yere nasip olayım”

شۇندا سىيىر ئېيتىپتۇ: «<MS/>قېلىن ئورمان – نويەردىمۇ ئۆسىمەن، قورى تۈگىگەن قۇ يەردىمۇ ئۆسىمەن».

O zaman inək belə demiş: “Qalın, qoruq, gur bir yerə qismət olum, otu heç bitməyən bərəkətli yerə nəsib olum.”

Қой: «Күнгейлі қаратасқа бітем, жүн жеп, жабағы тышқан насқа бітем». Жылқы: «Бетегелі белге бітем, найза ұстаған ерге бітем». Түйе: «Жалмаң құлақты сорға бітем, ел ішіндегі зорға бітем».

The Sheep said, — I suit sunny stony ground; from my wool they make felt and saddlecloth. The Horse said, — I suit the open ridges and brave riders who carry spears. The Camel said, — I suit the dry steppe and the hard places of the realm; I fit where people must endure and travel long.

Qo‘y: "Quyoshli qora toshda bitib ketaman, jun yeb, sichqon go‘shtida bitib ketaman." Ot: "Bo‘tako‘z belga qo‘shiladi, nayza ushlagan odamga qo‘shiladi." Tuya: "Quloqsiz sho‘rga qo‘shilaman, odamlar orasida zo‘rg‘a qo‘shilaman".

Koyun:“Güneyli karataşa kısmet olurum, yünle uğraşan birine nasip olayım.” At: “Betegeli yamaçlara düşeyim, eline mızrak alan yiğit bir erkeğe nasip olayım” Deve: “Uzun kulaklı zavallıya, halk içinde sözü geçen güçlü birine nasip olayım.”

قوي: «<MS/>كۈندە قىزىرىپ ياتقان قارا تاشقا يېتىلەتتىم، يۇڭ يەپ، جاۋىغا يۇڭ چاشقان پاسكىنغا يېتىلەتتىم». ئات «<MS/>ئوتلاقلىق تاغ ئېتىگىگە يېتىلىمەن، نەيزە تۇتقان ئەرگە يېتىلىمەن». تۆگە: «<MS/>يالماڭ قۇلاق چۆپلۈك چۆلگە يېتىلىمەن، ئەل ئىچىدە تەستە-ئاران يېتىلىمەن».

Qoyun: “Günəşli (güney) qara daşa qismət olaram, yunla məşğul olan birinə nəsib olaram.” At: “Bitgi (Betage) bitən yamaclara düşüm, əlinə nizə alan igid bir kişiyə nəsib olum.” Dəvə: “Uzun qulaqlı yazıq birinə, xalq içində sözü keçən güclü bir adama nəsib olum.”

Әуелі түлкінің құйрығы жоқ еді. Әрқашан қасқырменен тату тұрмаған себепті құйрығының жоқтығы жүрген ізін жасыра алмай, оған бек қатты залал келтірген. Соның үшін қасқыр әрдайым түлкінің артынан түсіп, аңдып жүріп, бір күні қасқыр барып оның ініне кірген. Әгәрдә түлкі іннің басқа жағындағы аузынан шығып кетпесе, өлтіріп тастар еді. Әлден соң түлкі ағаш ішіне кіріп кетіп, ағаштың түбінде тұрған қоянды көрді. Ол мезгілде қояндардың құйрығы ұзын болып, шапшаң жүргендеріне ыңғайсыз болып тұрушы еді. Сол жерде түлкі қоянды ұстап алып, өлтірмекші болып жатқанда, қоян сұрапты: «Мені өлтірме, саған құйрығымды сыйға берейін», – деп уағда қылады. Мұнысына түлкі көніп, екеуі сол жерде құйрықтарын айырбастайды. Сонан бері түлкінің құйрығы ұзын болып, қоянның құйрығы қысқа болып қалған екен.

At first, the Fox had no tail. Because she was never on good terms with the Wolf, the lack of a tail made it impossible for her to hide her tracks, a serious problem that often put her in danger. So the Wolf constantly tracked her down, and one day he even chased her right into her den. If the Fox hadn’t slipped out through another opening, he would surely have killed her. A little later, the Fox darted into the woods and there saw a Hare standing under a tree. In those days, hares had long tails, which made running quickly rather inconvenient. The Fox caught the Hare and was just about to kill him when the Hare pleaded: — Don’t kill me! I’ll give you my tail as a gift! The Fox agreed, and right there they exchanged tails. From that time on, the Fox’s tail became long, and the Hare’s short and so it remains to this day.

Avvaliga tulkining dumi yo‘q edi. U har doim bo‘ri bilan do‘stlashmaganligi sababli, dumining yo‘qligi uning izlarini yashira olmadi va unga jiddiy zarar yetkazdi. Shuning uchun bo‘ri har doim tulkining orqasidan ergashib, uni kuzatib yurdi va bir kuni bo‘ri uning iniga kirdi. Agar tulki inning narigi tomonidagi og‘zidan chiqib ketmasa, uni o‘ldirishlari mumkin edi. Biroz vaqt o‘tgach, tulki daraxt ichiga kirib, daraxt tagida turgan quyonni ko‘rdi. O‘sha paytda quyonlarning dumi uzun bo‘lib, tez yurishlari noqulay edi. O‘sha yerda tulki quyonni tutib, o‘ldirmoqchi bo‘lganida, quyon so‘radi: "Meni o‘ldirma, senga dumimni sovg‘a qilaman," deb va’da berdi. Tulki bunga rozi bo‘ldi va ikkalasi o‘sha yerda dumlarini almashtirishdi. O‘shandan beri tulkining dumi uzun, quyonning dumi esa qisqa bo‘lib qolgan.

Başlangıçta tilkinin kuyruğu yokmuş. Her zaman kurtla iyi geçinemediği için kuyruğunun olmayışı gittiği izi gizleyemez, ona çok büyük zarar verirmiş. Bu yüzden kurt her zaman tilkinin peşinden düşer, onu gözlermiş, bir gün kurt gidip onun inine girmiş. Eğer tilki inin diğer tarafındaki girişten çıkıp gitmezse, onu öldürüp atarmış. Bir süre sonra tilki ağaçların arasına girip, ağacın dibinde duran tavşanı görmüş. O zamanlar tavşanların kuyrukları uzun olur, hızlı koşmalarına engel olurmuş. O sırada tilki tavşanı yakalayıp, öldürmek üzereyken, tavşan sormuş: “Beni öldürme, sana kuyruğumu hediye edeyim,” diye söz vermiş. Buna tilki razı olmuş, ikisi kuyruklarını değiştirmişler. O zamandan beri tilkinin kuyruğu uzun, tavşanın kuyruğu ise kısa kalmış derler.

بۇرۇنتىن تۈلكىنىڭ قۇيرۇقى يوق ئىدى. ھەر قاچان بۆرە بىلەن دوستلۇقتا يۈرمىگەن سەۋەبى قۇيرۇقىنىڭ يوقلىغى يۈرگەن ئىزىنى يوشۇرالماي، ئۇنىڭغا ئىنتايىن زىيان كەلتۈرگەن. <FR/>شۇنىڭ ئۈچۈن بۆرە ھەر دايىم تۈلكىنىڭ كەينىگە چۈشۈپ، كۈزۈتۈپ يۈرۈپ، بىر كۈنى بۆرە بېرىپ ئۇنىڭ<MS/> ئۇگىسىغا كىرگەن. ئەگەردە تۈلكە ئۇگىنىڭ باشقا يېقىدىكى ئېغىزىدىن چىقىپ كەتسە، ئۆلتۈرەر ئىدى. بىر ئازدىن كېيىن تۈلكە ياغاچ ئىچىگە كىرىپ كېتىپ، ياغاچنىڭ تۈۋىدە تۇرغان توشقاننى كۆرىدۇ. ئۇ مەزگىلدە توشقانلارنىڭ قۇيرۇقى ئۇزۇن بولۇپ، چاققان مېڭىشىغا قولايسىز بولۇپ تۇراتتى. شۇ يەردە تۈلكە توشقاننى تۇتىۋېلىپ، ئۆلتەرمەكچى بولۇۋاتقاندا، توشقان دەپتۇ: «مېنى ئۆلتۈرمە، ساڭا قۇيرۇقۇمنى سوغا قىلاي»، – دەپ ۋەدە قىلىدۇ. بۇ ئېيتقىنىغا تۈلكە كۆنۈپ، ئىككىسى شۇ يەردە قۇيرۇقلىرىنى ئالماشتۇرىدۇ. <FR/>شۇنىڭدىن بېرى تۈلكىنىڭ قۇيرۇقى ئۇزۇن بولۇپ، توشقاننىڭ قۇيرىقى قىسقا بولۇپ قالغان ئىكەن.

Əvvəllər tülkünün quyruğu yox imiş. Hər zaman canavarla yaxşı yola gedə bilmədiyi üçün quyruğunun olmaması getdiyi izi gizlədə bilməz, ona çox böyük zərər verərmiş. Bu səbəbdən canavar hər zaman tülkünün arxasınca düşər, onu güdərmiş, bir gün canavar gedib onun evinə girmiş. Əgər tülkü evin digər tərəfindəki girişdən çıxıb getməsəydi, onu öldürüb atardı. Bir müddət sonra tülkü ağacların arasına girib, ağacın dibində duran dovşanı görmüş. O zamanlar dovşanların quyruqları uzun olar, sürətli qaçmalarına maneə törədərmiş. O vaxt tülkü dovşanı tutub, öldürmək üzrəykən, dovşan soruşmuş: “Məni öldürmə, sənə quyruğumu hədiyyə edim,” deyə söz vermiş. Buna tülkü razı olmuş, ikisi quyruqlarını dəyişmişlər. O zamandan bəri tülkünün quyruğu uzun, dovşanın quyruğu isə qısa qalıb deyirlər.

Ертеде сауысқан мен көкек бір орманды мекендепті. Олар ұялары болмай, ағаштың бұтақтарын паналап күнелтіпті. Көкек күнде ерте тұрып алып: «ұя керек», «ұя керек», – деп, көршілерінің мазасын кетіреді. Бір күні сауысқан көршісіне:

Long ago, a magpie and a cuckoo lived in the same forest. They had no nests of their own and used to shelter among the branches of trees. Every morning, the cuckoo would wake up early and start calling, “Need a nest! Need a nest!” disturbing all the neighbors with its endless cry. One day, the magpie said to its neighbor:

Qadimda bir o‘rmonda zog‘cha va kakku yashagan ekan. Ular uyalari bo‘lmay, daraxt shoxlarini pana qilib kun kechirishgan. Ko‘kak har kuni erta turadi va qo‘shnilarini bezovta qiladi: "uya kerak," "uya kerak." Bir kuni zog‘cha qo‘shnisiga:

Eskiden saksağan ile guguk kuşu bir ormanda yaşarmış. Onların yuvaları olmaz, ağaç dallarını sığınak edip geçinirlermiş. Guguk kuşu her gün erken kalkıp: “Yuva lazım,” “yuva lazım,” diye, komşularının huzurunu kaçırırmış. Bir gün saksağan komşusuna:

بۇرۇندا سېغىزخان بىلەن كاككۇك بىر ئورماندى ماكانلاپتۇ. ئۇلارنىڭ ئۇگىلىرى بولماي، دەرەخنىڭ پۇتاقلىرىنى پانالاپ كۈن ئۆتكۈزۈپتۇ. كاككۇك كۈندە ئەتىگەن تۇرىۋېلىپ: «ئۇگا كېرەك»، «ئۇگا كېرەك»، – دەپ، خوشنىلىرىنىڭ تىنىچلىغىنى بۇزۇپتۇ. بىر كۈنى سېغىزخان خوشنىسىغا:

Əvvəllər sağsağan ilə quququşu bir meşədə yaşayırmış. Onların yuvaları olmaz, ağac budaqlarını sığınacaq edib dolanırlarmış. Quququşu hər gün erkən qalxıb: “Yuva lazımdır,” “yuva lazımdır,” deyə, qonşularının rahatlığını pozarmış. Bir gün sağsağan qonşusuna:

– Екеуіміз бірігіп берік ұя істейік. Әуелі саған, содан кейін маған салармыз, – дейді. Көкек:

— Let’s work together and build a strong nest. We’ll build yours first, then mine. But the cuckoo replied:

- Ikkovimiz birgalikda mustahkam uya yashaylik. Avval senga, keyin menga qo‘yamiz. Kakku:

“İkimiz birleşip sağlam bir yuva yapalım. Önce sana, ondan sonra bana yaparız,” demiş. Guguk kuşu:

– ئىككىمىز بىرىكىپ بېرىكەتلىك ئۇگا سالايلى. دەسلەپ ساڭا، ئۇنىڭدىن كېيىن ماڭا سالارمىز، – دەيدۇ. كاككۇك:

“İkimiz birləşib sağlam bir yuva edək. Əvvəl sənə, ondan sonra mənə edərik,” demiş. Quququşu:

– Менің ұя салатын қуатым да, қауқарым да жоқ. «Керек, керек» деп қақсай берсем, құстың бәрі ағайыным, көп болып көмектесіп, ұя салып берер, – деп келіспейді.

— I have neither the strength nor the skill to build a nest. If I just keep calling “kerek, kerek” (in Kazakh need, need) all the birds, my kin, will take pity on me and build one for me.

- Mening uya qurishga kuchim ham, qudratim ham yo‘q. "Kerak, kerak," deb qichqirsam, hamma qushlar qarindoshlarim, ko‘pchilik bo‘lib yordamlashib, uya qurib berishadi, deb rozi bo‘lmaydi.

“Benim yuva yapacak gücüm de, kuvvetim de yok. ‘Lazım, lazım’ diye durmadan söylenirsem, bütün kuşlar akrabam, çok olup yardım eder, yuva yapıp verirler,” diye razı olmamış.

– مېنىڭ ئۇگا سالىدىغان كۈچۈممۇ، قۇۋىتىممۇ يوق. «كېرەك، كېرەك» دەپ قاقشاۋەرسەم، قۇشلارنىڭ ھەممىسى قېرىنداشلىرىم، كۆپ بولۇپ ياردەملىشىپ، ئۇگا سېلىپ بېرەر، – دەپ كېلىشمەيدۇ.

“Mənim yuva edəcək gücüm də, qüvvətim də yoxdur. ‘Lazımdır, lazımdır’ deyə durmadan söylənsəm, bütün quşlar qohumum, çox olub yardım edər, yuva edib verərlər,” deyə razı olmamış.

Сауысқан көкектің көмегін күтпей-ақ, ұя салуға кірісті. Ол ұясының қабырғаларын жас бұтақтармен мықтап байланыстырды. Іші-тысын саз балшықтармен сылады. Кішкене бұтақтардан құрастырып, шағын қақпалы есік жасады. Ұяның астына мамықтан төсек төседі. Ал көкектің «керек, керек» деп қақсай-қақсай даусы қарлығып, тілі сақау болды. Ол кейінгі жылдарда «керек» дегендегі р-ды айта алмай, «керек» деудің орнына «келек, келек» дейді. Сондықтан жұрт оны кекетіп «көкек» деп атайтын болды. Сол көкектің күні бүгінге дейін өзімдікі деген ұясы да, үй-іші де жоқ. Жұмыртқасын кез келген ұяға табады, оны басқа құстар басып, балапан шығарады. Шібилер жетім өседі.

The magpie realized it was useless to argue and decided to start building on its own. It wove the walls of its nest tightly with young twigs, plastered the inside and outside with wet clay, and even made a small doorway from thin sticks. On the bottom, it spread a soft bed of feathers. Meanwhile, the cuckoo kept shouting “kerek, kerek” until its voice grew hoarse and its tongue stumbled. Over time, it could no longer pronounce the R sound in “kereк” (“need”) and instead began to say “kelek, kelek.” That’s why, the birds started mocking it and calling it “kokek” (in Kazakh the cuckoo). And so, even to this very day, the cuckoo has no nest or home of its own. It lays its eggs in the nests of other birds, who hatch and raise its chicks for it, leaving the cuckoo’s young to grow up as orphans.

Qarg‘a kakkaning yordamini kutmasdan, uya qurishga kirishdi. U uya devorlarini yosh novdalar bilan mustahkam bog‘ladi. Ichki va tashqi tomondan loy bilan suvaladi. U kichik-kichik shoxchalardan eshik yasadi. Uyaning ostiga momiqdan to‘shak solinadi. Ko‘kek esa "kerak, kerak" deb qichqirib, ovozi bo‘g‘ilib, tili lol bo‘lib qoldi. Keyingi yillarda u "kerak" degan so'zni ayta olmay, "kerak" degan so'zning o'rniga "kelak, kelak" deydi. Shuning uchun odamlar uni masxara qilib "kakku" deb atay boshladilar. O‘sha kakkaning bugungi kungacha o‘ziniki deb hisoblangan uyasi ham, oilasi ham yo‘q. Tuxumini har qanday uyada topadi, uni boshqa qushlar bosib, jo‘ja chiqaradi. Chivinlar yetim o‘sadi.

Saksağan guguk kuşunun yardımını beklemeden yuva yapmaya girişmiş. O yuvasının duvarlarını genç dallarla sıkıca birleştirmiş. İçini dışını çamurla sıvamış. Küçük dallardan birleştirerek, küçük kapılı bir giriş yapmış. Yuvanın altına pamuktan yatak döşemiş. Guguk kuşunun ise “gerek, gerek” diye durmadan söylene söylene sesi kısılmış, dili peltek olmuş. O sonraki yıllarda “gerek” derken ‘r’ harfini söyleyemez, “gerek” demek yerine “gelek, gelek” dermiş. Bu yüzden halk onu alay ederek “guguk kuşu” diye adlandırmış. O guguk kuşunun bugüne kadar kendine ait bir yuvası da, ailesi de yokmuş. Yumurtasını rastgele bir yuvaya bırakır, onu başka kuşlar kuluçkaya yatırır, civcivleri çıkarırmış. Yavrular yetim büyürmüş.

سېغىزخان كاككۇكنىڭ ياردىمىنى كۈتمەيلا، ئۇگا سېلىشقا كىرىشىدۇ. ئۇ ئۇگىسىنىڭ تاملىرىنى ياش پۇتاقلار بىلەن مىقتاپ باغلاشتۇرىدۇ. ئىچى – تېشىنى سازلىق پاتقاقلار بىلەن سىلايدۇ. كىچىككىنە پۇتاقلاردىن قۇراشتۇرۇپ، كىچىك قاقپىسى بار ئىشىك ياسىدى. ئۇگىنىڭ ئاستىغا مامۇقتىن ئورۇن سالىدۇ. كاككۇكنىڭ بولسا «كېرەك، كېرەك» دەپ قاخشاپ – قاخشاپ ئۈنى خىرىلداپ، تىلى توغرا سۆزلىمەي قالىدۇ. ئۇ كېيىنكى يىللاردا «كېرەك» دېگەندىكى ر – نى ئېيتالماي، «كېرەك» دېيىشنىڭ ئورنىغا «كېلەك، كېلەك» دەيدۇ. شۇڭلاشقا يۇرت ئۇنى كامسىيتىپ «كاككۇك» دەپ ئاتايدىغان بولدى. شۇ كاككۇكنىڭ <FR/>كۈنى بۈگۈنگىچە ئۆزەمنىڭكى دېگەن ئۇگىسىمۇ، ئۆي – ئىچىمۇ يوق. تۇخۇمىنى <FR/>دۇچ كەلگەن ئۇگىغا تۇغىدۇ، ئۇنى باشقا قۇشلار بېسىپ، چۈجە چىقىرىدۇ. كىچىك چۈجىلەر <MS/>يىتىم ئۆسىدۇ.

Sağsağan quququşunun yardımını gözləmədən yuva etməyə girişmiş. O yuvasının divarlarını gənc budaqlarla sıxıca birləşdirmiş. İçini-çölünü palçıqla suvayıb. Kiçik budaqlardan birləşdirərək, kiçik qapılı bir giriş edib. Yuvanın altına pambıqdan yataq sərmiş. Quququşunun isə “lazım, lazım” deyə durmadan söylənə-söylənə səsi batmış, dili pəltək olmuş. O sonrakı illərdə “lazım” deyərkən ‘r’ hərfini deyə bilməz, “lazım” demək yerinə “lazım, lazım” deyərmiş. Bu səbəbdən xalq onu lağ edərək “quququşu” deyə adlandırıb. O quququşunun bu günə qədər özünə aid bir yuvası da, ailəsi də yoxmuş. Yumurtasını rast gələ bir yuvaya buraxır, onu başqa quşlar kürtyatırar, cücələri çıxarmış. Balalar yetim böyüyərmiş.

Бұрында бір байдың жалғыз баласы болыпты. Байдың қадірлі ұлы да, қызы да сол екен. Күндерде бір күн әлгі байдың баласы ұйықтап жатып, түс көреді. Түсінде бір қара қасқыр жейін деп баланың аяғына аузын сала бергенде, бала шошып оянады. Ертеңіне осы түсті тағы да көреді. Сөйтіп, бала осы түсті күн сайын көретін болады. Қасқыр баланың аяғынан тістей бергенде, бала шошып ояна беретін болады. Бала түнде ұйқы, күндіз күлкі көре алмайтын болады.

Once upon a time, a wealthy man had a single son, his only joy, his only heir, the apple of his eye. One night, the boy had a strange dream: a black wolf crept up to him and tried to bite his leg. Startled, he woke up in fear. The next night, he saw the same dream again. Night after night, the black wolf would sink its teeth into his leg, and the boy would wake up terrified. Soon, he could no longer sleep at night or smile during the day.

Ilgari bir boyning yolg‘iz o‘g‘li bor edi. U boyning o‘g‘li ham, qizi ham edi. Kunlardan bir kun boyning o‘g‘li uxlab yotganida tush ko‘radi. Tushida bir qora bo‘ri yemoqchi bo‘lib, bolaning oyog‘iga og‘zini solmoqchi bo‘lganida, bola cho‘chib uyg‘onadi. Ertasi kuni u yana shu tushni ko‘radi. Shunday qilib, bola bu tushni har kuni ko‘radi. Bo‘ri bolaning oyog‘ini tishlayversa, bola cho‘chib uyg‘onib ketadi. Bola kechasi uxlay olmaydi, kunduzi kulmaydi.

Vaktiyle bir zenginin tek bir çocuğu varmış. Zenginin hem kıymetli oğlu hem de kızı gibiymiş. Günlerden bir gün o zenginin çocuğu uyurken bir rüya görmüş. Rüyasında kapkara bir kurt yiyecek gibi çocuğun ayağına ağzını atar atmaz, çocuk korkuyla uyanmış. Ertesi sabah bu rüyayı yine görmüş. Böylece çocuk bu rüyayı her gün görür olmuş. Kurt çocuğun ayağını tam ısıracakken, çocuk korkuyla uyanırmış. Çocuk geceleri uyku, gündüzleri gülmek görmez olmuş.

بۇرۇندا بىر باينىڭ يالغۇز بالىسى بولۇپتۇ. باينىڭ قەدىرلىك ئوغلىمۇ، قىزىمۇ شۇ ئىكەن. <FR/>كۈنلەرنىڭ بىر كۈنى ئەشۇ باينىڭ بالىسى ئۇخلاۋېتىپ، چۈش كۆرىدۇ. چۈشىدە بىر قارا بۆرە يەي دەپ بالىنىڭ پۇتىغا ئاغزىغا سالغاندا، بالا چۆچۈپ ئوخۇنىدۇ. ئەتىسىگە مۇشۇ چۈشنى يەنە كۆرىدۇ. شۇنداق قىلىپ، بالا مۇشۇ چۈشنى <FR/>ھەر كۈنى كۆرىدىغان بولدى. بۆرە بالىنىڭ پۇتىدىن چىشلەۋەرگەندە، بالا چۆچۈپ ئوخۇنىۋېرىدىغان بولىدۇ. بالا كېچىسى ئۇيقا، كۈندۈزى كۈلكە كۆرەلمەيدىغان بولدى.

Vaxtilə bir zənginin tək bir uşağı varmış. Zənginin həm qiymətli oğlu, həm də qızı kimi imiş. Günlərin bir günü o zənginin uşağı yatarkən bir yuxu görmüş. Yuxusunda qapqara bir canavar yeyəcək kimi uşağın ayağına ağzını atar-atmaz, uşaq qorxu ilə oyanmış. Ertəsi səhər bu yuxunu yenə görmüş. Beləcə uşaq bu yuxunu hər gün görər olmuş. Canavar uşağın ayağını tam dişləyəcəkkən, uşaq qorxu ilə oyanarmış. Uşaq gecələri yuxu, gündüzləri gülmək görməz olmuş.

Әке-шешесі: «Осы біздің баламызға не болды екен?» – деп, бір күні баласынан сұрайды. Баласы көрген түсін айтады. Әке-шешесі мұны естіп, қатты қорқып, жан-жақтан түс жоритын сәуегей адам іздейді. Бірақ ешбір сәуегей баланың түсін дұрыс жори алмайды.

His parents grew worried. — What’s happening to our son? — they asked. The boy told them about his dream. Hearing this, his parents were horrified. They began to search far and wide for a dream interpreter, a seer, but none could explain the dream’s meaning.

Ota-onasi bir kuni o‘g‘lidan: "Bu bolamizga nima bo‘ldi ekan?" deb so‘rashadi. O‘g‘li ko‘rgan tushini aytadi. Ota-onasi buni eshitib, juda qo‘rqib ketishdi va har tomondan tushni ta’birlaydigan bashoratchini izlashdi. Ammo hech bir bashoratchi bolaning tushini to‘g‘ri talqin qila olmaydi.

Annesi ve babası: “Acaba bizim çocuğumuza ne oldu?” diye, bir gün çocuklarına sormuşlar. Çocuk gördüğü rüyayı anlatmış. Annesi ve babası bunu duymuş, çok korkmuş, dört bir yandan rüya yorumlayan kahin aramışlar. Ama hiçbir kahin çocuğun rüyasını doğru düzgün yorumlayamamış.

ئاتا – ئانا: «مۇشۇ بىزنىڭ بالىمىزغا نېمە بولدىكىن؟» – دەپ، بىر<MS/>پالچى ئادەم ئىزدەيدۇ. بىراق ھېچ بىر <MS/>پالچى بالىنىڭ چۈشىنى دۇرۇس ئۆرۈپ بەرمەيدۇ.

Anası və atası: “Görəsən bizim uşağımıza nə oldu?” deyə, bir gün uşaqlarından soruşmuşlar. Uşaq gördüyü yuxunu danışmış. Anası və atası bunu eşitmiş, çox qorxmuş, dörd bir yandan yuxu yozan kahin axtarmışlar. Amma heç bir kahin uşağın yuxusunu doğru-dürüst yozub bilməmiş.

Ақырында, бір қария сәуегей жорып: – Сол қасқыр сенің балаңды жемей тоқтамайды екен. Тас пен темірден үй салып, соның ішіне қойсаң да ол қасқыр сенің балаңды жейді, беті бері қарап шыққан екен, – дейді. Мұны естіген соң әке-шешесі қатты қорқып жылайды.

At last, an old sage said: — That wolf will not rest until it devours your son. Even if you build a house of stone and iron around him, the wolf will still reach him. His fate has already been sealed. Hearing this, the parents wept bitterly.

Nihoyat, bir keksa bashoratchi: - O‘sha bo‘ri sening bolangni yeyishdan to‘xtamaydi. Tosh va temirdan uy qurib, uning ichiga qo‘ysang ham, u bo‘ri sening bolangni yeydi, uning yuzi yaxshi ko‘rinadi, - deydi. Buni eshitgan ota-onasi qattiq qo‘rqib, yig‘lab yuborishdi.

Nihayet bir yaşlı kahin yorumlayıp: “O kurt senin çocuğunu yemeden durmaz. Taş ve demirden ev yapıp, içine koysan da o kurt senin çocuğunu yer, yüzü sana dönük geliyor,” demiş. Bunu duyunca annesi ve babası çok korkup ağlamışlar.

ئاخىرىدا، بىر قېرىغان <MS/>پالچى ئۆرۈپ: – شۇ بۆرە سېنىڭ بالاڭنى يېمەي توختىمايدىكەن. تاش بىلەن تۆمۈردىن ئۆي سېلىپ، شۇنىڭ ئىچىگە قويساڭمۇ ئۇ بۆرە سېنىڭ بالاڭنى يەيدۇ، بېتى بېرى قاراپ چىققان ئىكەن، – دەيدۇ. بۇنى ئاڭلىغان كېيىن ئاتا – ئانىسى قاتتىق قورقۇپ يىغلايدۇ.

Nəhayət bir yaşlı kahin yozub: “O canavar sənin uşağını yemədən durmaz. Daş və dəmirdən ev edib, içinə qoysan da o canavar sənin uşağını yeyər, üzü sənə dönük gəlir,” demiş. Bunu eşidincə anası və atası çox qorxub ağlamışlar.

– Бұдан құтылуға амал бар ма? – деп – жорушыдан сұрайды. Сонда сәуегей тұрып: – Мүмкін қашып құтылса, ғажап емес, – дейді. Мұны естіген әке-шешесі қалай шыдап отырсын? Баласын қашыруға ат іздейді. Әкесі көп жылқының ішінен баласы мініп қашарлық бір жарамды ат таба алмайды – бәрі де жабы екен. – Балам, өзің барып, тауып мінбесең, саған жарайтын атты мен таба алмадым, – дейді.

So the boy took a bridle in his hand and went to the herd. There was an old herdsman who had tended those horses for many years.

— Bu balodan qutulishga chora bormi? – deb folbindan (joruchidan) so‘raydi. Shunda savagiyturib: – Ehtimol, qochib qutulsa, ajab emas, – deydi. Buni eshitgan ota-onasi qanday chidab o‘tirsin? Bolasini qochirish uchun ot izlaydi. Otasi ko‘p yilqilar ichidan bolasi minib qochadigan bir yaraydigan ot topa olmaydi – hammasi oddiy otlar ekan. – Bolam, o‘zing borib topib minmasang, senga yaraydigan otni men topa olmadim, – deydi."

“Bundan kurtulmanın bir yolu var mı?” diye yorumcudan sormuşlar. O zaman kahin kalkmış ve: “Belki kaçıp kurtulabilir,” demiş. Bunu duyan ebeveynleri nasıl dayanabilirdi ki? Çocuklarını kaçırmak için at aramışlar. Babası birçok atın içinden oğlunun binip kaçabileceği uygun bir at bulamamış, hepsi de cılızmış. “Evladım, kendin gidip bulup binmezsen, sana uygun atı ben bulamadım,” demiş.

– بۇنىڭدىن قۇتۇلۇشقا ئامال بارمۇ؟ – دەپ چۈش ئۆرگۈچىدىن سورايدۇ. شۇندا <MS/>پالچى تۇرۇپ: – مۇمكىن قېچىپ قۇتۇلسا، <FR/>ھەجەپ ئەمەس، – دەيدۇ. بۇنى ئاڭلىغان ئاتا – ئانىسى قانداق چىداپ ئولتارسۇن؟ بالىسىنى قاچىرىشقا ئات ئىزدەيدۇ. ئاتىسى كۆپ ئاتنىڭ ئىچىدىن بالىسى مىنىپ قاچقىدەك بىر ياراملىق ئات تاپالماپتۇ – ھەممىسىمۇ <MS/>ئاددىي ئىكەن. – بالام، ئۆزەڭ بېرىپ، تېپىپ مىنمىسەڭ، ساڭا يارايدىغان ئاتنى مەن تاپالمىدىم، – دەيدۇ.

“Bundan qurtulmağın bir yolu var mı?” deyə yozanından soruşmuşlar. O zaman kahin qalxmış və: “Bəlkə qaçıb qurtula bilər,” demiş. Bunu duyan ebeveynleri nasıl dayanabilirdi ki? Çocuklarını kaçırmak için at aramışlar. Babası birçok atın içinden oğlunun binip kaçabileceği uygun bir at bulamamış, hepsi de cılızmış. “Evladım, kendin gidip bulup binmezsen, sana uygun atı ben bulamadım,” demiş.

Сосын бала қолына жүгенін алып, жылқыға келеді. Көп жылдан бері жылқысын бағып жүрген бір шал бар екен, соған көрген түсін айтып: – Қашып құтылатын маған бір ат тауып берші, – дейді. Сонда шал тұрып:– Шырағым! Мен осы жылқыны баққаныма көп жыл болды. Сені құтқарарлық жүйрік бар деп айта алмаймын, бұл жылқының бәрі де жабы. Жалғыз-ақ осында бір кербесті бар. Оның жабағы күніндегі өлі жүні әлі үстінен түскен жоқ, қырып аларға қызылы жоқ арық, жөнді от оттамайды, бауырынан жарайды да жүреді. Одан үміт қылатыным: түнде жүргенде тұяғынан от шығатын еді. Мен білсем, кербестіденбасқа жылқы құтқара алмас. «Қас тұлпардың баласы аз оттап, көп жусайды, асыл тектің баласы аз сөйлеп, көп тыңдайды» дегендей, сенің бағыңа тұлпар болып шықса, ғажап емес. Не болса да, кербестініұстап мін, – дейді.

The boy told him about his dream and said: — Grandfather, please, help me find a horse that can save me. The old man thought for a while, then said: — Son, I’ve watched these horses for a long time. I can’t say there’s a real racer among them, most are just plain stock. Only one stands out, the dappled bay. He’s thin, his winter coat still clings to him, and he looks dull, as if he has no strength. But there’s something strange about him: at night, sparks fly from under his hooves when he walks. If any horse can save you, it’s him. As the old saying goes, “A noble steed eats little but runs far; a true man speaks little but does much.” Maybe it’s fate, perhaps he’ll prove to be a true tulpar . Whatever happens, take the dappled bay. — Very well, — said the boy. And the old herdsman brought him the dappled horse.

Shundan so‘ng bola qo‘liga yuganini olib, yilqiga keladi. Ko‘p yildan beri yilqilarni boqib yurgan bir chol bor ekan, unga ko‘rgan tushini aytib: – Qochib qutulishim uchun menga bir ot topib bering, – deydi. Shunda chol turib: – Chirog‘im (bolam)! Men shu yilqini boqqanimga ko‘p yil bo‘ldi. Seni qutqara oladigan uchqur ot bor deb ayta olmayman, bu yilqilarning hammasi oddiy otlar. Faqatgina shu yerda bir jiyron qashqa bor. Uning toychalik paytidagi o‘lik yunglari hali ustidan tushmagan, qirtishlab olarli eti yo‘q oriq, tuzuk-quruq o‘t ham yemaydi, qorni yer chizib zo‘rg‘a yuradi. Undan umid qilayotganim: tunda yurganda tuyog‘idan olov chiqardi. Men bilsam, shu jiyron qashqadan boshqa ot seni qutqara olmas. "Asil tulporning bolasi oz o‘tlab, ko‘p kavshaydi, asil naslning bolasi oz so‘zlab, ko‘p tinglaydi" deganlaridek, sening baxtingga tulpor bo‘lib chiqsa, ajab emas. Nima bo‘lganda ham, shu jiyron qashqani ushlab min, – deydi

Sonra çocuk eline yularını alıp atların yanına gelmiş. Uzun yıllardır atlarına bakan bir yaşlı adam varmış, ona gördüğü rüyayı anlatmış: “Kaçıp kurtulabileceğim bir at bulur musun bana?” diye sormuş. O zaman yaşlı adam kalkıp: “Evladım! Ben bu atlara epeydir bakıcılık yapıyorum. Seni kurtaracak hızlı bir at var diyemem, atların hepsi de cılız. Yalnızca burada bir doru var. Onun yavru günündeki öyünü hala üzerinden düşmedi, et alacak eti yok, zayıf, doğru düzgün ot otlamaz, karnından yaralı da gezer. Ondan umut etmemin sebebi: geceleri yürürken tırnağından ateş çıkarır. Bildiğim kadarıyla, dorudan başka at kurtaramaz. ‘Asil atın yavrusu az otlar, çok sakindir, asil soylunun yavrusu az konuşur, çok dinler’ dedikleri gibi, senin bahtına tulpar (burak) olup çıkarsa, şaşırtıcı olmaz. Ne olursa olsun, doru atı yakalayıp bin,” demiş.

شۇنىڭدىن كېيىن بالا قولىغا ئېگەرنى ئېلىپ، ئاتقا كېلىدۇ. كۆپ يىلدىن بېرى ئېتىنى بېقىپ يۈرگەن بىر <MS/>بوۋاي بار ئىكەن، شۇنىڭغا كۆرگەن چۈشىنى ئېيتىپ: – قېچىپ قۇتۇلىدىغان ماڭا بىر ئات تېپىپ بەرگىنە، – دەيدۇ. شۇندا <MS/>بوۋاي تۇرۇپ: – چىرىغىم! مەن مۇشۇ ئاتنى باققىنىمغا كۆپ يىل بولدى. سېنى قۇتۇلدۇرىدىغان يۈگۈرۈك بار دەپ ئېيتالمايمەن، بۇ ئاتنىڭ ھەممىسىمۇ ئاددىي. يالغۇزلا مۇشۇ يەردە بەش ياشلىق <MS/>تورۇق ئات بار. ئۇنىڭ دەسلەپكى كۈنىدىكى ئۆلۈك يۇڭى تېخى ئۈستىدىن چۈشكىنى يوق، قىرىپ ئالارغا قىزىلى يوق ئورۇق، دۇرۇسلاپ ئوتلىمايدۇ، تېنىدىن يارىتىلغاندەك يۈرىدۇ. ئۇنىڭدىن ئۈمۈت قىلىدىغىنىم: كېچىسى يۈرگەندە تۇيىغىدىن ئوت چىقىدىغان ئىدى. مەن بىلسەم، <MS/>تورۇق ئاتتىن باشقا ئات قۇتقۇرالمايدۇ. «<MS/>قاش تۇلپارنىڭ بالىسى ئاز ئوتلاپ، كۆپ ماڭىدۇ، ئېسىل نەسىلنىڭ بالىسى ئاز سۆزلەپ، كۆپ تىڭشايدۇ» دېگەندەك، سېنىڭ بەختىڭگە تۇلپار بولۇپ چىقسا، <FR/>ھەجەپ ئەمەس. نېمە بولسىمۇ، <MS/>تورۇق ئاتنى تۇتۇپ مىنگىن، – دەيدۇ.

Sonra uşaq əlinə yüyənini alıb atların yanına gəlmiş. Uzun illərdir atlarına baxan bir yaşlı kişi varmış, ona gördüyü yuxunu danışmış: “Qaçıb qurtula biləcəyim bir at taparsan mənə?” deyə soruşmuş. O zaman yaşlı kişi qalxıb: “Ay bala! Mən bu atlara çoxdan baxıcılıq edirəm. Səni xilas edəcək cəld bir at var deyə bilmərəm, atların hamısı da cılızdır. Yalnızca burada bir dor atı var. Onun bala günündəki öyünüsü hələ üstündən düşməyib, ət alacaq əti yoxdur, zəifdir, düz-əməlli ot otlamaz, qarnından yaralı da gəzər. Ondan ümid etməyimin səbəbi: gecələr yeriyəndə dırnağından od çıxarır. Bildiyim qədərilə, dor atdan başqa at qurtara bilməz. ‘Əsil atın balası az otlayar, çox sakitdir, əsil nəslin övladı az danışar, çox dinlər’ dedikləri kimi, sənin bəxtinə tülpar (buraq) çıxarsa, təəccüblü olmaz. Nə olursa olsun, dor atı tutub min,” demiş.

Бала кербестіні жүгендеп, үйіне алып келіп, әке-шеше, ел-жұртымен қоштасып, жолға шығады.

The boy saddled the dapple-gray horse and brought it home. He said goodbye to his parents, relatives, and fellow villagers, then set out on his journey.

Bola karbestini jilovlab, uyiga olib keladi, ota-onasi va qarindoshlari bilan xayrlashib, yo‘lga chiqadi.

Çocuk doru atı yularlayıp evine getirmiş, ebeveynleriyle, halkıyla vedalaşıp yola çıkmış.

بالا تورۇق ئاتنى ئېگەرلەپ، ئۆيىگە ئېلىپ كېلىپ، ئاتا – ئانا، ئەل – يۇرتى بىلەن خوشلىشىپ، يولغا چىقىدۇ.

Uşaq qızılı rəng atı yularlayıb evinə gətirmiş, valideynləriylə, xalqı ilə vidalaşıb yola çıxmış.