Корпустан іздеу

Тұтас ақ шүберек жамылғандай жер бетінде жұқа ғана қар жатыр. Қар бетінде Жолбарыс пен оның қандықол қарақшыларының іздері ғана көрінеді. Олардан өзге бұл әлемде тірі жан атаулы қалмағандай, не ұшқан құс көрінбейді, не жүгірген аң іздері білінбейді. Бейне бүкіл тіршілік атаулы тыныс алуын бір сәт тоқтатып, үш баланы сынапбағу үшін қатып қалғандай. Өрт шалып, шала жанған киіздерді қағып-сілкіп, астарына тоқым, үстеріне жамылғы болу үшін жинап алған еді. Алайда олар да мына қара суықта пана болар емес. Түйе үстіндегі қимылсыз денелері тоңазып, бір-біріне одан бетер бұйыға түсті. Қас қылғандай түс қайта қар жауа бастады да, көп ұзамай жалғыз жолбасшы боларлық қарақшылардың іздерін де ізім-ғайым өшірді.

A thin layer of snow lay across the land, like a blanket of white cloth. Only one set of tracks marked the ground - those of Jolbaris and his cruel men. It was as if no other living being remained in the world. No birds flew. No animals ran. All of nature seemed to have stopped breathing, holding its silence just to watch these three children. They had gathered scraps of scorched felt from the ruined village - hoping to use them as saddle blankets or something to cover themselves - but even that couldn’t keep the bitter cold away. The children grew quieter, huddling closer together atop the camel, their bodies stiff from the freezing air. Then, as if to challenge their strength, snow began to fall again. It quickly covered the only path they could follow - the bandits’ trail.

Yer yuzida xuddi butun oq mato bilan qoplangandek yupqa qor yotibdi. Qor ustida faqat Yo‘lbars va uning qonxo‘r qaroqchilarining izlari ko‘rinadi. Go‘yo bu dunyoda ulardan boshqa tirik jon qolmagandek, na uchayotgan qushlar, na yugurgan hayvon izlari ko‘rinadi. Go‘yo barcha tirik mavjudotlar nafas olishni to‘xtatib, uchta bolani sinab ko‘rish uchun qotib qolgandek. Yong‘in natijasida chala yongan kigizlarni qoqib-silkitib, astarlariga to‘qima va ustlariga yopinchiq qilish uchun yig‘ib qo‘yishgan edi. Biroq ular ham bu sovuqda boshpana topolmaydilar. Tuya ustidagi harakatsiz tanalar muzlab, bir-biriga yanada yaqinlashdi. Peshindan keyin qor yog‘a boshladi va tez orada qaroqchilarning yagona yo‘lboshchisi bo‘lgan izlarini butunlay yo‘q qildi.

Tüm topraklar üzerinde beyaz bir bez örtmüş gibi ince bir kar vardı. Kar üzerinde sadece Jolbarıs'ın ve kanlı askerinin izleri görünüyordu. Onlardan başka, bu dünyada yaşayan tek bir canlı kalmamış gibi, ne uçan bir kuş görünüyordu, ne de koşan bir hayvanın izleri... Sanki üç çocuğu sınamak için tüm canlılar bir an nefes almayı kesmiş, donmuş gibiydi. Çocuklar yangında tamamen yanmamış keçeleri çırpıp, altlarına oturak, üzerlerine örtü yapmak için toplamışlardı. Ancak, bu soğukta da bir sığınak olabilecek gibi durmuyor. Devenin üzerindeki hareketsiz bedenleri donmuş, birbirlerine daha da sokulmuşlardı. Tam o sırada, kar yeniden yağmaya başladı ve çok geçmeden tek rehber olan haydutların izlerini de tamamen sildi

تۇتاش ئاق پارچە رەخت يېپىلغاندەك يەر بېتىدە ئىنچىككىنە قار ياتىدۇ. قار بېتىدە جولبارىس بىلەن ئۇنىڭ قانلىق قول قاراقچىلىرىنىڭ ئىزلىرىلا كۆرۈنىدۇ. ئۇلاردىن باشقا بۇ ئەلەمدە تىرىك جانلىق قالمىغاندەك، يە ئۇچقان قۇش كۆرۈنمەيدۇ، يە يۈگەرگەن ھايۋان ئىزلىرى بىلىنمەيدۇ. تەسۋىر پۈتكۈل تىرىكچىلىك بارلىقى تىنىچ ئېلىشقا بىر پەيت توختىتىپ، ئۈچ بالىنى سىناپ بېقىش ئۈچۈن قېتىپ قالغاندەك. ئوت ئېلىپ، چالا كۆيگەن <MS/>كىگىزلەرنى قېقىپ-سىلكىپ، ئاستىغا توقۇم، ئۈستىگە يېپىنچە بولۇش ئۈشۈن يىغىپ ئالغان ئىدى. ئەتراپمۇ ئۇلارغا مونۇ قارا سوغدا پانا بولار ئەمەس. <MS/>تۆگە ئۈستىدىكى ھەرىكەتسىز تەنلىرى مۇزلاپ، بىر-بىرىگە ئۇنىڭدىن بېتەر ئاستۇ ھەرىكەتكە چۈشتى. قەست قىلغاندەك تۈس قايتىدىن قار يېغىشقا باشلىدىدە، كۆپ ئۆتمەي يالغۇز يولباشچى بولۇۋاتقان قاراقچىلارنىڭ ئىزلىرىنىمۇ <FR/>يوقىتىپ ئۆچەردى.

Bütün torpaqlar sanki üstündən ağ bir parça çəkilmiş kimi nazik qarla örtülmüşdü. Qarın üstündə yalnız Colbarıs və onun qanlı əsgərlərinin izləri görünürdü. Ondan başqa, bu dünyada sanki heç bir canlı qalmamışdı – nə bir uçan quş, nə də qaçan bir heyvanın izi vardı... Elə bil, bu üç uşağı sınağa çəkmək üçün bütün canlılar bir anda nəfəsini tutub donmuşdu. Uşaqlar yanğından tam yanmamış keçələri silkələyib altlarına oturacaq, üstlərinə örtük etmək üçün toplamışdılar. Amma bu soyuqda onların sığınacaq olacağına bənzəmirdi. Dəvənin üstündə hərəkətsiz oturan bədənləri donmuş, bir-birlərinə daha da sıx bürünmüşdülər. Elə bu vaxt, yenidən qar yağmağa başladı və çox keçmədən yeganə bələdçi olan quldur izlərini tamamilə örtdü.

Таң бозара шаңқ еткен дауыстан үшеуі де шошып кетті. Түйе де бауырына тыққан басын көтерпі, шың басына бақырая қарады. Көз ұшында бүркітке ұқсас үлкен құс ұшып барады екен.

Just before dawn, a sharp, piercing cry startled all three of them. The camel raised its head from beneath its chest and stared toward the mountaintop. In the distance, a large bird - like an eagle - was flying.

Tongda uchovlari ham qichqiriqdan qo‘rqib ketishdi. Tuya ham bag‘riga bosgan boshini ko‘tarib, cho‘qqiga tikildi. Ko‘z uchida burgutga o‘xshash katta qush uchib ketayotgan edi.

Sabahleyin gün ağarırken, şangırtı sesinden üçü de irkildi. Deve de başını bağrına soktuğu yerden kaldırıp, tepeye dik dik baktı. Uzakta kartala benzeyen büyük bir kuş uçuyordu.

<MS/>تاڭ ئاتقاندا چاڭق قىلغان ئاۋازدىن ئۈچىلىسى چۆچۈپ كەتتى. <MS/>تۆگىمۇ قوينىغا تىققان بېشىنى كۆتۈرۈپ، چوققا بېشىغا پاقىراپ قارىدى. كۆز ئالدىدا بۈركۈتكە ئوخشاش يوغان قۇش ئۇچۇپ بارىدىكەن.

Səhər gün ağaranda şıqqıltı səsindən üçü də diksindi. Dəvə də başını sinəsinə sıxdığı yerdən qaldırıb təpəyə dik baxdı. Uzaqda qartala bənzəyən böyük bir quş uçurdu.

– Мынау сақалтайдың дауысы емес пе екен, – деп Абдулхадім орнынан атып тұрды, – әкем бұл құс жайлы көп айтатын. Демек, енді өлмейміз, мен қазір тамақ тауып келемін.

-That’s the call of a bearded vulture! -Abdulhadim exclaimed, jumping to his feet. My father used to tell me about this bird. It means we’re not going to die. I’ll find food today!

- Bu soqolli qushning ovozi bo‘lsa kerak, - dedi Abdulxodim o‘rnidan sapchib turib, - otam bu qush haqida ko‘p gapirardi. Demak, endi o‘lmaymiz, men hozir ovqat topaman.

Bu sakallı akbabanın sesi değil mi? – diye Abdulhadim yerinden fırladı. “Babam bu kuş hakkında çok şey anlatırdı. Artık ölmeyeceğiz, ben şimdi yemek bulmaya gidiyorum.

– مونۇ <MS/>غېجىر سالۋانىڭ ئاۋازى ئەمەسمىكەن، – دەپ ئابدۇلخادىم <FR/>ئورنىدىن ئېتىلىپ تۇردى، – دادام بۇ قۇش توغرىلىق كۆپ ئېيتىدىغان. دېمەك، ئەمدى ئۆلمەيمىز، مەن ھازىر تاماق تېپىپ كېلىمەن.

Bu, saqqallı leşyeyənin səsi deyilmi? – deyə Abdulhədim yerindən dik atıldı. – Atam bu quş haqqında çox danışardı. Artıq ölməyəcəyik. Mən indi yemək tapmağa gedirəm!

– Бұл құсты кайдан білесің? – деп сұрай бастады.

-Where do you know this bird from, anyway?

- Bu qushni qayerdan bilasan? - deb so‘ray boshladi.

Bu kuşu nereden biliyorsun? – diye sormaya başladılar.

– بۇ قۇشنى قەيەردىن بىلىسەن؟ – دەپ سوراشقا باشلىدى.

Bu quşu haradan tanıyırsan?

– Әкем айтатын, бірде Бөке батырдың қолы жаудан қашқанда тау ішін паналап жүріп әбден ашығады. Бір тастың тасасына жетіп, енді өлдік-ау деп бұратылып жатса, төбелерінен бірнеше кұс ұшып келіп, кезек-кезек жіліншіктер тастайтын көрінеді. Ол жіліктер тасқа соғылып, қақ бөлінеді де, жілік майы шашылып қалады екен. Олар сол жілік майымен қоректенеді екен ғой. Сонда оншақты кісі осы құстың лактырған сүйектерін теріп жеп аман қалыпты. Сақалтай – кішкене қара сақалы бар бүркіт тектес жыртқыш құс. Тек адам аяғы баспайтын кұз-жартастарда, биік тауларда өмір сүреді дейтін.

My father used to say that once, when Boke Batyr’s men were fleeing an enemy, they ended up starving in the mountains. Just when they thought they were going to die, a group of birds appeared above them and began dropping shank bones from the sky. The bones smashed on the rocks and cracked open, releasing marrow. The men survived by eating that marrow. They said it was the bearded vulture - a bird that looks like an eagle with a small dark beard. It only lives in remote cliffs and high mountains, places people can’t reach.

- Otamning aytishicha, bir kuni Bo‘ke botirning qo‘shini dushmandan qochganda, u tog‘da yashirinib, juda och qolgan. Bir toshning orqasiga o‘tib, endi o‘lamiz deb aylanayotganlarida, bir nechta qushlar ularning tepasidan uchib kelib, navbatma-navbat boldirlarini tashlashar ekan. Bu suyaklar toshga urilib, ikkiga bo‘linadi va suyak yog‘i sochilib ketadi. Ular o‘sha suyak yog‘i bilan oziqlanadi. O‘shanda o‘nlab odamlar bu qushning suyaklarini terib yeb, omon qolishgan. Soqoltoy - kichik qora soqolli burgutga o‘xshash yirtqich qush. Faqat odam oyog‘i yetmaydigan qoyalarda, baland tog‘larda yashaydi, deyishardi.

Babam anlatırdı, bir ara Böke bahadırın askeri düşmandan kaçtıklarında, dağ içini sığınarak dolaşır ve iyice acıkır. Bir taşın arkasına sığınıp, artık ölüyoruz dediklerinde, tepelerinden birkaç kuş geçip, sırayla ilikleri atıyormuş. O ilikler taşa çarpıp ikiye ayrılır ve ilik yağı saçılırmış. Onlar da o ilik yağıyla beslenirmiş. O zaman on kadar kişi bu kuşun attığı kemikleri toplayıp yiyerek sağ kalmış. Sakallı akbaba – küçük, kara sakalı olan kartal türü bir yırtıcı kuş. Sadece insan ayağı basmayan kayalık yüksek dağlarda yaşar diyordu.

– دادام ئېيتىدىغان، بىردە <MS/>بۆكې باتۇرنىڭ ئەسكىرى دۈشمەندىن قاچقاندا تاغ ئىچىنى پانالاپ يۈرۈپ قوساقلىرى ئاچقان ئىدى. بىر تاشنىڭ پاناسىغا يېتىپ، ئەمدى ئۆلدۇق-ەي دەپ بوغۇلۇپ ياتسا، تۆپىلىرىدىن بىر نەچچە قۇش ئۇچۇپ كېلىپ، نوۋەت-نوۋەت سىڭىرلارنى تاشلايدىغان كۆرۈنىدۇ. ئۇ <MS/>ئىلىكلار تاشقا ئۇرۇلۇپ، قاق بۆلۈنىدۇدە، <MS/>ئىلىك مېيى<MS/> چېچىلىپ قالىدۇ ئىكەن. ئۇلار شۇ ئىلىك مېيى بىلەن ئوزۇقلىنىدىغان ئىكەنغۇ. شۇندا ئونچە كىشى مۇشۇ قۇشنىڭ تاشلىغان سۈيەكلىرىنى تېرىپ يەپ ئامان قېلىپتۇ. <MS/>غېجىر سالۋا – كىچىككىنە قارا ساقىلى بار بۈركۈت ئوخشاش يىرتقۇچ كۇش. پەقەت <FR/>ئادەم ئايىغى باسمايدىغان قىيا-يارتاشلاردا، ئېگىز تاغلاردا ئۆمۈر سۈرىدۇ دەيدىغان.

Atam danışardı, bir dəfə Böke bahadırın əsgərləri düşməndən qaçarkən dağlara sığınıb, gizlənərək dolaşır və bərk ac qalırlar. Bir qayanın arxasına sığınıb “Artıq öləcəyik,” – dedikləri anda, başları üzərindən bir neçə quş uçub, ard-arda sümüklərin iliyini atırmış. O iliklər qayaya çırpılıb iki yerə ayrılır və içindəki yağ ətrafa saçılırmış. Onlar da həmin ilik yağı ilə qidalanaraq sağ qalıblar. O vaxt on nəfər qədər adam bu quşun atdığı sümükləri yığıb yeyərək ölümdən xilas olub. Saqqallı leşyeyən – kiçik, qara saqqalı olan, qartal növü yırtıcı bir quşdur. Atam deyirdi ki, yalnız insan ayağı dəyməyən qayalı, yüksək dağlarda yaşayır.

Нұрғанат құс ұйқы екен, тез оянып, жастықтан басын жұлып алды. Бұл итте бәтуа жоқ, түк болмағандай ыржалақтап күліп отыр.

A light sleeper, Nurǵanat woke at once, jerking his head off the pillow. The rascal just grinned as if nothing had happened.

Nurg'anat qush uyqu ekan, tezda uyg‘onib, yostiqdan boshini silkib ko‘tardi. Bu itda fayz yo‘q, hech narsa bo‘lmaganday tirjayib kulib o‘tiribdi..

Nurğanat hafif uyuyormuş, hemen uyandı, başını yastıktan fırlattı. Bu adamda ciddiyet yok, hiçbir şey olmamış gibi sırıtıyor.

نۇرغانات <FR/>قۇش ئۇيقىسى ئىكەن، دەرھال ئويغىنىپ، ياستۇقتىن <FR/>بېشىنى كۆتەردى. بۇ ئىشتتا بەت يوق، ھېچ بولمىغاندەك مىيىغىدا كۈلۈپ ئولتۇرىدۇ.

Nurğanat azca yuxuda imiş, dərhal oyandı, başını yastıqdan qaldırdı. Bu adamda ciddilik yoxdur, heç nə olmamış kimi gülümsəyirdi.

Бұл уақытқа шейін Қасымды қайғы, жазықсыздық, ашу жетелеп дедектетіп келіп еді. Бұдан бұрын қайта қайту, Исаның пішінін көруден де өлімді таңдап алатындай еді. Сол күй қорқынышты ойлатпай алып кетіп еді. Қазіргі уақытта қараңғы түннің қара желі қатайып, түн түсі суи бастаған сайын, Қасымның жүрегі қалтырап, шошынып, елеңдеп келе жатты. Оның үстіне алыстағы бұлт жиі-жиі күркіреп, күн жарқылдайды. Түнгі тау, қара жартас алыстан перілер мекеніндей болып – жарқ етіп, қайта қараңғылыққа батып жоғалады. Түн қараңғылығы жалт еткен жарықты тездетіп, жалмауыздайбасып қалады. Таудың қараңғы сырлы сайлары жартастың қалың көлеңке басқан қара күйедей тұңғиық қап-қара беттері түндегі таудың қараңғы пәлелерін ішіне бүгіп жиып тұрғандай көрінеді... Тоғайда да қалың жапырақтың арасында қара бірдеме жасырынып, әлденені күтіп тұрғандай. Әрбір түптің астынан қара түннің тұңғиық, суық. терең, қара көздері мың сан болып қадалып қарап тұрғандай ... Биік тау, мықты қара жартас, бұралған тоғай мен майысқан шалғын – барлығы да түн мезгілінде Қасымның көзіне жат болып кеткендей көрінеді. Тас қабақты, жұлдыз көзді, түндей қара түсті қара кемпір тау ішін құйындай құтырып, кезіп жүргендей. Қара желімен «әпсін» оқып үшкіріп тұрғандай. Дүниені тас қып қатырып, тылсым буғандай. Түн тыныштығын ұйқылы қанатын жалпылдатып қағып ұшқан жалғыз ғана қарақұс бұзады. Сондықтан оның атын жынды құс қойған. Осы сияқты ауыр мезгілде Қасымды тау ішінде жетімдік қайғысы жан ұшыртып алып келе жатты... Бір мезгілде, Қасым қорқып, дірілдеген жүрекпен маңайына жалтаңдап әр нәрседен үркіп келе жатқанда, күн жарқ етті. Сол уақытта жол жиегіндегі бір кішкене тоғайға келіп қалып еді. Оқыста көзін жұмдырып, шошытып қалған жарықтың ішінде Қасым көз алдынан елбеңдеп жөнелген бір нәрсенің түсін шалып қалды. Шошынып, өне бойы мұздап, жүрегі лүпілдеп соғып кетті. Бұл кеткен сол тоғай ішінен ұшқан жынды құс еді.

Up until now, grief, injustice, and anger had driven him forward relentlessly. He had been in such a state that he would have chosen death over turning back and seeing Isa’s face again. That torment had carried him on without leaving room for fear. But now, as the black night’s cold wind grew stronger and the darkness deepened, Qasym’s heart began to tremble, and he moved in fear and dread. To make it worse, thunder rumbled again and again in the distant clouds, lightning flashing. The night mountain, with its dark cliffs, seemed like a dwelling place of spirits–flaring up bright for an instant, then sinking back into darkness. The flashes of light only made the blackness fall heavier, as if devouring it like a monster. The mountain’s shadowed ravines, their rock faces dark as soot, seemed to hold within them all the night’s sinister beings. In the thickets too, among the thick leaves, it was as if something dark was hiding, waiting. From every bush the night’s deep, cold, black eyes seemed to stare–thousands upon thousands of them. The high mountains, the mighty black cliffs, the twisted groves and bent meadows–all appeared strange and hostile to Qasym in the night. It was as though some black hag with stony brows and starry eyes, dark as night, was raging through the mountains like a whirlwind. As though with the night wind she muttered spells, cursing, freezing the world solid, sealing it in mystery. Only the heavy wingbeats of a lone black vulture, disturbing the night’s silence, broke the stillness. That was why people called it the “mad bird.” In this oppressive moment, orphanhood’s grief was driving Qasym desperately onward through the mountains… Then, as he stumbled on, trembling, darting fearful glances around him, lightning flashed. At that very instant he had come upon a small grove by the roadside. In the sudden blaze of light that blinded and terrified him, Qasym caught a glimpse of something fluttering away before his eyes. His body froze with fear, his heart thudding wildly. It was the mad bird flying out from the grove.

Bu vaqtga qadar Qosimni qayg‘u, begunohlik va g‘azab sudrab, goh u yoqqa, goh bu yoqqa yetaklab kelardi. Bundan oldin u orqaga qaytishdan yoki Isoning qiyofasini ko‘rishdan ko‘ra o‘limni tanlagudek holatda edi. O‘sha ruhiy holat uni qo‘rqinchli o‘ylar ichiga olib kirib ketgan edi. Hozir esa qorong‘i tunning sovuq shamoli kuchayib, tun tobora sovuqlasha boshlagan sayin Qosimning yuragi titrab, qo‘rqib, sergak bo‘lib kelardi. Bundan tashqari, uzoqdagi bulutlar tez-tez gumburlab, chaqmoq chaqardi. Tungi tog‘lar va qora qoyalar goh yorishib, goh yana qorong‘ilikka cho‘mib yo‘qolardi. Tun qorong‘iligi har bir chaqnashni tezda yutib yuboradigan yovuz kuchdek edi. Tog‘lar, chuqur soylar qorong‘i tubsizlikdek ko‘rinib, tunning yashirin dahshatlarini o‘z ichiga yashirgandek tuyulardi.To‘qayda ham qalin barglari orasida nimadir yashirinib, nimanidir kutib turgandek edi. Har bir buta ostidan minglab sovuq, chuqur, qorong‘i nigohlar unga tikilib turgandek tuyulardi. Baland tog‘lar, qora qoyalar, egilgan to‘qay va mayin o‘tlar bu qorong‘ida Qosimga begona bo‘lib ko‘rindi. Tosh qovoqli, yulduzdek ko‘zli, tun kabi qora tusli qora kampir tog‘lar orasida dovuldek quturib kezib yurgandek edi. U qora shamoli bilan afsun o‘qib, dam solib turgandek tuyulardi. Go‘yo dunyo muzlab qolgandek, qandaydir kuch uni qotirib qo‘ygandek edi. Tunni faqatgina bir qora qush qanot qoqib buzardi. Shuning uchun uni jinni qush deb atashardi. Shunday og‘ir va qo‘rqinchli paytda Qosimni yetimlik qayg‘usi tog‘ ichida sudrab borardi. Birdan chaqmoq chaqdi. Yo‘l chetidagi kichkina to‘qayga kelib qolgan edi. Yorqin chaqnashdan cho‘chib ko‘zini yumdi. Shu lahzada ko‘z oldidan bir narsa lip etib o‘tib ketgandek bo‘ldi. U dahshatdan butun vujudi muzlab, yuragi qattiq ura boshladi. Bu to‘qaydan uchib chiqqan jinni qush edi.

Şimdiye dek Kasım’ı keder, suçsuzluk duygusu ve içten içe kabaran bir öfke adım adım peşinden sürüklemişti. O dakikaya dek, dönüş düşüncesi bile ürkütücüydü. İsa’nın sert yüzüyle bir kez daha karşılaşmaktansa, karanlık bir ölümü yoldaş edinmek ister gibiydi. O ruh hâli, zihninde korkuya yer bırakmadan alıp götürmüştü onu. Şu anda, gece karanlığının soğuk rüzgârı şiddetini artırdıkça, Kasım’ın yüreği titriyor, ürküyor, tedirginlikle etrafına bakınıyordu. Üstelik uzaklarda bulutlar sık sık gürleyip, şimşekler çakıyor. Gece dağları, karanlık kayalıklarıyla birlikte peri yurdunu andırarak bir an aydınlanıyor, sonra yeniden karanlığın içine gömülüyordu. Gecenin zifiri karanlığı, çakan her şimşeği anında yutup, bir cadı gibi üstüne çökerdi. Dağın derin, sırlarla dolu vadileri, kalın kayaların gölgesine bürünmüş kara bir örtüye dönüşmüş, gecenin bütün karanlık sırlarını içinde saklıyor gibiydi. Sanki koruluktaki kalın yaprakların arasında karanlık bir varlık saklanıyor, pusuda bekliyordu. Her çalının dibinden gecenin dipsiz, soğuk ve derin karanlık gözleri binlercesiyle ona dikilmiş gibi hissediliyordu… O heybetli dağlar, katı siyah kayalar, kıvrım kıvrım uzanan orman ve boynu bükük çayırlar... Gecenin karanlığında, Kasım’ın gözünde artık bambaşka ve yadırgatıcı bir hâle bürünmüştü. Sert bakışlı, gözleri yıldız gibi parlayan, gecenin kendisi kadar kara bir kadın, dağın koynunda bir hortum gibi dolanıp duruyordu sanki. Kara yeliyle bir masal okur gibi üflüyor, dünyayı donmuş bir sessizliğe kilitliyordu. Geceyi yaran tek ses, kanat çırpışlarıyla uykulu sessizliği delen kara kuşundur. Bu yüzden ona halk “deli kuş” adını vermiştir. Bu kasvetli vakitte, yetimlik yüreğini dağ gibi ezen bir kederle Kasım, dağların içinde adeta can havliyle savruluyordu. Tam da yüreği korkuyla çarpıyor, gözleri telaşla etrafı tararken, Kasım aniden çakan bir şimşekle irkildi. Işıkla irkildiği anda, yol kıyısındaki küçük koruluğa varmıştı. O anda gözlerinin önünden geçen belli belirsiz bir sılueti fark etti Kasım. Ürperdi, iliğine kadar dondu, kalbi deli gibi atmaya başladı. Meğer az önce gözüne ilişen, çılgınca havalanan o yaratık, koruluğun içinden fırlayan bir deli kuşmuş.

بۇ ۋاقىتقىچە قاسىمنى قايغۇ، ئەيىپسىزلىك، ئاچچىقى يېتىلەپ ئىشتىرىپ كەلگەن ئىدى. بۇنىڭدىن بۇرۇن قايتىدىن قايتىش، ئىسانىڭ شەكلىنى كۆرۈشتىن <MS/>ئۆلۈمنى تاللاپ ئالالايدىغاندەك ئىدى. شۇ ھالەت قورقۇنۇچنى ئويلاتماي ئېلىپ كەتكەن ئىدى. ھازىرقى ۋاقىتتا قاراڭغۇ كېچىنىڭ قارا شامىلى كۈچىيىپ، كېچە رەڭگى سوغاقلاشقانسىرى، قاسىمنىڭ <FR/>يۈرىكى تىتىرەپ، چۆچۈپ، ئارانلا كېلىۋاتاتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە يىراقتىكى بۇلۇت پات-پات گۈلدۈرلەپ، چاقماق چېقىۋاتاتتى. كېچىدىكى تاغ، قارا <MS/>يارتاش يىراقتىن <MS/>پېرىلەر ماكانىدەك بولۇپ پارىلداپ، قايتىدىن <FR/>قاراڭغۇلۇققا سىڭىپ يوقاپ كېتىدۇ. تۈن قاراڭغۇلىقى يالت ئەتكەن يورۇقنى چاپسانلىتىپ، <MS/>يالماۋۇزدەك <FR/>بېسىپ قالىدۇ. تاغنىڭ قاراڭغۇ سىرلىق سايلىرى <MS/>يارتاشنىڭ قېلىن كۆلەڭكە باسقان قارا كۈيدەك چوڭقۇر قاپ-قارا ئۈزلىرىكېچىدىكى تاغنىڭ قاراڭغۇ پەللىلىرىنى <FR/>ئىچىگە قاتلاپ يىغىپ تۇرغاندەك كۆرۈنىدۇ... <MS/>دەرەخزارلىقمۇ قېلىن يوپۇرماقنىڭ ئارىسىدا قارا بىر نېمە يوشۇرۇنۇپ، بىر نېمىنى كۈتۈپ تۇرغاندەك. ھەر بىر تۈپنىڭ ئاستىدىن قارا كېچىنىڭ چوڭقۇر، سوغاق، قارا كۆزلىرى مىڭ سان بولۇپ <MS/>قادىلىپ قاراپ تۇرغاندەك... ئېگىز تاغ، كۈچلۈك <MS/>يارتاش ،<MS/>بۇرالغان دەرەخزارلىق بىلەن <MS/>ئەگمە يايلاق - بارلىقى كېزە مەزگىلىدە قاسىمنىڭ كۆزىدە يات بولۇپ كەتكەندەك كۆرۈنىدۇ. تاش قاپاقلىق، يۇلتۇز كۆزلۈك، كېچىدەك قارا رەڭلىك <MS/>قارا موماي تاغ ئىچىدە قۇيۇندەك قۇتراپ، كېزىپ يۈرگەندەك. قارا شامىلى بىلەن «<MS/>ئەپسۇن» ئوقۇپ <MS/>ئۇچقىتقپ تۇرغاندەك. <MS/>دۇنيانى تاش قىلىپ قاتۇرۇپ، <MS/>بىر تىلسىمغا چۆمگەندەك. كېچە جىم-جىتلىقىنڭ ئۇيقۇلۇق قانىتىنى يېيىپ قېقىپ ئۇچقان يالغۇزغىنە <MS/>قارا قۇش بۇزىدۇ. شۇڭلاشقا ئۇنىڭ ئېتىنى <MS/>ساراڭ قۇش دەپ قويغدن. مۇشۇنقڭغا ئوششاش ئېغىر مەزگىلدە قاسىمنى تاغ ئىچىدە <MS/>يېتىملىق قايغۇسى <FR/>جان ئۇچارتىپ كېلىۋاتاتتى... بىر ۋاقىتتا، قاسىم قورقۇپ، تىترىگەن يۈرەك بىلەن ئەتراپىغا چۆچۈپ قاراپ ھەر نەرسىدىن ئۈركۈپ كېلىۋاتقاندا، قاتتىق چاقماق چاقتى. شۇ ۋاقىتتا يول چېتىدىكى بىر كىچىككىنە <MS/>چاتقاللىققا كېلىپ قالغان ئىدى. جىددىيلىق بىلەن كۆزۈنى ياپقۇزۇپ چۆچۈتۈپ قالغان يورۇقنىڭ ئىچىدە قاسىم كۆز ئالدىدىن باش قايدۇرۇپ يۆنەلگەن بىر نەرسىنىڭ <FR/>رەڭگىنى كۆرۈپ قالدى. چۆچۈپ، <FR/>پۈتكۈل تېنى مۇزلاپ ، <FR/>يۈرىكى لۈپىلدەپ سوقۇپ كەتتى. بۇ كەتكەن شۇ <MS/>چاتقاللىق ئىچىدىن ئۇچقان <MS/>ساراڭ قۇش ئىدى.

Bu vaxta qədər Qasımı kədər, məsumluq və qəzəb idarə edirdi. Əvvəllər o, İsanın surətini görməkdənsə, geri qayıtmaqdansa ölümü seçəcəkmiş kimi idi. Bu ruh halı onu düşünmədən aparmışdı. İndi qaranlıq gecənin qara küləyi gücləndikcə, gecə sönməyə başladıqca Qasımın ürəyi titrəyir, təlaşa düşür, narahatlığı daha da artırdı. Üstəlik, uzaq buludlar getdikcə daha tez-tez gurlayır, günəş parlayırdı. Gecə dağı, qara qaya sanki uzaqdan pəri məskəni kimi parlayır, sonra yenidən qaranlığa qərq olur. Gecənin qaranlığı parlayan işığı sürətləndirdi, onu çovğun kimi alt-üst etdi. Qayanın qalın kölgələri ilə örtülmüş qara his kimi dağın qaranlıq, sirli yarğanları sanki gecələr dağın qaranlıq bədbəxtliklərini gizlədirdi... Meşədə də qalın yarpaqların arasında nəsə qaranlıq bir şey gizlənirdi, sanki nəyisə gözləyirdi. Gecənin qaranlığı hər ağacın altında dərin və soyuq idi. Dərin, qara gözləri sanki ona min cür baxırdı... Uca dağ, möhkəm qara qaya, burulmuş meşəlik və əyri çəmənlik - hər şey gecə Qasıma yad görünürdü. Daş gözlü, ulduz gözlü, qara dərili qarı sanki dağlarda qasırğa kimi dolanırdı. Deyəsən, qara küləklə “xala”sını oxuyurdu. Dünya sanki donmuşdu və sirrlə örtülmüşdü. Gecənin dincliyini pozan tək bir qaraquş idi, yuxulu qanadlarını çırpırdı. Ona görə də ona Dəli Quş adı verilib. Belə çətin bir vaxtda dağlarda yetimlik kədəri Qasımı sürükləyirdi... Eyni zamanda Qasım titrəyə-titrəyə ürəyi gəzir, ətrafa baxır, hər şeydən qorxurdu, günəş parlayanda. Bu zaman o, yolun kənarındakı kiçik bir bağa gəldi. Qəfil, ürkütücü işıqda Qasım gözünün önündə nəyinsə tərpəndiyini gördü. O, şoka düşdü, bədəni dondu, ürəyi döyündü. Bu, meşədən uçmuş bir dəli quş idi.

– Леня Протков, жәшігінде кәмпит көп, дүниеқор, ши мойын, деп мазақтады. Бұл балалар арасына жайылып кетті. Протков Шоқанмен төбелеспек болып еді, бірақ басқалар ара түсіп, оны шетқақпай қылды. Класс жетекшісі тексеріп, Протковтың қобдиынан бірнеше баланың қарындаш, қаламы табылып, ол үлкен ұялыс тапты. Мұнан кейін Протковты старосталықтан түсіріп, Шоқан белгіленді. Протков жыл аяғы болмай-ақ оқудан шығып кетті. Шоқан старосталыққа белгіленгеннен кейін біраз уақыт өткенде бір күні рота балаларының біреуі Шоқандардың класындағы бір баланы ұрып кетіпті. Ол жылап класс старостасы Шоқанға келді. Рота балаларының үстемдігін көтермейтін Шоқан сол кезде келе қалған, жатақ үйдің тәртібін қарап жүретін офицерге айтты. Офицер Шоқанның өзіне зекіп, – «офицерлердің балалары тәртіпті, сендер өздерің тәртіпсізсіңдер», – деп таяқ жеген баланың өзін жазалап, түскі тамаққа жібермей қойды. Шынында да, Шоқандардың класында тентектік, андай-мұндай тәртіпсіздік бар болатын. Бірақ мына баланың бұл жолғы көрген зорлығы рота балаларының үстемдік етуінен болған еді. Соған ыза болған Шоқан: «Мына жирен қоразға арыз айтқаннан да, артынан топырақ шашу керек еді», – деген. Шоқанның мына сөзін естіген балалар ду күліп, «тамаша теңеу, өзі бір шіп-шикіл сары екен» десіп, мәз болды. Кейде бірін-бірі «жирен қораз құсап қоқайма» деп ажуалайтын. Бір күні сабақтан қайтып, тамақтарын ішіп, жатақ үйде балалар шуылдасып отырғанда, сырттан атой болды. Мұндай атой тәртіпкер офицер келе жатқанда болатын. Шоқандардың бөлмесіндегі балалар жым-жырт бола қалды. Сонша болмады кезекті тәртіпкер жирен офицер бөлмеге кіріп келді. Анадағы серіктерін орынсыз жазалағаннан бері өшігіп қалған балалар біріне-бірі ым қағып, офицердің көзін тасалай беріп қораз болып қоқырайып, сыр бермей тынышталған болды. Балалар монтиып өз бөлмелерінде тәп-тәртіпті бола қалысты. Офицер кейбір ұқыпсыз балалардың төсек-орнын көріп, жөндеңдер дегеннен басқа өрескел мін таппай шығып кетті. Офицердің артынан Анатолий деген тентек бала ере барып, есікті жауып, бер жағынан жұдырықпен періп-періп жіберді. Ол жүгіріп келіп орнына отыра бергенде, есік қайта ашылып, офицер үйге қайта кіріп:

- Lenya Protkov-his box is full of candy, greedy, skinny-necked,- they mocked him. The taunt spread quickly among the children. Protkov tried to start a fight with Shoqan, but the others intervened and pushed him aside. When the class teacher investigated, several students’ pencils and pens were found in Protkov’s case, and he was deeply shamed. After that, Protkov was removed from his position as class monitor, and Shoqan was appointed in his place. Before the end of the school year, Protkov dropped out altogether. Some time after Shoqan became class monitor, one day a boy from the military company struck a student from Shoqan’s class. Crying, the boy came to Shoqan, the class monitor. Shoqan, who could not tolerate the dominance of the company boys, reported the incident to an officer who happened to be inspecting discipline in the dormitory at the time. The officer snapped at Shoqan and shouted, “Officers’ children are disciplined-it’s you who are unruly!” He punished the very boy who had been beaten and even barred him from lunch. It was true that Shoqan’s class had its share of mischief and disorder. But the cruelty the boy suffered this time was clearly the result of the company boys’ arrogance and abuse of power. Enraged by this injustice, Shoqan muttered:- It would have been better to throw dirt behind that red rooster’s back than to complain about him. When the children heard Shoqan’s words, they burst out laughing. “What a perfect comparison-he really is pale yellow, half-raw!”- they joked, delighted. From then on, they would sometimes mock one another, saying, “Don’t puff yourself up like a red rooster.” One day, after lessons, having eaten their meal, the boys were sitting noisily in the dormitory when a shout came from outside. Such a shout always meant the disciplinary officer was approaching. Instantly, the room where Shoqan stayed fell silent. Moments later, the red-haired officer on duty entered the room. Since the officer had unfairly punished their friend before, the boys still held a grudge. Exchanging quick glances, they avoided the officer’s eyes, puffing themselves up like roosters yet pretending calm. They sat stiffly, unusually orderly. The officer inspected the room, pointed out a few untidy beds, told them to fix them, found nothing more serious, and left. After the officer exited, a mischievous boy named Anatoly followed him, slammed the door shut, and struck it several times with his fist from the inside. Just as he ran back to his place and sat down, the door suddenly opened again-and the officer stepped back into the room…

- Lenya Protkovni “sandig‘ida konfet ko‘p, ochko‘z, ingichka bo‘yin” deb masxara qilishdi. Bu gap bolalar orasida tez tarqalib ketdi. Protkov Shoqan bilan mushtlashmoqchi bo‘ldi, ammo boshqalar aralashib, uni chetlatib qo‘yishdi. Sinf rahbari tekshirib ko‘rganda, Protkovning sandig‘idan bir necha bolaning qalam va ruchkalari topildi va u qattiq uyalib qoldi . Shundan keyin Protkov sinf sardorligidan olinib, uning o‘rniga Shoqan tayinlandi. Protkov yil tugamasdan o‘qishni tashlab ketdi. Shoqan sardor etib tayinlanganidan bir muncha vaqt o‘tgach, bir kuni rota bolalaridan biri Shoqanlarning sinfidagi bir bolani urib ketibdi. Bola yig‘lab sinf sardori Shoqanning oldiga keldi. Rota bolalarining hukmronligiga chiday olmaydigan Shoqan shu payt kelib qolgan yotoqxona tartibini nazorat qiluvchi ofitserga bu haqda aytdi. Ammo ofitser Shoqanning o‘ziga dag‘dag‘a qilib Ofitserlarning bolalari tartibli, tartibsizlar - sizlarning o‘zingiz, - dedi-da, kaltak yegan bolaning o‘zini jazolab, tushlikka yubormay qo‘ydi.Aslida Shoqanlarning sinfida ham sho‘xlik va ba’zi tartibsizliklar bor edi. Lekin bu safar bolaning kaltak yeyishi rota bolalarining ustunlik qilishidan bo‘lgan edi. Shunga jahli chiqqan Shoqan: - Bu malla xo‘rozga arz qilgandan ko‘ra, ortidan tuproq sochish kerak edi, - dedi. Shoqanning bu gapini eshitgan bolalar qah-qah otib kulishdi: - Zo‘r o‘xshatish ekan, o‘ziyam sap-sariq ekan! - deb rosa maza qilishdi. Ba’zan ular bir-birlarini: - Malla xo‘rozdek kerilma! - deb masxara qilishardi. Bir kuni darsdan qaytib, ovqatlanib bo‘lgach, yotoqxonada bolalar shovqinlashib o‘tirishganida, tashqaridan ogohlantiruvchi qichqiriq eshitildi. Bunday signal odatda navbatchi ofitser kelayotganida berilardi. Shoqanlarning xonasidagi bolalar darrov jim bo‘lib qolishdi. Ko‘p o‘tmay navbatchi malla ofitser xonaga kirib keldi. O‘sha safar sheriklarini nohaq jazolaganidan beri unga ichida gina saqlab yurgan bolalar bir-birlariga imo qilishib, ofitser ko‘rmayotgan paytda xo‘rozdek kerilib olishardi, ammo sir boy bermay tinch o‘tirgandek ko‘rinishardi. Bolalar birdan juda tartibli bo‘lib qolishdi. Ofitser ayrim beparvo bolalarning yotoqlarini ko‘rib, “tuzatinglar” deganidan boshqa jiddiy kamchilik topolmadi va chiqib ketdi. Ofitserning ortidan sho‘x bola Anatoliy ergashib bordi-da, eshikni yopib, narigi tomondan uni mushti bilan bir necha marta qattiq urib yubordi. U yugurib kelib joyiga endi o‘tirgan ham ediki, eshik yana ochilib, ofitser qaytadan xonaga kirib keldi...

“Lenya Protkov! Şeker kutusu dolu, paragöz, sıska boyunlu!” diye takıldı. Bu alay kısa sürede çocuklar arasında dilden dile yayıldı. Protkov, Şoqan’la dövüşmeye yeltendi. Fakat diğer çocuklar araya girip onu dışladılar. Sınıf öğretmeni durumu araştırdığında, Protkov’un kutusundan başka öğrencilere ait kalem ve kurşun kalemler çıktı. Bu, onun için yüz kızartıcı bir rezalete dönüştü. Bu hadiseden sonra Protkov görevinden alındı, yerine Şoqan sınıf başkanı seçildi. Fakat yıl bitmeden Protkov okuldan ayrıldı. Aradan çok geçmeden, Şokan’ın sınıfında yeni bir gerginlik patlak verdi. Bölük bölümünden bir çocuk, onların sınıfından birini dövmüştü. Gözyaşları içinde sınıf başkanı Şoqan’ın yanına koştu. Bölük çocuklarının üstünlük taslamasına hiçbir zaman boyun eğmeyen Şoqan, tam o sırada yatakhanede denetim yapan subaya olan biteni aktardı. Subay, Şoqan’a terslenerek, “Subay çocukları kural tanır, siz hep kargaşa çıkarıyorsunuz,” dedi. Ardından zavallı, dövülmüş çocuğu suçlayıp, onu öğle yemeğinden mahrum bıraktı. Evet, Şoqan’ın sınıfında zaman zaman yaramazlıklar, bazı disiplinsizlikler oluyordu. Ama bu defaki haksızlık, çocuğun acı çekmesine neden olan asıl sebep, bölük çocuklarının baskıcı üstünlüğünden doğmuştu. Şoqan öfkeyle, “Şu kızıl horoza derdini anlatmaktansa, arkasına toprak savurmak daha yerindeymiş” diye söylendi. Şoqan’ın bu lafı duyulur duyulmaz sınıf kahkahaya boğuldu. “Ne isabetli bir benzetme, tam da kıpkırmızı bir horozmuş!” diyerek güldüler. O günden sonra, çocuklar birbirlerine takılırken: “Sen de kızıl horoz gibi kabarma!” diye şakalaşmaya başladılar. Bir gün, ders dönüşü yemeklerini yiyip yatakhanede gürültüyle otururken, dışarıdan birden komut duyuldu. Böyle bir komut genelde disiplin subayı gelirken olurdu. Şoqanların kaldığı odada bir anda sessizlik çöktü. Çok geçmeden, sıradaki nöbetçi subay içeriye girdi. Daha önce arkadaşlarını sebepsiz yere cezalandırdığı için ona öfkeli olan çocuklar, birbirlerine gizlice işaretleşerek subayın dikkatinden uzak durmaya çalıştılar. Kimi gagasını kabartmış bir horoz gibi başını dikleştiriyor, kimi de sanki hiçbir şey olmamış gibi sessizliğe gömülüyordu. Çocuklar uslu durup, odalarında sessizce kurallara uydular. Subay girip dikkatlice bakındı, birkaç dağınık yatak dışında göze batan bir kusur bulamayınca, yalnızca “Şunları düzeltin,” demekle yetindi ve sessizce uzaklaştı. Subayın ardından yaramaz çocuklardan Anatoly gizlice peşinden gidip kapıyı kapattı, ardından birkaç yumruk attı. Koşarak yerine geri oturduğu anda kapı yeniden açıldı. Subay öfkeyle içeri girip,

– لېنیا پروتكوۋ، قۇتىسىدا كەمپۈت كۆپ، دۇنياخور، شىۋىق بويۇن، – دەپ ئۈستىدىن كۈلدى. بۇ سۆز ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا تېزلا تارقىلىپ كەتتى. پروتكوۋ شوقان بىلەن ئۇرىشىماقچى بولدى، لېكىن باشقىلار ئارىسىغا چۈشۈپ، ئۇنى <FR/>چەتلەندۈردى. سىنىپ يېتەكچىسى تەكشۈرۈپ، پروتكوۋنىڭ قۇتىسىدىن بىر قانچە بالىنىڭ قېرىنداش، قەلەملىرى تېپىلىپ، ئۇنى <FR/>ئۇيالدۇرۇپ قويدى. شۇنىڭ بىلەن پروتكوۋ سىنىپ ۋەكىللىكتىن ئېلىنىپ، شوقان سايلاندى. يىل ئاخىرىغا يەتمەي، پروتكوۋ ئوقۇشتىن چىقىپ كەتتى. شوقان سىنىپ ۋەكىلى بولغاندىن كېيىن ، بىراز ۋاقىت ئۆتۈپ بىر كۈنى روتا بالىلىرىنىڭ بىرى شوقانلارنىڭ سىنىپىدىكى بىر بالىنى ئۇرۇپ كېتىپتۇ. ئۇ بالا يىغلاپ، سىنىپ ۋەكىلى شوقانغا كېلدى. روتا بالىلىرىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى كۆتۈرەلمەيدىغان شوقان شۇ پەيتتە كېلىپ قالغان ئوقۇش تەرتىپىگە قاراپ يۈرگەن ئوفىتسېرگە دېيدۇ. لېكىن ئوفىتسېر شوقاننىڭ ئۆزىگە ۋاقىراپ: «ئوفىتسېرلارنىڭ بالىلىرى تەرتىپلىك، سىلەر ئۆزەڭلار تەرتىپسىزسىلەر», – دەپ، تاياق يېگەن بالىنىڭ ئۆزۈنى جازالاپ، ئۇنىڭ چۈشلۈك تاماققا بېرىشىنى مەنىي قىلدى. راستىدىمۇ، شوقانلارنىڭ سىنىپىدا تەنتەكلىك، ئانچە-مۇنچە تەرتىپسىزلىك بار ئىدى. بىراق، مونۇ بالىنىڭ بۇ قېتىم كۆرگەن زۇلۇمى، روتا بالىلىرىنىڭ ئۈستۈنلۈك قىلىشى تۈپەيلى ئىدى. شۇنىڭغا غەزەپلەنگەن شوقان: «بۇ قىزغۇچ غورازغا ئەرىز قىلىشتن كۆرە، ئارقىسىدىن توپا چېچىش كېرەك ئىدى»، – دېدى. شوقاننىڭ بۇ سۆزىنى ئاڭلىغان بالىلارمۇ كۈلۈپ،– «شاھانە وخشاتما، ئۆزى بىر <FR/>سېپ-سېرىققۇ!» – دېيىشىپ كۈلۈشتى. شۇ پەيتتىن باشلاپ، بالىلار بىرى-بىرىگە: – «سېرىق غورازدەك ئۈركەيمە»، – دەپ <FR/>كۈلىدىغان بولدى. بىر كۈنى دەرىستىن قايتىپ، تاماقتىن كېيىن، بالىلار ياتاقتا چۇلىشىپ ئولتۇرىۋاتقاندا، سىرتتا بىردىن ئاۋاز چىقتى، كۈچلۈك شاۋقۇن ئاڭلاندى. مۇنداق شاۋقۇن تەرتىپ ئوفىتسېرى كېلىۋاتقىنىنىڭ ئالامىتى ئىدى. شوقانلار بۆلمىسىدىكى بالىلار جىمجىت بولۇپ قالدى. ئاز ئۆتمەي، ژىركەنچ كېزەكچى تەرتىپ ئوفىتسېرى ئىچكە كىردى. ئۆتكەندە يولداشلىرىنى ئورۇنسىز جازالىغاندىن بېرى، ئۇنىڭغا ئۆچ بولۇپ قالغان بالىلار، بىر بىرڭگە شەرەت قىلىپ ئوفىتسېرنىڭ كۆزى يەتمەيدىغان جايدىكى بالىلار غورازدەك بوينىنى تىكلەپ، ئۆزىنى چامدۇرماي تىنچلاندى. بالىلار تىنچلىنىپ، ئۆز بۆلمىلىرىدە ئىنتايىن تەرتىپلىك بولۇپ كەتتى. ئوفىتسېر ئايرىم بېرىلقپ رەتلىمىگەن بالىلارنىڭ كارۋىتىنى كۆرۈپ، پەقەت «تۈزەڭلار» دېگەندىن باشقا، ھېچ نەرسە تاپالماي، چىقىپ كەتتى. ئوفىتسېرنىڭ كەينىدىن ئاناتولىي ئىسىملىك تەنتەك بالا ئىشىكنى يېپىپ، ئۇنىڭ ئارقا تەرىپىدىن <FR/>مۇشتاپ-مۇشتاپ قويدى. ئۇ يۈگىرىپ كېلىپ ئورنىغا ئولتۇرىۋاتقاندا، ئىشىكنى قايتا ئېچىپ، ئوفىتسېر بۆلمىگە قايتىدىن كىرىپ:

- Lenya Protkov, bir qutu dolu konfetin var, acgöz, qarınqulusan”, - deyərək ələ saldı. Bu uşaqlar arasında yayıldı. Protkov Çokanla vuruşmaq üzrə idi, lakin digərləri müdaxilə edərək onu kənara itələdilər. Sinif rəhbəri Protkovun çantasından bir neçə uşaqdan karandaş və qələmləri yoxlayıb tapdı və bu, onu çox utandırdı. Bundan sonra Protkov sinif nümayəndəsi vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və əvəzinə Çokan təyin olundu. Protkov ilin sonuna qədər məktəbi tərk etdi. Çokan sinif nümayəndəsi vəzifəsinə təyin olunandan bir müddət sonra bir gün bölük yoldaşlarından biri Çokanın sinfində oxuyan oğlanı döyürdü. O, ağlaya-ağlaya sinif nümayəndəsi Çokanın yanına gəldi. Bölük uşaqlarının üstünlüyünə dözməyən Çokan yataqxanada nizam-intizamı yoxlamağa gələn zabitə məruzə etdi. Zabit “zabit övladları intizamlıdır, sən intizamsızsan” deyib Çokanı danlayaraq, döyülən uşağı cəzalandırdı və onu nahara buraxmadı. Doğrudan da, Çokanın sinfində fitnə-fəsad, bir növ nizamsızlıq mövcud idi. Amma bu dəfə bu oğlanın məruz qaldığı zorakılıq bölük uşaqlarının özbaşınalığından irəli gəlirdi. Qəzəblənən Çokan ağlayan yoldaşına irad tutub dedi: “Bu əclafdan şikayət etməkdənsə, onun arxasınca torpaq atmalıydın”. Çokanın bu sözlərini eşidən uşaqlar gülərək deyirlər ki, nə gözəl bənzətmədir, o əsl əclafdır. Hərdən bir-birini ələ salıb, “bu əclafı ələ salmayın” deyirdilər. Bir gün dərsdən sonra uşaqlar nahar edib yataqxanada oturanda bayırda hay-küy yarandı. Bu hay-küy nizam-intizam zabiti içəri girəndə baş verdi. Çokangilin otağında olan uşaqlar susdular. Çox keçmədi ki, otağa başqa bir intizamlı zabit girdi. Zamanında yoldaşlarının haqsız cəzaya düçar olmasına əsəbiləşən uşaqlar bir-birlərinə başlarını yellədilər və zabiti görmədən xoruz kimi banlamağa başlayıb, sirr açmadan sakitləşdilər. Uşaqlar nizam-intizamla öz otaqlarında qaldılar. Zabit bir neçə səliqəsiz uşaq çarpayısını görüb, onların səliqə-sahmana salınmalı olduğunu nöqsan tutmaqdan başqa heç bir ciddi günah tapmadan çıxıb getdi. Anatoli adlı dəcəl oğlan zabitin arxasınca gəlib qapını bağlayıb və yumruqları ilə onu döyməyə başladı. O, oturmağa qaçanda qapı yenidən açıldı və zabit yenidən otağa girdi: