Корпустан іздеу

Бала жүріп келеді. Кербестіні басы ауған жағына қарай еркіне қоя береді. Осымен бірнеше күн жүреді. Бір күні бала артына қараса, көз ұшында бір шаң көрінеді. «Ал, мені жейтін қасқыр осы болар ма?» – деп, жүрегі алып ұшып, кербестінің сауырына қамшыны сипай береді. Бұрынғыдай емес, кербесті де бірнеше күн жүрген соң, өлі жүнін тастап, басын жерден көтеріп, оқтаудай боп ширатылып, созылып, аяғын пысық басып, көсіле бастайды. Үш күннен соң артына қараса, манағы шаң жақындап қалған сияқты.

He rode on and let the dapple-gray go wherever it wished. Thus, he traveled for several days. One day, when he looked back, he saw a cloud of dust on the horizon. – Is that the wolf coming to eat me? – he thought, and his heart began to pound as he gently touched the horse’s flank with his whip. Unlike before, after several more days of travel, the dapple-gray shed its dead hair, lifted its head from the ground, stretched out like a taut bowstring, and began to gallop swiftly and powerfully. After three days, when the boy looked back again, the cloud of dust seemed much closer.

Bola yurib ketyapti. Kerbestni boshi og‘gan tomonga qo‘yib yuboradi. Bu bir necha kun davom etadi. Bir kuni bola orqasiga qarab, ko'z ustida chang ko'rindi. "Bu meni yeydigan bo‘ri bo‘lishi mumkinmi?" - deb o‘yladi u yuragi hapriqib, qamchisini kerbeshning sag‘risiga bosdi. Avvalgiday emas, bir necha kun yurganidan so‘ng, o‘lik junlarini tashlab, boshini yerdan ko‘tarib, charxpalakdek buralib, cho‘zilib, oyoqlarini chaqqon bosib, yoyila boshladi. Uch kundan keyin orqasiga qarasa, chang yaqinlashayotganga o‘xshaydi.

Çocuk geliyormuş. Doru atı başı nereye isterse oraya özgürce bırakıyormuş. Böylece birkaç gün gitmiş. Bir gün çocuk arkasına bakmış, gözünün ucunda bir toz bulutu görünmüş. “Galiba beni yiyecek kurt bu olacak!” diye, yüreği pır pır edip, doru atın sağrısına kamçıyı vurmuş. Eskisi gibi değilmiş, doru at da birkaç gün gittikten sonra, eski yününü dökmüş, başını yerden kaldırmış, oklava gibi gerilmiş, uzamış, ayaklarını çevikçe basıp, hızlanmaya başlamış. Üç gün sonra arkasına bakmış, demin ki toz bulutu yaklaşıyor gibiymiş.

بالا يۈرۈپ كېلىۋاتىدۇ. تورۇق ئاتنىڭ بېشى قارىغان يېقىغا قاراپ ئەركىگە قويۇپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن بىر نەچچە كۈن يۈرىدۇ. بىر كۈنى بالا كەينىگە قارىسا، <FR/>كۆز ئۇچىدا بىر چاڭ كۆرۈنىدۇ. «ھە، مېنى يەيدىغان بۆرە مۇشۇمىكىن؟» – دەپ، يۈرىگى چىقىپ، تورۇق ئاتنىڭ ئارقىسى تەرىپىگە <MS/>قامچىنى سىيپاۋەردى. بۇرۇنقىدەك ئەمەس، تورۇق ئاتنىمۇ بىر نەچچە كۈن يۈرگەندىن كېيىن، ئۆلۈك يۇڭىنى تاشلاپ، بېشىنى يەردىن كۆتىرىپ، ئوقىيادەك سەپلىنىپ، سوزۇلۇپ، پۇتىنى پىششىق بېسىپ، ئۆسۈشكە باشلايدۇ. ئۈچ كۈندىن كېيىن كەينىگە قارىسا، ئەشۇ ۋاقتىدىكى چاڭ يېقىنلاپ قالغان ئوخشايدۇ.

Uşaq gəlirmiş. Qızılı rəng atı başı hara istəyirsə ora sərbəst buraxırmış. Beləcə bir neçə gün getmiş. Bir gün uşaq arxasına baxmış, gözünün ucunda bir toz buludu görünmüş. “Deyəsən məni yeyəcək canavar bu olacaq!” deyə, ürəyi pır-pır edib, qızılı rəng atın sağrısına qamçını vurmuş. Əvvəlki kimi deyilmiş, qızılı rəng at da bir neçə gün getdikdən sonra, köhnə yununu tökmüş, başını yerdən qaldırmış, oxlov kimi gərilmiş, uzanmış, ayaqlarını cəld basıb, sürətlənməyə başlamış. Üç gün sonra arxasına baxmış, bayaqkı toz buludu yaxınlaşır kimiymiş.

Шаң жақындаған сайын кербестінің шабысы да ширайды. Осылай шаңды ертумен тағы екі күн шабады. Бір мезгілде артына қараса, шаңнан бір қара созылып шығып, тартып келеді екен. Балада зәре жоқ. Анда-санда кербестінің көзін сүртіп қояды. Қара жақындап, дүбірі де естілген сайын, кербесті құстай ұшады.

The nearer the dust came, the faster the dapple-gray ran. For two more days they galloped with the dust cloud following them. At one moment, when the boy looked behind, he saw a dark shape emerging from the dust, chasing them at full speed. The boy was terrified . From time to time, he wiped the horse’s eyes. As the dark shape drew closer and its rumbling could be heard, the dapple-gray flew like a bird.

Chang yaqinlashgani sayin kerbestning yugurishi ham kuchayadi. Shu tariqa changni eritib, yana ikki kun yugurishadi. Birdan orqasiga qarasa, changdan bir qora cho'zilib chiqayotgan ekan. Bolaning yuragi chiqib ketayozdi. Vaqti-vaqti bilan u takabburning ko‘zlarini artib qo‘yadi. Qora yaqinlashganda va uning tovushi eshitilganda, u takabbur qush kabi uchadi.

Toz bulutu yaklaştıkça doru atın koşusu da hızlanmış. Böylece toz bulutunu arkasında bırakarak iki gün daha koşmuş. Bir ara arkasına bakmış, toz bulutunun önüne çıkarak kapkara bir şey uzayıp geliyormuş. Çocukta hiç cesaret kalmamış. Arada bir doru atın gözünü silmiş. Kara şey yaklaştıkça, ayak sesleri duyuldukça, doru at kuş gibi uçuyormuş.

چاڭ يېقىنلىغانسىرى تورۇق ئاتنىڭ چېپىشىمۇ نۇرلىنىدۇ. مۇشۇنداق چاڭنى ئەگەشتۈرۈپ يەنى ئىككى كۈن چاپىدۇ. بىر مەزگىلدە<FR/> كەينىگە قارىسا، چاڭدىن بىر قارا سوزۇلۇپ چىقىپ، تارتىپ كېلىۋاتاتتى. بالىنيڭ <FR/>يۈرىكى ئاغزىغا كەلدى. ئاندا – ساندا تورۇق ئاتنىڭ كۆزىنى سۈرتۈپ قويىدۇ. قارا يېقىنلاپ، دۈكۈرنى ئاڭلىنغانسىرى، تورۇق ئاتنى قۇشتەك ئۇچىدۇ.

Toz buludu yaxınlaşdıqca qızılı rəng atın qaçışı da sürətlənmiş. Beləcə toz buludunu arxasında buraxaraq iki gün daha qaçmış. Bir ara arxasına baxmış, toz buludunun qarşısına çıxaraq qapqara bir şey uzanıb gəlirmiş. Uşaqda heç cəsarət qalmamış. Arada bir qızılı rəng atın gözünü silmiş. Qara şey yaxınlaşdıqca, ayaq səsləri eşidildikcə, qızılı rəng at quş kimi uçurmuş.

Кербестінің жүрісіне бір ғана ұшқан құс болмаса, ешбір хайуан баласы еріп болар емес. Кербестіден басқа жылқы болса, келе жатқан қара әлдеқашан қуып жеткендей. Кербесті кербестілігімен ғана баланы қуып келе жатқан ажалға бермей, алып ұшып келе жатады.

No creature could match the horse’s pace—only a bird in flight could compare. If it were any horse other than the dapple-gray, the dark beast would have caught up long ago. But the dapple-gray, with all its strength and spirit, carried the boy swiftly away from death.

Kerbestning yurishiga faqat bitta uchgan qush ergashadi, boshqa hech qanday hayvon bolasi ergashmaydi. Kerbestidan boshqa otlar bo‘lsa, kelayotgan qora allaqachon quvib yetganga o‘xshaydi. Faqat o‘zining takabburligi tufayli u bolani quvib kelayotgan o‘limga bermay, uni olib uchadi.

Doru atın gidişine sadece uçan bir kuş yetişebilirdi, başka hiçbir hayvan ona eşlik edemezdi. Doru attan başka bir at olsaydı, o gelen siyah şey çoktan yakalamış olurdu. Doru at, kendi özelliğiyle (asil hızıyla) çocuğu kovalayan ölümden vermeyip, onu alıp uçarcasına dörtnala ilerliyordu.

تورۇق ئاتنىڭ يۈرىشىگە <FR/>بىرلا ئۇشقان قۇش بولمىسا، ھېچ بىر ھايۋان بالىسى ئەگىشەر ئەمەس. تورۇق ئاتتىن باشقا ئات بولسا، كېلىۋاتقان قارا بىر دەمدىلا قوغلاپ يېتەتتى. تورۇق ئاتنىڭ تورۇق ئاتلىقى بىلەنلا بالىنى قوغلاپ كېلىۋاتقان ئە جەلگە بەرمەي، ئېلىپ ئۇچۇپ كېلىۋاتىدۇ.

Qızılı rəng atın qaçışına sadəcə uçan bir quş çata bilərdi, başqa heç bir heyvan ona yoldaşlıq edə bilməzdi. Qızılı rəng atdan başqa bir at olsaydı, o gələn qara şey çoxdan tutmuş olardı. Qızılı rəng at, öz xüsusiyyətiylə (əsl sürətiylə) uşağı qovalayan ölümdən verməyib, onu alıb uçarmış kimi dördnala irəliləyirdi.

Қараны осылай артына салумен кербесті тағы бір күн жүрді. Бала артына бұрылып қараса, бұлдырап көрінген қара жақындап қалған екен, қуып келеді екен. Көз тоқтатып қарауға баланың жүрегі тоқтамайды. Кербестінің көзін сүртіп, бауырына қамшыны сипай ұрумен болады. Жақындағанын білген сайын, кербесті өршеленіп шабумен келеді. Кербестінің осы кездегі шабысына көз тоқтатып болмайтын еді. Бір уақытта бала артына бұрылып қараса, айтқандай, түсінде көрген қара қасқыр тілі сала құлаш шығып кеткен, сілекейі шұбырып, аузын арандай ашып, құлаштап ұрып келеді екен. Мұны көргенде, жан алатын әзірейіл артынан қуып жеткендей сезіледі. «жалғыз менен басқа, рақым етер ешкім жоқ қой!» – дегендей, кербесті де ұшқан құстай алып келеді.

For another whole day they galloped, leaving the dark figure behind. When the boy turned again, he saw the dark shape much closer, still chasing. His heart trembled too much to look steadily. He kept wiping the horse’s eyes and gently striking its side with his whip. The closer the pursuer drew, the more furiously the dapple-gray ran. Its gallop at that moment was something no eye could take in fully and it was pure lightning. When the boy finally turned his head once more, he saw exactly what he had seen in his dream: a huge black wolf, its tongue stretched out a fathom long, drooling, mouth gaping wide, charging with terrifying speed. Seeing this, the boy felt as though the Angel of Death himself was chasing him. –There’s no one to save me but you! – he thought, and the dapple-gray, as if understanding, soared like a bird, carrying him away.

Qora otni orqaga tashlab, takabbur yana bir kun yurdi. Bola orqasiga o‘girilib qarasa, g‘ira-shira qorong‘ilik yaqinlashib kelayotgan edi, u quvib kelayotgan edi. Bolaning yuragi ko'zdan kechira olmaydi. U Kerbestning ko‘zlarini artib, qornini qamchi bilan silab qo‘ydi. U yaqinlashib kelayotganini ko'rgani sayin kerabeshning yugurishi kuchayib borardi. Kerbestning bu daqiqadagi harakatiga ko'z tashlab bo'lmasdi. Bir vaqt bola orqasiga o‘girilib qarasa, xuddi tushida ko‘rgan qora bo‘ri tilini chiqarib so‘lagi oqib, og‘zini katta ochib, quloch yozib kelayotganini ko‘rdi. Buni ko‘rganingizda, jon oluvchi Azroil orqasidan quvib yetgandek tuyuladi. "Yolg‘iz o‘zimdan boshqa hech kim rahm-shafqat qilmaydi-ku!" degandek, taka ham uchib ketayotgan qush kabi olib kelinadi.

Kara şeyi böyle arkasında bırakarak doru bir gün daha yürümüş. Çocuk arkasına dönüp baktığında, bulanık görünen kara şeyin iyice yaklaştığını, onu kovaladığını görmüş. Çocuğun kalbi yerinden çıkacak gibi atıyormuş, gözlerini bile durdurup bakamıyormuş. Doru atın gözünü silip, karnına kamçıyı vurarak devam ediyordu. Yaklaştığını anladıkça, doru daha da hırslanarak koşuyordu. Doru o anki koşusuna göz yetişmek mümkün değildi. Bir ara çocuk arkasına dönüp baktığında, dediği gibi, rüyasında gördüğü kara kurt dilini bir kulaç dışarı çıkarmış, salyaları akarak, ağzını kocaman açmış, kulaç kulaç vurarak geliyormuş. Bunu gördüğünde, sanki canını alacak Azrail arkasından yetişmiş gibi hissetmiş. “Benden başka kimse merhamet etmeyecek mi!” dercesine, doru da uçan bir kuş gibi onu taşıyıp geliyormuş.

قارىنى مۇشۇنداق كەينىگە سېلىش بىلەن تورۇق ئات يەنى بىر كۈن يۈرىدۇ. بالا كەينىگە بۇرۇلۇپ قارىسا، يىراقتىن كۆرۈنگەن قارا يېقىنلاپ قالغان ئىكەن، قوغلاپ كېلىۋېتىپتۇ. كۆز توختىتىپ قاراشقا بالىنىڭ يۈرىگى چىدىمايدۇ. تورۇق ئاتنىڭ كۆزىنى سۈرتۈپ، كەينىگە <MS/>قامچا بىلەن سىيپاپ ئۇرۇش بىلەن بولدى. يېقىنلىغىنىنى بىلگەنسىرى، تورۇق ئاتنى تېزلىتىپ چېپىش بىلەن بولدى. تورۇق ئاتنىڭ <FR/>مۇشۇ پەيتىكى چېپىشىغا كۆز يۈگەرتىپ بولماس ئىدى. بىر ۋاقىتتا بالا كەينىگە بۇرۇلۇپ قارىسا، ئېيتقاندەك، چۈشىدە كۆرگەن قارا بۆرە <FR/>تىلى ساڭگىلاپ چىقىپ كەتكەن، شۆلگىيى ئېقىپ، ئاغزىنى يوغان ئېچىپ، ئۆزىنى تاشلاپ چاپقىلاپ كېلىۋاتاتتى. بۇنى كۆرگەندە، جان ئالىدىغان ئەزىرايىل كەينىدىن قوغلاپ يەتكەندەك سېزىلەتتى. «يالغۇز مېنىڭدىن باشقا، رەخىم ئېتەر ھېچ كىم يوققۇ!» – دېگەندەك، تورۇق ئاتنىمۇ <FR/>ئۇچقان قۇشتەك ئېلىپ كېلىدۇ.

Qara şeyi belə arxasında buraxaraq qızılı rəng bir gün daha yerimiş. Uşaq arxasına dönüb baxanda, dumanlı görünən qara şeyin yaxşıca yaxınlaşdığını, onu qovaladığını görmüş. Uşağın ürəyi yerindən çıxacaq kimi döyünürdü, gözlərini belə durdurub baxa bilmirdi. Qızılı rəng atın gözünü silib, qarnına qamçını vuraraq davam edirdi. Yaxınlaşdığını anladıqca, qızılı rəng daha da hiddətlənərək qaçırdı. Qızılı rəng atın o anki qaçışına göz yetişmək mümkün deyildi. Bir ara uşaq arxasına dönüb baxanda, dediyi kimi, yuxusunda gördüyü qara canavar dilini bir qulac çölə çıxarmış, ağız suyu axaraq, ağzını kocaman açmış, qulac-qulac vuraraq gəlirmiş. Bunu gördüyündə, sanki canını alacaq Əzrail arxasından yetişmiş kimi hiss etmiş. “Məndən başqa heç kim mərhəmət etməyəcəkmi!” deyərcəsinə, qızılı rəng at da uçan bir quş kimi onu daşıyıb gəlirmiş.

Қара қасқыр баланы жеуге құмартып, сілекейін шудадай созып, тілі аузына сыймайды. «Шынымен-ақ, осы иттің аузына түсіремін бе?» – дегендей, кербесті жануар да жан ұшырады. Қара қасқыр алуға, кербесті алғызбасқа, екеуі таласып келеді. Осылай таласумен шабыс ілгері тағы да ысырыла береді.

The black wolf, crazed with hunger, drooled in thick ropes, its tongue hanging out, unable to fit in its mouth. The dapple-gray, desperate, seemed to think, – “Will I really let this beast devour my rider?” – and pushed itself harder. The black wolf strove to seize, while the dapple-gray strove not to be caught. Thus, they battled in speed and endurance, rushing ever forward.

Qora bo‘ri bolani yemoqchi bo‘lib, so‘lagini cho‘zib, tili og‘ziga sig‘maydi. "Chundan ham bu itning og'ziga tushirib qo'yamanmi?" - deb o'ylab, hayvon ham xavotirga tushdi. Ikkalasi qora bo‘rini olish uchun, kerbeshni olish uchun kurashmoqda. Shunday qilib, poyga yana oldinga siljiydi.

Kara kurt çocuğu yemeye heveslenmiş, salyası yün gibi uzamış, dili ağzına sığmıyormuş. “Gerçekten de bu itin ağzına mı düşeceğim?” dercesine, doru hayvan da can havliyle koşuyordu. Kara kurt yakalamaya, doru ise yakalatmamaya çalışıyor, ikisi de böylece çekişiyormuş. Bu çekişmeyle koşu daha da ileriye doğru kayıyormuş.

قارا بۆرە بالىنى يەيدىغانغا خۇمارلىنىپ، شۆلگىيىنى يىپسىلاپ سوزۇپ، تىلى ئاغزىغا سىيمايدۇ. «راستىنلا، مۇشۇ ئىتنىڭ ئاغزىغا چۈشىرىمەنمۇ؟» – دېگەندەك، تورۇق ئات جانىۋارمۇ جېنىنى بېرىدۇ. قارا بۆرە ئېلىشقا، تورۇق ئات ئالغۇزماسقا، ئىككىسى تالىشىپ كېلىۋاتىدۇ. مۇشۇنداق تالىشىش بىلەن چېپىش ئىلگىرىلەپ <FR/>يەنىمۇ ئىشتىكلەيدۇ.

Qara canavar uşağı yeməyə həvəslənmiş, ağız suyu yun kimi uzanmış, dili ağzına sığmırmış. “Həqiqətən də bu itin ağzına mı düşəcəyəm?” deyərcəsinə, qızılı rəng heyvan da can həyəcanı ilə qaçırdı. Qara canavar tutmağa, qızılı rəng at isə tutulmamağa çalışır, ikisi də beləcə çəkişirmiş. Bu çəkişməylə qaçış daha da irəliyə doğru sürüşürdü.

Жақындаған сайын адамның иісі қара қасқырдың мұрнын жарып барады. Иісі мұрнына барған сайын жерік асына құмары артып, қара қасқыр сілекейін ағызып, ілгері ұмтыла түсіп, арс-арс етеді. Өмір бойы бір ішек болып, қатып қалған жануар кер тұлпар да қасқырдың дүбірін естіген кезде, ытып-ытып кетеді. Осы таласқа, осы шабысқа жалғыз кербесті болмаса, төрт аяқтыжануардың ешбірі де шыдап болар емес еді. Қара қасқырдың аузына жерік асын түсірмей, баланы ажалдан құтқарғалы алып келе жатқан кербестінің бұл жүрісіне сүйсінбейтін жан болмас!

The closer they came, the stronger the human scent hit the wolf’s nose, driving it mad with hunger. Its drool poured, its jaws snapped, and it leapt faster and faster, growling fiercely. The dapple-gray, whose muscles had long turned to steel, flinched at every sound of the wolf’s pounding steps but did not falter. No other four-legged creature could have endured such a chase. The horse’s gallop, carrying the boy from death, was a marvel to behold.

Yaqinlashgan sayin odam hidi qora bo‘rining burnini yorar darajaga yetardi. Hid burniga urilgan sayin mushtoq bo‘lgan taomiga ishtiyoqi ortib, qora bo‘ri so‘lagini oqizib, ilgariga intilar va "ars-ars" etib hurardi. Butun umri davomida bir ichak bo‘lib, qotib qolgan jonivor – Ker tulpor ham bo‘rining dupurini eshitganida, sapchib-sapchib keta boshladi. Ushbu talashishga, ushbu chopishga mana shu yolg‘iz jiyron qashqa (kerbesti) bo‘lmasa, to‘rt oyoqli jonivorlarning hech biri chiday olmas edi. Qora bo‘rining og‘ziga mushtoq bo‘lgan taomini tushirmay, bolani ajaldan qutqarib olib kelayotgan jiyron qashqaning bu yurishiga qoyil qolmaydigan jon bo‘lmasa kerak!

Yaklaştıkça insan kokusu kara kurdun burnunu yakıyormuş. Koku burnuna gittikçe canının çektiği yiyeceğe hevesi artıyor, kara kurt salyalarını akıtarak ileriye doğru atılıp, hırlıyormuş. Ömür boyu bir bağırsak gibi katılaşmış olan doru burak (asil at) da kurdun ayak seslerini duyduğu an, hızla ilerliyormuş. Bu çekişmeye, bu koşuya dorudan başka hiçbir dört ayaklı hayvan dayanamazdı. Kara kurdun ağzına canının çektiği yiyeceği düşürmeyip, çocuğu ölümden kurtarmak için koşan dorunun bu gidişine hayran kalmayacak kimse olmazdı!

يېقىنلاشقانسىرى ئادەمنىڭ ھىددى قارا بۆرىنىڭ بۇرنىنى يېرىپ باراتتى. ھىددى بۇرنىغا <FR/>بارغانسىرى سېزىك ئېشىغا خۇمارى ئېشىپ، قارا بۆرە شۆلگىيىنى ئېقىتىپ، ئىلگىرىلەپ، ئارس – ئارس قىلىدۇ. <FR/>ئۆمۈر بويى <FR/>بىر ئۈچەي بولۇپ، <FR/>قېتىپ قالغان جانىۋار گەۋدىلىك تۇلپارمۇ بۆرىنىڭ دۈكۈرلىشىنى ئاڭلىغان پەيتە، ئىرغىپ – ئىرغىپ كېتىدۇ. مۇشۇ تالاشقا، مۇشۇ چېپىشقا يالغۇز تورۇق ئاتنى بولمىسا، <FR/>تۆرت پۇتلۇق جانىۋارنىڭ ھېچ بىرىمۇ چىدىماس ئىدى. قارا بۆرىنىڭ ئاغىزىغا سېزىك ئېشىنى چۈشەرمەي، بالىنى ئە جەلدىن قۇتۇلدۇرۇشقا ئېلىپ كېلىۋاتقان تورۇق ئاتنىڭ بۇ يۈرىشىگە قىزغانمايدىغان جان بولماس!

Yaxınlaşdıqca insan qoxusu qara canavarın burnunu yandırırdı. Qoxu burnuna getdikcə canının çəkdiyi yeməyə həvəsi artır, qara canavar ağız sularını axıdaraq irəliyə doğru atılıb, hırlayırdı. Ömür boyu bir bağırsaq kimi bərkimiş olan qızılı rəng burax (əsl at) da canavarın ayaq səslərini eşitdiyi an, sürətlə irəliləyirdi. Bu çəkişməyə, bu qaçışa qızılı rəng atdan başqa heç bir dörd ayaqlı heyvan dözə bilməzdi. Qara canavarın ağzına canının çəkdiyi yeməyi salmayıb, uşağı ölümdən qurtarmaq üçün qaçan qızılı rəng atın bu gedişinə heyran qalmayacaq kimsə olmazdı!

«Апыр-ай, жетті-ау, етегімнен алды-ау!» – деп, бала жан-дәрмені қалмай, мойнын бұрып артына қараса, қасқыр құйрықтістесіп, жетіп-ақ қалған екен. Екі көзі қып-қызыл от сияқты, үлкендігі тайыншадай қара қасқыр екен, арс-арс етіп өршеленіп, аузын салғалы ұмтылып қояды. «Шынымен-ақ, мынаған жем болдым-ау! – деп, бала өкіріп жылап жібереді. Баладан ес те кетеді, зәре де қалмайды, аттың көзін сүртуге шамасы келмейді, қамшыны әлсін-әлсін артына сілтеумен болады. «Енді өлдім ғой, қара қасқырдан құтыла алмадым ғой! Енді не қайран қылайын?!» – деп, баланың жаны алқымға тығылады.

– Oh no, it’s reached me, it’s caught my cloak! – cried the boy, turning his head. The black wolf was right behind, almost biting his tail. Its eyes glowed like red fire, its size that of a young calf. Snarling and lunging, it snapped its jaws to seize him. – I’m done for! This is the end! – the boy sobbed aloud. His strength left him; fear consumed him. He could no longer wipe the horse’s eyes and could barely swing his whip behind him. – I’m finished! I can’t escape this black wolf! What can I do now? – he gasped as his breath caught in his throat.

Attang, yetib keldi-ya, etagimdan oldi-ya!" – deb bola jon achchig‘ida bo‘ynini burib ortiga qarasa, bo‘ri quyruq tishlashgudek darajada yaqin kelib qolgan ekan. Ikki ko‘zi qip-qizil olovdek, kattaligi buzoqdek keladigan qora bo‘ri ekan, "ars-ars" etib o‘shqirib, og‘iz solishga intilardi. "Chindan ham bunga yem bo‘ldim-ov!" – deb bola o‘kirib yig‘lab yubordi. Bolaning es-hushi chiqib, zahirasi qolmadi, otning ko‘zini artishga ham majoli yetmay, qamchini tinmay ortiga siltardi. "Endi o‘ldim, qora bo‘ridan qutula olmadim-da! Endi nima ham qila olardim?!" – deb bolaning joni hiqildog‘iga keldi

“Eyvah, yetişti galiba, eteğimden tuttu galiba!” diye, çocuk can havli kalmadan, boynunu çevirip arkasına baktığında, kurt kuyruğunu ısırmış, iyice yaklaşmıştı. İki gözü kıpkırmızı ateş gibi, tay kadar büyüklükte simsiyah bir kurtmuş, hırlayarak hırslanmış, ağzını atmak için atılıyormuş. “Gerçekten de buna yem oldum galiba!” diye, çocuk hıçkırarak ağlamaya başlamış. Çocuktan akıl da gitti, cesaret de kalmadı, atın gözünü silmeye gücü yetmiyormuş, kamçıyı ara sıra arkasına savuruyormuş. “Şimdi öldüm galiba, kara kurttan kurtulamadım galiba! Şimdi ne çare bulayım?!" diye, çocuğun canı boğazına geliyormuş.

«ۋاي – ئەي، يەتتى – ھەي، ئۆتۈگىمدىن ئالدى – ئاي!» – دەپ، بالا جان دەرمانى قالماي، بوينىنى بۇراپ كەينىگە قارىسا، بۆرە قۇيرۇق چىلىتىپ، يېتىپ قالغان ئىكەن. ئىككى كۆزى قىپ – قىزىل ئوت ئوخشاش، يوغانلىغى تايىنچىدەك قارا بۆرە ئىكەن، ئارس – ئارس ئېتىپ غەزەپلىنىپ، ئاغزىغا سالماق بولۇپ ئىنتىلىپ قويىدۇ. «راستىنلا، مونۇنىڭغا <FR/>يەم بولدۇم – ئاي! – دەپ، بالا ھۆكۈرەپ يىغلاۋېتىدۇ. بالىنىڭ ھوشىمۇ كېتىدۇ، كۈچىمۇ قالمايدۇ، ئاتنىڭ كۆزىنى سۈرتۈشكە چامىسىمۇ كەلمەيدۇ، <MS/>قامچىنى ئارا – ئارىدا كەينىگە شىلىتىش بىلەن بولدى. «ئەمدى ئۆلدۈمغۇ، قارا بۆرىدىن قۇتۇلالمىدىمغۇ! ئەمدى نېمە قىلالايمەن؟!» – دەپ، بالىنىڭ جېنى تامىغىغا تىقىلىپ قالدى.

“Eyvah, çatdı deyəsən, ətəyimdən tutdu deyəsən!” deyə, uşaq can həyəcanı qalmadan, boynunu çevirib arxasına baxanda, canavar quyruğunu dişləmiş, yaxşıca yaxınlaşmışdı. İki gözü qıpqırmızı od kimi, dayça boyda qapqara bir canavar imiş, hırlayaraq hiddətlənmiş, ağzını atmaq üçün atılırmış. “Həqiqətən də buna yem oldum deyəsən!” deyə, uşaq hıçqıraraq ağlamağa başlamış. Uşaqdan ağıl da getdi, cəsarət də qalmadı, atın gözünü silməyə gücü yetmirmiş, qamçını ara sıra arxasına sovururmuş. “İndi öldüm deyəsən, qara canavardan qurtula bilmədim deyəsən! İndi nə çarə tapım?!” deyə, uşağın canı boğazına gəlirmiş.

Жануар кербесті де қажиын деді, өзінен ешбір дәрмен жоқ аттың көзіне тер құйылып, кербесті де қиналуға айналады. Атаңа нәлет қара қасқыр тақымдасып, аузына әне салдым, міне салдым деп келеді. Бала мен қасқырдың тұмсығының арасы бір-ақ сүйем қалады. «Ауызды көміп, тұмсықты қандап, бытыр-бытыр шайнап, жерігімді бассам екен», – деп, құмартып, қасқыр мойнын созып тағы арсылдады. Дәл осы кезде бір минуттік өмір балаға мың жылдай көрінеді. Жалғыз кербестіден басқа балаға болы- сарлық жанында ешкім жоқ, кербестінің көзіне тер құйылып келеді. «Енді жем болдым ғой!» – деп, бала жанынан үміт үзеді. Көз алдына өмір емес, өлім елестейді.

The dapple-gray horse began to falter, its strength nearly gone. Sweat poured into its eyes, and it started to stumble in exhaustion. The cursed black wolf pressed closer, snapping its jaws, now almost clamping shut on the boy, now pulling back again. The space between the wolf’s snout and the boy’s back was no more than a hand’s breadth. – If only I could sink my teeth into him, taste his blood, and chew his flesh till my craving is sated! – thought the wolf, stretching its neck and growling furiously. At that moment, a single minute felt like a thousand years to the boy. There was no one around to help him, only the dapple-gray, whose eyes were filling with sweat and pain. – Now I’m done for! – thought the boy, losing all hope. Death itself seemed to appear before his eyes.

Hayvon takabburni ham charchatdi, o‘zidan hech qanday kuch yo‘q otning ko‘zlariga ter quyilib, takabbur ham qiynala boshladi.Otangga la’nat qora bo‘ri, og‘ziga mana bu qo‘ydim, mana bu qo‘ydim deb keladi. Bola va bo‘rining tumshug‘i o‘rtasida bir qarich masofa qoladi. "Og‘zimni ko‘mib, tumshug‘imni qonatib, mayda-mayda chaynab, ishtahamni qondirsam edi," deb, bo‘ri bo‘ynini cho‘zib, yana irilladi. Aynan shu paytda bir daqiqalik hayot bolaga ming yil bo‘lib tuyuladi. Yolg‘iz kerbestening yonida bolaga yordam beradigan hech kim yo‘q edi, kerbestening ko‘zlaridan ter quyilardi. "Endi men yem bo‘ldim!" - deb umidsizlikka tushadi bola. Uning ko‘z o‘ngida hayot emas, o‘lim gavdalanadi.

Doru at da yorulmaya başlamış, kendisinden hiçbir derman kalmayan atın gözlerine ter dolmuş, doru zorlanmaya başlamış. Lanet olası kara kurt peşine takılmış, ağzına şimdi saldım, şimdi saldım der gibi geliyormuş. Çocuk ile kurdun burnu arasında sadece bir karış mesafe kalmış. “Ağzımı doldurup, burnumu kanatıp, hışır hışır çiğneyip, canımın çektiğini bastırsam keşke,” diye heveslenerek, kurt boynunu uzatıp yine hırlamış. Tam o anda bir dakikalık ömür çocuğa bin yıl gibi gelmiş. Yalnız dorudan başka çocuğa yardım edecek yanında kimse yoktu, dorunun gözlerine ter doluyormuş. “Şimdi yem oldum galiba!” diye, çocuk umudunu kesmiş. Gözlerinin önüne hayat değil, ölüm belirmiş.

جانىۋار تورۇق ئاتمۇ ھېرىپ كەتتى، ئۆزىدىن ھېچبىر <FR/>دەرمان يوق ئاتنىڭ كۆزىگە تەر قۇيۇلۇپ، تورۇق ئاتمۇ قىينىلىپ كەتتى. <FR/>ئاتاڭغا لەنەت قارا بۆرە يېقىنلىشىپ، ئاغىزىغا ئەمدى سالىمەن، مانا سالىمەن دەپ كېلىۋاتىدۇ. بالا بىلەن بۆرىنىڭ تۇمشۇقىنىڭ ئارىسى <MS/>ناھايىتى يېقىنلاپ قالغانىدى. «ئاغىزنى يېپىپ، تۇمشۇقىنى قاندۇرۇپ، غىرس – غىرس چەينەپ، يۈرىگىمنى باسامىكىن»، – دەپ، خۇمارلىنىپ، بۆرە بوينىنى سوزۇپ يەنى ھۇۋلاپ كەتتى. دەل <FR/>مۇشۇ تاپتا بىر مىنۇتلىق ئۆمۈر بالىغا مىڭ يىلدەك كۆرۈنىدۇ. يالغۇز تورۇق ئاتدىن باشقا بالىغا ياردەملەشكىدەك يېنىدا ھېچ كىم يوق، تورۇق ئاتنىڭ كۆزىگە تەر قۇيۇلۇپ كېلىدۇ. «ئەمدى <FR/>يەم بولدۇمغۇ!» – دەپ، بالا جېنىدىن ئۈمۈت ئۈزىدۇ. كۆز ئالدىغا ئۆمۈر ئەمەس، ئۆلۈم كۆرۈنىدۇ.

Qızılı rəng at da yorulmağa başlamış, özündən heç bir dərman qalmayan atın gözlərinə tər dolmuş, qızılı rəng at çətinliyə düşməyə başlamış. Lənətə gəlmiş qara canavar arxasınca düşüb, ağzıma indi saldım, indi saldım deyər kimi gəlirmiş. Uşaq ilə canavarın burnu arasında sadəcə bir qarış məsafə qalmış. “Ağzımı doldurub, burnumu qanadıb, xışıl-xışıl çeynəyib, canımın çəkdiyini yatızdırsam kaş ki,” deyə həvəslənərək, canavar boynunu uzadıb yenə hırlamış. Tam o anda bir dəqiqəlik ömür uşağa min il kimi gəlmiş. Yalnız qızılı rəng atdan başqa uşağa kömək edəcək yanında heç kim yox idi, qızılı rəng atın gözlərinə tər dolurdu. “İndi yem oldum deyəsən!” deyə, uşaq ümidini itirmiş. Gözlərinin qarşısına həyat deyil, ölüm gəlmiş.

Қара қасқыр ауызды енді сала бергенде, кенеттен маңқ етіп үрген иттің даусы естіледі. Иттің даусы естілгенде, қасқыр кідіріңкіреп қалады, кербесті ілгері басып кетеді. Қасқыр соңына тағы түседі, тағы да жетеді. Ауызды тағы сала бергенде, маңқ етіп үрген иттің даусы тағы естіледі. Қасқыр кідіріп қала береді, кербесті ілгері асып, тарта береді, не керек, қара қасқыр қоймайды, тағы қуады, қуа-қуа тағы жетеді. Жетіп, енді ауызды сала бергенде, бағанағыдай емес, жақынырақ жерден маңқ етіп, ит тағы да үріп кеп қалады. Иттің мына даусы естілгенде, қара қасқыр пышақ кескендей тоқтады да қалды.

Just as the black wolf was about to snap its jaws shut, a dog’s bark rang out, loud and sudden. The wolf hesitated for a moment, and the dapple-gray leapt forward, gaining distance. But the wolf gave chase again, closing in fast. As it lunged once more to bite, the same barking was heard again. The wolf slowed down, and the dapple-gray dashed ahead. Still, the black wolf would not relent, it chased again, caught up again. Just as it was about to bite once more, the bark sounded again, this time much closer. Hearing that, the black wolf stopped dead in its tracks, as if cut by a knife.

Qora bo‘ri endi og‘iz solaman deganda, to‘satdan vovullab hurgan itning ovozi eshitiladi. Itning ovozi chiqishi bilan bo‘ri biroz ikkilanib, to‘xtab qoladi, jiyron qashqa (kerbesti) esa ilgarilab ketadi. Bo‘ri yana ortidan tushadi, yana quvib yetadi. Endi og‘iz solmoqchi bo‘lganida, vovullab hurgan itning ovozi yana eshitiladi. Bo‘ri to‘xtab qolaveradi, jiyron qashqa esa oldinga o‘tib, chopaveradi. Nima bo‘lganda ham, qora bo‘ri qo‘ymaydi, yana quvadi, quva-quva yana yetib oladi. Yetib kelib, endi og‘iz solayotganida, boyagidek emas, yaqinroq joydan vovullab, it yana hurib yuboradi. Itning bu ovozi eshitilganda, qora bo‘ri pichoq bilan kesgandek taqqa to‘xtadi-yu qoldi.

Kara kurt tam ağzını atacakken, aniden “mahk” diye havlayan bir köpek sesi duyulmuş. Köpek sesi duyulunca, kurt tereddüt etmiş, doru ileri atılıp gitmiş. Kurt yine peşine düşmüş, yine yetişmiş. Ağzını tam yine atacakken, “mahk” diye havlayan köpek sesi yine duyulmuş. Kurt tereddüt etmeye devam etmiş, Doru ileri atılıp gitmeye devam etmiş, ne gerekirse, kara kurt vazgeçmemiş, yine kovalamış, kovalaya kovalaya yine yetişmiş. Yetişip, tam ağzını atacakken, az önceki gibi değil, daha yakından “mahk” diye, köpek yine havlayarak gelmiş. Köpeğin bu sesi duyulunca, kara kurt bıçakla kesilmiş gibi durup kalmış.

قارا بۆرە ئاغزىغا ئەمدى سالاي دېگەندە، بىردىنلا لاپ ئېتىپ ھاۋۇشقان ئىتنىڭ ئۈنى ئاڭلىنىدۇ. ئىتنىڭ ئۈنى ئاڭلانغاندا، بۆرە ئاستىلاپ قالىدۇ، تورۇق ئاتنى ئىلگىرىلەپ كېتىدۇ. بۆرە كەينىگە يەنە چۈشىدۇ، يەنىمۇ يېتىشىۋالىدۇ. ئاغزىغا يەنى سالاي دېگەندە، لاپ ئېتىپ ھاۋۇشقان ئىتنىڭ ئۈنى يەنە ئاڭلىنىدۇ. بۆرە ئاستىلاپ قالىۋېرىدۇ، تورۇق ئاتنى ئىلگىرى ئېشىپ، تارتىۋېرىدۇ، <FR/>نېمە كېرەك، قارا بۆرە قويمايدۇ، يەنى قوغلايدۇ، قوغلاپ – قوغلاپ يەنىمۇ يېتىپ كېلىدۇ. يېتىپ كېلىپ، ئەمدى ئاغزىغا ئەمدى سالاي دېگەندە، بايىقىدەك ئەمەس، يېقىنىراق يەردىن لاپ ئېتىپ، ئىت يەنىمۇ ھاۋۇشۇپ كېلىپ قالىدۇ. ئىتنىڭ مونۇ ئۈنى ئاڭلانغاندا، قارا بۆرە پىچاق كەسكەندەك توختايدىدە قالىدۇ.

Qara canavar tam ağzını atacaqkən, anidən “mahq” deyə hürən bir itin səsi eşidilmiş. İt səsi eşidilincə, canavar tərəddüd etmiş, qızılı rəng at irəli atılıb getmiş. Canavar yenə arxasınca düşmüş, yenə yetişmiş. Ağzını tam yenə atacaqkən, “mahq” deyə hürən itin səsi yenə eşidilmiş. Canavar tərəddüd etməyə davam etmiş, Qızılı rəng at irəli atılıb getməyə davam etmiş, nə lazımdırsa, qara canavar vaz keçməmiş, yenə qovalamış, qovalaya-qovalaya yenə yetişmiş. Yetişib, tam ağzını atacaqkən, əvvəlki kimi deyil, daha yaxından “mahq” deyə, it yenə hürərək gəlmiş. İtin bu səsi eşidilincə, qara canavar bıçaqla kəsilmiş kimi durub qalmış.

Баланы алып ұшып кербесті ілгері ұша береді. Сол шапқаннан шауып отырып, ми далада отырған жалғыз үйге келіп жетеді. Үйдің алдына келіп, кербесті кілт тоқтай қалады, ат тоқтай қалғанда, бала анадай жерге ұшып түседі. Есі жоқ, жатыр. Жатқан баланың қасына бір ит келеді. Үлкендігі тайыншадай, алқымы даладай, екі құлағы тебінгідей, екі көзі қып-қызыл, екі езуі салбыраған, ұзын тұмсық, жүндестеу келген қара ауыз, көк ит екен, баланы иіскеп қасына жетті. Бір уақытта үйдің адамдары көріп:

The dapple-gray kept flying forward, carrying the boy far away. Galloping nonstop, they finally reached a lone yurt in the middle of the vast steppe. The horse stopped sharply in front of it, and the boy, faint from exhaustion, was thrown off, landing a few paces away. He lay motionless, unconscious. A dog approached the fallen boy. It was as big as a calf, with a broad chest, thick fur, drooping jowls, long muzzle, and red eyes that gleamed like fire. It sniffed the boy and stood guard beside him. Soon the people from the yurt came out.

Bolani olib uchib, jiyron qashqa (kerbesti) ilgari chopaveradi. Shu chopishida chopib borib, keng dalada o‘tirgan yolg‘iz uyga yetib keladi. Uyning oldiga kelib, jiyron qashqa taqqa to‘xtaydi, ot to‘xtaganda, bola ancha yerga uchib tushadi. Hushsiz yotibdi. Yotgan bolaning qasiga bir it keladi. Kattaligi toychoqdek, bo‘yni keng, ikki qulog‘i egar yopinchig‘idek, ikki ko‘zi qip-qizil, ikki dahanlari osilib turgan, uzun burunli, yungi qalinroq qora og‘izli, ko‘k it ekan, bolani hidlab qasiga yetdi. Bir mahal uy odamlari ko‘rinib:

Çocuğu alıp uçarcasına doru ileriye doğru uçmaya devam etmiş. O koşuyla koşa koşa, ıssız bozkırda duran yalnız bir eve ulaşmış. Evin önüne gelince, doru aniden durmuş, at durunca, çocuk öteye doğru uçup düşmüş. Bilinci yok, öylece yatıyormuş. Yatan çocuğun yanına bir köpek gelmiş. Tay kadar büyüklükte, boğazı bozkır gibi geniş, iki kulağı eyer örtüsü gibi, iki gözü kıpkırmızı, iki ağız kenarı sarkık, uzun burunlu, tüylü, kara ağızlı, mavi bir köpekmiş, çocuğu koklayıp yanına yaklaşmış. Bir süre sonra evin insanları görüp:

بالىنى ئېلىپ ئۇچۇپ تورۇق ئاتنى ئىلگىرى ئۇچىۋېرىدۇ. شۇ چاپقىنىچە چېپىپ، پاتقاقلىق دالادا تۇرغان يالغۇز ئۆيگە كېلىپ يېتىدۇ. ئۆينىڭ ئالدىغا كېلىپ، تورۇق ئاتنى بىردىنلا توختاپ قالىدۇ، ئات توختاپ قالغاندا، بالا ئانداق يەرگە ئۇچۇپ چۈشىدۇ. ھوشى يوق، ياتىدۇ. ياتقان بالىنىڭ قېشىغا بىر ئىت كېلىدۇ. يوغانلىغى تايىنچىدەك، ئالقىنى دالادەك، ئىككى قۇلىغى تېرە توقۇمىدەك، ئىككى كۆزى قىپ – قىزىل، ئىككى مەڭزى ساڭگىلىغان، ئۇزۇن تۇمشۇق، يۇڭ باسقان كەلگەن قارا ئېغىز، كۆك ئىت ئىكەن، بالىنى پۇراپ قېشىغا يېتىپ كەلدى. <FR/>بىر ۋاقىتتا ئۆينىڭ ئادەملىرى كۆرۈپ:

Uşağı alıb uçarmışcasına qızılı rəng at irəliyə doğru uçmağa davam etmiş. O qaçışla qaça-qaça, kimsəsiz bozqırda duran tək bir evə çatmış. Evin önünə gəlincə, qızılı rəng at anidən durmuş, at durunca, uşaq o yana doğru uçub düşmüş. Özündən getmiş, eləcə yatırmış. Yatan uşağın yanına bir it gəlmiş. Dayça boyda, boğazı bozqır kimi geniş, iki qulağı yəhər örtüyü kimi, iki gözü qıpqırmızı, iki ağız kənarı sallanan, uzun burunlu, tüklü, qara ağızlı, mavi bir it imiş, uşağı iyləyib yanına yaxınlaşmış. Bir müddət sonra evin insanları görüb:

«Бұл не қылған жан екен?» – деп үйге алып кірді. Бірақ балада ес жоқ, сұлқ жата береді.

– Who could this stranger be? – they said and carried him inside. But the boy lay still, unconscious .

"Bu qanday odam ekan?" - deb uyga olib kirishdi. Ammo bolaning hushi yo‘q, qimirlamay yotadi.

“Bu ne biçim bir canlı acaba?” diye eve alıp girmişler. Ama çocukta bilinç yok, öylece cansız yatıyormuş.

«بۇ نېمە قىلغان جان ئىكەن؟» – دەپ ئۆيگە ئېلىپ كىردى. بىراق بالىدا <FR/>ھوش يوق، ياتقان پېتىچە ياتىۋېرىدۇ.

“Bu nə biçim bir canlıdır görəsən?” deyə evə alıb girmişlər. Amma uşaqda özündən getmiş, eləcə cansız yatırmış.

Кешке жақын үйдің иесі келеді. Жасы 26-27-лер шамасында, еңгезердей, ұзын бойлы, екі жағына екі кісі мінгендей, қақпақ жауырын, ат жақты, көзі өткір, түсі суық, қарасұр жігіт екен. Келген жерден:

By evening, the master of the house returned. He was about twenty-six or twenty-seven years old, tall and broad-shouldered, with the build of a warrior, his back wide as a shield, his face sharp, his eyes piercing, and his expression stern. As soon as he entered, he asked:

Kechga yaqin uy egasi keladi. Yoshi 26-27 lar atrofida, baland bo‘yli, ikki tomoniga ikki kishi minadigan, yelkalari keng, ot jag‘li, o‘tkir ko‘zli, sovuq yuzli, qorachadan kelgan yigit ekan. Kelgan joydan:

Akşama doğru evin sahibi gelmiş. Yaşı 26-27 civarında, dev gibi, uzun boylu, iki yanına iki kişi binmiş gibi, geniş omuzlu, at çeneli, gözleri keskin, soğuk yüzlü, esmer bir gençmiş. Geldiği yerden:

<FR/>كەچكە يېقىن ئۆينىڭ ئېگىسى كېلىدۇ. يېشى 26 – 27 – تە ئەتراپىدا، ئالىپتەك، <FR/>ئۇزۇن بويلۇق، ئىككى تەرىپىگە ئىككى كىشى مىنگەندەك، يالپاق سۆڭەك، <FR/>سوزۇنچاق يۈز، كۆزى ئۆتكۈر، <FR/>تۈرى سوغ، قاراقۇمچاق يىگىت ئىكەن. كەلگەن يەردىنلا:

Axşama doğru evin sahibi gəlmiş. Yaşı 26-27 civarında, nəhəng kimi, uzun boylu, iki yanına iki nəfər minmiş kimi, geniş çiyinli, at çənəli, gözləri kəskin, soyuq üzlü, əsmər bir gənc imiş. Gəldiyi yerdən:

– Бәленше байдың баласысың ба? – деп сұрай бастайды. Бала көргенін бастан-аяқ айтып берді. «Сені қуған қара қасқыр адамға жерік еді. Ол қасқырдың сырттаны еді, сені алып қашқан кербесті жылқының сырттаны еді. Қара қасқырдың саған жерік болатынын кербесті құлын күнінде білген. Егер сол қасқырдың сырттаны келетін күн болса: «Сені алып қашсам-ау!» – деумен жүруші еді. Соны арман қылып, өмір бойы өзін-өзі жаратты, аз оттап, көп жусады. Үстінен өлі жүн түспеді. Ақыры алып қашқан екен, кербестіден басқа жылқы болғанда, қасқырдың аузына түсіп едің. Мынау жатқан қара ауыз иттің сырттаны еді. Кербестімен сенің қашып келе жатқаныңды, қара қасқырдың сені қуып келе жатқанын, тұлпардың дүбірін қара ауыз күндік жерден естіді. Соны біліп, бұл үріп жіберді. Егер қара ауыз үрмегенде, қасқыр саған аузын салып еді. Егер қара қасқыр жеген болса, барлық қасқыр атаулы адамға жерік болар еді. Өмір бойы қасқыр адамды қойша домалатып жей беретін еді де адамға қасқыр қожа болатын еді. Ал, енді мен жігіттің сырттанымын. Қара ауыз бен менің осы жақта екенімді кербесті білген. Ол шыққаннан-ақ осылай қарай бастап алып келді. Саған жерік болған қара қасқыр әлі кеткен жоқ, мына төбенің басында сені күтіп жатыр. Ол сені жемей тоқтамайды, сенің осында екеніңді біледі, бірақ кербестінің, қара ауыздың, менің осында екенімді біліп, үш сырттанның үстіне батып келе алмайды. Таң атқан соң қара ауызды ертіп, ол қасқырдың соңына түсеміз. Өзің шаршап келдің ғой, бүгін дем ал, – деп, баланы сыйлап жатқызады.

– Are you the son of the rich man So-and-so? The boy told him everything from the beginning to the end. – The black wolf that chased you was addicted to human flesh, – said the man. – It was the chief among wolves, and the horse that carried you off, the dapple-gray, was the chief among horses. The dapple-gray knew, even when it was just a foal, that this wolf was destined to crave you. Whenever it felt the wolf’s time was near, it would think: ‘If only I could carry him away from that beast!’ That was its lifelong purpose. It grazed little, rested much, and never shed its old coat. In the end, it fulfilled its mission. Had it been any other horse, you would already be in the wolf’s jaws. That black-mouthed dog outside is also no ordinary animal, it’s the chief among dogs. When it heard the thunder of the dapple-gray’s hooves and sensed the black wolf chasing you, it barked from a full day’s distance away. Its bark stopped the wolf in its tracks. If that dog hadn’t barked, the black wolf would have already bitten you. If the black wolf had eaten you, then all wolves on earth would have developed a craving for human flesh. They would have hunted people like sheep, and wolves would have become masters over mankind. — But I, – he continued, – am the chief among men. The dapple-gray knew that the black-mouthed dog and I lived here. That’s why it brought you in this direction. The black wolf that craves you still hasn’t gone, it’s waiting on that hill, watching for you. It won’t stop until it devours you. It knows you’re here, but it also knows that the dapple-gray, the black-mouthed dog, and I are here as well, so it dares not attack. — When dawn comes, I’ll take the black-mouthed dog and we’ll hunt that wolf down. You’re tired, rest for now, – he said, offering the boy food and a place to sleep.

— Falonchi boyning bolasisanmi? — deb so‘ray boshlaydi. Bola ko‘rganlarini boshidan oxirigacha aytib berdi. «Seni quvgan qora bo‘ri odam go‘shtiga mushtoq edi. U bo‘rining sirtloni (eng kuchlisi) edi, seni olib qochgan jiyron qashqa (kerbesti) esa yilqining sirtloni edi. Qora bo‘ri senga mushtoq bo‘lishini jiyron qashqa qulunligidayoq bilgan. Agar o‘sha bo‘rining sirtloni keladigan kun bo‘lsa: "Seni olib qochsam-u (qutqarsam)!" degan o‘y bilan yurardi. Shuni orzu qilib, umr bo‘yi o‘zini-o‘zi tarbiya qildi (yaratdi), oz o‘tlab, ko‘p kavshadi. Ustidan o‘lik yungi tushmadi. Oxiri olib qochibdi, jiyron qashqadan boshqa ot bo‘lganida, bo‘rining og‘ziga tushgan bo‘larding. Mana bu yotgan qora og‘iz esa itning sirtloni edi. Jiyron qashqa bilan sening qochib kelayotganingni, qora bo‘ri seni quvib kelayotganini, tulporning dupurini qora og‘iz kunlik masofadan eshitdi. Shuni bilib, u hurib yubordi. Agar qora og‘iz hurmaganida, bo‘ri senga og‘iz solgan edi. Agar qora bo‘ri seni yeganida, barcha bo‘ri zoti odamga mushtoq bo‘lardi. Umr bo‘yi bo‘ri odamni qo‘ydek dumalatib yeyaverar edi va odamga bo‘ri xo‘jayin bo‘lib qolardi. Men esa yigitning sirtloniman. Qora og‘iz bilan mening shu yerda ekanimizni jiyron qashqa bilgan. U yo‘lga chiqqanidanoq shu tomonga qarab boshlab keldi. Senga mushtoq bo‘lgan qora bo‘ri hali ketganicha yo‘q, mana bu tepalik ustida seni kutib yotibdi. U seni yemay to‘xtamaydi, sening shu yerda ekaningni biladi, lekin jiyron qashqaning, qora og‘izning va mening shu yerda ekanimizni bilib, uch sirtlonning ustiga botinib kela olmaydi. Tong otgach, qora og‘izni ertib, u bo‘rining iziga tushamiz. O‘zing charchab kelding-ku, bugun dam ol», — deb bolani siylab yotqizibdi.

“Filanca beyin çocuğu musun?” diye sormaya başlamış. Çocuk gördüklerini baştan sona anlatmış. “Seni kovalayan kara kurt insana can çekiyordu. O kurdun cesuruydu (asil soyundandı), seni alıp kaçan doru atın cesuruydu. Kara kurdun sana can çekeceğini doru tayken biliyordu. Eğer o kurdun cesuru gelecek gün olursa: ‘Seni alıp kaçsam keşke!’ diye gezerdi.” Onu arzu ederek, ömür boyu kendini yaratmış, az otlayıp çok dinlenmiş. Üzerinden eski tüyleri düşmemiş. Nihayetinde onu alıp kaçmış, dorudan başka bir at olsaydı, kurdun ağzına düşebilirdin. Şu yatan kara ağızlı köpek, cesurdur . Doru ile senin kaçıp geldiğini, kara kurdun seni kovaladığını, tülparın (burağın) ayak seslerini kara ağızlı bir günlük mesafeden duymuş. Bunu bilip, o havlamış. Eğer kara ağızlı havlamasaydı, kurt sana ağzını atardı. Eğer kara kurt seni yemiş olsaydı, bütün kurtlar insana can çektirirdi. Ömür boyu kurt insanı koyun gibi yuvarlayıp yer de, insana kurt hükmederdi.” “Şimdi ben yiğidin sırtlanıyım (cesuru). Kara ağızlı ile benim burada olduğumuzu doru bilmiş. O çıktığından itibaren bu yöne doğru bakıp seni getirmiş. Sana can çeken kara kurt hala gitmemiş, şu tepenin başında seni bekliyormuş. O seni yemeden durmaz, senin burada olduğunu bilir, ama dorunun, kara ağızlının ve benim burada olduğumuzu bilip, üç asil soyun üzerine gelemezmiş. Tan ağarınca kara ağızlıyı (köpek) da yanımıza alıp o kurdun peşine düşeriz. Sen yorgun geldin ya, bugün dinlen,” deyip, çocuğu saygıyla yatırmışlar.

– پالانچى باينىڭ بالىسىسەنمۇ؟ – دەپ سورىغىلى باشلىدى. بالا كۆرگىنىنى باشتىن – ئاياغ ئېيتىپ بەردى. «سېنى قوغلىغان قارا بۆرە ئادەمگە سېزىك ئىدى. ئۇ بۆرىنىڭ سىرتتانى ئىدى، سېنى ئېلىپ قاچقان تورۇق ئات ئاتنىڭ سىرتتانى ئىدى. قارا بۆرىنىڭ ساڭا سېزىك بولىدىغانلىغىنى تورۇق ئات تاي كۈنىدىن بىلگەن. ئەگەر شۇ بۆرىنىڭ سىرتتانى كېلىدىغان كۈن بولسا: «سېنى ئېلىپ قاچىمەن!» – دېيىش بىلەن يۈرەتتى. شۇنى ئارمان قىلىپ، <FR/>ئۆمۈر بويى ئۆزىنى – ئۆزى ياراتتى، ئاز ئوتلاپ، كۆپ چەينىدى. ئۈستىدىن ئۆلۈك يۇڭ چۈشمىدى. ئاخىرى ئېلىپ قاچقان ئىكەن، تورۇق ئاتدىن باشقا ئات بولغاندا، بۆرىنىڭ ئاغزىغا چۈشەتتىڭ. مونۇ ياتقان قارا ئېغىز <FR/>ئىتنىڭ سىرتتانى ئىدى. تورۇق ئات بىلەن سېنىڭ قېچىپ كېلىۋاتقىنىڭنى، قارا بۆرىنىڭ سېنى قوغلاپ كېلىۋاتقىنىنى، تۇلپارنىڭ دۈكۈرلىشىنى قارا ئېغىز <FR/>كۈنلۈك يەردىن ئاڭلىدى. شۇنى بىلىپ، بۇ ھاۋۇشۇپ كەتتى. ئەگەر قارا ئېغىز ھاۋۇشمىغاندا، بۆرە ساڭا ئاغزىنى سالاتتى. ئەگەر قارا بۆرە يېگەن بولسا، بارلىق بۆرىلەر ئادەملەرگە سېزىك بولار ئىدى. ئۆمۈر بويى بۆرە ئادەمنى قويدەك دومىلىتىپ يەيدىغان ئىدى دە ئادەمگە بۆرە غوژايىن بولاتتى. ھە، ئەمدى مەن يىگىتنىڭ سىرتتانىمەن. قارا ئېغىز بىلەن مېنىڭ مۇشۇ تەرەپتە ئىكەنلىگىمنى تورۇق ئاتمۇ بىلگەن. ئۇ چىققىنىدىن باشلاپ مۇشۇ تەرەپكە قاراپ ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ. ساڭا سېزىك بولغان قارا بۆرە تېخى كەتكىنى يوق، مونۇ تۆپىنىڭ بېشىدا سېنى كۈتىۋاتىدۇ. ئۇ سېنى يېمەي توختىمايدۇ، سېنىڭ مۇشۇ يەردە ئىكەنلىگىڭنى بىلىدۇ، بىراق تورۇق ئاتنىڭ، قارا ئېغىزنىڭ، مېنىڭ مۇشۇ يەردە ئىكەنلىگىمنى بىلىپ، ئۈچ ئالاباينىڭ قېشىغا كېلەلمەيدۇ. تاڭ ئاتقاندىن كېيىن قارا ئېغىزنى ئېلىپ، شۇ بۆرىنىڭ كەينىگە چۈشىمىز. ئۆزەڭ ھېرىپ كەلدىڭغۇ، بۈگۈن دەم ئال، – دەپ، بالىنى ھۆرمەتلەپ ياتقۇزى.

“Filan bəyin uşağısanmı?” deyə soruşmağa başlamış. Uşaq gördüklərini başdan sona danışmış. “Səni qovalayan qara canavar insana can çəkirdi. O canavarın cəsuru idi (əsil nəslindən idi), səni alıb qaçan qızılı rəng atın cəsuru idi. Qara canavarın sənə can çəkəcəyini qızılı rəng at dayça olanda bilirdi. Əgər o canavarın cəsurluğu gələcək gün olsa: ‘Səni alıb qaçsam kaş ki!’ deyə gəzərdi.” Onu arzu edərək, ömür boyu özünü yaratmış, az otlayıb çox dincəlmiş. Üzərindən köhnə tükləri tökülməmiş. Nəhayət, onu alıb qaçmış, qızılı rəng atdan başqa bir at olsaydı, canavarın ağzına düşə bilərdin. Bu yatan qara ağızlı it, cəsurludur. Qızılı rəng at ilə sənin qaçıb gəldiyini, qara canavarın səni qovaladığını, tülparın (buraxın) ayaq səslərini qara ağızlı bir günlük məsafədən eşitmiş. Bunu bilib, o hürmüş. Əgər qara ağızlı hürməsəydi, canavar sənə ağzını atardı. Əgər qara canavar səni yemiş olsaydı, bütün canavarlar insana can çəkdirərdi. Ömür boyu canavar insanı qoyun kimi yuvarlayıb yeyər də, insana canavar hökm edərdi.” “İndi mən igidin sırtlanıyam (cəsuruyam). Qara ağızlı ilə mənim burada olduğumuzu qızılı rəng at bilmiş. O çıxdığından etibarən bu istiqamətə doğru baxıb səni gətirmiş. Sənə can çəkən qara canavar hələ də getməmiş, bu təpənin başında səni gözləyirmiş. O səni yemədən durmaz, sənin burada olduğunu bilir, amma qızılı rəng atın, qara ağızlının və mənim burada olduğumuzu bilib, üç əsil nəslin üzərinə gələ bilməzmiş. Dan sökülüncə qara ağızlıyı (it) da yanımıza alıb o canavarın arxasınca düşərik. Sən yorğun gəldin axı, bu gün dincəl,” deyib, uşağı hörmətlə yatırtmışlar.

Ертеңіне, таң атып күн шыққан соң, бағанағы жігіт айтты: – Сен кербестіге мін, мен қара ауызды жетектеп, екеуіміз мына төбенің түбіне барайық. Барған соң қара ауызды қоя берем. Бұл барып, саған жерік болған қасқырмен арбасады. Бұлар арбасып жатқанда, мен ит жағынан барармын, сен кербестімен қасқыр жағынан кел. Сол уақытта қасқыр сенің иісіңді біліп, саған қарай бұрыла берер, ол бұрылған кезде, аңдып тұрған қара ауыз барып, қасқырдың мойнын бұрап тастайды. Сөйтіп, қара қасқырды өлтірмесек, ол тірі жүрсе, сені жемей қоймайды. Кербестіге мініп, қара ауызды ертіп, қара қасқырды қуар едім, бірақ кербесті мені көтеріп шаба алмайды. Ал сен қасқыр жеп қояды екен деп қорықпа. Ілгері ұмтылып, қасқырға таман барып қал, ол саған ұмтылады. Саған жетпей-ақ қара ауыз қасқырдың мойнын бұрайды, – дейді. – Егер сенен бұрын мен барып қалсам, менің келгенімді біліп, қара ауыз маған қараған кезде, қара қасқыр қара ауыздың мойнын бұрап тастайды. Қара ауыздың мойнын бұраған соң, сені де жейді, сені жеген соң, бүкіл қасқыр адам атаулының бәрін жейді. Егер сен қорықпай барып қалсаң, ол сені жеуге ұмтылғанда, оны қара ауыз өлтіреді. Қайтсең де қасқыр жақтан менен бұрын бар, қорықпа! – деп, әбден үйретіп келеді.

The next morning, when the sun had risen, the young man said: — You ride the dappled horse, and I’ll lead the black-muzzled one. Let’s go to the foot of that hill. When we get there, I’ll release the black-muzzled dog. He will confront the wolf that has become obsessed with you. While they’re facing off, I’ll approach from the dog’s side, and you come from the wolf’s side on the dappled horse. At that moment, the wolf will catch your scent and turn toward you. As soon as he does, the black-muzzled one will seize the moment and twist the wolf’s neck. If we don’t kill this black wolf, as long as he lives, he won’t rest until he devours you. — I’d chase the black wolf myself with the dappled horse and the black-muzzled dog, but the dappled one can’t carry me at a gallop. Don’t be afraid that the wolf will eat you. Just ride forward toward him. When you get close, he’ll lunge at you, but before he reaches you, the black-muzzled one will twist his neck. If I arrive before you, the dog will turn his attention to me, and that instant, the black wolf will break the dog’s neck. Once he kills the dog, he’ll eat you too. And after eating you, he’ll go on to devour every human being in the world. So, no matter what happens, get there before me and don’t be afraid! — he instructed carefully.

Ertasiga, tong otib kun chiqqach, haligi yigit aytdi: — Sen jiyron qashqaga (kerbesti) min, men qora og‘izni yetaklab, ikkalamiz mana bu tepalikning tubiga boraylik. Borgach qora og‘izni qo‘yib yuboraman. U borib, senga mushtoq bo‘lgan bo‘ri bilan olishadi. Bular olishib turganda, men it tomondan borarman, sen jiyron qashqa bilan bo‘ri tomondan kel. Shu vaqtda bo‘ri sening hidingni sezib, senga qarab buriladi, u burilgan paytda poylab turgan qora og‘iz borib, bo‘rining bo‘ynini qayirib tashlaydi. Shunday qilib, qora bo‘rini o‘ldirmasak, u tirik yursa, seni yemay qo‘ymaydi. Jiyron qashqaga minib, qora og‘izni ertib, qora bo‘rini o‘zim quvar edim, biroq jiyron qashqa meni ko‘tarib chopa olmaydi. Sen esa "bo‘ri yeb qo‘yadi" deb qo‘rqma. Ilgari intilib, bo‘riga yaqinroq borib qol, u senga tashlanadi. Senga yetmasidanoq qora og‘iz bo‘rining bo‘ynini qayiradi, — deydi. — Agar sendan oldin men borib qolsam, mening kelganimni bilib, qora og‘iz menga qaragan paytda, qora bo‘ri qora og‘izning bo‘ynini qayirib tashlaydi. Qora og‘izning bo‘ynini qayirgach, seni ham yeydi, seni yegach, butun bo‘ri zoti odamzodning barini yeydi. Agar sen qo‘rqmay borib qolsang, u seni yeyishga intilganda, uni qora og‘iz o‘ldiradi. Qanday bo‘lmasin, bo‘ri tomondan mendan oldin bor, qo‘rqma! — deb obdon o‘rgatib keladi

Ertesi sabah, tan ağarıp güneş doğduktan sonra, o genç adam demiş ki: “Sen doruya bin, ben kara ağızlıyı yedekleyip, ikimiz şu tepenin dibine gidelim. Vardıktan sonra kara ağızlıyı serbest bırakırım. Gidip, sana can çeken kurtla boğuşur. Bunlar boğuşurken, ben köpek tarafından gelirim, sen doru ile kurt tarafından gel. O zaman kurt senin kokunu bilip, sana doğru döner, o döndüğünde, pusu kurmuş kara ağızlı gidip, kurdun boynunu çeker. Böylece kara kurdu öldürmezsek, o sağ kalırsa, seni yemeden durmaz. Doruya binip, kara ağızlıyı yedekleyip, kara kurdu kovalardım, ama Kerbesti beni taşıyıp koşamaz. Ama sen kurt yiyecek diye korkma. İleri atılıp, kurda doğru git, o sana atılır. Sana yetişmeden kara ağızlı kurdun boynunu burar,” demiş. “Eğer senden önce ben varırsam, benim geldiğimi öğrenirse, kara ağızlı bana baktığı zaman, kara kurt kara ağızlı’nın boynunu çeker. Kara ağızlı’nın boynunu çektikten sonra, seni de yer, seni yedikten sonra, bütün kurtlar insan denilen herkesi yer. Eğer sen korkmadan varırsan, o seni yemeye atıldığında, onu kara ağızlı öldürür. Ne yaparsan yap, kurt tarafından benden önce git, korkma!” deyip, iyice öğretmiş.

ئەتىسىگە، تاڭ ئېتىپ كۈن چىققاندىن كېيىن، بايىقى يىگىت ئېيتتى: – سەن تورۇق ئاتگە مىنگىن، مەن قارا ئېغىزنى ئەگەشتۈرۈپ، ئىككىلىمىز مونۇ تۆپىنىڭ تۈۋىگە بارايلۇق. بارغاندىن كېيىن قارا ئېغىزنى قويىۋېتىمەن. بۇ بېرىپ، ساڭا سېزىك بولغان بۆرە بىلەن كۈرىشىدۇ. بۇلار كۈرىشىۋاتقاندا، مەن ئىت تەرىپىدىن بارىمەن، سەن تورۇق ئات بىلەن بۆرە تەرىپىدىن كەل. شۇ ۋاقىتتا بۆرە سېنىڭ ھىددىڭنى بىلىپ، ساڭا قاراپ بۇرۇلۇۋېرىدۇ، ئۇ بۇرۇلغان چاغدا، كۈزۈتۈپ تۇرغان قارا ئېغىز بېرىپ، بۆرىنىڭ بويىنىنى بۇراپ تاشلايدۇ. شۇنداق قىلىپ، قارا بۆرىنى ئۆلتەرمىسەك، ئۇ تىرىك يۈرسە، سېنى يېمەي قويمايدۇ. تورۇق ئاتگە مىنىپ، قارا ئېغىزنى ئەگەشتۈرۈپ، قارا بۆرىنى قوغلار ئىدىم، بىراق تورۇق ئات مېنى كۆتىرىپ چاپالمايدۇ. ھە سېنى بۆرە يەپ قويىدىكەن دەپ قورقما. ئىلگىرى ئىنتىلىپ، بۆرىگە قاراپ ماڭغىن، ئۇ ساڭا ئىنتىلىدۇ. ساڭا يەتمەيلا قارا ئېغىز بۆرىنىڭ بوينىنى بۇرايدۇ، – دەيدۇ. – ئەگەر سېنىڭدىن بۇرۇن مەن بېرىپ قالسام، مېنىڭ كەلگىنىمنى بىلىپ، قارا ئېغىز ماڭا قارىغان پەيتە، قارا بۆرە قارا ئېغىزنىڭ بوينىنى بۇراپ تاشلايدۇ. قارا ئېغىزنىڭ بوينىنى بۇرىغاندىن كېيىن، سېنىمۇ يەيدۇ، سېنى يېگەندىن كېيىن، پۈتكۈل بۆرە ئادەم ئاتالغۇسىنىڭ ھەممىسىنى يەيدۇ. ئەگەر سەن قورقماي بېرىپ قالساڭ، ئۇ سېنى يەيدىغانغا ئىنتىلغاندا، ئۇنى قارا ئېغىز ئۆلتىرىدۇ. قانداق قىلساڭمۇ بۆرە ياقتىن مېنىڭدىن بۇرۇن بار، قورقما! – دەپ، ياخشىلاپ ئۈگىتىپ كېلىدۇ.

Ertəsi səhər, dan sökülüb günəş doğduqdan sonra, o gənc adam demiş ki: “Sən qızılı rəng ata min, mən qara ağızlıyı yedəkləyib, ikimiz bu təpənin dibinə gedək. Çatdıqdan sonra qara ağızlıyı sərbəst buraxaram. Gedib, sənə can çəkən canavarla boğuşar. Bunlar boğuşarkən, mən it tərəfindən gəlirəm, sən qızılı rəng at ilə canavar tərəfindən gəl. O zaman canavar sənin qoxunu bilib, sənə doğru dönər, o döndüyündə, pusqu qurmuş qara ağızlı gedib, canavarın boynunu çəkər. Beləcə qara canavarı öldürməsək, o sağ qalsa, səni yemədən durmaz. Qızılı rəng ata minib, qara ağızlıyı yedəkləyib, qara canavarı qovalayardım, amma Kerbesti məni daşıyıb qaça bilməz. Amma sən canavar yeyəcək deyə qorxma. İrəli atılıb, canavara doğru get, o sənə atılar. Sənə yetişmədən qara ağızlı canavarın boynunu burar,” demiş. “Əgər səndən əvvəl mən çatsam, mənim gəldiyimi öyrənsə, qara ağızlı mənə baxdığı zaman, qara canavar qara ağızlı’nın boynunu çəkər. Qara ağızlı’nın boynunu çəkdikdən sonra, səni də yeyər, səni yediyindən sonra, bütün canavarlar insan deyilən hər kəsi yeyər. Əgər sən qorxmadan çatsan, o səni yeməyə atıldığında, onu qara ağızlı öldürər. Nə edirsən et, canavar tərəfindən məndən əvvəl get, qorxma!” deyib, yaxşıca öyrətmiş.

Төбеге жақындап, түбіне барған кезде жігіт қара ауызды қоя береді. Қара ауыз төбенің басына қарай жөнеледі.

When they approached the hill and reached its base, the young man released the black-muzzled dog. The dog darted straight toward the top of the hill.

Tepaga yaqinlashib, pastga tushganda, yigit qora og‘izni qo‘yib yuboradi. Qora og‘iz tepalik cho‘qqisiga qarab yo‘l oldi.

Tepeye yaklaşıp dibine vardıklarında, genç adam kara ağızlıyı serbest bırakmış. Kara ağızlı tepenin başına doğru yönelmiş.

تۆپىگە يېقىنلاپ، تۈۋىگە بارغان پەيتە يىگىت قارا ئېغىزنى قويۋېتىدۇ. قارا ئېغىز تۆپىنىڭ بېشىغا قاراپ ماڭىدۇ.

Təpəyə yaxınlaşıb dibinə çatdıqlarında, gənc adam qara ağızlıyı sərbəst buraxmış. Qara ağızlı təpənin başına doğru yönəlmiş.

«Қара ауыздың артынан барып қалайын», – деп, кербестімен бала да төбені айналып жетеді. Жігіт иттің артынан Ақырын жүгіріп келеді. Қара ауыз төбенің басына жеткенде, қасқыр да оны көріп қалады. Екеуі бірін-бірі көрген соң, жүндерін тікірейтіп, көздерін біріне-бірі қадап, ырылдасады.

“I’ll follow behind him,” thought the boy, and urged the dappled horse to circle around the slope. The young man jogged quietly behind. When the black-muzzled dog reached the top, the wolf spotted him. Seeing each other, both beasts bristled, their fur standing on end, eyes locked, growling low and deep.

Qora og‘izning orqasidan boraman," deb bola ham tepalikni aylanib o‘tadi. Yigit itning orqasidan sekin yuguradi. Qora og‘iz tepalikning cho‘qqisiga yetganida, bo‘ri ham uni ko‘radi. Ikkalasi bir-birini ko‘rgach, junlarini tikka qilib, bir-biriga tikilib, irillashadi.

“Kara ağızlının arkasından varayım,” diye düşünmüş, doru ile çocuk da tepeyi dolaşıp yetişmişler. Genç adam köpeğin arkasından usulca koşarak geliyormuş. Kara ağızlı tepenin başına vardığında, kurt da onu görmüş. İkisi birbirini görünce, tüylerini dikleştirmiş, gözlerini birbirine dikip, hırlamışlar.

«قارا ئېغىزنىڭ كەينىدىن باراي»، – دەپ، تورۇق ئاتنى بىلەن بالىمۇ تۆپىگە بۇرىلىدۇ. يىگىت ئىتنىڭ كەينىدىن ئاستا يۈگىرىپ كېلىدۇ. قارا ئېغىز تۆپىنىڭ بېشىغا يەتكەندە، بۆرىمۇ ئۇنى كۆرۈپ قالىدۇ. ئىككىسى بىرىنى – بىرى كۆرگەندىن كېيىن، يۇڭلىرىنى تىك تۇغۇزۇپ، كۆزلىرىنى بىر – بىرىگە تىكلەپ، غىرىلدىشىدۇ.

“Qara ağızlının arxasından gedim,” deyə düşünmüş, qızılı rəng at ilə uşaq da təpəni dolanıb yetişmişlər. Gənc adam itin arxasından asta-asta qaçaraq gəlirmiş. Qara ağızlı təpənin başına çatanda, canavar da onu görmüş. İkisi bir-birini görüncə, tüklərini dikəltmiş, gözlərini bir-birinə dikib, hırlamışlar.

Екі сырттан бірін-бірі ала алмай, ырылдасып, арбасумен жата береді. Бірінің қозғалғанын бірі байқайды. Әлдеқалай біреуі қып етіп, қозғалса-ақ, біреуі барып бас салғалы тұр. Қара қасқыр жалын тікірейтіп, тұмсығын созып, көзін қадап, ырылдағанда,ешбір жүрек тоқтатып, шыдап тұрар емес. Арқа жүнін тікірейтіп, көзін төңкере қадап, екі езуін ырситып, азуларын ақситып ырылдағанда, қара ауыздың да бет алдына қара қасқырдан басқа ешбір хайуан шыдап тұрарлықтай емес. Екеуі осылай арбасып, бірін-бірі ала алмай, әбден ызаланады, көздері қып-қызыл оттай жарқ-жұрқ етіп кетеді. Ызаның кернегендігі сондай, мойындары терісіне сыймай буынып барады. Арбасқан қалпында екеуі де орындарынан тұра келеді. Бір-біріне қимылдауға таянып тұр. Екеуі де жақтарын керіп, ырылдасып, бір-біріне жақындасып қалады. Сөйткенше болмайды, бір-біріне тап береді. Алдыңғы екі аяқтары бір-бірінің иығында, езулерін ырситып, азуларын ақситып, ырылдасады да тұрады. Бір-біріне ауыз салғызбайды. Қарама-қарсы тіреседі де қалады. Біреуі қып етіп қозғалса-ақ, құлақ-шекені өрлей, кеңірдекті қапсыра, ауызды басқалы тұр. Осылай тіресе ырылдасып, арбасумен тағы біраз тұрады. Бір-бірін ала алмайды. Бұрынғы арбасудан мынау әлденеше есе қиын болады. Алдыңғы аяқтарымен бір-бірінің кеңірдектеріне тіресіп тұрады.

Neither could overpower the other; they just stood growling and glaring. Every slight twitch made the other ready to leap. The black wolf raised his mane, stretched his snout forward, fixing his burning eyes, growling with such menace that no heart could stand still in fear. His back fur stood erect, his lips curled, showing sharp fangs, and before him, even the bravest beast would falter. The black-muzzled one too stood his ground, growling fiercely, facing him without flinching. They circled, snarled, and stared, red eyes flashing like fire. Rage filled them both so intensely their necks bulged as if about to burst. Then, still locked in their standoff, they rose to their feet, jaws open, teeth bared, edging closer. In a heartbeat, they lunged at each other. Their front paws pressed against each other’s shoulders as they wrestled, jaws snapping, fangs glinting, yet neither could get a bite. They were locked face to face, growling, trembling with fury. One wrong move and a bite would tear through ear, neck, or throat. They strained and wrestled like this for a while longer, still unable to overpower one another. This time, their struggle was fiercer than ever before. Their forelegs were braced hard against each other’s throats.

Ikki sirtlon bir-birini ola olmay, irillashib, olishib yotaveradi. Birining qimirlaganini biri payqaydi. Mabodo birortasi qilt etib qo‘zg‘alsa, ikkinchisi borib tashlanishga shay turibdi. Qora bo‘ri yolini tik qilib, tumshug‘ini cho‘zib, ko‘zini qadab irillaganda, hech bir yurak bardosh berib chiday olmasdi. Orqa yungini tikka qilib, ko‘zini olaytirib qadab, ikki dahanini irjaytib, tishlarini oqshatib irillaganda, qora og‘izning ham qarshisiga qora bo‘ridan boshqa hech bir hayvon chiday olmasdi. Ikkalasi shunday olishib, bir-birini yenga olmay, obdon g‘azablanadi, ko‘zlari qip-qizil olovdek yarq-yurq etib ketadi. G‘azab shunchalik kuchliki, bo‘yinlari terisiga sig‘may bo‘g‘ilib boradi. Olishgan holda ikkalasi ham o‘rinlaridan turishadi. Bir-biriga hamla qilishga yaqin turibdi. Ikkalasi ham jag‘larini kerib, irillashib, bir-biriga yaqinlashadi. Shunday qilib turganda, bir-biriga tashlanishadi. Oldingi ikki oyoqlari bir-birining yelkasida, dahanlarini irjaytib, tishlarini oqshatib, irillashgancha turishadi. Bir-biriga og‘iz solishga yo‘l bermaydilar. Qarama-qarshi tirashgancha qoladilar. Birortasi qilt etib qo‘zg‘alsa, quloq-chakkasidan oshib, bo‘g‘zidan qapshab, og‘iz solishga shay. Shunday tirashib irillashib, olishish bilan yana biroz turadilar. Bir-birini yenga olmaydilar. Oldingi olishishdan ko‘ra bu safargisi bir necha barobar qiyin bo‘ladi. Oldingi oyoqlari bilan bir-birining bo‘g‘ziga tirashib turishadi.

İki asil soy, birbirini alt edemeden, hırlayarak, boğuşarak öylece yatmışlar. Birinin kımıldadığını diğeri hemen fark etmiş. Herhangi biri aniden bir hareket ederse, öbürü hemen atılmaya hazırmış. Kara kurt yelesini dikleştirip, burnunu uzatıp, gözlerini dikip hırladığında, hiçbir yürek dayanıp duramazmış. Sırt tüylerini dikleştirip, gözlerini ters çevirip dikip, iki ağız kenarını gerip, azı dişlerini göstererek hırladığında, kara ağızlı’nın karşısına kara kurttan başka hiçbir hayvan dayanıp duramazmış. İkisi böylece boğuşup, birbirini alt edemeden, iyice sinirlenmişler, gözleri kıpkırmızı ateş gibi parlayıp gitmiş. Öfkenin o denli sardığı anlarmış ki, boyunları derilerine sığmayıp boğulur gibi oluyormuş. Boğuşan halleriyle ikisi de yerlerinden kalkmışlar. Birbirlerine saldırmaya çok yakınmışlar. İkisi de çenelerini gerip, hırlayarak, birbirlerine iyice yaklaşmışlar. Çok geçmeden, birbirlerine atılmışlar. Ön iki ayakları birbirlerinin omuzlarında, ağız kenarlarını gerip, azı dişlerini göstererek hırlayıp durmuşlar. Birbirlerine dişlerini geçirmezler. Karşılıklı direnip öylece kalmışlar. Biri ani bir hareket ederse, kulağın üstünden şakağına doğru, boğazı sıkıca kavrayıp, ağzını kapatmaya hazırmış. Böylece direnerek hırlayıp, boğuşarak bir süre daha durmuşlar. Birbirlerini alt edememişler. Önceki boğuşmadan bu, kat kat daha zor olmuş. Ön ayaklarıyla birbirlerinin boğazlarına dayanıp durmuşlar.

ئىككى سىرتتان بىر – بىرىنى ئالالماي، غىرىلدىشىپ، كۈرىشىۋاتاتتى. بىرىنىڭ ھەرىكەتلىنىشىنى بىرى بايقىمايدۇ. قانداقلا قىلىپ بىرى شىرت قىلىپ، قوزغالسىلا، بىرى بېرىپ ھۇ جۇم قىلىشقا تۇرىدۇ . قارا بۆرە <MS/>يۇڭىنى تىك تۇرغۇزۇپ، تۇمشىغىنى سوزۇپ، كۆزىنى تىكلەك، غىرىلدىغاندا، ھېچ بىر يۈرەك توختاپ، چىداپ تۇرار ئەمەس. كەينى يۇڭىنى تىك تۇرغۇزۇپ، كۆزىنى ئاغدۇرۇپ قاراپ، ئىككى مەڭزىنى ساڭگىلتىپ، ۋەھشىيلىگىنى كۆرسىتىپ غىرىلدىغاندا، قارا ئېغىزنىڭمۇ <FR/>ئۈزى ئالدىدا قارا بۆرىدىن باشقا ھېچ بىر ھايۋان چىداپ تۇرالايدىغاندەك ئەمەس. ئىككىسى مۇشۇنداق تىكىلىپ تۇرۇپ، بىرىنى – بىرى ئالالماي، ئىنتايىن غەزەپلەندى، كۆزلىرى قىپ – قىزىل ئوتتەك يالت – يۇلت قىلىپ كېتىدۇ. غەزىۋىنىڭ تولۇپ كەتكىنى شۇنچىلىككى، بويۇنلىرى تېرىسىگە پاتماي بوغۇلۇپ بارىدۇ. تىكىشكەن قېلىپىدا ئىككىلىسى ئورۇنلىرىدىن ئۇددۇل كېلىدۇ. بىر – بىرىگە قىمىلداشقا تەييار تۇرىدۇ. ئىككىلىسىمۇ بەدەنلىرىنى كېرىپ، غىرىلدىشىپ، بىر – بىرىگە يېقىنلىشىپ قالىدۇ. شۇڭغىچە بولمايدۇ، بىر – بىرىگە ھۇ جۇم قىلىدۇ. ئالدىڭقى ئىككى پۇتلىرى بىر – بىرىنىڭ ئىيىغىدا، مەڭىزلىرىنى ساڭگىلتىپ، ئېغىز چىشلىرىنى كۆرسىتىپ، غىرىلداپ تۇرىدۇ. بىر – بىرىگە ئېغىز سالغۇزمايدۇ. قارىمۇ – قارشى قارشىلىق قىلىدۇدە قالىدۇ. بىرى شاق ئېتىپ قوزغالسىلا، قۇلاق چېكىسى ئۆرلەپ، كانەينى بوغۇپ، ئاغزىنى ياپماقچى بولىدۇ. مۇشۇنداق تىرىشىپ غىرىلداپ، تىكلىنىپ قاراپ يەنى بىر ئاز تۇرىدۇ. بىر – بىرىنى ئالالمايدۇ. بۇرۇنقى تىكلىنىشتىن مونۇ بولسا بىر نەچچە ھەسسە قىيىن بولدى. ئالدىنقى پۇتلىرى بىلەن بىر – بىرىنىڭ كانايلىرىگە تىرىشىپ تۇردى.

İki əsil nəsil, bir-birini alt edə bilmədən, hırlayaraq, boğuşaraq eləcə yatmışlar. Birinin qımıldadığını digəri dərhal hiss etmiş. Hər hansı biri anidən bir hərəkət etsə, o biri dərhal atılmağa hazır imiş. Qara canavar yəhərini dikəldib, burnunu uzadıb, gözlərini dikib hırladığında, heç bir ürək dözüb dura bilməzmiş. Kürək tüklərini dikəldib, gözlərini tərs çevirib dikib, iki ağız kənarını gərib, azı dişlərini göstərərək hırladığında, qara ağızlının qarşısına qara canavardan başqa heç bir heyvan dözüb dura bilməzmiş. İkisi beləcə boğuşub, bir-birini alt edə bilmədən, yaxşıca əsəbləşmişlər, gözləri qıpqırmızı od kimi parlayıb getmiş. Qəzəbin o dərəcədə sardığı anlarmış ki, boyunları dərilərinə sığmayıb boğulur kimi olurmuş. Boğuşan hallarından ikisi də yerlərindən qalxmışlar. Bir-birlərinə hücum etməyə çox yaxınmışlar. İkisi də çənələrini gərib, hırlayaraq, bir-birlərinə yaxşıca yaxınlaşmışlar. Çox keçmədən, bir-birlərinə atılmışlar. Ön iki ayaqları bir-birlərinin çiyinlərində, ağız kənarlarını gərib, azı dişlərini göstərərək hırlayıb durmuşlar. Bir-birlərinə dişlərini keçirmirlər. Qarşılıqlı dirənib eləcə qalmışlar. Biri ani bir hərəkət etsə, qulağın üstündən gicgahına doğru, boğazı sıxıca qavrayıb, ağzını bağlamağa hazır imiş. Beləcə dirənərək hırlayıb, boğuşaraq bir müddət daha durmuşlar. Bir-birlərini alt edə bilməmişlər. Əvvəlki boğuşmadan bu, qat-qat daha çətin olmuş. Ön ayaqlarıyla bir-birlərinin boğazlarına dayanıb durmuşlar.

Ұзын тырнақ кеңірдектеріне кіріп барады. Енді біріне-бірі ауыз салғалы тұр. Бірі өлтіріп , бірі өлгелі тұр, көздері қанталап кеткен. Енді тек бір-бірінің кірпік қағысуын ғана аңдыған.

Sharp claws gouge into throats. At any moment they are about to snap at one another. One will kill, the other will die, their eyes are crazed. Now they wait only for the slightest flutter of an eyelid.

Uzun tirnoq tomoqlariga kirib bormoqda. Endi ular bir-biriga tish qayrashadi. Biri o‘ldiradi, biri o‘ladi, ko‘zlari qonga to‘lgan. Endi ular faqat bir-birlarining kiprik qoqishlarini kuzatishardi.

Uzun tırnaklar boğazlarına giriyormuş. Şimdi birbirlerine ağız atmaya hazırmışlar. Biri öldürüp, biri ölecek gibiymiş, gözleri kan çanağına dönmüş. Artık sadece birbirlerinin göz kırpmasını gözetliyorlarmış.

ئۇزۇن تىماق كانايلىرىغا كىرىپ بارىدۇ. ئەمدى بىرىگە – بىرى ئېغىز سالغىلى تۇرىدۇ. بىرى ئۆلتۈرۈپ، بىرى ئۆلگىلى تۇرىدۇ، كۆزلىرىگە قان تولۇپ كەتتى. ئەمدى پەقەت بىر – بىرىنىڭ كىرپىك قېقىشىنىلا كۈزەتتى.

Uzun dırnaqlar boğazlarına girirmiş. İndi bir-birlərinə ağız atmağa hazır imişlər. Biri öldürüb, biri öləcək kimi imiş, gözləri qan çanağına dönmüş. Artıq sadəcə bir-birlərinin göz qırpmasını güdərmişlər.

Қасқырдың сырт жағынан келе жатқан бала екі сырттанның ырылдағанын естігенде, жақындауға жүрегі тоқтамады. Қара қас- қырдан әбден қорқып қалған. «Жақындасам, жеп қоя ма?» – деп, ілгері баспады. Тым болмаса, айқасып тұрған екі сырттанға төбесі көрінетін жерге де келмейді, анда-санда бір аттап, аяғын ілгері баспайды. «Бала аржағынан келді ме екен? Итіме не боп қалды екен?» – деп, жігіт тез ұмтыла басып, төбеге шыға келсе, бала әлі көрінбейді. Қасқыр мен ит айқасып тұр екен. Баланың төбесі жаңа ғана көріне бергенде, артына келіп қалған иесін біліп: «Ием келді ме екен?» дегендей, ит мойнын бұрып қалады. Сол уақытта аңдып тұрған қара қасқыр иттің шықшытына ауызды басып жібереді. Мынаны көрген иттің иесі не боларын білмейді. Беліндегіқанжарын ала жүгіреді: қара қасқыр иттің құлақшекесіне қарыс батып кеткен тісін жұлқылап суырғанша, жігіт те келіп жетеді. Келе-ақ қара қасқырдың ішін қанжармен есіп кеп жібереді. Сол жерде ит те өледі, қасқыр да өледі.

When the boy approaching from the wolfs side hears the two brutes snarling, his heart nearly stops. Terrified of the black wolf, he cannot bring himself to press forward. He will not even come within sight of the hilltop where the two are locked in combat; he takes a tentative step now and then but dares not advance. — Has my boy come up behind? — he thinks, and hurries toward the ridge to look, but the child still cannot be seen. At last the boy’s figure appears on the slope. The dog, sensing his master’s approach, turns its head as if to say — Has my master arrived? — In that instant the stalking black wolf clamps its jaws down on the dog’s throat. Seeing this, the dog’s owner runs forward drawing his dagger. He arrives just as the wolf’s fangs have torn into the dog’s cheek; the man plunges the dagger into the wolf’s belly. The dog dies there; the wolf dies there as well.

Qashqirning ortidan kelayotgan bolaning ikki sirtdonning (it va bo'ri) irillaganini eshitganida yaqinlashishga yuragi betlamadi. Qora qashqirdan juda qo'rqib qolgan edi. "Yaqinlashsam, yeb qo'yarmikan?" deb oldinga qadam bosmadi. Hech bo'lmasa, olishayotgan ikki sirtdonga ko'rinadigan joyga ham kelmadi, onda-sonda bir odimlab, oyog'ini ilgarilatmadi. "Bola ortidan keldimikan? Itimga nima bo'ldi ekan?" deb yigit tezda intilib, tepalikka chiqib kelsa, bola hali ko'rinmaydi. Qashqir va it olishib turgan ekan. Bolaning boshi endigina ko'rina boshlaganida, ortidan kelgan egasini sezib, "Egam keldimikan?" degandek, it bo'ynini burib qoladi. Shu vaqtda poylab turgan qora qashqir itning jag'idan tishlab oladi. Buni ko'rgan itning egasi nima qilishini bilmaydi. Belidagi xanjarini olib yuguradi: qora qashqir itning quloq-chakkasiga botib ketgan tishini yulqilab sug'urguncha, yigit ham yetib keladi. Kelishi bilanoq qora qashqirning qornini xanjar bilan tilib yuboradi. Shu yerda it ham o'ladi, qashqir ham o'ladi.

Kurdun arka tarafından gelen çocuk, iki asil varlığın hırladığını duyduğunda, yaklaşmaya yüreği dayanamamış. Kara kurttan iyice korkmuş. “Yaklaşırsam, yer mi beni?” diye, ileri adım atmamış. En azından, boğuşan iki asil varlığın tepesi görünen yere bile gelmemiş, ara sıra bir adım atıp, ayağını ileri atmamış. “Çocuk diğer taraftan geldi mi acaba? Köpeğime ne oldu acaba?” diye, genç adam hızla atılıp tepeye çıktığında, çocuk hala görünmüyormuş. Kurt ile köpek boğuşup duruyormuş. Çocuğun tepesi tam göründüğünde, arkasına gelmiş sahibini bilip: “Sahibim geldi mi acaba?” dercesine, köpek boynunu çevirmiş. Tam o anda pusu kurmuş kara kurt köpeğin şakağına ağzını bastırıvermiş. Bunu gören köpeğin sahibi ne yapacağını bilememiş. Belindeki hançerini alıp koşmuş: Kara kurt köpeğin kulak-şakağına bir karış batmış dişini çekip çıkarana kadar, genç adam da yetişmiş. Yetişir yetişmez kara kurdun içini hançerle deşmiş. Oracıkta köpek de, kurt da ölmüş.

بۆرىنىڭ سىرت تەرىپىدىن كېلىۋاتقان بالا ئىككى سىرتتاننىڭ غىرىلدىغىنىنى ئاڭلىغاندا، يېقىنلاشقا يۈرىگى يەتمىدى. قارا بۆرىدىن ئۇبدان قورقۇپ قالغان. «يېقىنلاشسام، يەپ قويارمۇ؟» – دەپ، ئالدىغا ماڭمىدى. <FR/>ھېچ بولمىسا، چېلىشىپ تۇرغان ئىككى سىرتتانغا يۇقۇرى كۆرۈنىدىغان يەرگىمۇ كەلمىدى، ئاندا – ساندا بىر ئاتلاپ، پۇتىنى ئالدىغا باستى. «بالا كەينىدىن كەلدىمىكىن؟ ئىتىمغا <FR/>نېمە بولۇپ قالدىكىن؟» – دەپ، يىگىت تېز يۈگىرىپ، يۇقۇرىغا چىقىپ كەلسە، بالا تېخى كۆرۈنمەيدۇ. بۆرە بىلەن ئىت چېلىشىۋاتقان ئىكەن. بالىنىڭ يۇقۇرى ئەمدىلا كۆرۈنۈشكە باشلىغاندا، كەينىگە كېلىپ قالغان ھىددىنى بىلىپ: «يەم كەلدىمىكىن؟» دېگەندەك، ئىت بوينىنى بۇراپ قارايدۇ. شۇ پەيتە كۈزىتىپ تۇرغان قارا بۆرە ئىتنىڭ چېتىنى ئاغزى بىلەن چىشلەۋالىدۇ. بۇنى كۆرگەن ئىتنىڭ ئېگىسى <FR/>نېمە بولۇشىنى بىلمەيدۇ. بېلىدىكى قىلىچىنى ئېلىپ يۈگىرەيدۇ: قارا بۆرە ئىتنى قۇلاق – چېكىسىگە قىرس قىلىپ كىرىپ كەتكەن چىشىنى يۇلقۇپ چىقارغانچە، يىگىتمۇ كېلىپ قالىدۇ. كېلىپلا قارا بۆرىنىڭ ئىچىنى قىلىچ بىلەن چېپىپ تاشلايدۇ. شۇ يەردە ئىتمۇ ئۆلىدۇ، بۆرىمۇ ئۆلىدۇ.

Canavarın arxa tərəfindən gələn uşaq, iki əsil varlığın hırladığını eşitdiyində, yaxınlaşmağa ürəyi dözməmiş. Qara canavardan yaxşıca qorxmuş. “Yaxınlaşsam, yeyər məni?” deyə, irəli addım atmamış. Ən azından, boğuşan iki əsil varlığın təpəsi görünən yerə belə gəlməmiş, ara sıra bir addım atıb, ayağını irəli atmamış. “Uşaq digər tərəfdən gəldimi görəsən? İtimə nə oldu görəsən?” deyə, gənc adam cəld atılıb təpəyə çıxdığında, uşaq hələ də görünmürmüş. Canavar ilə it boğuşub dururmuş. Uşağın təpəsi tam göründüyündə, arxasına gəlmiş sahibini bilib: “Sahibim gəldimi görəsən?” deyərcəsinə, it boynunu çevirmiş. Tam o anda pusqu qurmuş qara canavar itin gicgahına ağzını basdırıbmış. Bunu görən itin sahibi nə edəcəyini bilməmiş. Belindəki xəncərini alıb qaçmış: Qara canavar itin qulaq-gicgahına bir qarış batmış dişini çəkib çıxarana qədər, gənc adam da yetişmiş. Yetişər-yetişməz qara canavarın içini xəncərlə deşmiş. Orada it də, canavar da ölmüş.

Жігіт иттің өлгеніне қатты өкінеді. Иттің өлігін құшақтап, зар жылап еңірейді... Балаға: – Неге менің айтқанымды істемедің? – деп, бармағын шайнап ұрысты. Ұрысқанымен шара не? Болар іс болып, ит өліп қалған соң. – Қайтейін! Қара қасқыр тура маған бас салады ғой деп, қорықтым! – деуден басқа не айтсын бала. – Қара ауыз ит қасқырды өлтірген болса, ит атаулы қасқырға қожа болатын еді. Енді иттің ілуде біреуі-ақ қасқыр алатын болады. Әрине, қасқырдың да иттіалатыны санаулы болады. Егер қара қасқыр сені жеген күнде, қасқыр атаулы адамға қожа болатын еді. Оны енді мен өлтірдім, енді адам қасқырға қожа болады, – деп, сырттан жігіт сөзін тоқтатады.

The young man laments over the dead dog, clutching its body and weeping bitterly. He scolds the boy where he lies: — Why didn’t you do as I told you? — he cries, tearing at his hand. But what good is scolding now? The deed is done and the dog lies dead. — What else could I do? — the boy replies. — I feared the black wolf would leap at me — I was terrified! — If the black-muzzled dog had slain the wolf, dogs everywhere would have lorded over wolves. Now only the rare dog will catch a wolf, and wolves will still sometimes catch dogs. Had that black wolf eaten you, all wolves would have lorded over humans. I killed it, though, and so humans will rule over wolves, the man says, and the hunter’s explanation ends there.

Yigit itning o‘lganiga qattiq o‘kindi. Itning o‘ligini quchoqlab, baralla yig‘lab faryod qildi... Bolaga: – Nega aytganimni qilmading? – deb, barmoqlarini tishlab urishdi. Urishgani bilan nima foyda? Bo‘lar ish bo‘lib, it o‘lib qolgandan keyin. – Nima qilay! Qora qashqir to‘ppa-to‘g‘ri menga tashlanadi deb qo‘rqdim! – deyishdan boshqa nima ham desin bola. – Agar qora og‘iz it qashqirni o‘ldirganida edi, it zoti qashqirga xo‘jayin bo‘lar edi. Endi itlarning ichida iluda bittasigina qashqir oladigan bo‘ladi. Albatta, qashqirning ham itni olishi sanog‘li bo‘ladi. Agar qora qashqir seni yeganida, qashqir zoti odamzodga xo‘jayin bo‘lar edi. Uni endi men o‘ldirdim, endi odam qashqirga xo‘jayin bo‘ladi, – deb polvon yigit so‘zini tugatdi.

Genç adam köpeğin öldüğüne çok üzülmüş. Köpeğin cesedini kucaklayıp, hıçkıra hıçkıra ağlamış... Çocuğa: “Neden benim dediğimi yapmadın?” diye, parmağını ısırarak azarlamış. Azarlamış ama ne çare? Olacak iş olmuş, köpek ölüp gittikten sonra. “Ne yapayım! Kara kurt tam bana saldıracak sandım, korktum!” demekten başka ne söylesin çocuk. “Kara ağızlı köpek kurdu öldürmüş olsaydı, köpek denilen her şey kurda hükmederdi. Şimdi köpeklerin ancak birkaçı kurt avlayabilir. Elbette, kurdun da köpeği avlaması sayılı olur. Eğer kara kurt seni yediği gün, kurt denilen her şey insana hükmederdi. Onu şimdi ben öldürdüm, şimdi insan kurda hükmeder,” deyip, sırtlan (cesur) genç adam sözünü bitirmiş.

يىگىت ئىتنىڭ ئۆلگىنىگە قاتتىق ئۆكۈنىدۇ. ئىتنىڭ ئۆلىگىنى قۇچاغلاپ، زار يىغلاپ قاخشايدۇ... بالىغا: – نېمىگە مېنىڭ ئېيتقىنىمنى قىلمىدىڭ؟ – دەپ، بارمىغىنى كۆتىرىپ ئۇرۇشتى. ئۇرۇشقاندىن نېمە چارە؟ بولار ئىش بولۇپ، ئىت ئۆلۈپ قالغاندىن كېيىن. – نېمە قىلاي! قارا بۆرە ئۇددۇل ماڭا ھۇ جۇم قىلىدىغۇ، قورقتۇم! – دېيىشتىن باشقا نېمە دېسۇن بالا. – قارا ئېغىز ئىت بۆرىنى ئۆلتىرگەن بولسا، ئىت ئاتاقلىق بۆرىگە غوژايىن بولاتتى. ئەمدى ئىتنىڭ <MS/>بەزى-بەزىلا بۆرە ئالىدىغان بولدى. ھەققىقەتەن، بۆرىنىڭمۇ ئىتنى ئالىدىغىنى ساناقلىق بولىدۇ. ئەگەر قارا بۆرە سېنى يېگەن چاغدا، بۆرە ئاتاغلىق ئادەمگە غوژايىن بولاتتى. ئۇنى ئەمدى مەن ئۆلتەردىم، ئەمدى ئادەم بۆرىگە غوژايىن بولىدۇ، – دەپ، سىرتتان يىگىت سۆزىنى ئاياغلاشتۇرۇپتۇ.

Gənc adam itin öldüyünə çox üzülmüş. İtin cəsədini qucaqlayıb, hıçqıra-hıçqıra ağlamış... Uşağa: “Niyə mənim dediyimi etmədin?” deyə, barmağını dişləyərək danlamış. Danlamış, amma nə çarə? Olacaq iş olmuş, it ölüb getdikdən sonra. “Nə edim! Qara canavar tam mənə hücum edəcək sandım, qorxdum!” deməkdən başqa nə desin uşaq. “Qara ağızlı it canavarı öldürmüş olsaydı, it deyilən hər şey canavara hökm edərdi. İndi itlərin ancaq bir neçəsi canavar ovlaya bilər. Əlbəttə, canavarın da iti ovlaması sayla olar. Əgər qara canavar səni yediyi gün, canavar deyilən hər şey insana hökm edərdi. Onu indi mən öldürdüm, indi insan canavara hökm edər,” deyib, sırtlan (cəsur) gənc adam sözünü bitirmiş.