Корпустан іздеу

– Мен қара шеттеуікті алмаймын, алтын тыстысын ала, оның ішіндегі дәні де тәтті шығар, – деп.

— I don’t want the plain ones, I want the golden ones! Their kernels must be sweeter inside!

- Men qora chetanni olmayman, oltin qoplanganini olaman, uning ichidagi urug‘lar ham shirin bo‘lishi mumkin, - deb.

– Ben siyahları istemiyorum, altın kaplı olanı istiyorum, onun içindeki tahılı da lezzetlidir belki, – dedi.

– مەن قارا ئۇرۇقچىنى ئالمايمەن، ئالتۇن چېقىلغىنىنى ئالاي، ئۇنىڭ ئىچىدە سۈيى تەملىك بولۇشى مۇمكىن، – دېدى.

Amma Lenoçka ağlamağa başlayır: — Mən qaralarını istəmirəm, qızılı olanı istəyirəm. Bəlkə onun içindəki tumu daha dadlıdır, – deyir.

Шешесі тіл алмайтын қисық баланың дегенін істегеннен артығы жоқ екенін ойлап, Леночкаға алтын тыстыларын, бөтен балаларына бөтен шеттеуіктерді таратып берді. Леночка қуанып, шеттеуіктерін дереу шаға бастады. Қараса, бірінің де ішінде дәні жоқ бос қабықтар екен. Мұны көріп қасындағы балалар мазақтап күле бастады. Сонда атасы айтты:

Her mother thought there was no point arguing with such a stubborn child and gave Lenochka the golden hazelnuts while giving the other children the ordinary ones. Overjoyed, Lenochka began to crack open her beautiful nuts one by one. To her surprise, every shell was empty, there were no kernels inside. Seeing this, the other children laughed and teased her. Then her grandfather said:

Qaysar va gapga kirmaydigan bolaning aytganini qilishdan yaxshiroq chora yo‘q deb o‘ylab, ona Lenochkaga oltin rangli qobiqda­gi pistalarni, boshqa bolalarga esa oddiylarini tarqatib berdi. Lenochka xursand bo‘lib, pistalarni chaqa boshladi. Qara­sa, birortasining ham ichida mag‘zi yo‘q, bo‘sh po‘choqlar ekan. Buni ko‘rib, yonidagi bolalar uni mazax qilib kulishdi. Shunda bobosi aytdi…

Annesi, söz dinlemeyen inatçı çocuğunun dediğini yapmaktan başka çare olmadığını düşünerek, altın kaplı olanları Lenoçka’ya, başka çocuklarına ise diğer meyveleri dağıttı. Lenoçka sevinerek hemen cevizleri yemek için hepsini kırmaya başladı. Bir de ne görsün – hiçbirinin içinde tanesi yok, hepsi boş kabukmuş. Bunu gören yanındaki kardeşleri ona alay edip gülmeye başladılar. İşte o an babası şöyle dedi:

ئانىسى تىل قىلمايدىغان، خاتالىقتا چىڭ تۇرىدىغان بالىنىڭ گېپىگە قارشى تۇرۇشنىڭ ھەدىدىن ئاشىدىغان ئىش بولىدىغانلىقىنى ئويلاپ، لېنوچكىغا ئالتۇن چېقىلغان ئۇرۇقچىلارنى، قالغان بالىلارغا باشقىلارنى تارقىتىپ بەردى. لېنوچكا خۇشال بولۇپ، ئۇرۇقچىلارنى دەرھال چېقىشقا باشلىدى. بىر قارايدىكەن، ئۇلارنىڭ ھېچبىرىدە دانىسى يوق، ھەممىسى بوش قوۋزۇق ئىكەن. بۇنى كۆرگەن باشقا بالىلار كۈلۈپ، زاڭلىق قىلىدىغان بولدى. شۇ چاغدا بوۋىسى دېدى

Anası inadkar və sözə qulaq asmayan qızına başqa çarəsi qalmadığı üçün qızılı qozaları Lenoçkaya, digər uşaqlarına isə adi meyvələri paylayır. Lenoçka sevinərək qozaları qırmağa başlayır. Amma bir də baxır ki — heç birinin içində tum yoxdur, hamısı boş qabıqdır. Bunu görən bacı-qardaşları ona gülürlər. O anda atası deyir:

– Бұл шеттеуіктер жеу үшін жасалған емес, тек көзге әдемі көріну үшін қойылған. Мен шеттеуіктердің бос қабығын алып, сыртын күміспен бояп қана қойып едім. Екінші рет не нәрсенің де құр сыртына қызықпа, асылы ішінде болар, – деді.

— These hazelnuts were not meant to be eaten, my dear. They were only made to look pretty. I took empty shells and painted them with silver and gold. Remember this lesson: never be deceived by outer beauty, what truly matters lies within.

- Bu pistalar yeyish uchun emas, faqat ko‘zga chiroyli ko‘rinishi uchun qilingan. Men bo‘sh po‘choqlarni olib, sir­tini kumush bilan bo‘yab qo‘y­gandim. Ikkinchi safar hech narsaning faqat sir­tiga chiroyiga qiziqma, asl qiymati ichida bo‘ladi, - dedi bobosi.

– Bu cevizler yemek için değil, sadece süs olarak güzellik katsın diye konmuştu. Ben boş kabukları alıp dışını gümüşle boyamıştım. Bir dahaki sefere bir şeyin sadece dış görünüşüne bakma; asil olan içindedir, – dedi.

بۇ ئۇرۇقچىلار يېيىش ئۈچۈن ئەمەس، پەقەت كۆزگە چىرايلىق كۆرۈنۈش ئۈچۈن قويۇلغان. مەن بۇ ئۇرۇقچىلارنىڭ بوش قوۋزىقىنى ئېلىپ، سىرتىغا كۈمۈش بوياق بېرىپ قويغان. كېيىنكىسىدە قايسى نەرسە بولمىسۇن، پەقەت سىرتىغا قىزىقما، ھەقىقىي قىممەت ئىچىدە بولىدۇ، – دېدى.

Bu qozalar yemək üçün deyildi, sadəcə bəzək və gözəllik üçün idi. Mən boş qabıqları götürüb üstünə qızılı boya çəkmişdim. Gələn dəfə yadında saxla: bir şeyin yalnız xarici görünüşünə aldanma; qiymətli olan onun içindədir, – deyir.

Шешесі қыз баласынан сұрады: –Берген ақшамды қайда қойдың? Бала: –Біреуге бердім. Шешесі: – Кімге? Бала: –Бір тентек балаға бердім. Шешесі: –Мұнан былай тентек болма деп берген шығарсың? Бала: –Рас, әже, екінші рет тентек болма дедім. Құс та Құдайдың жәндігі ғой, әже? Шешесі: – Біз де, құс та, бөтен жан-жануардың бәрі де Құдайдың жаратқан жәндігіміз. Бала: – Әлгі бала Құдай-тағаланың жаратқан кішкентай құсын ұстап алып, сатайын деп жүр екен. Құс кісі аярлық болып, шиқылдап тұрды. Сонда алып жүрген бала тұмсығын қыса береді, бейшара құстың дауысын Құдай-тағала есітеді деп қорыққан шығар деймін. Шешесі: – Онда сен неғылдың? Бала: –Мен балаға ақша беріп сатып алып, құсты ұшырып қоя бердім. Менің бұл ісім сауап емес пе? Шешесі: – Әрине, сауап, бейшараларға қайырымды болғаның. Бала: – Ол бала, кім біледі, кем-тарлықтан құсты сатуға жүрген-ау? Шешесі: – Мен де солай ойлаймын. Сонда сөйлеп отырған бала сіңлісіне қарап: – Мана ақшамның бәрін бергенім жақсы болған екен,– деді. Сіңлісі шешесіне қарап: – Апаммен екеуміз мана бәстесіп едік, ол балаға апам құсыңның бәсі не деп те сұрамай, ақшасының бәрін берді. Мен айттым: Құстың бәсі не? – деп сұрау керек еді деп, қайсымыздікі дұрыс? Шешесі үлкен қызына қарап айтты: – Сенің де бұл істеген ісінді дұрыс демеймін. Егер тағы бір манағындай бала жолықса, ақшаңның бәрін бастапқы балаға беріп қойдың, соңғыға не берер едің? Үлкен қызы: – Онда мен тағы да саған келер едім. Шешесі: –Егер менде де мал, ақша болмаса қайтер едің? Бала: – Онда... деп, не дерін біле алмады. Шешесі: –Көбірек жақсылық етуге шамам келсін десең, әр нәрсеге күтімді болу керек. Құстың бәсін сұрап, кемге бермеймін десе, сонда ақшаңның бәрін беру керек еді. Ол құстың өзі не құс екен? Баласы: – Мен сұрағаным да жоқ, әже, өзің айтушы емес пе ең, жақсылық еткен жаныңның атын да сұрама деп. Шешесі күліп: – Солай, солай, шырағым, – деді. Баласы: – Әже, сен көрсең еді, құсты қоя бергенімде, әуелі қуанғаннан тіпті ұша алмады. Сонан соң құсты сатқан баладан уәде алдым, екінші рет ұстама деп. Шешесі: – Қызым, жақсы іс істепсің, мінекей саған тағы да теңге. Қызы: – Алла разы болсын, әже. Шешесі: – Шырағым, қызым, әрдайым осындай рақымды бол, саған мұның үшін Құдай рақым етер, – деді.

A mother asked her daughter: — Where did you put the money I gave you? The girl replied: — I gave it to someone. — To whom? — To a naughty boy. — You must have given it to him so that he wouldn’t be naughty anymore, right? — Yes, grandma, I told him not to be naughty again. Grandma, birds are also God’s creatures, aren’t they? — Of course, my dear. We, the birds, and all other beings are God’s creations. — That boy had caught a little bird, one of God’s creatures, and wanted to sell it. The bird was chirping pitifully. I think the boy was afraid God might hear its cries because he kept squeezing its beak shut. — And what did you do then? — asked the mother. — I gave him my money, bought the bird, and set it free. Wasn’t that a good deed? — Of course it was, my dear. You showed kindness to the helpless. — Maybe that boy only tried to sell the bird because he was poor — said the girl. — I think so too, — the mother nodded. Then the girl looked at her younger sister and said: — It’s good that I gave him all my money. The younger sister turned to their mother and said: — Grandma, we made a bet. I said she should have asked how much the bird cost before giving all her money. Which one of us was right? The mother looked at her older daughter and said: — I can’t say you did everything right either. What if you meet another child like that later? You’ve already given away all your money to the first one. What would you do then? — Then I would come to you again, grandma. — And if I had no money either? The girl hesitated and said nothing. The mother continued: — If you wish to keep doing good, you must also learn to be wise and careful. You could have asked how much the bird cost, if it was fair, you would still have done your good deed and perhaps helped another later. By the way, what kind of bird was it? — I didn’t ask, grandma. You always said that when you do good, don’t ask the name of the one you help. The grandmother laughed: — Yes, that’s true, my dear. The girl smiled and said: — Grandma, you should’ve seen it! When I let the bird go, it was so happy it couldn’t even fly at first. Then I made the boy promise not to catch it again. The grandmother said: — My good child, you did a kind deed. Here, take another coin as a reward. The girl said softly: — May God bless you, grandma. And the grandmother replied: — My dear girl, always be merciful like this, and God will surely show mercy to you.

Onasi qizidan so‘radi: – Berilgan pulimni qayerga qo‘yding? Qiz dedi: – Bir odamga berib yubordim. Onasi: – Kimga? Qiz: – Bir sho‘x bolaga berdim. Onasi: – “Endi sho‘x bo‘lma” deb bergan bo‘lsang kerak? Qiz: – Ha, buvi, ikkinchi marta sho‘x bo‘lma deb aytdim. Qush ham Xudoning jonzoti-ku, buvi? Onasi: – Biz ham, qush ham, boshqa barcha jonivorlar ham Xudoning yaratgan mavjudotlarimiz. Qiz: – O‘sha bola Xudo yaratgan kichkina qushni ushlab olib, sotmoqchi bo‘lib yurgan ekan. Qush bechora qichqirib turardi. Uni olib ketayotgan bola tumshug‘ini qattiq siqib turar edi, bechora qushning ovozini Xudo eshitib qolmasin deb qo‘rqib turgandek edi. Onasi: – Unda sen nima qilding? Qiz: – Men bolaga pul berib, qushni sotib oldim va uchirib yubordim. Bu ishim savob emasmi? Onasi: – Albatta, savob, bechoralarga rahm qilgansan. Qiz: – U bola, ehtimol, kambag‘allikdan qushni sotishga majbur bo‘lgandir? Onasi: – Men ham shunday deb o‘ylayman. Shunda qiz singlisiga qarab: – Men pulimni berib yuborganim yaxshi bo‘ldi, – dedi. Singlisi onasiga qarab: – Biz oldin bahslashgan edik, men “qushning bahosini ham so‘rash kerak edi” degandim. Qaysimizniki to‘g‘ri? Onasi katta qiziga qarab dedi: – Sen ham ishni to‘liq to‘g‘ri qilmagansan. Agar yana shunday holat bo‘lsa, pulingni hammasini birinchi bolaga berib yuborsang, keyingisiga nima berasan? Katta qiz: – Unda men yana sizning oldingizga kelardim. Onasi: – Agar menda ham mol-pul bo‘lmasa-chi? Qiz: – Unda… – deb nima deyishini bilmay qoldi. Onasi: – Ko‘proq yaxshilik qila olaman desang, har ishda o‘ylab, ehtiyot bo‘lish kerak. Qushning bahosini so‘ramay, uni qiynamay, shunda pulingni to‘liq berish ham mumkin edi. O‘zi bu qush qanday qush edi? Qiz: – Men so‘ramabman ham, buvi, o‘zingiz aytardingiz-ku, yaxshilik qilganda ismini ham so‘rama deb. Onasi kulib: – Ha, to‘g‘ri, shunday, – dedi. Qiz: – Buvi, qushni qo‘yib yuborganimda avval xursandligidan ucholmay ham qoldi. Keyin men qushni sotgan boladan va’da oldim - ikkinchi marta ushlamasin deb. Onasi: – Qizim, yaxshi ish qilibsan. Mana, senga yana pul. Qiz: – Olloh rozi bo‘lsin, buvi. Onasi: – Bolajonim, qizim, doim shunday rahmdil bo‘l, shunda Xudo ham senga marhamat qiladi, – dedi.

Anne ile Kızı Annesi, kızına sordu: — Verdiğim parayı nereye koydun? Kız: — Birisine verdim. Anne: — Kime verdin? Kız: — Bir yaramaz çocuğa verdim. Anne: — Bundan sonra yaramazlık yapma diye vermişsindir. Kız: — Doğru anne, bir daha yaramazlık yapmasın diye verdim. Kuş da Allah’ın yaratığı ya, anne? Anne: — Biz de, kuş da, diğer bütün canlılar da Allah’ın yarattıklarıyız. Kız: — O çocuk, Allah-u Teala’nın yarattığı küçücük kuşu yakalamış, satmaya çalışıyordu. Kuş çok zavallı bir haldeydi, ötüyordu. Ötmesin diye çocuk sürekli gagasını kapatmaya çalışıyordu. Çaresiz kuşun sesini Allah-u Teala duyar diye korkmuştur, belki de. Anne: — Hıı… Peki, sen ne yaptın? Kız: — Ben çocuğa parayı verip kuşu satın aldım, sonra da özgürlüğüne kavuşturdum. Bu yaptığım sevap değil mi? Anne: — Miskinlere merhametli olman, elbette sevaptır. Kız: — Evet… Belki o çocuk fakirlikten o kuşu satmaya çalışmıştır. Anne: — Ben de öyle düşünüyorum. Sonra kız, kendi kız kardeşine bakarak: — Az önce paramın hepsini verdiğim doğru bir şeymiş, dedi. Kız kardeşi, annesine dönerek şöyle dedi: — Az önce ablamla bahse girmiştik. Bir çocuk geldi, ablam kuşun fiyatını bile sormadan tüm parasını verdi. Ben de dedim ki: “Kuşun fiyatı ne kadar?” diye sormak lazım. Peki hangimizin yaptığı doğru? Annesi, büyük kızına bakarak dedi ki: — Senin yaptığını da tam olarak doğru bulmuyorum. Eğer bir tane daha onun gibi çocuk karşına çıkarsa, sen tüm paranı ilkine verdin; diğerine ne vereceksin? Büyük kız: — O zaman yine sana gelirim. Anne: — Peki ya benim de param kalmazsa, ne yapardın? Çocuk: — O zaman… (Kızı ne diyeceğini bilemedi.) Anne: — Daha çok iyilik yapmak istiyorsan, her şeyde dengeli olmalısın. Kuşun fiyatını sormalıydın. Satıcı indirim yapmam diyorsa, işte o zaman tüm paranı vermen gerekirdi. O kuş ne kuşuydu ki? Çocuk: — Sormadım ki, anneciğim… Sen hep demez miydin: “İyilik ettiğin kişinin kim olduğunu bile sorma” diye? Annesi gülümseyerek: — Öyle, öyle evladım, dedi. Çocuk: — Anne, bir görseydin keşke… Kuşu saldığımda, sevincinden önce kanatlanamadı bile. Sonra kuşu satan çocuktan bir daha yakalamayacağına dair söz aldım. Anne: — Kızım, çok güzel bir iş yapmışsın. Al bakalım, sana bir miktar daha para veriyorum. Kız: — Allah razı olsun, anneciğim. Anne: — Evladım, kızım, her zaman böyle merhametli ol. Unutma, bu iyiliğinden dolayı Allah da sana merhamet eder, dedi.

ئانىسى قىزىدىن سورىدى: – بەردگەن پۇلىمنى قاياققا قويدۇڭ؟ قىزى: – بىر كىشىگە بەردىم. ئانىسى: – كىمگە؟ قىزى: – بىر تەنتەك بالىغا بەردىم. ئانىسى: – دىمەك، «باشقا قېتىم تەنتەك بولما» دەپ بەرگەن ئوخشايسەن دە؟ قىزى: –«راست، ئەنە، «ئىككىنچى قېتىم تەنتەك بولما» دەپ ئېيتتىم. قۇشمۇ <MS/>خۇدانىڭ ياراتقان بىر جانلىقىغۇ، ئانا؟ ئانىسى: – بىزمۇ، قۇشمۇ ۋە باشقا بارلىق ھايۋاناتلارمۇ <MS/>خۇدانىڭ ياراتقان جانلىقلىرىدۇر. قىزى: – ئۇ بالا <MS/>ئاللا تەئالانىڭ ياراتقان كىچىك بىر قۇشىنى تۇتۇپ ئېلىپ، ساتاي دەپتىكەن. قۇش بايقى ئادەمگە ئاران تۆزۈپ، چىكىلداپ تۇرۇپتۇ. ئۇ بالا قۇشنىڭ تۇمشۇقىنى قىسىۋېرىدۇ. بېچارە قۇشنىڭ ئاۋازىنى <MS/>ئاللا تەئالا<MS/> ئاڭلاپ قالار، دەپ قورقامدۇ دەيمەن. ئانىسى: – ئۇنداقتا، سەن نېمە قىلدىڭ؟ قىزى: – مەن بالىغا پۇل بېرىپ، قۇشنى سېتىۋېلىپ، ئۇچارتىپ قويۇپ بەردىم. بۇ قىلغىنىم سوۋاپ ئەمەسمۇ؟ ئانىسى: – ئەلۋەتتە سوۋاپ، بېچارىلەرگە رەھىمدىلىك قىلغانسەن. قىزى: – ئۇ بالا، كىم بىلىدۇ، يوقسۇزلۇقتىن قۇشنى سېتىشقا مەجبۇر بولغان بولار؟ ئانىسى: – مەنمۇ شۇنداق دەپ ئويلاۋاتىمەن. ئاندىن قىز سىڭلىسىغا قاراپ دېدى: – مانا، بارلىق پۇلىمنى بەرگەنلىكىم ياخشى بولغان ئىكەن. سىڭلىسى ئانىسىغا قاراپ دېدى: – ئاپام بىلەن ئىككىمىز مانا ئۇ ۋاقىتتا سۆز تالىشىپ قالغان ئىدۇق. ئاچام بالىغا «قۇشۇڭ قانچە تۇرىدۇ؟» دەپمۇ سورىماي، بارچە پۇلىنى بەرىپ قويدى. مەن «قۇشنىڭ باھاسى قانچە، دەپ سوراش كېرەك ئىدى» دەدىم. قايىسىمىزنىڭ توغرا؟ ئانىسى چوڭ قىزىغا قاراپ دېدى: – سەن قىلغان ئىشىڭنىمۇ توغرا دەپ ئېيتالمايمەن. ئەگەر يەنە بايقى بالىغا ئوخشايدىغان يەنە بىر بالا يولۇڭغا چىقىپ قالغان بولسا، بىرىنچى بالىغا بارلىق پۇلىڭنى بېرىپ قويغان بولساڭ، ئاخىرقى بالىغا نېمە بەرەر ئىدىڭ؟ چوڭ قىزى: – ئۇنداقتا، مەن يەنە ساڭا كەلگەن بولاتتىم. ئانىسى: – ئەگەر مەندىمۇ مال ياكى پۇل بولمىسا، نېمە قىلاتتىڭ؟ قىزى: – ئۇنداقتا… – دەپ، نېمە دېيىشنى بىلمەي قالدى. ئانىسى: – ئەگەر كۆپىرەك ياخشىلىق قىلىشنى خالىساڭ، ھەر نەرسىدە تەدبىرلىك بولۇش كېرەك. قۇشنىڭ باھاسىدىن سوراپ، ئەرزەن بەرمەيمەن دېسە، شۇنىڭدىن كېيىن پۇلۇڭنى تولۇق بېرىشكە بولىدۇ. ئۇ قۇش قانداق قۇش ئىدى؟ قىزى: – مەن سوراپمۇ باقمىدىم، ئانا. ئۆزەڭ دىمەيتتىڭمۇ، «ياخشىلىق قىلغان كىشىنىڭ ئىسمىنى سورىما» دەپ. ئانىسى كۈلۈپ دېدى: – شۇنداق، شۇنداق، جېنىم قىزى: – ئانا، سەن كۆرسەڭ ئىدىڭ، قۇشنى قويۇپ بەرگەن چاغدا، ئالدى بىلەن خۇشاللىقىدىن ئۇچالماي قالدى. ئاندىن كېيىن، قۇشنى ساتقان بالىدىن ۋەدە ئالدىم — «ئىككىنچى قېتىم تۇتما» دەپ. ئانىسى: – قىزىم، ياخشى ئىش قىلىپسەن. مە، ساڭا يەنە پۇل. قىزى: – ئاللا رازى بولسۇن، ئانا. ئانىسى: – جېنىم، قىزىم، ھەردايىم شۇنداق رەھىمدىل بول، بۇ ئىشڭ ئۈچۈن خۇدامۇ ساڭا رەھمىتىنى بېرىدۇ، – دېدى.

Ana qızına sual verir: — Sənə verdiyim pulu hara qoydun? Qız cavab verir: — Birinə verdim. Ana təəccüblə soruşur: — Kimə verdin? Qız: — Bir dəcəl uşağa verdim. Ana: — Yəqin bundan sonra dəcəllik etməsin deyə vermisən. Qız: — Düzdür, ana. Daha yaramazlıq etməsin deyə verdim. Axı quş da Allahın yaratdığıdır, elə deyilmi, ana? Ana: — Biz də, quş da, bütün canlılar Allahın yaratdıqlarıdır, balam. Qız: — O uşaq Allah-Təalanın yaratdığı balaca bir quşu tutmuşdu, satmağa çalışırdı. Quş yazıq halda idi, çırpınırdı. Səsi çıxmasın deyə uşaq daim dimdiyini tutur, ağzını bağlayırdı. Bəlkə də aciz quşun səsini Allah eşidər deyə qorxurdu. Ana: — Hmmm… Bəs sən nə etdin? Qız: — Mən uşağa pulumu verdim, quşu ondan aldım və azad etdim. Bu etdiyim savab deyilmi, ana? Ana: — Çarəsizlərə mərhəmət göstərmək əlbəttə ki, savabdır, qızım. Qız: — Ola bilsin o uşaq kasıb olduğu üçün o quşu satmağa çalışırdı. Ana: — Mən də elə düşünürəm. Sonra qız bacısına baxaraq deyir: — Demək ki, az əvvəl bütün pulumu verməyim düzgün bir hərəkət imiş. Bacısı isə anasına tərəf dönüb belə deyir: — Az əvvəl bacımla iddiaya girmişdik. Bir uşaq gəldi, bacım quşun qiymətini belə soruşmadan bütün pulunu verdi. Mən isə dedim: “Əvvəl quşun qiymətini soruşmaq lazımdır.” İndi hansı hərəkət doğru idi? Ana böyük qızına baxaraq dedi: — Sənin etdiyini də tam doğru saymıram. Əgər yenə o cür bir uşaqla qarşılaşsan, axı sən bütün pulunu birincisinə verdin. Bəs digərlərinə nə verəcəksən? Böyük qız: — Onda yenə sənə gələrəm. Ana: — Bəs mənim də pulum qalmazsa, nə edərsən? Uşaq: — Onda... (Qız nə deyəcəyini bilmədi.) Ana: — Əgər daha çox yaxşılıq etmək istəyirsənsə, hər işdə təhlükəni bilməli, tarazlıqla hərəkət etməlisən. Quşun qiymətini soruşmalı idin. Əgər satıcı “endirim etmirəm” desəydi, bax onda bütün pulunu verməyin doğru olardı. Axı o nə quşu idi? Uşaq: — Soruşmadım ki, ana... Axı sən demirsənmi həmişə: “Yaxşılıq etdiyin adamın kim olduğunu soruşma belə”? Ana (gülümsəyərək): — Elədir, elədir, balam. Uşaq: — Ana, bir görəydin... Quşu buraxanda sevincindən elə həyəcanlandı ki, əvvəlcə uça bilmədi belə. Sonra isə o quşu satan uşaqdan bir daha heç vaxt quş tutmayacağına söz aldım. Ana: — Qızım, çox gözəl bir iş görmüsən. Al bax, sənə bir az da pul verirəm. Qız: — Allah razı olsun, ana canım. Ana: — Balam, qızım, hər zaman belə mərhəmətli ol. Unutma: Sən mərhəmətli olduqca, Allah da sənə mərhəmət edər.

Сейіт орам үстінде жүгіріп бара жатқанда, бір арбалы келіп, аңдаусыз соғып кетіп, аяғын сындырыпты. Ойбайлап жылап жатқан баланы көріп шошынғаннан шешесі есінен танып қалыпты. Мұны көрген соң, Сейіт жыламақ түгіл, сынған аяғын орнына салып, танып жатқанда да дыбысын шығармай, қабағын да шытпай жатты. Сонда сынықшы кісі:

While running on the road, Seyit was accidentally struck by a cart and broke his leg. The child wailed in pain so loudly that his mother fainted from shock. But when the healer came, Seyit lay still, he didn’t cry, he didn’t even wince as his broken leg was set. The bone-setter asked:

Seyit yo‘l ustida yugurib ketayotganda, bir aravali kelib bexosdan urib yuborib, oyog‘ini sindirib qo‘yibdi. O‘kirib yig‘lab yotgan bolani ko‘rib qo‘rqib ketganidan onasi hushidan ketib qolibdi. Buni ko‘rgach, Seyit yig‘lash u yoqda tursin, singan oyog‘i joyiga solinayotganida ham ovoz chiqarmay, qoshini ham chimirmay yotaveribdi. Shunda suyakni joyiga soluvchi ustasi dedi:

Seyit sokağın kavşak kesminde koşarken arabalı biri geçerken, dikkatsizce çarpar ve ayağı kırılır. “Aman da aman” diyerek bağıran çocuğunu gören annesi orada bayılıvermiş. Bunu gören Seyit, kırılmış bacağını yerine oturtup sarmaya çalıştıklarında bile ağlamayı bırakın sesini dahi çıkarmadı, hatta kaşını çatmadan sessizce yattı. Bunun üzerine kırıkçı adam hayretle şöyle dedi:

سېيىت كوچىنىڭ ﺋۈﺳﺘﯩﺪﻩ يۈگىرەپ كېتىۋاتقىنىدا، ﺑﯩﺮ ھارۋۇچى كېلىپ، دىققەتسىزلىك ﺑﯩﻠﻪﻥ سوقۇپ كېتىپتۇ، ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺪﻩ ايىغى سۇنۇپتۇ. «ۋاي!» دەپ چېقىراپ يىغلاۋاتقان بالىنى كۆرگەن ئانىسى ﺑﯘ ئەھۋالدىن ﻗﻮﺭﻗﯘﭖ، ھوششىدىن كېتىپ ﻗﺎﭘﺘﯘ. بۇنى كۆرگەندىن كېيىن سېيىت، يىغلاش بۇ ياقتا تۇرسۇن، سۇنۇپ قالغان ئايىغىنى ئورنىغا سېلىپ، تاڭغىچە، ھېچقانداق ئاۋاز چىقارماي، قاپىغىنىمۇ تۈرمەي ياتقان ئىكەن. شۇ چاغدا سۇنۇقنى سالىدىغان كىشى:

Seyid küçənin döngəsində qaçarkən, arabalı bir adam diqqətsizcə onu vurur və Seyidin ayağı qırılır. “Aman, aman!” – deyə bağıran oğlunu görən anası qorxudan oradaca huşunu itirib yıxılır. Bunu görən Seyid, qırılmış ayağını yerinə oturtmağa və sarımağa çalışdıqları vaxtda nə ağladı, nə də səsini çıxardı – heç qaşını belə çatmadan sakitcə uzandı. Bunu görən sınıqçı kişi heyrətlə dedi:

– Аяғың ауырмай ма, қабағыңды да шытпайсың? – деп сұрады. Сейіт, шешесі шығып кеткен соң демін алып, сынықшыға сыбырлап айтты дейді: – Ауырмақ түгіл, жаным көзіме көрініп тұр, бірақ менің жанымның қиналғанын көрсе, әжем де қиналып, жүдемесін деп, шыдап жатырмын, – деді.

— Doesn’t your leg hurt? You don’t even twitch. After his mother had been carried away, Seyit caught his breath and whispered to the healer, — It doesn’t hurt. I can see with my eyes, but if my pain shows and my grandmother sees me suffer, she will grieve and weaken. I’m holding still so she won’t worry.

– Oyog‘ing og‘rimayaptimi, qoshingni ham chimirmaysan-ku? – deb so‘radi. Seyit onasi chiqib ketgandan keyin biroz nafas olib, suyakchi ustaga sekin shivirlab aytibdi: – Og‘rishi u yoqda tursin, jonim ko‘zimga ko‘rinib turibdi, lekin jonim qiynalayotganini ko‘rsa, buvim ham qiynalib, xafa bo‘lib qolmasin deb, chidab yotibman, – dedi.

Bacağın acımıyor mu, kaşını bile çatmadın?- diye sordu. Seyit, annesi oradan çıkınca nefes alıp, kırıkçı adama fısıldayarak: - Acımak ta ne, canım burnumun ucunda ama benim zorlandığım görüp annem üzülmesin, yıpranmasın diye dayanıyorum- demiş.

ئايىغىڭ ئاغرىمامدۇ؟ قاپىغىڭنىمۇ تۈرمەيسەنغۇ؟ – دەپ سوراپتۇ سېيىت، ئانىسى تاشقىرىغا چىقىپ كەتكەندىن كېيىن، دېمىنى ئېلىپ سۇنۇقچىغا پىچىرلاپ – ئاغىرماق تۈگۈر، جېنىم كۆزۈمگە كۆرۈنۈۋاتىدۇ. ئەمما جېنىمنىڭ قىينىلىۋاتقانلىقىنى ئانام كۆرسە، ئاناممۇ قىينلىپ، قورقۇپ كەتمىسۇن دەپ، چىداپ ياتىمەن – دەپتۇ.

Ayağın ağrımır? Heç qaşını belə çatmadın, – deyə soruşdu. Seyid isə anası hadisə yerindən uzaqlaşandan sonra dərindən nəfəs alaraq sınıqçıya pıçıltıyla dedi: — Ağrı nədir ki… Canım burnumun ucundadır. Amma mənim əziyyət çəkdiyimi görüb anam kədərlənməsin deyə, dözürəm.

Қытай жұртында ескі заң бар, біреуді алдағандығы мойнына түскен кісінің қолын кесе-тұғын. Бір төре осындай іспен күнәлі болып, әлгі айтылған жазаны беруге тұрғанда, күнәлі төренің жас қыз баласы «әкем үшін жауап беремін» деп, мәлім болды. Қызды патшаға алып келісті.

In old China there was a law that if someone stole you had to suffer the punishment: the thief would lose a hand. Once a nobleman was found guilty and sentenced. His young daughter stepped forward and offered to take the punishment in his place. She was brought before the emperor and spoke:

Xitoy yurtida eski qonun bor edi: kim birovni aldaganligi isbotlansa, uning qo‘li kesilar edi. Bir amaldor shunday gunohga botib, unga aytilgan jazoni berishga tayyor turgan paytda, o‘sha gunohkor amaldorning yosh qizi: “Otam uchun men javob beraman”, deb e’lon qilibdi. Qizni podshoh huzuriga olib kelishibdi.

Çinlilerde eski bir yasa var; birisini kandıran kişinin eli kesilir. Bir töre aynı bu tür suçlamayla demin ki cezayı ödemeye geldiğinde, suçlu törenin genç kız çocuğu “babam için ben sorumlu olacağım” diye ilan eder. Kızı padişahın huzuruna getirirler:

خىتاي خەلقىدە بىر كونا قانۇن بولۇپ، كىمدۇ-بىرىنى ئالداپ قويغانلىقى ئىسپاتلانسا، ئۇ كىشىنىڭ قولى كېسىلىدىكەن. بىر ئەمىر مۇشۇنداق ئىش بىلەن گۇناكار دەپ تېپىلىپ، يۇقىرىدا ئېيتىلغان جازا بېرىلمەكچى بولغاندا، شۇ گۇناكار ئەمىرنىڭ ياش قىزىنىڭ ئۆزى: – ئاتامنىڭ ئورنىغا مەن جاۋاب بېرىمەن، – دەپ بىلدۈردى. قىزنى پادىشاھنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كېلىشتى.

Çinlilərdə qədimdən bir qanun var imiş: kim birini aldadarsa, onun əli kəsilər. Belə bir ittihamla bir kişi həmin cəzanı almağa gətiriləndə, onun gənc qızı irəli çıxıb deyir:

– Тақсыр патшам, – деді қыз, – менің әкем жазаға лайық болғаны рас, соның үшін қолынан айрылуы керек болды. Мінекей, тақсыр, әкемнің қолы, –деп өзінің қолын көтерді. – Бұл қол да менің жазықты болған атамның қолы, бірақ мұнымен бала-шағаларын асырауға шамасы келмейді. Бұйырыңыз, тақсыр, осы нашар қолын кесіп, жұмысқа жарап, бала-шағаларын асырайтын қолын атама қалдыруға.

— Your Majesty, my father’s crime is real and he deserves punishment. But if he loses his hand, he will not be able to provide for his family. Take my hand instead, leave my father the hand that will raise his children.

– Taqsir podshohim, - dedi qiz, – otamning jazoga loyiq bo‘lgani rost, shuning uchun uning qo‘li kesilishi kerak edi. Mana, taqsir, otamning qo‘li, – deb o‘z qo‘lini ko‘tardi. – Bu qo‘l ham mening gunohkor otamning qo‘li, lekin u bilan bola-chaqasini boqishga kuchi yetmaydi. Buyuring, taqsir, shu befoyda qo‘limni kesib, ishlashga yaroqli bo‘lgan qo‘lni otamga qoldiring.

Padişah’ım- der kız,- benim babamın suçlu olduğu bir gerçektir, o yüzden onun elleri kesilmeli. İşte padişahım babamın eli- diye kendi ellerini gösterir. Bu el de benim suç işlyen babamın eli, ama bu ellerle o çoluk çocuğunu geçindiremez. Buyurun, padişah, bu kötü ellerini kesip, çalışabilen, çoluk çocuğunu geçindirdiği ellerini lütfen onun kendinde bırakın. Padişah çocuğunun bu kadar babasına olan merhametine özenir ve törenin suçunu affeder.

قىز مۇنداق دېدى: – پادىشاھ، مېنىڭ دادام جازاغا لايىق ئىش قىلغىنى راست، شۇڭا ئۇنىڭ قولى كېسىلىشى كېرەككەن. مانا پادىشاھىم – دادامنىڭ قولى – دەپ ئۆز قولىنى كۆتەردى. – بۇ قولمۇ، شۇ گۇناھكار بولغان دادامنىڭ قولى، لېكىن بۇ قول بىلەن بالا-چاقىسىنى باقالمايدۇ. ئەگەر بۇيرۇق بەرسىڭىز، پادىشاھ، شۇنداق كۈچسىز، ئىشقا يارىمايدىغان قولۇمنى كېسىپ ئەمگەك قىلىشقا يارايدىغان قولىنى دادامغا قويۇپ بەرسىڭىز.

Padşahım, atamın günahkar olduğu doğrudur, ona görə də onun əlləri kəsilməlidir. Bax, padşahım, bu əllər onun əlləridir, – deyərək öz əllərini göstərir. – Bu əllər günah edən atamın əlləridir. Amma bu əllərlə o, uşaqlarını dolandırır. Xahiş edirəm, bu pis əlləri kəsin, amma işləyə bilən, ailəsinə çörək qazandıran əlləri ona saxlayın.

Патша баланың мұнша атасына мейірімділігіне рақымы келіп, төренің күнәсін кешті дейді.

Moved by her devotion and mercy, the emperor forgave the father and pardoned his crime

Podshoh bolaning bobosiga bo‘lgan bunday mehribonligiga rahmi kelib, amaldorning gunohini kechirib yuboribdi, deyishadi.

Padişah çocuğunun bu kadar babasına olan merhametine özenir ve törenin suçunu affeder .

پادىشاھ بۇ بالىنىڭ بۇ قەدەر ئاتىسىغا بولغان مېھرىۋانلىقىدىن ھاياجانلىنىپ، ئەمىرنىڭ <FR/>گۇناھىنى كەچۈرۈپتۇ، دېيىلىدۇ.

Padşah, qızın atasına göstərdiyi bu qədər mərhəmətdən o qədər təsirlənir ki, həmin adamın günahını bağışlayır.

Біз оқып жүрген шағымызда, ұстазымыздың қорасында бір Полкан деген зор ит бар еді. Терезеден қарап тұрғанымызда, әлгі Полканға бір кішкентай қанден ит келіп, өршеленіп үріп, аяғын тістеп, үстіне секіріп тиісе бастады. Сонда мен тұрып айттым:

When I was a student, our teacher kept a huge dog named Polkan in the yard. One day a tiny young pup came up and began yapping and nipping Polkan’s leg and jumping on him. I stood up and said:

Biz o‘qib yurgan paytimizda, ustozimizning hovlisida Polkan degan katta bir it bor edi. Derazadan qarab turganimizda, o‘sha Polkanga kichkina qanden it kelib, jahli chiqib vovullab, oyog‘ini tishlab, ustiga sakrab hujum qila boshladi. Shunda men turib dedim:

Biz öğrenciyken hocamızın ahırında bir Polkan adlı kocaman köpek vardı. Pencereden izlerken o Polkan’a bir küçücük süs köpeği yaklaşıp, onun ayaklarını ısırıp, üzerine çıkıp etrafında gezip havlayarak rahatsız etmeye başladı. Sonra ben:

بىز ئوقۇۋاتقان چاغلىرىمىزدا، ئوقۇتقۇچىمىزنىڭ قوراسىدا پولكان دېگەن چوڭ ئىت بار ئىدى. بىر كۈنى دەرىس جەريانىدا دېرىزىدىن قاراپ تۇرغىنىمىزدا، شۇ پولكاننىڭ يېنىغا كىچىك بىر كەندەك ئىت كېلىپ، قاتتىق ھاۋۇشۇپ، پولكاننىڭ پۇتىدىن چىشلەپ، ئۈستىگە سەكىرىپ، تېگىشىشكە باشلىدى. شۇنى كۆرۈپ، مەن تۇرۇپ مۇنداق دېدىم:

Biz şagird olanda müəllimimizin tövləsində Polkan adlı böyük bir it vardı. Pəncərədən baxarkən gördüm ki, kiçik bir bəzək iti (süs iti) gəlib Polkana yaxınlaşır, onun ayaqlarını dişləyir, üstünə çıxır, ətrafında fırlanıb hürərək onu narahat edir. Mən dedim:

– Тоқта, қанденім, ойнақтағаныңды қоймасаң, Полкан сазайынды берер, – деп. Біраз қарап тұрсақ та, кішкентай қанденнің ойнақтағанына, тістегеніне Полкан ашуланып қозғалмады.. Түрегелсем, арт жағымда ұстазым келіп, менің әлгі сөз естіп тұр екен, маған қарап айтты: – Көрдің бе, анау Полканның сенен көрі көңілі жұмсағырақ. Сен өзіңнен кіші балалармен ойнасаң, ақыр біреуін жылатасың, немесе ренжітесін. Полкан ит те болса, өзінен кіші әлсіздерді ренжітуді ұятсынып, қанденге тимей тұр, – деді.

— Stop! If you don’t behave, Polkan will punish you. We watched, but Polkan didn’t lash out at the pup. My teacher overheard me and said: — See? Polkan has a softer heart than you. If you roughhouse with smaller children, you may make one cry or hurt someone. Even Polkan though he is just a dog, is too ashamed to hurt a weaker little one.

– To‘xta, qandanim, o‘ynab sakrashingni qo‘ymasang, Polkan sendan hisobini olar, – dedim. Bir oz qarab tursak ham, kichkina qanden itning tishlashiga, sakrashiga Polkan jahli chiqmay, qimirlamay turaverdi. Men o‘girilsam, orqamda ustozim kelib, mening aytgan gapimni eshitib turgan ekan, menga qarab dedi: -Ko‘rdingmi, o‘sha Polkan sening o‘zingdan ko‘ra muloyimroq ekan. Sen o‘zingdan kichik bolalar bilan o‘ynasang, oxiri ularning birini yig‘latib qo‘yasan yoki ranjitasan. Polkan it bo‘lsa ham, o‘zidan kichik va zaiflarni ranjitishni uyat deb bilib, qandenga tegmay turibdi, – dedi.

Dur, süs köpeği, şimdi sakin olmazsan Polkan sana gösterecek,- dedim. Biraz izledik ama, o süs köpeğinin hareketlerine ısırmasına Polkan tepki vermedi... Yerimden kalkıp döndüğümde arka tarafımdan hocam gelmiş benim dediklerimi duyuyormuş, sonra bana yönelerek: - Gördünmü, şu Polkan’ın kalbi sana göre daha yumuşacık. Sen kendinden yaşça küçük çocuklarla oynarsan mutlaka ya birini üzer ya ağlatırsın. Polkan köpek ise de kendinden zayıfları üzmeye utanarak, o süs köpeğine dokunmadan dayanıyor- dedi.

توختا، كەندەك ئىت، شۇنچە ئويناقلىغىنىڭنى توختاتمىساڭ، پولكان ساڭا جاجاڭنى بېرىدۇ! – دەپ. بىر ئاز قاراپ تۇردۇق، لېكىن كىچىك كەندەكنىڭ سەكرىشىپ، چىشلەۋاتقانلىرىغا پولكان ھېچقانداق ئاچچىقلانىپ، سىلكىنىپمۇ قويمىدى. مەن ئورنىمدىن تۇرغاندا، ئارقامدا ئوقۇتقۇچىم كەلگەن ئىكەن. ئۇ مېنىڭ ئالدىنقى سۆزۈمنى ئاڭلاپ قاپتۇ، ماڭا قاراپ مۇنداق دېدى: – كۆردۈڭمۇ، پولكان– <FR/>ئىت بولسىمۇ، سېنىڭدىن كۆرە دىلى يۇمشاق ئىكەن. سەن ئۆزەڭدىن كىچىك بالىلار بىلەن ئوينىساڭ، ئاخىرى بىرىنى يە يىغلىتىسەن، يە رەنجىتىسەن. پولكان بولسا، ئىت بولسىمۇ، ئۆزىدىن كىچىك، ئاجىزلارغا تېگىشنى ئۇيالچاقلىق بىلىپ، كەندەككە قارىماي تۇرىدۇ، – دېدى.

Dayan, bəzək iti, əgər sakit olmasan, Polkan sənə dərsini verəcək. Bir az izlədik, amma Polkan nə dişləməyə, nə də cavab verməyə cəhd etdi. Yerimdən qalxıb döndüm ki, arxamda müəllim dayanıbmış və mənim dediklərimi eşidirmiş. Sonra mənə tərəf dönüb dedi: — Gördünmü, Polkanın qəlbi səninkindən daha yumşaqdır. Sən özündən kiçik uşaqlarla oynayanda ya birini incidərsən, ya da ağladarsan. Polkan isə, iti olsa belə, özündən zəifləri incitməyə utanır və o bəzək itinə toxunmadan dözür.

Тышқан баласына оңашада үйретіпті: Адам деген мықты жауымыз бар, ағаштан қақпан құрып, үстіне ғана май байлап қояды, соны жеймін деп барсаң, қақпан ұстап ала, балам, соған жолай көрме, – деп. Бір күні әлгі баласы ойнап жүріп, майдың исі шыққан соң, неғылып қойған екен деп, қасына жоламай, алыстан сығалап қана қараса, шешесінің айтқан қалыбынша қақпан, үстінде майымен тұр екен. Ойлады: қарашы, адамның ақылсыздығын, ағаштан қақпан ғана істеп, үстіне май байлап, бізді қызықсын деп қойғанын. Біз сол қулыққа бола қоямыз ба деп, олай-бұлай одыраңдап жүгіріп жүрді де айтты: – Сөйтсе де, айхай майы құрғырдың исінің жақсысын - ай, жемесем де биттей ғана жақындап иіскеуге болады ғой,–деп, бірте-бірте жақындай-жақындай бара жатқанда, қақпан тарс етіп, тышқанды жаншып тастады.

A mouse taught its child in secret: — People are our great enemy. They set wooden traps and smear lard on them; if you try to eat the bait, you’ll be trapped. Don’t go that way, my child. One day the little mouse smelled lard and crept near, only peeking from afar as his mother had warned. He saw the trap with its lard exactly as she said and thought: “Look how foolish humans are! They set a trap with just wood and lard so we will be caught.” He scolded himself and turned to run off. Yet the lard’s scent tempted him — “I won’t eat, I’ll only take a sniff,” he told himself and inch by inch he drew closer until the trap snapped and crushed him.

Sichqon bolasiga onasining o‘zi o‘rgatibdi: “Odam degan kuchli dushmanimiz bor. Ular yog‘ni o‘lja qilib qo‘yib, ustiga qopqon yasab qo‘yadi. Uni yemoqchi bo‘lsang, qopqon ushlab oladi, bolam, unga yaqinlashma”, debdi. Bir kuni o‘sha bolasi o‘ynab yurib, yog‘ hidi kelganini sezib, nima ekan deb uzoqdan sekin qarasa, onasi aytgandek qopqon ustida yog‘i bilan turgan ekan. U o‘ylabdi: “Qarang, odamlarning aqlsizligini, bizni aldash uchun yog‘ qo‘yib, qopqon yasab qo‘yibdi. Biz ham shu hiylaga uchamizmi?” deb u yoq-bu yoqqa yugurib yuribdi-da, keyin dedi: “Shunday bo‘lsa ham, voy, yog‘ning hidi juda yoqimli ekan, yemasam ham bir oz yaqinlashib hidlab ko‘rsam bo‘lar”, deb asta-sekin yaqinlashaveribdi. Shu payt qopqon “tarss” etib yopilib, sichqonni bosib qolibdi.

Sıçan yavrusuna yalnız kaldıklarında öğretmiş: İnsan adlı güçlü bir düşmanımız var, ağaçtan kapan yapıp, üzerine yağ döküyorlar onu yemeye gidersen kapana seni hemen kapar, o yüzden ona yaklaşmayı aklından bile geçirme- demiş. Günlerin birinde o yavru oynarken, yağın kokusunu alır. Dikkatlice yanına yaklaşmadan baktığında annesinin anlattığı gibi yağlı kapanmış. Düşünüyor ki, insanların akılsızlığına bak, ağaçtan kapan yapmış, üzerine yağı sürmüş bizlerin canı çeksin diye. Biz şu hileye mi kanacağız- diye oraya bir buraya bir biraz koşturur, zıplar sonra bir an: - Ama yine de şu yağın kokusu o kadar güzel ki, yemeyeceğim sadece azıcık koklasam ya- diye yavaş yavaş yaklaşırken kapan çak diye sıçanı yakalayıverdi.

چاشقان بالىسىغا يوشۇرۇن نېسىھەت بېرىپتۇ: – ئادەم دېگەن كۈچلۈك دۈشمىنىمىز بار. ئۇ ياغاچتىن قاپقان ياساپ، ئۈستىگە ماي سېلىپ قويدۇ. شۇ ماينى يەيمەن دەپ بارساڭ، قاپقان سېنى تۇتۇپ قالىدۇ. بالام، ئۇنداق نەرسىگە يېقىن يوللىما، – دەپ ۋەسىيەت قىلىپتۇ. بىر كۈنى شۇ بالا چاشقان ئويناپ يۈرۈپ، ماينىڭ ھېدىنىڭ تارقىلىپ تۇرۇۋاتقىنىنى سېزىپتۇ. «بۇ نېمىنى قويۇپتۇ؟» دەپ، يېقىنلاشماي، يىراقتىنلا قاراپتۇ. راستىنلا، ئانىسى ئېيتىپ بەرگەندەك، ئۈستىگە ماي سېلىنغان قاپقان تۇرغان ئىكەن. چاشقان بالا ئويلاپتۇ: – قارا، ئادەمنىڭ ئەقىلسىزلىگىنى! ياغاچتىن قاپقان ياساپ، ئۈستىگە ماي سېلىپ، بىزنى شۇنچە قىزىقسۇن دەپ قويغىنىنى! شۇنىڭغا بىز ئالدانۋاتىمىزمۇ؟! – دەپ، بۇ تەرەپ-ئۇ تەرەپكە سەكىرەپ يۈگرەپ يۈرۈپ، ئاخىرى مۇنداق دەپتۇ: – لېكىن... ئەي، بۇ ماينىڭ ھىددى نېمە دېگەن گۈزەل! يېمىسەممۇ، بىر ئازلا يېقىنلىشىپ، ھىددىنى پۇراي، – دەپ، ئاستا-ئاستا يېقىنلىشىپ بېرىپ، يەنە بىر قەدەم، يەنە بىر قەدەم يېقىنلاشقاندا، قاپقان «تارس!» قىلىپ، چاشقاننى بېسىپ تاشلاپتۇ.

Siçanın vəsiyyəti Siçan balasına yalnız qaldıqları zaman belə öyrədir: — “İnsan” adlanan güclü düşmənimiz var. Ağacdan tələ düzəldib üstünə yağ sürtürlər. Əgər həmin yağa yaxınlaşıb yeməyə çalışsan, tələ səni dərhal tutar. Ona görə də bu cür şeylərə yaxın getməyi ağlına belə gətirmə! – deyir. Günlərin birində balaca siçan oynayarkən, uzaqdan yağın iyi burnuna gəlir. Diqqətlə yanaşmadan baxır və görür ki, doğrudan da anasının dediyi kimi, yağlı tələdir. Düşünür: “İnsanların ağılsızlığına bax! Ağacdan tələ düzəldib üstünə yağ sürtüblər ki, bizim canımız çəksin. Biz bu hiyləyəmi aldanacağıq?” – deyə bir ora, bir bura qaçır, tullana-tullana oynayır. Amma bir an düşünür: “Yenə də bu yağın iyi o qədər gözəldir ki... yeməsəm də, azca iyləyim.” – deyərək yavaş-yavaş yaxınlaşır. Elə bu anda tələ “çak!” deyə qapanır və siçanı tutur...

Қыпшақ Ізбасты би, он жасар күнінде қош үстінде көп адаммен бір түлкі қуысып, бәрінен бұрын жетіп, түлкіні соғып алды. Артынан келген жасы үлкен кісілер «түлкіңді бізге байла» деп еді, Ізбасты бермеді. Қазақшылық әдетте жасы үлкенге мұндай соғып алған түлкіні байлаушы еді, мынау бала бізге байламайды деп, заманындағы ханына арызға келісіпті. Сонда Ізбасты ханға айтты дейді: – Ойдан қашты бір түлкі, тауға қарап демалмай, жабыла қудық көп кісі, бәрі де қалды ере алмай. Сол түлкіні кім ала, жалғыз жеткен мен алмай, ағайыннан дұшпан жауым жоқ алдына салып айдап жүр, алтайы түлкі көре алмай, ұялып, тақсыр, жүрмеңіз, мұның төресін ондап бере алмай.

When Izbasty bi was ten, he once ran ahead during a fox hunt, came first, and struck the fox down. The elders wanted to claim the fox, by tradition an elder could take an animal caught by the hunting party. However Izbasty refused to hand it over. They complained to the khan. Izbasty went before the khan and said: — The fox ran away from everyone, we all chased after it, but I alone caught it. I cannot hand over the one I caught to elders who would take it from me.

Qipchoq Izbasti bi o‘n yoshligida qosh ustida ko‘p odam bilan birga tulkini quvibdi va hammadan oldin yetib borib, tulkini urib olgan ekan. Orqadan kelgan yoshi kattalar “tulkini bizga bog‘lab ber” deyishsa, Izbasti bermabdi. O‘sha zamon odatiga ko‘ra, bunday ovni kattalarga ulashish kerak ekan, lekin bola bermagach, ular o‘sha davrdagi xonga arz qilishga borishibdi. Shunda Izbasti xonga dedi, deyishadi: “Cho‘ldan qochdi bir tulki, tog‘ga qarab dam olmay, hammamiz birlashib quvdik, lekin hech kim yetib bora olmadi. O‘sha tulkini kim olsin? Yolg‘iz o‘zim yetib olib oldim. Men hech kimga dushman emasman, hech kimni oldimdan haydab yurmadim, oltin tusli tulkini ham hech kim ko‘ra olmadi. Uyalmang, taqsir, bunga adolatni to‘liq qilib berish qiyin”, debdi.

Kıpçak boyundan İzbastı Bey, on yaşındayken avcılık sırasında birçok insanla bir tilkiyi kovalayıp, herkesten önce davranır ve tilkiyi yakalar. Arkasından gelen yaşça büyük insanlar “tilkiyi bize ver” demiş, İzbastı vermemiş. Kazak halkının adetine göre yaşı büyük olan kişiye, böyle avlanmış bir tilkiyi hürmeten verirdi. Bu çocuk ise bize “şu tilkiyi hediye etmedi” diyerek o dönemin padişahına şikâyet etmeye gitmişler. O an İzbastı padişaha şöyle demiş: – Ovadan kaçtı bir tilki, dağa doğru dinlenmeden, topluca kişi peşine düştük ama hiçbiri yetişemedi. O tilkiyi kim alır, yalnız yetişen ben almazsam? Akrabalarım düşmanım değil, ama peşime düşmüşler. Altaylılar bir tilki bile görememişken, hünkârım, yanlış kararla hüküm edip mahcup duruma düşmeyin.

قىپچاقتىن چىققان ئىزباستى قوش ئۈستىدە كۆپ ئادەم بىلەن بىرلىكتە بىر تۈلكىنى قوغلاپ، ھەممىدىن ئىلگىرى يېتىپ بېرىپ، تۈلكىنى ئۇرۇپ ئېلىۋېتىپتۇ. كېيىن يېتىپ كەلگەن يېشى چوڭ كىشىلەر: — تۈلكەڭنى بىزگە باغلا، — دەپ تەلەپ قىلغان ئىكەن. ئەمما ئىزباستى بەرمەپتۇ. قازاقنىڭ ئادىتىدە، يېشى كىچىك كىشى شۇنداق ئۇرۇپ ئالغان تۈلكىنى يېشى چوڭلارغا بايلايدىغان ئىكەن. «بۇ بالا بىزگە باغلىمايۋاتىدۇ»، دەپ، شۇ زاماندىكى خانغا ئەرىز قىلىشقا كېلىشىپتۇ. شۇ چاغدا ئىزباستى خاننىڭ ئالدىدا تۇرۇپ، مۇنداق دېگەن ئىكەن: ئويماندىن قاچتى بىر تۈلكە، تاغغا قاراپ توختىماي، يېپىلىپ قۇۋدۇق كۆپ كىشى، ھەممىسى قالدى يېتەلمەي. شۇ تۈلكىنى كىم ئالسۇن، يالغۇز يېتىپ مەن ئالماي؟ تۇغقانلار ئارىسىدا دۈشمەن يوق، ئالدىغا سېلىپ ماڭدۇرۇپ يۈر. ئالتايلار تۈلكە كۆرەلمەي، ئۇيىلىپ، تەخسىر، قالماڭ، بۇ ئىشنىڭ ھەق تۆرىسىنى ئوندىن بېرىپ بېلىپ ئالساڭ.

İzbastı Qıpçaq boyundan olan İzbastı bəy, on yaşında ikən ov zamanı bir neçə nəfərlə birlikdə bir tülkünün dalınca düşür. Amma hamıdan qabaq davranıb tülkünü o tutur. Arxasınca gələn, yaşca böyük adamlar deyir: — Tülkünü bizə ver. Lakin İzbastı tülkünü vermir. Halbuki, qazax xalqının adətinə görə, belə ovlanan tülkü yaşca böyük olanlara hörmət üçün verilməlidir. Bu hadisədən sonra o yaşlı adamlar deyir: — Bu uşaq bizə tülkünü bağışlamadı, – deyə onu o dövrün padşahına şikayət etməyə gedirlər. İzbastı isə padşahın qarşısında belə deyir: — Ovdan bir tülkü qaçdı, dağa tərəf aramsız qaçdı. Topluca adam arxasınca düşdü, amma heç biri ona çatmadı. O tülkünü mən almayım da, kim alsın? Axı təkcə mən çatdım. Qohumlarım düşmənim deyil, amma sanki arxamca düşüblər. Altaylılar bir tülkü belə görə bilməmişkən, hökmdarım, yanlış qərar verib sizi çaşdırmasınlar!

Бір түлкі жүгіріп келе жатып абайсызда бір терең апанға түсіп кетіпті. Шығайын десе шыға алмай тұрғанда, ешкі су іздеп жүріп, әлгі апанға келіп, түлкіні көріп: – Әй, түлкі батыр, неғылып тұрсың? – депті. Түлкі айтты: – Ой, неғыласың, батыр, жаным райыс тауып тұрмын. Қырда әрі сусап, әрі ыстықтап өліп едім, апанның іші әрі салқын, әрі түбінде тұп-тұнық суы бар екен, – деді. – Мұны естіп ешкі мен де салқын су ішейін деп секіріп апанға түскенде, түлкі-екең секіріп ешкінің үстіне мініп, онан мүйізіне шығып, мүйізінен секіріп қырға шығып, жөніне кетті, – дейді.

Once a fox, while running, accidentally fell into a deep pit. He tried to get out but couldn’t. A goat, who was looking for water, came by and saw the fox in the pit. — “Hey, brave fox, what are you doing down there?” asked the goat. The fox replied: — “Oh, my brave friend, I’m enjoying myself! I was dying of thirst and heat on the steppe, but it’s so cool down here and there’s crystal-clear water at the bottom!” Hearing this, the goat jumped down into the pit to drink some cool water. The fox then quickly leaped onto the goat’s back, climbed up his horns, and jumped out of the pit, leaving the goat trapped below.

Bir tulki yugurib ketayotib, bexosdan chuqur bir o‘raga tushib ketibdi. Chiqay desa, chiqa olmay turgan ekan. Shu payt bir echki suv izlab yurib o‘sha o‘raga kelib, tulkini ko‘ribdi-da: – Ey, tulki botir, nima qilib turibsan? – deb so‘rabdi. Tulki aytibdi: – Voy, nima qilardim, botir, juda huzur qilib turibman. Dashtda chanqab ham, issiqdan qiynalib ham o‘layozgandim. Bu o‘raning ichi salqin ekan, tagida esa musaffo suvi bor, – debdi. Buni eshitgan echki: “Men ham salqin suv ichaman”, deb sakrab o‘raga tushgan ekan. Shunda tulki sakrab echkining ustiga minibdi, undan shoxiga chiqib, shoxidan sakrab tashqariga chiqib olib, o‘z yo‘liga ketibdi.

Bir tilki koşarak gelirken aniden bir derin çukura düşüverir. Çıkmak istediyse de çıkamayıp debelenirken o çukurun yanına içmek için su arayan keçi gelir ve tilkiyi görüp: - Hey, tilki bahadır, ne yapıyorsun?- der. Tilki: - Ne yapacaksın ki, rahatlıyorum şurada. Tepede hem susuyorum, hem sıcaktan bunalıyorum. Çukurun içerisi hem serin ve dibinde tertemiz suyu da varmış- dedi. - Bunu duyan susamış keçi ben de su içeyim, diye çukura zıplayarak iner. Tilki ise keçinin üzerine atlayıp boynuzundan zıplayarak geçer ve tepeye ulaşıp kendi yoluna gider.

بىر كۈنى بىر تۈلكە يۈگرەپ كېتىپ بېرىۋاتقاندا، ئاۋايسىزلىق بىلەن بىر چوڭقۇر ئويمانغا چۈشۈپ كېتىپتۇ. چىقاي دەپ چىقالماي تۇرغاندا، ئۆشكە سۇ ئىزدەپ يۈرۈپ، شۇ ئويماننىڭ يېنىغا كېلىپ، ئويمان ئىچىدە تۇرغان تۈلكىنى كۆرۈپتۇ: – ئەي، تۈلكە باتۇر، نېمە قىلىۋاتىسىن ئۇ يەردە؟ – دەپ سوراپتۇ. تۈلكە جاۋاب بېرىپتۇ – ھەي، نېمە قىلىسەن، باتۇر، جېنىم سائادەت تېپىپ تۇرىمان. دالادا قاتتىق ئۇسساپ، يەنى ئىسىپ ئۆلەي دەدىم. بۇ ئويماننىڭ ئىچى سالقىن ئىكەن، ئاستىدا سالقىن سو بار ئىكەن، – دەپتۇ. بۇ گەپنى ئاڭلىغان ئۆشكى: – ئۇنداق بولسا، مەنمۇ سالقىن سو ئىچەي، – دەپ، ئۆزى ئويمانغا سەكرەپ چۈشۈپتۇ. تۈلكە بولسا، ئۇنىڭ ئۈستىگە سەكرەپ، ئارقىسىدىن مۈڭگىزىگە چىقىپ، مۈڭگىزىدىن قىرغا سەكرەپ، ئويماندىن چىقىپ «ئۆز يولىدا» كېتىپتۇ.

Bir gün tülkü qaçaraq gələrkən birdən dərin bir quyuya düşür. Çalışır, çıxmaq istəyir, amma bacarmır. Elə bu vaxt susamış bir keçi su axtara-axtara quyunun yanına gəlir və içəridə tülkünü görüb soruşur: — Ey tülkü bəy, orada nə edirsən? Tülkü bic-bic cavab verir: — Nə edəcəyəm ki, burada dincəlirəm. Yuxarıda həm susuz qalmışdım, həm də istidən boğulurdum. Bura həm sərin, həm də dibində buz kimi təmiz su varmış. Bunu eşidən keçi sevincək deyir: — Elə isə mən də su içim, – deyib birbaşa quyuya tullanır. Tülkü isə fürsəti qaçırmır: keçinin belinə çıxıb, sonra buynuzlarından yapışaraq quyu divarından yuxarı tullanır və öz yoluna düşüb gedir...

Қарға ұшып жүргенде жерде жорғалап бара жатқан құртты көріп, тұмсығымен тістеп алып ұшып кетті. Құрт байғұс істің жаманға айналғанын біліп: – Әй, қарға батыр, әке-шешеңді де көріп едім, асқан жақсы құстар еді, – деді. Қарға тәуір көріп, тұмсығымен «уһ!» деді. –Апа-ағаларыңды да білуші едім, – деді құрт. Қарға тағы «уһ!» деді. – Бірақ соның бәрі де сенен жақсы емес еді, – деді. Сонда қарға масаттанып «аһ!» дегенде, аузы ашылып кеткен соң, құрт жерге түсіп кетіп, құтылды дейді.

As a crow was flying, it saw a worm crawling on the ground. The crow swooped down, caught the worm in its beak, and flew away. Realizing things were turning bad, the worm said: — “Hey, brave Crow, I knew your parents, they were such fine birds!” The crow, pleased, muttered “Ugh!” through its beak. — “And I also knew your brothers and sisters,” continued the worm. The crow again mumbled “Ugh!” — “But none of them were as wonderful as you!” said the worm. Proudly flattered, the crow opened its mouth to say “Ah!” and the worm fell to the ground and escaped.

Qarg‘a uchib yurib, yerda sudralib ketayotgan qurtni ko‘rib qolibdi-da, uni tumshug‘i bilan tishlab olib uchib ketibdi. Bechora qurt ishning yomon tomonga ketayotganini bilib: – Ey, qarg‘a botir, ota-onangni ham ko‘rgan edim, juda yaxshi qushlar edi, – debdi. Qarg‘a bundan mamnun bo‘lib, tumshug‘i bilan “uh!” debdi. – Aka-opalaringni ham bilardim, – debdi qurt. Qarg‘a yana “uh!” debdi. – Lekin ularning hech biri senchalik yaxshi emas edi, – debdi qurt. Shunda qarg‘a maqtanib “ah!” degan ekan, og‘zi ochilib ketibdi-da, qurt yerga tushib qutulib qolibdi.

Karga uçarken yerde gezen bir solucanı farkedip, gagasıyla ısırarak uçuverir. Zavallı solucan işin kötüye doğru gittiğini anlayıp: - Hey, karga bahadır, ann babanı görmüştüm, o kadar iyi kuşlardı ki- der. Karga biraz böbürlenerek “hmm” der. - Kardeşlerini de görmüştüm- der solucan. Karga yine “hımm” der. - Ama, hepsine kıyasla en iyisi sensin-der. O an karga övünerek “Haa” dediğinde gagası açılıverir solucan yere düşürek, ondan kurtulur.

قارغا ئۇچۇپ يۈرگەندە يەردە يورغىلاپ كېتىۋاتقان بىر <MS/>قۇرتنى كۆرۈپ، تۇمشۇقى بىلەن چىشلەپ ئېلىپ ئۇچۇپتۇ. <MS/>قۇرت بېچارە ئىشنىڭ يامان تەرەپكە ئايلىنىدىغانلىقىنى سېزىپ: – ئەي، قارغا باتۇر، ئاتا-ئاناڭنىمۇ كۆرگەن ئىدىم، ناھايىتى ياخشى قۇشلار ئىدى، – دەيدۇ. قارغا بۇ سۆزلەرنى خۇش كۆرۈپ، تۇمشۇقى بىلەن «ئۇھ!» دەيدۇ. – ئانا-ئاكىلىرىڭنىمۇ توناتتىم، – دەيدۇ يەنە <MS/>قۇرت<MS/. قارغا يەنە «ئۇھ!» دەيدۇ. – ئەمما ئۇلارنىڭ ھەممىسى سېنىڭدەك ياخشى ئەمەس ئىدى، – دەيدۇ قۇرت. شۇ چاغدا قارغا بۇ سۆزلەرگە ئاچچىقلىنىپ كېتىپ «ئاھ!» دېگەندە، ئېغىزى ئېچىلىپ كېتىپ، <MS/>قۇرت يەرگە چۈشۈپ كېتىپ، قۇتۇلۇپتۇ دەيدۇ.

Qarğa ilə qurdcuq Bir qarğa uçarkən, yerdə gəzən zavallı bir qurdcuğu görür. Tez şığıyıb onu gagası ilə tutub havaya qalxır. Məsələ pisə doğru getdiyini anlayan qurdcuq, canını qurtarmaq üçün danışmağa başlayır: — Ey qarğa bəy, atanı və ananı görmüşdüm, çox yaxşı quş idilər, – deyir. Qarğa lovğa-lovğa “hmm” deyə cavab verir. Qurdcuq davam edir: — Qardaşlarını da görmüşdüm, – deyir. Qarğa yenə “hımm” deyir. Qurdcuq son zərbəni vurur: — Amma onların içində ən yaxşısı sənsən! Bu sözlərdən qarğa təkəbbürlə “Haa!” deyə ucadan qışqırır və elə bu anda gagası açılır – qurdcuq da yerə düşüb canını qurtarır.

ала сауысқан бір бұтақтан бір бұтаққа қонып, тынбай шиқылдай беріпті. Қасындағы құзғын-қарға үндемей отырыпты-мыс. Сонда сауысқан: – Қарға тамыр, сен неге үндемейсің, әлде менің айтқан сөз нанбай отырмысың? – депті. Оған қарға айтты дейді: – Рас, сауысқан мырза, еркін сөз наныңқырамаймын. Саны-сапасы жоқ көп сөйлеген мылжың шын сөз азайтады деп білемін, – депті-міс.

A noisy magpie kept hopping from branch to branch, chattering nonstop. Nearby, a crow sat quietly. The magpie said: — “Brother Crow, why are you so silent? Don’t you believe what I’m saying?” The crow replied: — “Indeed, Magpie, I don’t quite believe in your talk. Too many words without substance weaken the truth.”

Ola zag'cha bir shoxdan boshqa shoxga qo'nib, tinmay chiyillardi. Yonidagi quzg'un-qarg'a indamay o'tirgan emish. Shunda zag'cha: -Qarg'a do'stim, nega indamayapsan, yoki mening gaplarimga ishonmayapsanmi? - debdi. Unga qarg'a aytibdi: -To'g'ri, zag'cha janoblari, erkin so'zlaringizga unchalik ishonmayman. Soni va sifati yo'q ko'p gapirish haqiqatni kamaytiradi deb bilaman, - debdi.

Alaca saksağan bir daldan diğerine konarak, durmadan ötmüş. Yanındaki karga hiç ses çıkartmadan oturuyormuş. Sonra saksağan: - Karga kardeşim, sen neden ses çıkartmıyorsun, yoksa benim söylediklerime inanmıyor musun?- dedi. Karga: - Doğru saksağan bey, gerçekten sözlerine inanmıyorum. Çok konuşmak gerçekliğini kaybeder- demiş.

ئالا سېغىزغان بىر تېرىقتىن ئىككىنچىسىگە قونۇپ، توختىماي چىك-چىك قىلىپ چىقىلداپتۇ. يېنىدا غەمسىز قارغا ئۈن چىقارمەي ئولتۇرۇپتۇ-مىش. ئۇ چاغدا سېغىزغان مۇنداق دەيدۇ: – قارغا تۇغقان، نېمىشقا سەن جىم ئولتۇرىسىن، ياكى مەن ئېيتقان گەپلىرىمگە ئىشەنمايسەنمۇ؟ – دەپتۇ. ئۇندا قارغا مۇنداق دەپتۇ: – توغرا، سېغىزغان ئەپەندى، سېنىڭ ئەركىن سۆزلىرىڭگە بەكمۇ ئىشەنگۈم كەلمەيدۇ. سانى بار - ساپاسى يوق مىلجىڭلار ھەق سۆزنىڭ قىممىتىنى چۈشۈرىدۇ دەپ ئويلايمەن، – دەپتۇ-مىش.

Sağsağan budaqdan budağa qonaraq durmadan ötür, gah bu tərəfə, gah o biri tərəfə hoppanıb danışır. Yanında sakitcə oturan qarğa isə heç səs çıxarmır. Sağsağan dözə bilməyib deyir: — Qarğa qardaş, niyə səsin çıxmır? Mənim dediklərimə inanmırsan, yoxsa? Qarğa sakitcə cavab verir: — Düz deyirsən, sənin dediklərinə inanmıram. Çünki çox danışan adamın sözünün dəyəri olmaz, – deyir. Əxlaqi nəticə: Söz qısa və doğru olmalıdır. Çox danışmaq — inandırıcılığı azaldar.

Жылқы, түйе, сиыр, қой, ит, тауық, тышқан және бөтен жан-жануарлардың бәрі де адамның жылына ағалыққа таласты дейді. Жылқы айтты: – Мен, адам үстіме мінсе, алысын жақын етемін, күшімді болса көреді, сүтімді болса ішеді, қылыма дейін арқан істейді, адамға менен пайдалы мал жоқ жыл ағасы мен боламын,– деді. Түйе айтты: – Сен адам жұмысын қылсаң арпа, сұлы, шөп асайсың, тамағың үшін құл болдың. Мына мен сен көтере алмайтын ауырды көтеріп, неше айшылық алыс жерлерге барамын, аш болдым деп арпа, сұлы сұрамаймын, көде болса – көде, жусан болса – жусан, не кез келсе соны қорек етіп, табылса су ішіп, табылмаса шөлге де шыдап жүре беремін, жыл ағасы болу маған лайық, – деді. Сиыр айтты: – Адам егін ексе менімен егеді, сүтімді ішеді, құрт, май істейді. Қой айтты: – Мен болмасам қазақ үйін немен жабар еді. Жүнімді алып, киіз істейді, жабағымнан күпі тігеді, арқан, жіп еседі, сүтімненқұрт,май ала, – деді. Ит айтты: – Мен болмасам сенің көбіңді не ұры ұрлап, не қасқыр жеп тауысар еді. Сенің бәріңнің бақташыңмын, дұшпан көрінсе үріп-абалап, иеме хабар беремін. Тауық айтты: Мен болмасам кісі ерте тұрып, жұмысына бармай, ұйықтап қалар еді. Мен таңертең тұрып шақырып, хабар айтамын, таң атты деп, көп отырса, жұмысыңнан қаларсың, жатар уақыт болды деп, түн ортасында да шақырамын, кеш болса да шақырамын, демалар мезгіл болды деп, – деді. Тышқан не дерін біле алмай тұрды да, бір түрлі қулық ойлап, жиналған көпке айтты: – Бұл таластан ештеме өнбес. Жылды қарап тұралық та, кім бұрын көрсе, сол жыл басы болсын, – деді. Түйе өзінің биіктігіне сеніп, менен бұрын кім көреді деп тышқанның сөз қостап, бәрі де жылды қарап тұрды. Біраздан соң тышқан жорғалап, түйенің үстіне шығып, өркешінің басына мінді де отырды. Сонымен, бәрінен бұрын жылды тышқан көріп, хабар беріп, жылдың басы болған. «Түйе бойына сеніп құр қалды</>» деген сөз осыдан қалған екен.

The horse, camel, cow, sheep, dog, hen, mouse, and other creatures once quarreled over who should be the leader of the year. Horse said: — “When man rides me, I make long distances short. I give him milk, strength, and even my hair for ropes. No creature is more useful than me. I should be the leader.” The Camel said: — “You eat oats, barley, and grass for your work. You are a slave for your food. I carry loads you cannot lift, travel far without needing feed, I am not hungry, and can go days without water. Surely, I deserve to lead.” The Cow said: — “Man plows his fields with me, drinks my milk, and makes butter and cheese.” The Sheep said: — “Without me, how would the Kazakh cover his yurt? From my wool they make felt, coats from ropes, and threads; from my milk, butter and cheese.” The Dog said: — “Without me, thieves or wolves would have devoured you all. I guard you, bark when danger comes, and protect my master.” The Hen said: — “Without me, people would oversleep and miss their work. I wake them at dawn, day has broken, call them to bed at night, and announce the coming of day and rest.” The Mouse, unsure what to say, came up with a clever plan: — “This argument won’t end. Let’s watch for the coming of the new year, whoever sees it first shall be the leader.” The Camel, confident in his height, agreed, thinking, “Who could see it before me?” When the time came, the mouse quietly climbed onto the camel’s back, then onto his hump, and from there was the first to see the new year. That is why the mouse became the first animal of the year, and the saying “The camel, trusting in his height, was left behind” came from this story.

Sichqon, tuya, sigir, qo‘y, it, tovuq va boshqa barcha jonivorlar “yil boshlig‘i” bo‘lish uchun tortishibdi. Ot dedi: – Agar odam menga minsа, uzoq yo‘lni yaqin qilaman, kuchimni ko‘radi, sutimni ichadi, qilimdan arqon yasaydi. Odamga mendan foydaliroq hayvon yo‘q, yil boshlig‘i men bo‘laman, – dedi. Tuya dedi: – Sen odamning ishini qilsang ham, arpa, suli, o‘t yeysan. Yeming uchun qullik qilasan. Men esa sen ko‘tara olmaydigan yuklarni ko‘taraman, necha oylik uzoq yo‘llarga boraman. Och qoldim deb arpa-suli so‘ramayman. Yantoq bo‘lsa yantoq, shuvoq bo‘lsa shuvoq yeyman, suv topilsa ichaman, topilmasa chanqoqqa ham chidab yuraveraman. Yil boshlig‘i bo‘lish menga loyiq, – dedi. Sigir dedi: – Odam yer haydasa men bilan haydaydi, sutimni ichadi, qurut va yog‘ qiladi, – dedi. Qo‘y dedi: – Men bo‘lmasam qozoq uyini nima bilan yopardi? Junimdan kigiz qiladi, yungimdan po‘stin tikadi, arqon va ip eshadi, sutimdan qurut va yog‘ oladi, – dedi. It dedi: – Men bo‘lmasam ko‘pchiligingizni yo o‘g‘ri o‘g‘irlab ketardi, yo bo‘ri yeb tugatardi. Men hammangizning qo‘riqchingizman. Dushman ko‘rinsam hurib, egamga xabar beraman, – dedi. Tovuq dedi: – Men bo‘lmasam odamlar ertalab turmay, ishga kech qolib uxlab yotardi. Men tongda qichqirib tong otdi deb xabar beraman. Juda ko‘p o‘tirsang, “ishga kech qolasan” deb, kech bo‘lsa ham, tun yarmida ham qichqirib, dam olish vaqti bo‘lganini bildiraman, – dedi. Sichqon nima deyishini bilmay turdi-da, bir hiyla o‘ylab topib, yig‘ilganlarga dedi: – Bu tortishuvdan hech narsa chiqmaydi. Kelinglar, yilning kirishini kutaylik, kim uni birinchi bo‘lib ko‘rsa, o‘sha yilboshi bo‘lsin, – dedi. Tuya o‘zining baland bo‘yiga ishonib, “mendan oldin kim ham ko‘rardi” deb, sichqonning gapiga rozi bo‘libdi. Shunday qilib, hammasi yil kirishini kutib turishibdi. Bir ozdan keyin sichqon sekin yurib borib, tuyanning ustiga chiqibdi, o‘rkachining tepasiga minib olib o‘tiribdi. Natijada, hammadan oldin yilni sichqon ko‘rib, xabar beribdi va yilboshi bo‘libdi. Tuya bo‘yiga ishonib quruq qoldi degan maqol ham shundan qolgan ekan.

At, deve, inek, koyun, köpek, tavuk, sıçan ve diğer hayvanların hepsi insanların takviminde ilk olmak için tartışırlar. At: Benim üzerime insan binerse, uzağı yakın ederim, gücümden faydalanırlar, sütümü içerler, tüyümden urgan yaparlar insan için benden faydalı insan yoktur ve o yüzden takvimde ilk ben olurum,- der. Deve: Sen insan için çalışırsın, fakat arpa, ot, yem istersin. Kendi yemeğinin kölesi olursun. Ben ise senin kaldıramadığın yükü kaldırır, nice ay gidilecek mesafeleri aşar, acıktım diye arpa, yem istemem. Önümden pelin çıkarsa pelin başka ot çıkarsa onları yer, su içer, su bulunmazsa da susamadan dayanır, takvimde ilk olmayı ben hakediyorum- der. İnek: İnsanlar ekini benimle ekerler, biçerler. Sütümü içer, kuru peynir, tereyağı benden alırlar. Koyun: Ben olmasaydım, Kazaklar evini ne ile örterdi, yünümden keçe yapıyor, kendi giyeceklerini, ip, urgan yapıyorlar. Sütümden kurut, yağalıyorlar. Köpek: Ben olmazsam sizlerin birçoğunuzu ya çalar götürür, ne kurt yer bitirirdi. Hepinizin güvenliğinizi sağlıyorum, düşmanı farkettiğimde havlayarak sahibime haber veriyorum. Tavuk: Ben olmazsam insanlar erkenden kalkıp, işine gidemeden uyur kalırdı. Ben sabah erken kalkıp öterek sabah olduğundan haber veriyorum, akşamleyin uyusunlar diye yine ötüyorum geceleyin uyuyun diye ötüyorum- der. Sıçan ne diyeceğini bilemeden durur ve bir hile düşünür, toplanan herkese anlatır: - Bu tartışmadan bir şey çıkmaz. Güneşe bakalım, kim ilk görürse, o takvimde ilk olsun- der. Deve kendi uzun boynuna güvenip, benden önce kim görebilir ki diyerek sıçanın dediklerine katıldığını belirterek, hepsi güneşin çıkmasını beklerler. Az sonra sıçan yavaş yürüyerek devenin örgüçünün üzerine çıkıp oturur. Sonunda herkesten önce güneşi sıçan görür ve haber eder. Bu hikayeden sonra “deve boyuna inanıp boşa çıkmış” sözü kalmışlar.

ئات، تۆگە، ئۆكۈز، قوي، ئىت، توخۇ، چاشقان ۋە باشقا بارلىق ھايۋانلار ئادەمنىڭ «يىل باشلىقى» بولىشىدىن ئۈمۈتكار بولۇپ، ئۆزارا تالىشىپتۇ، دەيدۇ. ئات مۇنداق دەپتۇ: – ئادەم ئۈستۈمگە مىنىدۇ، ئۇزاق يولنى يېقىن قىلىمەن، كۈچۈمنى كۆرىدۇ، سۈتىمنى ئىچىدۇ، قۇيرۇغۇمدىن ئارقان ياسايدۇ. ئادەمگە مەندىن پايدىلىق ھايۋان يوق — «يىل بېشى» مەن بولۇشۇم كېرەك،» – دەپتۇ. تۆگە مۇنداق دەپتۇ: – سەن ئادەمنىڭ خىزمىتىگە خىزمەت قىلىپ، شۇڭا ئارپا، سۇلۇ، چۆپ سورايسەن. سەن تائام ئۈچۈن قۇل بولغىنىڭ. مەن بولسام، سەن كۆتۈرەلەيدىغان ئېغىر يۈكلەرنى كۆتۈرۈپ، نەچچە ئايلىق ئۇزاق يوللارنى بېسىپ ئۆتۈمەن. <FR/>ئاچ قالدىم دەپ ئارپا-سۇلۇ سورىمايمەن، قەدۈك بولسا قەدۈك ، يۇسان بولسا يۇسان، نېمە كەلسە شۇنى يەيمەن، بار بولسا سو ئىچىمەن، بولمىسا چۆلدە بەرداشلىق قىلىمەن. يىل باشلىقى بولۇش ماڭا لايىق، – دەپتۇ. ئۆكۈز مۇنداق دەيدۇ: – ئادەم تېرىلغۇ تەرسە، مېنىڭ بىلەن تېرىدۇ. سۈتۈمنى ئىچىپ، قۇرۇت، ماي ياسايدۇ، – دەيدۇ. قوي مۇنداق دەيدۇ: – مەن بولمىسام، قازاق ئۆينى نېمە بىلەن ياپار ئىدى؟ يۇڭۇمدىن كىگىز تەييارلايدۇ، يىللىق يۇڭۇمدىن كۆرپە تىكىدۇ، ئارقان-يىپ توقۇيدۇ، سۈتىمدىن قۇرۇت ۋە ماي ئالىدۇ، – دەيدۇ. ئىت مۇنداق دەيدۇ: – مەن بولمىسام، سىلەرنىڭ ئۆيلىرىڭلارنى ئاللىقاچان يە ئۇغرى ئۇغرۇلاپ كېتكەتتى، يە بۆرە يەپ كېتەتتى. مەن ھەممىڭلارنىڭ باقغۇچىڭلارمەن. دۈشمەن كۆرۈنسە، ھاۋشۇپ، غوجايىنىمغا خەۋەر بېرىمەن، – دەيدۇ. توخو مۇنداق دەيدۇ – مەن بولمىسام، ئادەم ئۇخلاپ، ئىشىغا بارماي قالاتتى. مەن ھەر تاڭدا تۇرۇپ چاقىرىمەن —«<FR/>تاڭ ئاتتى» دەپ خەۋەر بېرىمەن. كۆپ ئولتۇرىۋەتسە، «ئشىڭدىن قالىسەن» دەيمەن. تۈن يېرىمى بولسىلا، «ياتقىنىڭ ياخشى» دەپ قايتا چاقىرىمەن، كەچ بولسىلا، «دەم ئېلىش ۋاقتى بولدى» دەپ قايتا چاقىرىمەن، – دەيدۇ. چاشقان نېمە دەيدىغىنىنى بىلمەي تۇرۇپ قالدى. ئاندىن بىر خىل قۇۋلۇق ئويلاپ، يىغىلغان كۆپچىلىككە مۇنداق دېدى: – بۇ تالاشتىن ھېچ نېمە چىقمايدۇ. يىلنى ساقلاپ تۇرايلى؛ كىم ئاۋال كۆرسە، شۇ «<FR/>يىل بېشى» بولسۇن، – دېدى. تۆگە ئۆزىنىڭ ئۇزۇن بويىغا ئىشىنىپ، «مېنىڭدىن بۇرۇن كىم كۆرەلەيدۇ» دەپ، چاشقاننىڭ سۆزىنى قوللاپتۇ. ھەممىسى يىلنىڭ كېلىشىنى قاراپ ساقلاپ تۇرىدۇ. بىر ئازدىن كېيىن چاشقان يورغىلاپ تۆگىنىڭ ئۈستىگە چىقىپ، ئۆركىسىنىڭ ئۇچىغا مىنىپ ئولتۇرۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن، ھەممىدىن بۇرۇن چاشقان يىلنى كۆرۈپ، خەۋەر بېرىپتۇ ۋە «يىل بېشى» بولۇپتۇ. «تۆگە بوېىغا ئىشىنىپ، قۇرۇق قول قالدى» دېگەن سۆز شۇنىڭدىن قالغان ئىكەن.

Bir gün at, dəvə, inək, qoyun, it, toyuq, siçan və başqa heyvanlar toplaşırlar. İnsanların təqvimində ilk yerə layiq olmaq üçün bir-birilə mübahisə edirlər. At deyir: — İnsan mənim üstümə minib uzaqları yaxın edir, yükünü daşıyıram, südümü içirlər, tükümdən ip, kəndir düzəldirlər. İnsan üçün məndən faydalı heyvan yoxdur, təqvimdə birinci mən olmalıyam. Dəvə cavab verir: — Sən çalışırsan, amma arpa, ot, yem istəyirsən. Mən isə azla kifayətlənirəm, sən daşıya bilmədiyin yükləri mən daşıyıram, su olmasa belə susuz dözə bilirəm. Mən təqvimdə birinci olmalıyam! İnək: — İnsanlar torpağı mənimlə şumlayır, taxılı biçirlər. Mənim südümdən pendir, yağ düzəldirlər, mən də layiqəm! Qoyun: — Mən olmasaydım, Qazaxlar öz çadırlarını nədən tikərdi? Tükümdən keçə, ip, paltar hazırlayırlar. Mənim südümdən də yağ, pendir alırlar. Mən birinci olmalıyam! İt: — Mən olmasam, kurtlar sizi yeyərdi, oğrular sizi aparardı. Sizi qoruyuram, düşməni hiss edəndə havlayıb xəbər verirəm, mənsiz keçinmək olmaz! Toyuq: — Mən olmasam, insanlar səhər işə gecikərdi, çünki səhər ilk mən banlayıram. Axşam yenə ötüb yatmaq vaxtı olduğunu bildirirəm. Mən də önəmliyəm! Bu vaxt siçan susur. Nə deyəcəyini bilməyib, bir hiylə fikirləşir: — Bu mübahisədən bir nəticə çıxmaz. Gəlin belə edək: Kim günəşi birinci görərsə, təqvimdə də birinci o olsun! – deyir. Dəvə uzun boynuna güvənərək, “məndən qabaq kim görə bilər ki?” – deyib razılaşır. Bütün heyvanlar günəşin çıxmasını gözləməyə başlayırlar. Siçan isə gizlicə dəvənin kürəyinə, oradan da hörgücünün üstünə çıxır. Günəş doğan kimi birinci siçan onu görür və xəbər verir. Beləcə, təqvimdə ilk yerə siçan keçmiş olur. O gündən bu yana xalq arasında belə bir söz qalmış: “Dəvə boyuna güvənib, siçana uduzdu.”

Қара батыр деген ерді бала күнінде түрікпен елінің жортуылшылары ұстап алып, еліне апарған соң қой бақтырыпты. Аш, жалаңаш сақтап, жөнді тамақ бермеген соң бала қойдың далада сүтін сауып ішіп, сонымен күн көріп жүріпті. Бір күні бала далада қамығып жылап отырғанда, алдына бір қарға келіп қонады. Бала қарғаға айтты: – Қарғалар-ау, қарғалар, қанды көрсе жорғалар, тұмарымды алсана, біздің елге барсана, сағынып жүрген әкеме, тұмарды бере қалсана. – Қарға бір қарқ етті де ұшып кетті. Бір мезгілде сауысқан келіп қонды. – Ай, сауысқан, сауысқан, өлексе жеп тауысқан, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Сауысқан шық-шық етті де ұшып кетті. Келіп тырна қонды. – Ұзын мойын тырналар, қайыры бар мырзалар, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Тырна тыррау-тыррау деді де ұшып кетті. Келді қаз. – Әй, қаздар-ау, қаздар-ау, Сізге бар-ды наздар-ау, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Қаз қаңқ-қаңқ етті де ұшып кетті. Келді аққу. – Көлден ұшқан қуларым, құс төресі туларым, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Аққу тоқталыңқырап, көлдеңдеп тұрды да, ол да ұшып кетті. Біраздан соң қарлығаш келді. – Әй, қарлығаш, тамыр-ай, жауда болдым қалар-ай, тұмарымды алсана, елге бара қалсана... Қарлығаш ұшып олай кетті, ұшып бұлай кетті, ақыр қимай келіп, баланың қолына қонды. Бала ойлады: әкем тұмарымды көріп таныса да, қай елде екенімді біле алмас. Бұған бір белгі салайын деп, өзінің қолын пышақпен шаншып қанатты да, қанымен тұмар үстіне түрікпен елінің таңбасын салды. Сөйтіп болған соң, тұмарды қарлығаштың мойнына байлап, елінің, әке-шешесінің жерін айтып, ұшырып қоя берді. Қарлығаш ұшты аспанмен, баланың айтқан жоспармен, асқар-асқар таулармен, айдын шалқар көлдермен, батпақ-лай шөлдермен, түрлі-түрлі жерлермен, қос қанатын қамшылап, аспаннан қатер көрінсе, таса жерді жамшылап, үстінен тері тамшылап, неше мерзім жерді өтті, неше мерзім елді өтті, нақ отыз күн болғанда, бір ауылға сол жетті, баланың айтқан ауылы осы ма деп меңзепті. Бір ауылға келген соң, қарлығаш әр үйдің төбесіне қонып, адамын байқап жүрсе де, баланың айтқанына ешқайсысы ұқсамайды. Сөйтіп шаршап, қалғып отырғанда, бір ыңырсыған кемпірдің дауысы шықты. Құлағын салып қараса, кемпір айтады: –Ау, шырағым - құлыным, маңдайымда тұлымым, көлге біткен құрағым, жалғыз ұлым шырағым! Жау алды ма білмедім, су алды ма білмедім, аң алды ма білмедім, жөніңді біліп, шырағым, құрбаның болып өлмедім, жиырма төрт ай болды, мен жалғызды көрмедім!... «Сен тұра тұр» деп кемпірді тоқтатып, шал айтады: –Жалғыз біткен талшыбық, келбетің келген қарағым, бір дерегің білуге, дүниені кезіп қарадым, аш бурадай жарадым, он екі мүшем сөгілді, аш күзеңдей бүгілді, таулардың насат тасындай, берік - ақ еді сүйегім, өрт шалғандай егілді. Қайда да кеттің, сұңқарым, үміт еткен тұлпарым, бір көрсетіп алмады, сол ғана болды-ау іңкәрім. Онда бір жас қыз бала әке-шешесін тоқтатып сөйлейді: – Наркескен деген алмастай, асыл еді негізің, бірге туған егізім, сен тұрғанда ойлаушы ем, арғымақ ат мінермін, асыл киім киермін, тең құрбымнан ілгері, мен жарқырап жүрермін, биіктен талап тілермін, ойын-күлкі сауықпен, қызық дәурен сүрермін. Егізімнен айрылып, ақша беттен қан кетті, көңілімнен жан кетті, желкілдеп шыққан көк шөптей, жап-жас қана күнімде, міне бізден сән кетті. Әй, қартымыз, қартымыз, көзіңнің жасын тартыңыз, мен бүгін бір түс көрдім, әжептәуір іс көрдім, түсіме жору айтыңыз: қолдан ұшқан сұңқарым, қайта қонып жүр екен, үйірден жойған тұлпарым, қайта келіп жүр екен, бірге туған құлыным, үйге келіп жүр екен. Бізге құдай берген-ді, кісі көрмес өлгенді. Баба-түкті Шашты-әзіз нақ сарт болып кетпесе, хабар алып шырақтан, бір қарлығаш келген-ді... Бұл сөз есіткен соң, қарлығаш тіп-тіке шал-кемпірдің алдына қонды. Бейшаралар жылап-сықтап тұмарды алып, таңбасынан Қара батыр түрікпенге барғанын білісті. Сонан соң ат жаратып, адам жиып, түрікпен жұртына барып, көп тарту-таралғы беріп, баласын алып қайтты дейді.

A brave man named Qara Batyr was captured in his childhood by raiders from the Turkmen people and taken to their land. There, they made him herd sheep. They kept him naked and hungry, giving him no proper food. The boy survived by secretly milking the sheep in the field and drinking their milk. One day, while he was sitting sadly in the steppe and crying, a crow landed in front of him. The boy said: “Crows, oh crows, who circle where blood is seen, Please take my amulet and go to my homeland, Give it to my father who misses me.” The crow cawed once and flew away. After some time, a magpie came and sat nearby. The boy said: “Oh magpie, eater of carrion, Take my amulet and go to my land...” The magpie chirped and flew away. Then a crane arrived: “Long-necked cranes, noble ones, Take my amulet and bring it to my homeland...” The crane called and flew away. Then came a goose: “Oh geese, I send you my plea, Take my amulet and go to my land...” The goose honked and flew away. Then a swan came. It hesitated for a while, then flew away as well. After that, a swallow arrived. The boy said: “Oh swallow, my dear one, I am trapped in enemy land, Take my amulet and go to my homeland...” The swallow flew around in the air, then finally landed on the boy’s hand. The boy thought: “Even if my father sees the amulet, he will not know where I am.” He pricked his hand with a knife and drew a mark on the amulet using his blood. He then tied it around the swallow’s neck and sent it off, telling it the direction of his homeland. The swallow flew across mountains, lakes, deserts, and endless lands, beating its wings tirelessly and hiding from storms. After many days, exactly thirty days later, it reached a village. It wondered whether this was the place the boy had described. It landed on rooftops and observed the people, but none matched the description. Exhausted, it rested. Then it heard an old woman crying: “Oh my child, my only one, the light of my eyes, Was it enemies who took you, or water, or beasts? It has been twenty-four months, and I have not seen you...” An old man spoke, trying to calm her: “My only son, my beloved, I searched the whole world for you, My body and soul were broken and weak, My twelve body parts were exhausted and worn. Where have you gone, my hope, my pride?” Then a young girl spoke: “My only twin brother, I once dreamed of joy, While you were here, I imagined a bright life, Among my peers I would shine and rise, But now my face has lost its color, My heart has lost its light, My youth has faded like cut grass. Oh parents, wipe your tears, Last night I had a dream: The bird that flew from my hand has returned, The horse lost from the herd has come back, My twin brother has returned home. It is a God-given sign...” Hearing this, the swallow flew straight down to them. The grieving parents took the amulet and saw the Turkmen mark made in blood. They realized that Qara Batyr had been taken to the Turkmen land. They prepared horses, gathered people, went there, gave many gifts, and finally rescued their son and brought him home.

Qora botir degan erni bolaligida turkman elining bosqinchilari tutib olib, o'z yurtiga olib ketgandan so'ng qo'y boqtirgan. Och, yalang'och saqlab, yaxshi ovqat berilmagani uchun bola qo'yning sutini dalada sog'ib ichib, shu bilan kun kechirgan. Bir kuni bola tashqarida g'amgin bo'lib yig'lab o'tirganida, oldiga bir qarg'a kelib qo'ndi. Bola qarg'aga dedi: - Qarg'alar, qarg'alar, qon ko'rsalar yo'rg'alar, tumorimni olsangiz, bizning yurtga borsangiz, sog'inib yurgan otamga, tumorni bersangiz. Qarg'a bir qarq etdi da, uchib ketdi. Bir payt zag'izg'on kelib qo'ndi. - Ey, zag'izg'on, zag'izg'on, o'limtikni yeb bitirgan, tumorimni olsangiz, elga borib qolsangiz... Zag'izg'on chiq-chiq etdi-da uchib ketdi. Kelib turna qo'ndi. - Uzun bo'yinli turnalar, saxovatli marzalar, tumorimni olsangiz, elga borib qolsangiz... Turna tirrau-tirrau dedi-da uchib ketdi. G'oz keldi. - Ey, g'ozlar, g'ozlar, Sizga bor edi nozlar, tumorimni olsangiz, elga borib qolsangiz... G'oz qangq-qangq etdi da uchib ketdi. Oqqush keldi. - Ko'ldan uchib ketayotgan qushlar, parrandalarning ulug' bayroqlari, talismanimni olsang, elga borib qolsang... Oqqush biroz to'xtab, yonboshlab turdi va u ham uchib ketdi. Birozdan so'ng qaldirg'och keldi. - Ey, qaldirg'och, do'stim, dushmanga duchor bo'ldim, tumorimni olsang, yurtga borsang... Qaldirg'och u tomonga uchdi, bu tomonga uchdi va oxir-oqibat uni tashlab ketolmay, bolaning qo'liga qo'ndi. Bola o'yladi: otam tumorimni ko'rib tanisa ham, qaysi mamlakatda ekanligimni bilolmaydi. U o'zining qo'liga pichoq sanchib, tumor ustiga turkman tamg'asini qo'ydi. Shundan so'ng tumorni qaldirg'ochning bo'yniga bog'lab, yurti va ota-onasining yerini aytib, uchirib yubordi. Qaldirg‘och osmonda uchdi, bolaning rejasi bo‘yicha, baland tog‘lar, keng ko‘llar, botqoqli cho‘llar, turli joylar bo‘ylab, qo‘sh qanotlariniqamchilab, osmondan xavf ko‘rinsa, yashirin joyni paypaslab, ter tomchilab, qancha vaqt yerni bosib o‘tdi, qancha vaqt yurtni bosib o‘tdi, roppa-rosa o‘ttiz kun bo‘lganda, u bir qishloqqa yetib keldi, bu bolaning aytgan qishlog‘imi, deb ishora qildi. Bir qishloqqa kelgach, qaldirg‘ochlar har bir uyning tomiga qo‘nib, odamlarni kuzatishsa-da, hech biri bolaning aytganlariga o‘xshamaydi. Shunday qilib, charchab, mudrab o‘tirganimda, bir kampirning ingragan ovozi eshitildi. Qulog‘ini qo‘yib qarasa, kampir: - Ey, azizim - qo‘zichog‘im, peshonamda kokil, ko‘lda o‘sgan qamishim, yolg‘iz o‘g‘lim, azizim! Yov oldimi, bilmadim, suv oldimi, bilmadim, ov oldimi, bilmadim, azizim, men sening qurboning bo‘lib o‘lmadim, yigirma to‘rt oy bo‘ldi, men yolg‘iz ko‘rmadim!... «Sen to‘xtab tur» deb kampirni to‘xtatib, chol aytadi: - Yolg‘iz tol, sening ko‘rinishing, azizim, bir ma’lumot olish uchun men dunyoni kezib chiqdim, men och echkiday tayyor bo‘ldim, o‘n ikki a’zolarim parchalanib ketdi, och kuz kabi egildi, tog‘larning baxtli toshlaridek, suyaklarim mustahkam edi, xuddi yong‘inga uchragandek yig‘ladi. Qayoqqa ketdingiz, lochinim, umid qilgan tulporim, bir marta ko‘rsatmadi, faqat shunga intildim. Unda bir yosh qiz ota-onasini to‘xtatib gapiradi: - Narkesken deganing olmosdek, asl edi, egizagim, sen borligingda men o‘ylardim, arg‘umoq minaman, qimmatbaho kiyimlar kiyaman, tengdoshlarimdan oldinda yuraman, porlayman, balanddan talab qilaman, o‘yin-kulgi va qiziqarli davron suraman. Egizagimni yo‘qotib, oppoq yuzimdan qon ketdi, qalbimdan jon chiqdi, xuddi hilpirab turgan maysa kabi, yoshligimda, mana bizdan husn ketdi. Ey, qariya, qariya, ko‘z yoshingizni to‘xtating, men bugun tush ko‘rdim, men juda yaxshi ish ko‘rdim, tushimni talqin qiling: mening qo‘ldan uchirilgan lochinim, u yana qo‘nmoqda, uyurdan yo‘qolgan tulporim, u yana qaytib kelmoqda, u bilan tug‘ilgan qulunim, u uyga qaytib kelmoqda. Bizga Xudo bergan, hech kim o‘lganini ko‘rmaydi. Agar Sochli-Aziz aynan sart bo‘lib ketmagan bo‘lsa, shamchiroqdan xabar olib, bir qaldirg‘och kelgan edi... Bu so‘zlarni eshitib, qaldirg‘och to‘g‘ridan-to‘g‘ri chol-kampirning oldiga qo‘ndi. Bechoralar yig‘lab, tumorni olib, tamg‘asidan Qora botir turkmanlarga borganini bildilar. Keyin u otlarni tayyorlab, odamlarni to‘plab, turkman yurtiga borib, ko‘p sovg‘alar berib, o‘g‘lini olib qaytdi.

Kara bahadır adlı yiğidi çocukluğunda Türkmen halkının yağmacıları tutuklayıp, kendileriyle birlikte götürüp, koyun çobanı olarak çalıştırmışlar. Aç, çıplak bıraktıkları için bakımı kötü olduğundan dolayı çocuk koyunu sağıp onun sütünü içerek geçinmeye çalışmış. Günlerin birinde çocuk dışarıda üzülerek ağlarken, önüne bir karga gelmiş konmuş. Çocuk kargaya: - Kargalar ey, kargalar, kan görünce seğirten kargalar, muskamı alsanıza, benim memlekete gitsenize, hasret kaldığım babama, muskamı veriversenize. - Karga bir defa “gakladı” ve uçtu gitti. Biraz sonra çocuğun yanına saksağan geldi. - Hey, saksağan, saksağan, leş yiyen saksağan, muskamı alsana, memleketime gitsene... Saksağan “çık-çık” etti, uçup gitti. Turna geldi. - Uzun boyunlu turnalar, hayrı olan beyler, muskamı alsanıza, memleketime gitsenize... Turna "truu, truu" dedi de o da uçup gitti. Kaz geldi. - Ey kazlar, ey kazlar, sizlere geçerli nazlar, muskamı alsanıza, memleketime gitsenize... Kaz "gak, gak" etti de uçup gitti. Kuğu geldi. - Gölden uçan kuğularım, kuşların sultanı güzellerim, muskamı alsanıza, köyüme gitsenize... Kuğu biraz duraksadı, göl çevresinde döndü ama o da uçup gitti. Birazdan kırlangıç geldi. - Ey kırlangıç, can dostum, düşmanda kaldım ben mazlum, muskamı alsana, köyüme gitsene... Kırlangıç bir oraya, bir buraya uçtuktan sonra, sonunda kıyamayıp, çocuğun ellerine gelip kondu. Çocuk düşündü: babam muskamı görür tanırsa, nerede olduğumu bilemez. Buraya bir işaret koyayım diye kendi ellerini bıçakla biraz keserek kanı ile muska üzerine Türkmenlerin damgasını çizdi. Sonra muskayı kırlangıçın boynuna asıp, halkının anne, babasının yerini söyleyip uçuruverdi. Kırlangıç uçtu gökyüzüyle, Çocuğun verdiği planla, Yüksek yüksek dağlarla, Engin, berrak göllerle, Çamurlu kurak çöllerle, Nice nice diyarlarla. İki kanadını kamçılayıp, Gökte tehlike görünce Korunaklı yerlere dalarak, Üstünden terler damlayarak Nice zaman yollar geçti, Nice zaman eller geçti. Tam otuz gün olunca, Bir köye vardı sonunda. “Çocuğun söylediği köy bu mu?” Diye düşündü sonunda. Bu köye varınca kırlangıç her evin tepesine konarak, insanları izlese de hiçbiri çocuğun anlattığı tipe benzemedi. Yorgun yorgun otururken bir kocakarının sesi çıktı. Dikkatle dinlediğinde karıkoca: - Ah evladım – kuzum, alnımdaki bahtım, göle biten kamışım, yegâne oğlum, canım! Düşmana mı esir düştün , bilemedim, su seni alıp götürdü mü bilemedim, vahşi hayvanı mı kaptı, bilemedim... Ama senin izini bulamadım, senin yolunda kurban olamadım! Tam yirmi dört ay geçti, ben kimseyi görmedim... “Sen dur hele” diye karıkocayı durdurup, ihtiyar söylüyor: - Yalnız büyüyen bir fidandın, hem güzeldin evladım. Bir izini bulmak için, dünyayı dolaştım. Aç susuz deve gibi yıprandım, on iki uzvum dağıldı, acıkmış gelincik gibi büküldüm. Dağların sert kayası gibi sağlamdı kemiklerim, ateş düşmüş gibi çöktüm. Nereye gittin kartalım, umut bağladığım doru atım? Bir kez olsun göremedim seni, sen idin benim tek tutkum. Sonra genç bir kız anne babasını durdurur konuşur: "Keskin kılıç gibi parlaktı özün, birlikte doğduğum ikizim, sen varken düşünürdüm ki: küheylana bineceğim, pahalı giysiler giyeceğim.Akranlarımın önünde parlayacağım, eğlencelerle, neşeyle güzel günler yaşayacağım. Ama ikizimden ayrıldım, al yanaklarımdan kan çekildi, gönlümdeki can söküldü. Yeni filizlenmiş taze ot gibi, daha gençliğimin baharında, bütün neşemiz kayboldu. Ey ihtiyarlar, gözyaşınızı tutun! Ben bu gece bir rüya gördüm, öyle böyle değil, anlamlı bir şeydi. Rüyamı yorumlayın: elimden uçup giden şahinim, yeniden gelip konuyordu. Kaybolan doru atım, yeniden koşup geliyordu. Birlikte doğduğum kuzum, eve gelip gidiyordu. Bize Tanrı nasip ediyordu, kaybolana kavuşmayı. Baba- Tükti Şaştı Aziz başka birine dönüşmediyse , bir kırlangıç haberi getirmişti... Bu sözleri duyduktan sonra kırlangıç doğruca yaşlı anne babanın önüne kondu. Zavallı yaşlılar ağlayarak muskayı alıp işaretinden onun Karabatır olduğunu, Türkmenlere gittiğini anladılar. Sonra atlarını hazırlayıp adam toplayarak Türkmen yurduna gittiler. Çokça hediye sunarak çocuklarını geri aldılar, derler.

قارا باتۇر دېگەن ئەردى بالا چېغىدا تۈركمەن ئېلىنىڭ قاراقچىلىرى تۇتۇپ ئېلىپ، ئېلىگە ئېلىپ كېتىپ قوي باقتۇرۇپتۇ. ئاچ، <MS/>يالاڭغاچ ساقلاپ، دۇرۇس تاماق بەرمىگەنلىكتن، بالا قوينىڭ دالادىكى <MS/>سۈتىنى سېغىپ ئىچىپ، شۇنداق كۈن كۆرۈپ يۈرۈپتۇ. بىر كۈنى بالا دالادا غەمگە چۆكۈپ يىغلاپ ئولتۇرغاندا، ئالدىغا بىر قارغا كېلىپ قونىدۇ. بالا قارغىغا دېدى: – قارغا ھەي، قارغىلار، قاننى كۆرسە يورغىلار، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە، سېغىنىپ يۈرگەن دادامغا، تۇمارىمنى بەرجىنە. قارغا بىر «<FR/>قارق» دېگەن ئاۋاز چىقاردىدە، ئۇچۇپ كەتتى. بىر مەزگىلدە سېغىزغان كېلىپ قوندى. – ھەي، سېغىزغان، سېغىزغان، ئۆلۈكنى يەپ قۇتۇلغان، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... سېغىزغان «شىق-شىق» قىلدىدە، ئۇچۇپ كەتتى. كېلىپ تىرنا قوندى. – ئۇزۇن بويۇن تىرنىلار، مېھرى بار جاناپلار، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... تىرنا «تىراۋ-تىراۋ» دېدى دە، ئۇچۇپ كەتتى. كەلدى غاز. – ھەي، غازلار-ئەي، غازلار-ئەي، سىلەرگە بارىدۇ نازلار-ئەي، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... غاز «<FR/>قاڭق-قاڭق» ئەتتى دە، ئۇچۇپ كەتتى. كەلدى ئاققۇش. – كۆلدىن ئۇچقان گۆدەكلىرىم، قۇش پادىشاسى تۇغلىرىم، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... ئاققۇش سەل توختاپ، كۆلنى بىر مەرتە ئايلىنىپ تۇردى دە، ئاندىن ئۇمۇ ئۇچۇپ كەتتى. بىرازدىن كېيىن قالىغاچ كەلدى. – ھەي، قالىغاچ، دوستۇم-ئەي، دۈشەمن قولىدا قالدىم-ئەي، تۇمارىمنى ئالغىنە، بىزنىڭ ئەلگە بارغىنە... قالىغاچ بىر ئۇ ياققا ئۇچتى، بىر بۇ ياققا ئۇچتى، ئاخىرى چىداماي كېلىپ، بالىنىڭ قولىغا قوندى. بالا ئويلىدى: «دادام تۇمارىمنى كۆرۈپ تونۇسىما، قايسى ئەلدە ئىكەنلىكىمنى بىلمەي قالىدۇ. بۇنىڭغا بىر بەلگۈ سالاي.» دەپ، ئۆزۈنىڭ قولىنى پىچاق بىلەن سانچىپ قاناتتى دە، قېنى بىلەن تۇمار ئۈستىگە تۈركمەن ئېلنىڭ تامغىسىنى سالدى. مۇشۇنداق بولغاندىن كېيىن، تۇمارنى قالىغاچنىڭ بوينىغا باغلاپ، ئۆزىنىڭ ئېلىنى، ئاتا-ئانىسىنىڭ يېرىنى ئېيتىپ، ئۇچۇرىۋەتتى. قالىغاچ ئۇچتى ئاسمان بويلاپ، بالا ئېيتقان يولى بىلەن، ئېگىز-ئېگىز تاغلار بىلەن، تىنىق كەڭ كۆللەر بىلەن، پاتقاق-لاي چۆللەر بىلەن، تۈرلۈك-تۈرلۈك يەرلەر بىلەن، قوش قانىتىنى <MS/>قامچىلىپ، ئاسماندىن خەۋپ كۆرۈنسە، پاناھلىق جايلارنى ئىزدەپ، ئۈستىدىن تەر تامچىلاپ، نەچچە ۋاقىت يەرنى ئۆتتى، نەچچە ۋاقىت ئەلنى ئۆتتى، نەق ئوتتۇز كۈن بولغاندا، بىر يۇرتتقا كېلىپ يېتىپ، «بالاىنىڭ دېگەن يررى مۇشۇمۇ؟» دەپ ئوخشاتتى. بىر يۇرتقا كەلگەندىن كېيىن، قالىغاچ ھەر ئۆينىڭ ئۈستىگە قونۇپ، ئادەملەرنى بايقاپ يۈرسىمۇ، بالىنىڭ ئېيتقىنىغا ھېچ قايسىسى ئوخشىمىدى. شۇنداق قىلىپ ھېرىپ ئولتۇرغاندا، بىر ئىڭىرىغان موماينىڭ ئاۋازى چىقتى. قۇلىقىنى سېلىپ تىڭشىسا، موماي دەيىدىكەن: – ھەي، چىرىغىم - قۇلىنىم، ماڭلىيىمدىكى پەرۋازىم، كۆلدە ئۆسكەن قومۇچۇم، يالغۇز ئوغلۇم چىرىغىم! <FR/>دۈشمەن ئالدىمۇ<FR/>، بىلىمىدىم، سۇ ئالدىمۇ، بىلىمىدىم، <FR/>ھايۋان ئالدىمۇ<FR/>، بىلىمىدىم، خەۋىرىڭنى بىلىپ، چىرىغىم، قۇربانىڭ بولۇپ ئۆلمىدىم، يىگىرمە تۆت ئاي بولدى، مەن <MS/>يالغۇزۇمنى كۆرۈمىدىم! «سەن توختىغىنە» دەپ، موماينى توختىتىپ، بوۋاي ئېيتىدۇ – <MS/>يالغۇز ئۆسكەن تالشىۋىق، كۆركى كېلىشكەن قارچۇغۇم، بىر خەۋىرىڭنى بېلىشكە، دۇنيانى كېزۈپ قارىدىم، ئاچ بۆرىدەك ھاردىم مەن، <FR/>ئون ئىككى مۈچەم<FR/> مۈكچەيدى، ئاچ كۈزەندەك پۈكلەندى، تاغلارنىڭ قاتتىق تېشىدەك، مۇستەھكەم ئىدى سۈيىگىم، ئوت ئۇرغاندەك ئېگىلدىم. قەيەردە كەتتىڭ شۇڭقارىم، ئۈمۈت باغلىغان تۇلپارىم، بىر كۆرسەتمىدىڭ، شۇنىمۇ كۆرەلمەي قالدىم ئىڭكەرىم. شۇندا بىر ياش قىز بالا ئاتا-ئانىسىنى توختىتىپ سۆزلدى: «– ناركېسكېن دېگەن ئالمازدەك، نەسلىڭ ئېسىل، پاك ئىدى، بىللە يارالغەن گېزىگىم، سەن بار چاغدا ئويناتتىم، ئارغۇماق ئات مىنەرمەن، ئېسىل كىيىم كىيەر مەن، <FR/>تەڭتۇشلىرىمدىن<FR/> ئىلگىرىپ، مەن ياڭىراپ يۈرەر مەن. ئېگىزلىكتىن ئارزۇلايمەن، ئويۇن-كۈلكە شاتلىق بىلەن، غەمسىز ئۆمۈر سۈرۈمەن گېزىگىمدىن ئايرىلىپ، ئاق ئۈزدىن <FR/>قان كەتتى، كۆڭلۈمدىن جان كېتىپ، يەلپۈنۈپ ئېتىپ چىققان كۆك چۆپتەك، ياپ-ياش تېخى دەۋرىمدە، مانا، بىزدىن <FR/>گۈزەللىك كەتتى. ئەي، قېرىلار، قېرىلار، كۆز يېشىڭلارنى سۈرتۈڭلار، مەن بۈگۈن بىر چۈش كۆردۈم، ئەجايىپ بىر ئىش كۆردۈم، ئۆرۈپ بېرىڭ، بۇ چۈشۈمنى: <FR/>قولدىن ئۇچقان شۇڭقارىم، قايتىدىن كېلىپ قونۇپتۇ، يوقاپ كەتكەن تۇلپارىم، قايتىدىن كېلىپ يۈرۈپتۇ، بىللە تۇغۇلغان قۇلىنىم، ئۆيگە قايتىپ يۈرۈپتۇ. بىزگە <FR/>خۇدايىم بەرگەندەك، كىشى كۆرمەس، ئۆلگەننى. پىر-تۈكلۈك چاچلىق-ئەزىز راستىنلا سارت بولۇپ كەتمىسە، خەۋەر ئېلىپ چىراقتىن، بىر قالىغاچ كەلگەندى... بۇ سۆزنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، قالىغاچ ئۇددۇل ئۇچۇپ كېلىپ، بوۋاي-موماينىڭ ئالدىغا قوندى. بېچارە ئىككىلىسى يىغلاپ-سېغىنىپ، تۇمەرىنى ئېلىپ، ئۇنىڭدىكى تامغىدىن قارا <MS/>باتۇر تۈركمەنگە ئېلىپ كېتىلگەنلىكنى بىلدى. ئاندىن كېيىن ئات تەييارلاپ، ئادەم توپلاپ، تۈركمەن ئېلىگە بېرىپ، كۆپ ھەددىيە-سوغىلارنى بېرىپ، ئاخىرى بالىسىنى ئېلىپ قايتىپتۇ، دەيدۇ.

Qara Bahadır adlı igidi uşaq vaxtlarında Türkmən elinin qarətçiləri tutub, özləri ilə aparmış, qoyun çobanı kimi işlətdirmişlər. Onu ac və çılpaq qoyduqları üçün baxımsız qalmış, uşaq isə qoyunu sağaraq südünü içməklə dolanmağa çalışmış. Günlərin birində uşaq çöldə kədərli halda ağlayarkən qarşısına bir qarğa gəlib qonmuş. Uşaq qarğaya deyir: — Qarğalar ay, qarğalar, qan görəndə şığıyan qarğalar, muskamu alsanız, mənim el-obama getsəniz, həsrətində qaldığım atama muskamu çatdırsanız… Qarğa bir dəfə “qaq” elədi və uçub getdi. Bir azdan uşağın yanına saxsğan gəldi. — Ay saxsğan, leş yeyən saxsğan, muskamu götürsənə, elimə getsənə... Saxsğan “çık-çık” elədi və o da uçub getdi. Turna gəldi. — Uzun boyunlu turnalar, xeyirxah bəylər, muskamu götürün, el-obama tərəf gedin... Turna “tru-tru” dedi və o da uçub getdi. Qaz gəldi. — Ey qazlar, ey qazlar, sizlərə keçərli nazlar, muskamu götürün, elimə tərəf gedin... Qaz “qaq-qaq” dedi və o da uçub getdi. Qağayı gəldi. — Göldən uçan qağayılarım, quşların sultanı gözəllərim, muskamu alsanız, kəndimə getsəniz... Qağayı bir qədər duruxdu, göl ətrafında döndü, amma o da uçub getdi. Bir az sonra qaranquş gəldi. — Ay qaranquş, can dostum, düşmənlər içində qaldım mən mazlum, muskamu götür, kəndimə tərəf uç... Qaranquş bir bu yana, bir o yana uçdu, axırda ürəyi dözmədi, uşağın əllərinə qondu. Uşaq düşündü: "Atam muskamu görüb tanıyarsa, harada olduğumu bilməyəcək. Buraya bir nişan qoyum", — deyə əllərini bir az bıçaqla kəsib qanı ilə muskaya Türkmən damğasını çəkdi. Sonra muskayı qaranquşun boynuna asıb, elinin, atasının-anamın yerini deyib onu uçurdu. Qaranquş göylərə qalxdı, Uşağın verdiyi planla, Uca-uzaq dağlarla, Geniş, tər-təmiz göllərlə, Palçıqla örtülü quraq çöllərlə, Neçə-neçə diyarlardan keçdi. İki qanadını çırpa-çırpa, Göydə təhlükə görüncə Sığınacaqlı yerlərə enərək, Bədənindən tər damlayaraq Neçə vaxt yollar keçdi, Neçə vaxt ellər keçdi. Tam otuz gün olunca... Tam otuz gün keçmişdi, Axırda bir kəndə çatdı. "Uşağın dediyi kənd bu idimi?" — deyə fikirləşdi sonunda. Bu kəndə çatanda, qaranquş hər evin damına qonaraq insanları müşahidə etsə də, heç biri uşağın təsvir etdiyi adama bənzəmirdi. Yorğun halda oturarkən bir qoca qazının səsi gəldi. Diqqətlə qulaq asanda qarı ilə kişi deyirdi: — Ah bala, kuzum, alnımdakı bəxtim, göldə bitən qamışım, yeganə oğlum, canım! Düşmənəmi əsir düşdün, bilmədim, su səni aparıb apardı, bilmədim, vəhşi heyvanamı yem oldun, bilmədim... Amma izinə rast gəlmədim, yolunda qurban da ola bilmədim! Düz iyirmi dörd ay keçdi, bir xəbər də almadım... “Bir dayan görək” — deyib, kişini sakitləşdirən qoca dedi: — Yalnız böyüyən bir fidan idin, həm də gözəl idin, balam. İzini tapmaq üçün dünyanı dolandım. Aç-susuz dəvə kimi yoruldum, on iki əzam dağılmış kimi oldu, ac qalmış bir çöl siçanı kimi büküldüm. Dağların sərt qayası kimi bərk idi sümüklərim, atəş düşmüş kimi çökdüm. Hara getdin, qartalım? Ümid bağladığım doru atım? Bircə dəfə də səni görə bilmədim. Sən mənim tək məhəbbətim idin... Sonra gənc bir qız ata-anasını dayandırıb belə danışdı: — Kəskin qılınc kimi parlayırdı gözlərin, mənimlə birgə doğulan əkizim! Sən var ikən düşünürdüm ki, küheylan atlara minəcəyəm, bahalı paltarlar geyinəcəyəm. Yaşıdlarımın qarşısında parlayacağam, şənliklərlə, sevinc dolu günlər keçirəcəyəm. Amma əkizimdən ayrıldım, al yanaqlarımdan qan çəkildi, könlümün canı qopdu. Yenicə filiz vermiş təzə ot kimi, cavanlığımın baharında bütün şənliyimiz itdi. Ey ağsaqqallar, göz yaşınızı saxlayın! Bu gecə bir yuxu gördüm, elə-belə yox, mənalı bir yuxu idi. Yuxumu yozun: əlimdən uçub gedən şahini̇m, geri dönüb, əlimə qonurdu. İtən doru atım yenə qaçıb gəlirdi. Mənimlə birgə doğulan kuzum evə gəlirdi. Tanrı bizə nəsib edirdi: itəni tapmağı, qovuşmağı. Atacan – Tükti Şaştı Əziz əgər bir başqasına çevrilməyibsə, bir qaranquş xəbər gətirmişdi... Bu sözləri eşidəndən sonra qaranquş birbaşa yaşlı ata-ananın qarşısına qondu. Yazıq qocalar ağlaya-ağlaya muskaya baxıb, oradakı işarədən başa düşdülər ki, bu Karabaturdur, Türkmən elinə gedib. Sonra atlarını hazırlayıb, adam toplayaraq Türkmən elinə yollandılar. Çoxlu hədiyyə verib, oğullarını geri aldılar — deyərlər.

Байұлы жеті жасар күнінде ел көшіп, көп балалар: біреу тайына, біреу атына мінгенде, бір бала жыламсырап қарап тұрып қалды. Мұны көріп, Байұлы қасына барып: – Сен неге атыңа мінбейсің? – деді. Бала қамығып: – Атым жоқ, көшкенде әжеммен түйеге мінуші едім, – деді. Сонда Байұлы аттан түсіп, жаяу әкесіне барып: – Мен атқа мінгенде, ер-тоқымымен маған бір жорға тай атап едіңіз, сол тайымды біреуге берсем, сіз ұрыспайсыз ба? – деді. Әкесі: – Кімге бересің? – деді. Бала қысылыңқырап тұрып, жаяу жылап тұрған жарлының баласын көрсетті. Бұған әкесі де түсініп, бетінен сүйіп: – Тайыңды кімге берсең де өз ерік өзіңде, – деді. Сонан соң Байұлы қуанып, тайды ерттетіп, манағы балаға әкеп беріп, қасына ертіп алды да, шауып кеп көп балаға қосылды. Сол уақытта бір ақсақал жақсы кісі қонақ болып жатыр екен. Байұлының әлгі мырзалығын көріп, разы болып, сыртынан бата берді: – Ей, Құдайым, бұл балаға ұзақ жас бер, мал мен бас бер, – деп. Сол кісінің батасы қабыл болып, ақыр Байұлынан он екі ұл туып, бәрі де асқан бай, елге бас болды. Он екі ата Байұлы деген ру сонан тарады деседі.

When Baiuly was seven, the tribe was moving camp. Many children climbed onto colts or horses, but one boy stood watching with tears in his eyes. Seeing him, Baiuly went up and asked: —Why don't you ride a horse? The boy answered sadly: —I have no horse. When we move, I ride a camel with my grandmother. Baiuly got off his mount, went to his father on foot and asked: —When I ride, you once gave me a young jorga foal. If I give that foal to someone, will you mind? —To whom will you give it? — his father asked. The boy, shy and tearful, pointed to the poor child who stood crying. His father understood and, kissing him on the cheek, said: —Give your foal to whoever you wish. It’s your choice. So Baiuly happily led the foal, gave it to the poor boy, and took him by the hand to join the other children. At that time, an elder good man was staying there as a guest. He saw Baiuly’s kindness and was pleased, and he blessed him from afar: —Oh God, grant this child a long life, wealth, and prosperity. The blessing was accepted, and in the end Baiuly had twelve sons, all of them becoming wealthy and leaders of the people. From him came the tribe known as the Twelve Lineages of Baiuly.

Bayuli yetti yoshga to‘lganida, odamlar ko‘chib ketishdi va ko‘p bolalar: kimdir toyga, kimdir otga o‘tirganda, bir bola yig‘lab qarab qoldi. Buni ko‘rib, Bayuli unga yaqinlashdi: - Nega otga minmaysan? - dedi u. Bola xafa bo‘lib: - Otim yo‘q, ko‘chganda buvim bilan tuyaga minib yurardim, - dedi u. Shunda Bayuli otdan tushib, piyoda otasining oldiga borib: - Men otga o‘tirganimda, siz egar-jabduq bilan menga bir yo‘rg‘a toyni chaqirgan edingiz, agar men o‘sha toyimni kimgadir bersam, siz meni urishmaysizmi? - dedi. Otasi: - Kimga berasan? - dedi. Bola xijolat bo‘lib, piyoda yig‘layotgan kambag‘alning bolasini ko‘rsatdi. Otasi ham buni tushundi va uning yuzidan o‘pib: - Toyingni kimga bersang ham o‘zing bilasan, - dedi u. Shundan so‘ng Bayuli xursand bo‘lib, toyni egarlatdi, boyagi bolaga olib kelib berdi, uni yoniga olib, chopib kelib, ko‘p bolalarga qo‘shildi. O‘sha paytda bir oqsoqol mehmon bo‘lib o‘tirgan ekan. Bayulining o‘sha saxiyligini ko‘rib, mamnun bo‘lib, orqasidan duo qildi: - Ey Xudoyim, bu bolaga uzoq umr ber, mol va bosh ber, - dedi. Uning duosi qabul bo‘ldi va oxir-oqibat Bayulidan o‘n ikki o‘g‘il tug‘ildi, ularning barchasi juda boy bo‘lib, xalqqa rahbarlik qilishdi. Aytishlaricha, o‘n ikki ota Bayuli degan urug‘ o‘sha yerdan tarqalgan.

Bayulı yedi yaşındayken halkı göç eder, çocukların neredeyse hepsi: biri tayına, diğeri atına bindiğinde bir çocuk ağlaklı bir şekilde yerinde duruyordu. Bu durumu farkeden Bayulı yanına gelir: - Sen niye atına binmiyorsun? Dedi Çocuk üzülerek: - Atım yok, göç ettiğimiz zaman babannem deveye binerdi- dedi. Sonra Bayulı atından inip, yürüyerek babasının yanına gidip: - Ben ilk ata bindiğimde, bana eyer ile bir tay hediye etmiştiniz, o tayımı birine versem, siz bana kızmaz mısınız?- diye sordu. Babası: -Kime vereceksin?- dedi. Çocuk biraz çekinerek, bir köşede ağlaklı duran fakir çocuğu gösterdi. Babası bunu anlayıp, yanaklarından öptü: - Tayını, kime vermek istiyorsan kendi kararın- dedi. Sonra Bayulı sevinip, taya eyeri takıp deminki çocuğun yanına getirdi, sonra çocuğu oturtup diğer çocukları kovalayarak yetişti. O an bu köyde saygın bir ihtiyar misafirmiş, Bayulı’nın bu hareketini farkeder ve onun için du eder: - Ey, Allah’Im bu çocuğa uzun ömür ve zenginlik ile soylu olmasını nasip eyle- der. O ihtiyarın duası kabul olup, sonunda Bayulı’nın on iki erkek çocuğu doğar. Hepsi zengin, birer boyun töresi olur. Kazaklardaki “On iki ata Bayulı” adlı soy buradan geliyormuş.

باي ئوغلى يەتتە ياشقا كىرگەن يىلى، ئەل كۆچۈپ كۆپ بالىلارنىڭ – بىرىسى تايغىسىغا، بىرىسى ئېتىغا مىنگەن چاغدا، بىر بالا يىغلامسىراپ قاراپ تۇرۇپ قالدى. بۇنى كۆرگەن باي ئوغلى ئۇنىڭ يېنىغا بېرىپ: – سەن نېمىشقا ئېتىڭغا مىنمەيسەن؟ – دەپ سوورايدۇ. بالا كۆڭۈل سۈرۈپ: – مېنىڭ ئېتىم يوق. كۆچكەندە، مومام بىلەن تۆگە مىنىدىغان ئىدىم، – دەيدۇ. شۇ چاغدا باي ئوغلى ئۆز ئېتىدىن چۈشۈپ، پىيادە دادىسىنىڭ يېنىغا بېرىپ: – مەن ئاتقا مىنگەندە، سىز ماڭا ئېگەر توقۇم بىلەن بىر ئات ۋەدە قىلغان ئىدىڭىز. ئەگەر شۇ تاينى بىر كىشىگە بەرسەم، ماڭا ئچچىق قىلمايسىزمۇ؟ – دەپ سورايدۇ. دادىسى: – كىمگە بەرمەكچىسەن؟ – دەيدۇ. بالا بىر ئاز خىجالەت بولۇپ تۇرۇپ، پىيادە ۋە يىغلاپ تۇرغان قەمبەغەلنىڭ بالىسىنى كۆرسەتتى. بۇنى كۆرگەن دادىسى ھەممىنى چۈشىنىپ، ئۇنىڭ مەڭزىسىدىن سۆيۈپ: – تايىڭنى كىمگە بەرسەڭمۇ، ئۆز ئىختىيارىڭ ئۆزەڭدە، – دېدى. ئاندىن كېيىن باي ئوغلى خۇرسەن بولۇپ، تاينى ئەگەشتۈرۈپ، بايىقى بالىغا ئەكېلىپ بېرىپ، ئۇنى يېنىدا ئەگەشتۈرۈپ، يۈگرەپ بېرىپ، باشقا بالىلارغا قوشۇلدى. شۇ پەيتتە بىر <MS/>ئاقساقال ياخشى كىشى <MS/>مېھمان بولۇپ ئۆيدە ئولتۇرغان ئىكەن. باي ئوغلىنىڭ ھېلىقى ساھاۋەتلىك ئىشىنى كۆرۈپ، خۇرسەن بولۇپ، يوشۇرۇپ دۇئا بەردى: – ھەي، <MS/>خۇدايىم، بۇ بالىغا ئۇزۇن ئۆمۈر، مول بايلىق ۋە باشلىقىلىق بەر، – دېدى. شۇ ئاقساقالنىڭ دۇئاسى قوبۇل بولۇپ، ئاخىرىدا باي ئوغلىدىن ئون ئىككى ئوغۇل تۇغۇلۇپتۇ. ئۇلارنىڭ ھەممىسى باي بولۇپ، ئېلىنى باشقۇرغان ئىكەن. ئون ئىككى ئاتا باي ئوغلى دەپ ئاتالغان ئۇرۇق شۇنىڭدىن تارقالغان دېيىلىدۇ.

Bayulı Bayulı yeddi yaşında olanda el-obası köç edər. Uşaqların demək olar ki, hamısı — biri tayına, biri atına minmişdi. Amma bir uşaq kövrək halda yerində dayanmışdı. Bu vəziyyəti görən Bayulı onun yanına gəlib soruşdu: — Sən niyə atına minmirsən? Uşaq kədərlə dedi: — Atım yoxdu, köçəndə nənəm dəvəyə minərdi. Sonra Bayulı öz atından düşüb, piyada atasının yanına gedərək dedi: — Mən ilk dəfə ata minəndə, siz mənə yəhər və bir tay (cücə at) hədiyyə etmişdiniz. Əgər o tayımı bir başqasına versəm, mənə acığınız tutmaz ki? Atası soruşdu: — Kimə vermək istəyirsən? Uşaq bir az çəkinərək, küncdə ağlayan kasıb uşağı göstərdi. Atası bunu anlayıb, Bayulının yanağından öpüb dedi: — Tayını kimə vermək istəyirsənsə, özün bilərsən. Sonra Bayulı sevinərək taya yəhəri taxıb, az əvvəl ağlayan uşağın yanına gətirdi. Onu atın üstünə oturdub, digər uşaqların dalınca çaparaq onlara çatdı. Elə o an kənddə hörmətli bir ağsaqqal qonaq imiş. Bayulının bu hərəkətini görüb, onun üçün dua etdi: — Ey Allahım, bu uşağa uzun ömür, var-dövlət və nəsil-nəcabət nəsib et. Ağsaqqalın duası qəbul oldu və axırda Bayulının on iki oğlu dünyaya gəldi. Hər biri zəngin və bir elin ağsaqqalı, törə sahibi oldu. Kazaklardakı “On iki ata Bayulı” adlı nəsil bu hadisədən qaynaqlanırmış.

Жәнібек батыр бала күнінде ақыл-білім үйрену үшін, Қаракерей Соқырабыз дегенді іздеп келген екен. Сәлем беріп кіріп келсе, қарттықтан екі жағын жібекпен таңып отырған кісі екен. Жәнібекті көріп: – Сен қай ұлсың? – деді. – Қошқар ұлымын, – деді. – Қошқардың адам есті бір ұлы бар деп еді, сол боларсың ба?–деді. – Болармыз, – деді. – Балам, не жұмысың бар, бұл жақта неғып жүрсің? – деді. – Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге, қолын алып, бір-екі ауыз ақыл-білім ала деп жүр едім, – деді. – А-а!!! Ел бастап, жұрт ала деген ұл екенсің, сөз бастап, би болайын деген ұл екенсің, алдыңа келсе әділдігіңді аяма – аймағың кетпес алдыңнан; қол бастап жол ала деген ұл екенсің жолдастың мыңын алма, бірін ал, мың кісіге – бір кісі олжа сала тұғын, олжаңды аямасаң – жолдасың қалмас жаныңнан. Жүз жиырма алтыға келіп отырмын, жас күнінде қалың бер де қатын ал, жігіттің хан болатын, қыздың ханым болатын уақыты сол, қартайған соң өкінбе, ұлым. Қару жисаң мылтық жи, жаяу жүрсең – таяғың, қарның ашса – тамағың. Мұнан шығып, Кіші жүзде тоқсанға келіп отырған Тайған деген биге келді. Келсе бидің елі қош екен, қош үстінде кез болып, сәлем беріп, ат үстінен көрісті. Мұнысын жақтырмай, бұл би де сұрады: – Жаным, қай ұлсың? – Қошқар ұлымын. – Ұлым, неғып жүрсің? Оған да айтты: – Осы жақта бір қарт атамыз бар дегенге, жолығып, қолын алып, бір-екі ауыз ақыл сұрайын деп едім. – Е!Е!Е! – деді ол. – Азуы алты қарыс арғынның Қошқарұлы Жәнібек, Алшынның бір алжыған шалын келемеж қылып кетейін деп едім десеңші. Жәнібек: – Мен сөз сұраймын деп келсем, көңілімді қайтарды ғой, – деп, атының басын бұрып алып жүріп кетті. Анадай бара жатқанда, би: – Ей, Жәнібек, – деп шақырды. Жәнібек артына қарады. Сонда би: – Атыңның басын бұрма, солай тұр, жүзім кішілігінен бір ауыз сөз көңіліңді қайтардым. Өгізді өрге салма – қанатың талар, жаманға жүзіңді салма – сағың сынар, – деді.

As a boy, Zhanibek Batyr came seeking wisdom from an elder known as Karakerey Soqyra. When he greeted him, he saw an old man with silk wrapped around his temples. The elder asked: —Whose son are you? —I am Qoshqar’s son, — Zhanibek answered. —They say Qoshqar has a son known for wisdom. Might you be that one? — the elder asked. —Perhaps, — Zhanibek replied. —My son, what brings you here? Why have you come? — the elder continued. —I heard there is a respected elder here. I came to take your hand and learn a few words of wisdom, — Zhanibek said. —Ah! — the old man exclaimed. — You are a youth who wants to lead people, to speak before them, and to become a judge. If people come before you, do not withhold justice. Do not gather a thousand companions; choose one worthy friend. If you are generous without care, your companions will be gone. I am now one hundred and twenty-six years old: in youth marry and build your home; in old age you will not regret it. Gather weapons if you can, carry a staff if you walk on foot; when hungry, find your food. After leaving, Zhanibek went to the Kishi Zhuz and met a judge named Taygan, who was holding court. There, greeting each other on horseback, they met. The judge asked: —My son, whose child are you? —I am Qoshqar’s son, — he answered. —Ah! — the judge said. — I thought I might have a boastful fellow here who would mock the elderly. Zhanibek replied: —I came only to ask for wisdom, but you turned me away. — and he turned his horse and rode off. Then the judge called after him: —Hey, Zhanibek! Zhanibek turned back. The judge said: —Do not turn your horse’s head away. If you drive an ox uphill, you will lose strength; if you turn toward the wrong people, your reputation will break.

Janibek botir bolaligida aql-bilim o‘rganish uchun Qaraqerey So‘qirabiz degan kishini izlab kelgan ekan. Salom berib kirsa, qarilikdan ikki yog‘ini ipak bilan bog‘lab o‘tirgan odam ekan. Janibekni ko‘rib: - Sen qaysi o‘g‘ilsan? - dedi. - Qo‘shqor o‘g‘liman, - dedi. - Qo‘shqorning aqlli bir o‘g‘li bor degan edi, o‘sha senmi? - dedi. - Bo‘larmiz, - dedi. - Bolam, nima ishing bor, bu yerda nima qilib yuribsan? - dedi. - Shu yerda bir qari bobomiz bor degan gapga, qo‘lini olib, bir-ikki og‘iz aql-bilim olay deb yurgan edim, - dedi. - A-a!!! Elni boshlab, yurtni olmoqchi bo‘lgan o‘g‘ilsan, so‘zni boshlab, biy bo‘lmoqchi bo‘lgan o‘g‘ilsan, oldingga kelsa, adolatingni ayama - hududing oldingdan ketmaydi; qo‘shinni boshlab, yo‘l olmoqchi bo‘lgan o‘g‘ilsan, yo‘ldoshning mingtasini olma, bittasini ol, ming kishiga - bir kishi o‘lja keltiradigan, agar o‘ljalaringni ayamasang - yo‘ldoshing yoningdan qolmaydi. Men bir yuz yigirma oltiga kirdim, yoshligingda qalin ber va xotin ol, yigitning xon bo‘ladigan, qizning xonim bo‘ladigan vaqti shu, qariganingdan keyin afsuslanma, o‘g‘lim. Qurol yig‘sang, miltiq yig‘, yayov yursang - tayoq, qorning ochsa - taom. U yerdan chiqib, Kichik Juzda to‘qsonga kirgan Taygan ismli biyga keldi. Kelsa biyning eli xayrlashayotgan ekan, xayrlashuv paytida uchrashib, salom berib, ot ustida ko‘rishdi. Buni yoqtirmay, bu biy ham so‘radi: - Jonim, qaysi o‘g‘ilsan? - Qo‘shqar o‘g‘liman. - O‘g‘lim, nima qilib yuribsan? Unga ham aytdi: - Men bu yerda bir qariya bobomiz bor degan edim, uchrashib, qo'lini olib, bir-ikki og'iz maslahat so'ramoqchi edim. - E! E! E! - dedi u. - Olti qarich tishli arg'inning Qo'shqaro'g'li Janibegi, Alshinning bir qarigan cholini masxara qilmoqchi eding, shundaymi? Janibek: - Men so'z so'ramoqchi bo'lib kelsam, ko'nglimni qoldirdi-ku, - deb, otining boshini burib jo'nab ketdi. Nariroq ketayotganda, biy: - Hey, Janibek, - deb chaqirdi. Janibek orqasiga qaradi. Shunda biy: - Otingning boshini burma, shunday tur, yuzimning kichikligidan bir og'iz so'z bilan ko'nglingni qoldirdim. Ho'kizni tepalikka haydama - qanoting toladi, yomonga yuzingni burma - ruhing sinadi, - dedi.

Janibek Bahadır çocukluğunda akıl, ilim öğrenmek için, Karakerey Sokırabız adlı birini arayarak onun yurduna gelmiş. Selam vererek içeri girince, yaşlılıktan dolayı yanaklarını ipek mendille bağlamış bir ihtiyarla karşılaşır. İhtiyar, Janibek’i görünce: – Sen hangi çocuksun? – dedi. – Koşkar’ın oğluyum, – dedi Janibek. – Koşkar’ın, akıllı-uslu bir oğlu var derlerdi, o sen misin yoksa? – dedi. – Belki de benimdir, – dedi Janibek. – Evladım, ne işin var buralarda, ne geziyorsun? – diye sordu. – Bu civarda bir ihtiyar büyüğümüz var diye duydum, elini öpeyim, iki çift nasihat, biraz ilim-irfan alayım dedim, – diye yanıtladı Janibek. – Haa! Halkı bir araya getirip yönetecek insansın, söz söyleyip hâkim olacak bir adamsın. Karşına çıkan birinden adaletini esirgeme ki, halkın da senden yüz çevirmeyesin. Ordu kurup sefere çıkacak bir delikanlısın sen, yanına bin kişiyi değil, bir kişiyi al, çünkü bin kişinin nasibini bazen bir kişi belirler. Eğer o ganimeti paylaşmazsan, dostların da kalmaz yanında. Ben şu an 126 yaşındayım. Gençliğinde başlık parasını ver de evlen; çünkü delikanlının padişah, kızın sultan olacağı zaman o zamandır. Yaşlanınca pişman olma, evladım. Eğer silah toplayacaksan tüfek topla, yaya kalırsan – dayanağın sopan, karnın acıkırsa –yemeğini bulmaya yardımcın olsun. Buradan ayrılıp, Küçük Cüz ’de doksana gelmiş Taygan adında bir başka büyük beyin yanına varır. Gelişinde, Taygan Bey’in halkı göç yolculuğa çıkıyormuş. Janibek böyle durumda ona rastladığı için, atının üzerinden inmeden selam verdi. Bu hareketi Bey pek hoş karşılamadı, ve sordu: – Evladım, sen hangi çocuksun? – Koşkar’ın oğluyum. – Oğlum, ne yapıyorsun buralarda? Janibek ona da aynısını söyledi: – Bu civarda bir ihtiyar büyüğümüz var diye duydum, elini öpeyim, iki çift nasihat, biraz ilim-irfan alayım dedim Bey güldü: – He he he! “Ağzı altı karış Arğın ’ın Koşkar oğlu Janibek, gelip de Alşın ’ın bunamış bir ihtiyarıyla eğlenmeye mi geldi yani?” dedi. Janibek içerlenerek: – Ben öğüt almak için geldim, ama gönlümü kırdınız, – deyip atını çevirip uzaklaşmaya başladı. Biraz ilerlemişken, Bey seslendi: – Hey Janibek! – dedi. Janibek arkasına döndü. O an Bey şöyle dedi: – Atını çevirme, öyle kal! Küçük Cüz olduğum için tek kelime söyledim, gönlünü kırdım. Şunu unutma: Öküzü yokuşa sürme – kanadın kırılır; Kötü adama yüz verme – ümidin boşa gider.

جەنىبەك باتۇر كىچىك ۋاقتىدا ئەقىل-پەرەسەت ئۆگىنىش ئۈچۈن قاراكېرەي سوقىرئابىز ناملىق كىشىنى ئىزدەپ كەلگەن ئىكەن. <MS/>سالام بېرىپ كىرىپ كەلسە، ئۇ كىشى قېرىلىقتىن، ئىككى يېقىنى ئىپەك بىلەن تاڭلاپ ئولتۇرغان ئىكەن. جەنىبەكنى كۆرۈپ: – سەن قەيسى ئۇلدىن؟ – دەيدۇ. – قوشقارنىڭ ئۇلىمەن، – دەيدۇ. – قوشقارنىڭ ئەقىللىك بىر ئوغلى بار دەيتتى، شۇ سەن بولامسەن؟ – دەيدۇ. – بولۇشۇم مۇمكىن، – دېدى. – بالام، بۇ يەرلەردە قانداق ئىشىڭ بار، نېمە ئىزدەپ يۈرۈسەن؟ – دېدى. – بۇ ياقتا بىر قېرى ئاتىمىز بار ئىكەن، قولىنى ئېلىپ، بىر-ئىككى ئېغىز ئەقىل-پەرەسەت ئالاي دەپ كەلگەن ئىدىم، – دېدى. – ئا-ئا!!! سەن خەلق باشلاپ، يۇرت ئالاي دەپ چىققان بالا ئىكەنسەن، سۆز باشلاپ، بىي بولاي دەپ چىققان بالا ئىكەنسەن، ئالدىڭغا كەلسەى ئادلىتىڭنى ئايما — يۇرتۇڭ كەتمەس ئالدىڭدىن. قول باشلاپ يولغا باشلايدىغان بالا ئىكەنسەن — دوستنىڭ مىڭىنى ئەمەس، بىرىنى تاللا؛ مىڭ ئادەمدىن بىر دوست قىممەت، ئولجاڭنى ئايىمىساڭ، دوستۇڭ سەندىن ئايرىلمايدۇ. مەن ھازىر يۈز يىگىرمە ئالتىگە كىردىم. ياش ۋاقتىڭدا قالىڭ مېلىڭنى بىر دە ئايال خوتۇن ئال، يىگىتنىڭ خان بولىدىغان، قىزنىڭ خانىم بولىدىغان ۋاقتى ياش چاغلىرى، قېرىغاندا ئۆكۈنىپ قالما، ئوغلوم. قۇرال يىغساڭ – مىلتىق يىغ، پىيادە يۈرۈسەڭ – تايىغىڭ، قارنىڭ ئاچسا – تامىغىڭ. بۇ يەردىن يولغا چىقىپ، كىچىك يۈزدە توقسەن ياشقا كىرگەن تايغان ئىسىملىق بىيگە باردى. بارسا، بىينىڭ ئېلى كۆچۈش ئۈستىدە ئىكەن، كۆچ ئۈستىدە ئۇچرىشىپ قېلىپ، <MS/>سالام بېرىپ، ئات ئۈستىدە كۆرۈشتى. بۇ ئىشىنى ياقتۇرماي، بىيمۇ سورىدى: – جېنىم، قانداق ئۇلدىن سەن؟ – قوشقار ئۇلىمەن، – دېدى. – ئوغلۇم، بۇ ياقتا نېمە ئىشىڭ بار؟ بۇ سوئالغىمۇ ئۇ شۇنداق جاۋاب بەردى: – بۇ ياقتا بىر قېرى ئاتىمىز بار ئىكەن، ئۇچرىشىپ، قولىنى سۈرتۈپ، بىر-ئىككى ئېغىز ئەقىل-نېسىھەت ئېلىۋالاي دەپ كەلگەندىم. بىي ئۇنىڭغا: – ھە! ھە! ھە! – دېدى. – تەكەببۇر ئالتە قاغىش ئارغىننىڭ قوشقار ئوغلى جەنىبېك، ئالشىننىڭ بىر ئالجىغان قېرىنى شەرمەندە قىلىۋېتەي دەپ كەلدىم، دېسەڭچۇ! جەنىبەك بۇ سۆزنى ئاڭلاپ: – مەن ئەقىل سورايمەن دەپ كەلسەم كۆڭلۈمنى قايتۇردۇڭغۇ، – دەپ، ئاتنىڭ بېشىنى بۇراپ، كېتىپ قالدى. بىر ئاز يىراق كېتىپ بارغاندا، بىي: – ھەي، جەنىبەك! – دەپ چاقىردى. جەنىبەك ئارقىسىغا قارىدى. شۇ چاغدا بىي مۇنداق دېدى: – ئاتىڭنىڭ بېشىنى بورىما، شۇ يەردە تۇر! مەن يۈزۈم كىچىكلىگىدىن بىر ئېغىز سۆز بىلەن كۆڭلۈڭنى قايتۇردۇم. ئۆكۈزنى ئېگىزگە سالما – چارچاپ قالار، يامانغا ئۆزۈڭنى سالما – روھىڭ سۇنار، – دېدى.

Canibək Bahadır uşaqlığında ağıl, elm öyrənmək üçün Karakerey Sokırabız adlı bir şəxsi axtarıb, onun yurduna gəlmiş. Salam verib içəri keçəndə, yanaqları ipək yaylıqla bağlanmış qoca bir ağsaqqalla qarşılaşır. Qoca, Janibeki görüb soruşur: — Sən kimin oğlusan? — Qoşkarın oğluyam, – deyə Canibək cavab verir. — Qoşkarın ağıllı, tərbiyəli bir oğlu var deyirdilər, yoxsa o sənmisən? — Ola bilər, elə mən olum, – deyə Canibək söyləyir. — Oğlum, nə işin var bu yerlərdə, nə gəzirirsən? – deyə soruşur qoca. — Bu tərəflərdə bir ağsaqqal böyüyümüz var deyə eşitdim, əlinizi öpüm, bir neçə nəsihət, bir az elm-irfan alım dedim, – deyə cavab verir Janibek. — Haa! Sən xalqı bir yerə toplayıb idarə edəcək, söz deyib hökm verəcək adamsan. Qarşına çıxan birinə ədalətini əsirgəmə ki, xalq da səndən üz çevirməsin. Sən ordu qurub səfərə çıxacaq bir igidsən. Yanına min nəfəri yox, bir nəfəri al – çünki min nəfərin bəxtini bəzən bir nəfər həll edir. Əgər o qəniməti bölüşməzsənsə, dostların da yanında qalmaz. Mən indi 126 yaşımdayam. Gənclikdə başlıq pulunu ver, evlən; çünki oğlanın şah, qızın sultan olacağı zaman o zamandır. Yaşlananda peşman olma, oğlum. Əgər silah yığacaqsansa – tüfəng yığ, piyada qalsan – dayaq üçün əsan, ac qalsan – yemək tapmaqda köməkçin olsun. Oradan ayrılıb, Kiçik Cüz də doxsan yaşına çatmış Tayqan adında başqa bir böyük bəyin yanına yollanır. Gəlişində Tayqan Bəyin xalqı köç hazırlığı görürmüş. Canibək bu vəziyyətdə ona rast gəldiyi üçün atından düşmədən salam verir. Bu hərəkəti Bəy çox da xoş qarşılamır və soruşur: — Oğlum, sən kimin balasısan? — Qoşkarın oğluyam. — Oğlum, nə edirsən bu yerlərdə? Canibək ona da eyni cavabı verir... – Bu civarda bir ihtiyar büyüğümüz var diye duydum, elini öpeyim, iki çift nasihat, biraz ilim-irfan alayım dedim Bəy güldü: — He-he-he! “Ağzı altı qarış Arğın tayfasından Qoşkarın oğlu Canibək gəlib, Alşın tayfasından qocalmış bir bəylə əylənməyəmi gəlib?” – dedi. Canibək inciyərək: — Mən nəsihət almaq üçün gəlmişdim, amma qəlbimi qırdınız, – deyib atını çevirib uzaqlaşmağa başladı. Bir az irəliləyəndə, Bəy səsləndi: — Ey, Janibek! – dedi. Canibək arxaya çevrildi. O anda Bəy belə dedi: — Atını çevirmə, elə qal! Kiçik Cüz tayfasından olduğum üçün bircə söz dedim, qəlbini qırdım. Bunu unutma: Öküzü yokuşa sürmə – qanadın sınar; Pis adama üz vermə – ümidsiz qalarsan.