Корпустан іздеу

Патша жер жүзінежасауылдарын таратып, қанша іздесе де мұңсыз адам табылмады. Біреу бай, не бақты болса баласы жоқ, екеуі де болса не қатыны, не баласының мейірімі жоқ, болмаса біреулерден көрген кемшілігі бар, болмаса не өзі, не қатын-балалары сырқау, ең болмаса сол айтылғанның бәрін құдай берген болса, қанағат жоқ болғаннан уайымы көп – тағы ілгерірек болмадым деп.

The king sent his servants across the worldto search, but no matter how far they searched, they could not find a single man without sorrow. One was wealthy but had no children; another had wife and children but no affection in his home; some had suffered losses; others were afflicted with illness. And even those who had everything they could wish for were still restless, for they always desired more, even at the very least and even when everything was given by God, they still felt dissatisfaction and worry.

Podshoh butun dunyo bo‘ylab yasovullarini tarqatib, qancha qidirmasin, g‘amdan xoli odam topilmadi. Kimdir boy yoki badavlat bo‘lsa-da, farzandi bo‘lmasa, ikkalasi ham na xotini, na farzandi mehr-oqibatga ega bo‘lmasa, yoki boshqalardan ko‘rgan kamchiliklari bo‘lsa, yoki o‘zi yoki xotin-bolalari kasal bo‘lsa, hech bo‘lmaganda bularning barchasini Xudo bergan bo‘lsa, qoniqish yo‘qligidan ko‘ra ko‘proq tashvishlari bor - yana ilgari bo‘lmaganman deb.

Padişah dünyanın dört bir yanına görevlilerini gönderip ne kadar arasa da birini bulamadı. Kimisi zengindi, kimisi bahtlıydı ama çocuğu yoktu. Çocuğu olanın birbirine olan sevgisi yoktu. Bunların hepsi olanın diğerlerinden gördüğü eksiklikler vardı. Veyahut kendisi, ya karısı, ya çocukları hastaydı. Her şeyi tastamam olanın Tanrı’ya olan şükrü ile kanaati olmadığından dolayı çok kaygılıydı ki, daha ileri seviyelere gelemediği için.

پادىشاھ <FR/>پۈتۈن دۇنياغا ئەلچىلىرىنى تارىتىپ، قانچە ئىزدىسىمۇ مۇڭسىز ئادەم تاپالمايدۇ. بىرى باي يە بەخىتلىك بولسا، پەرزەنتى يوق؛ ئىككىلىسى بولسا، يە رەپىقىسى يە بالىسىنىڭ مېھرى يوق؛ بولمىسا بىرلىرىنىڭ كۆرگەن كەمچىلىكلىرى بار؛ بولمىسا يە ئۆزى يە خوتۇن-بالىلىرى كېسەل؛ <FR/>ئەڭ بولمىسا شۇ ئېيتىلغاننىڭ ھەممىسىنى <FR/>خۇدا بەرگەن بولسا، قانائەت يوق بولغانلىقتىن، غېمى كۆپ — يەنە ئىلگىرىلەش بولمىدى دەپ.

Padişah dünyanın dört bir yanına görevlilerini gönderip ne kadar arasa da birini bulamadı. Kimisi zəngin idi, kimisi bəxti gətirmişdi, amma uşağı yox idi. Uşağı olanın isə bir-birinə sevgisi yox idi. Bunların hamısında olanların digərindən gördüyü çatışmazlıqlar vardı. Yaxud özü, ya arvadı, ya uşaqları xəstələnmişdi. Hər şeyi tamam olanın isə Allaha şükrü və qaneçiliyi olmadığından çox narahat idi və daha irəli gedə bilmirdi.

Күдер үзіп, мұңсыз адам жоқ екен деп қойған кезде, бір күн патшаның баласы келе жатса, бір кедей адам даладағы бұзылған тамның түбіне келіп айтады: «Бүгін жұмысымды бітірдім, қарнымды тойдырдым, енді не уайымым бар, кел жатып ұйықтайын»–деп, тамның қасындағы жиынды салам үстіне жығылды да жатты. Сәлден соң қорылдап ұйықтап та қалды.

At last, the king gave up hope, believing no man without sorrow existed. One day, however, the prince was traveling and came across a poor man resting beneath the ruined wall of an old house. The man stretched and said aloud: – Today I finished my work, I have eaten my fill, what worry do I have now? I shall lie down and sleep. He lay on a pile of straw and soon began to snore peacefully.

Umidsizlikka tushib, qayg‘usiz odam yo‘qligini aytganda, bir kuni podshohning o‘g‘li kelayotgan edi, bir kambag‘al odam tashqaridagi buzilgan uyning oldiga kelib: «Bugun men ishimni tugatdim, qornimni to‘ydirdim, endi nima tashvishim bor, kel, uxlab olay» deb, uy yonidagi yig‘ilganlar ustiga yiqildi va yotdi. Bir ozdan so‘ng u xurrak otib uxlab qoldi.

Umut kesip, dertsiz insan yokmuş diyerek vazgeçtiği sırada, bir gün kralın oğlu gelirken, bir fakir adamın harabe bir kulübenin dibine gelip konuştuğunu işitir: “Bugün işimi bitirdim, karnımı doyurdum, başka ne derdim kaldı ki, hadi yatıp uyuyayım”–diyerek kulübenin yanındaki saman yığınına uzandığını görür. Bir süre sonra horlayarak uyuyakalır.

ئۈمۈت ئۈزۈلۈپ، مۇڭسىز ئادەم يوق ئىكەن دەپ تۇرغان پەيتتە، بىر كۈنى پادىشاھنىڭ ئوغلى كېلىۋاتسا، بىر كەمبەغەل ئادەم تالادىكى بۇزۇلغان تامنىڭ يېنىغا بېرىپ ئېيتىدۇ: « بۈگۈن ئىشىمنى پۈتەردىم، قارنىمنى تويغۇزدۇم، ئامدى نېمە قايغۇم بار، ئامدى يېتىپ ئۇخلاي، – دەپ، تامنىڭ يېنىدىكى يىغىلغان سامان ئۈستىگە يىقىلدىدە ياتتى. بىر ئازدىن كېيىن خورۇلداپ ئۇخلاپمۇ قالدى.

Ümidini itirib, dərtsiz insan yoxdur deyə vaz keçdiyi vaxt, bir gün şahzadə gələrkən, bir kasıb adamın xarabalıq bir kulübənin kənarına gəlib danışdığını eşidir: – “Bugün işimi bitirdim, qarınım doyduruldu, başqa nə dərdim qaldı ki, gəlim yatıb yuxuya gedim” – deyib kulübənin yanında saman yığınına uzanır. Bir müddət sonra horlamaqla yuxuya gedir.

Патшазада мұны көріп, мұңсыз кісі таптым деп патшаға хабар берді. Патша қуанып, жасауылдарын жіберді, ол мұңсызды алып келіңіз деп. Алып келген соң, бұл адамға алтын-күміс беріп, енді көйлегіңді бер деп қараса, мұңсыздың үстінде көйлегі де жоқ екен.

The prince hurried to tell his father that he had found a man without sorrow. The king rejoiced and sent guards to bring the man to him. When they brought him before the court, the king offered him gold and silver and said: – Now give us your shirt. But when they looked, they saw the man wore no shirt at all.

Shahzoda buni ko‘rib, qayg‘usiz odamni topganini xabar qildi. Podshoh xursand bo‘lib, yasovullarini yubordi va u g‘amgin odamni olib kelishni buyurdi. Keltirgandan so‘ng, bu odamga oltin va kumush berib, endi ko‘ylagini berishini so‘raganida, g‘amgin odamning ko‘ylagi ham yo‘q edi.

Şehzade bunu görüp, dertsiz insanı buldum diyerek krala haber verir. Kral sevinir ve görevlilerini gönderip, o dertsiz tasasız adamı getirttirir. Getirdikten sonra, bu adama altın gümüş hediye eder, yerine de ondan gömleğini ister. Meğerse o dertsiz adamın üzerinde gömleği de yokmuş.

پادىشاھزادە بۇنى كۆرۈپ، مۇڭسىز ئادەمنى تېپتىم، – دەپ پادىشاھقا خەۋەر بەردى. پادىشاھ خوشال بولۇپ، <MS/>ئەلچىلەرنى يوللايدۇ، شۇ مۇڭسىزنى ئېلىپ كېلىڭلار دەپ. ئۇنى ئېلىپ كەلگەندىن كېيىن، بۇ ئادەمگە ئالتۇن-كۈمۈچ بېرىپ، ئامدى كۆينىگىڭنى بەر دەپ قارىسى، ئۇ مۇڭسىزنىڭ ئۈستىدە كۆينىكىمۇ يوق ئىكەن.

Şahzadə bunu görüb, dərtsiz insanı tapdım deyə padşaha xəbər verir. Padşah sevinir və vəzifəlilərini göndərib o dərtsiz, tasasız adamı gətirtdirir. Gətirdikdən sonra, bu adama qızıl-gümüş hədiyyə verir, yerinə də ondan köynəyini istəyir. Amma məlum olur ki, o dərtsiz adamın üzərində köynəyi belə yoxmuş.

Хусейін қазының терезесінің түбіне келіп, екі жаман киімді тіленші: – Құдай үшін қайыр беріңіз, – деді. – Құдай өзі берер, барыңыз, – деді қазы. – Пайғамбар ақы үшін. – Ей, тіленшілер, енді басымды ауыртпай кетіңіз, – деп ашуланып, қазы оқып отырған кітабын жерге атып ұрды. – Аһ, қазы, бейшарашылыққа бір нәрсе берсеңші,– деп тіленшілер кетпей, жылап тұрды. Сонда қазы ыза болып, ұшып тұрып, жұмыскерлерін шақырып бұйырды: – Мынау бір-екі қыдырыңдыны зынданға тастаңыз, – деп. Бірақ ол арада тіленшілер жоқ болып кетті.

One day, two ragged beggars stood beneath the window of Judge Hussein’s house and called out: – For God’s sake, give us charity! The judge replied: – God Himself will provide for you. Go on your way. – For the Prophet’s sake, then! – they pleaded. Annoyed, the judge said sharply: – Beggars, stop bothering me, don’t trouble me anymore! – and, in anger, threw down the book he had been reading. Still the beggars did not leave but continued to weep, saying: – Oh judge, have mercy on the wretched, give us at least something. Furious, the judge leapt up and shouted to his servants: – Seize those two vagrants and throw them in the dungeon! But when the servants went outside, the beggars were gone.

Husayn qozining derazasi yoniga kelib, ikkita yomon kiyimli tilanchi: - Xudo haqqi, sadaqa qiling, - dedi u. - Xudo o‘zi beradi, boring, - dedi qozi. - Payg‘ambar haqi uchun. - Hoy, gadoylar, endi boshimni og‘ritmay ketinglar, - dedi g‘azablanib qozi va o‘qiyotgan kitobini yerga uloqtirdi. - Oh, qozi, bechoraga biror narsa bersang-chi, - deb yig‘lashdi tilanchilar. Shunda qozi g‘azablanib, o‘rnidan sakrab turdi va ishchilarini chaqirib buyurdi: - Bir-ikki sayringni zindonga tashlab qo'ying, - dedi u. Ammo u yerda tilanchilar yo‘q bo‘lib ketdi.

Hüseyin kadının penceresinin dibine gelen iki kötü giyimli dilenci: – Allah rızası için sadaka verin, – dedi. – Allah verir, gidin, – dedi kadı. – Peygamber hakkı için. – Ey dilenciler, başımı ağrıtmayın gidin artık , – diyerek öfkelenen kadı okuduğu kitabı yere fırlattı. – Ah, kadı, çaresizlere bir şey verseydin,– diyerek dilenciler gitmeden ağlamaya yalvarmaya devam ediyordu. O an kadı öfkelenip ayağa kalktı ve hizmetçilerini çağırıp emretti: – Şu iki zebaniyi zindana atın, – dedi. Ancak o sırada dilenciler kaybolmuştu.

خۇسېيىن <MS/>قازىنىڭ دېرىزىسىنىڭ تۈۋىگە كېلىپ، ئىككى يامان كىيىم كېيگەن تىلەمچى: – <FR/>خۇدا ئۈچۈن ساداقە بېرىڭ، – دېدى. – <MS/>خۇدا ئۆزى بېرەر، بېرىڭلار، – دېدى <MS/>قازى. – پەيغەمبەر ھەقى ئۈچۈن. – ھەي، تىلەمنىچىلەر، ئەمدى <FR/>بېشىمنى ئاغرىتماي كېتىڭلار، – دەپ ئاچىقلىنىپ، <MS/>قازى ئوقۇپ ئولتۇرغان كىتاۋىنى يەرگە ئاتتى. – ئاھ، قازى، بىچارىلىغىمىزنى قىلىپ، بىر نەرسە بېرىڭا، – دەپ تىلەمنىچىلەر كەتمەي يىغلاپ تۇردى. ئۇ ۋاقىتتا <MS/>قازى غەزەپلىنىپ، ئورنىدىن سەكىرەپ تۇرۇپ، خىزمەتكارلىرىنى چاقىرىپ، بۇيرۇق بەردى. – بۇ ئىككى بېكارچىلارنى زىندانغا تاشلاڭلار، – دەپ. لېكىن شۇ ئارىدا تىلەمنىچىلەر غايىپ

Hüseyn qazının pəncərəsinin altına gələn iki pis geyimli dilənçi: – Allah rizası üçün sadaqə verin, – dedi. – Allah verir, gedin, – dedi qazın. – Peyğəmbər haqqı üçün. – Ey dilənçilər, başımı ağrıtmayın, gedin artıq, – deyərək hirslənən qazın oxuduğu kitabı yerə atdı. – Ah, qazın, imkansızlara bir şey versəydin, – deyərək dilənçilər getmədən ağlamağa, yalvarmağa davam edirdilər. O anda qazın hirslənib ayağa qalxdı, xidmətçilərini çağırıb əmr verdi: – Bu iki zebanini zindana atın, – dedi. Ancaq o vaxt dilənçilər yoxa çıxmışdılar.

Мұнан соң үш күн өткен соң, қазыға көп қонақтар келіп, той болды. Қазының үйінің іші жарқыраған алтын, шамасыз сәулет, өзі терезесін ашып, сол терезе түбінде мүфтимен әңгімелесіп, көзін Бағдаттың қаласына салып отыр екен. Сол уақытта терезе тұсына ана - күнгі екі тіленші тағы келді.

Three days later, many guests came to visit the judge, and a feast was held. The inside of the judge’s house was shining with gold and filled with bright light. He opened his window and, sitting there with the mufti, was talking while gazing out toward the city of Baghdad. At that moment, the same two beggars appeared again beneath the window.

Oradan uch kun o‘tgach, qoziga ko‘plab mehmonlar tashrif buyurishdi va to‘y bo‘lib o‘tdi. Qozi uyining ichi oltin bilan bezatilgan, me’moriy jihatdan beqiyos edi, u derazani ochib, mufti bilan suhbatlashdi va Bag‘dod shahriga ko‘z tikdi. Shu payt deraza oldiga yana o‘sha kungi ikki tilanchi keldi.

Bu olaydan üç gün sonra, kadıya birçok misafir gelmiş ve düğün yapmışlardı. Kadının evinin içi parıldayan altın, sınırsız ihtişam, kendisi penceresini açmış, o pencere dibinde müftü ile sohbet edip, gözünü Bağdat şehrine dikerek oturuyormuş. O sırada pencere kenarına o günkü iki dilenci yine gelir.

ئۈچ كۈندىن كېيىن، قازىنىڭ ئۆيىگە كۆپ <MS/>مېھمانلار كەلدى، توي بولدى. قازىنىڭ ئۆيىنىڭ ئىچى يالتىراپ تۇرغان ئالتۇن، چەكسىز ھەشەمەتلىك، قازى ئۆزى دەرزىسىنى ئېچىپ، شۇ دېرىزە ئالدىدا مۇفتى بىلەن سۆھبەتلىشىپ، كۆزىنى باغدات شەھىرىگە قارىتىپ ئولتۇرىپتۇ. شۇ ۋاقىتتا، دېرىزە ئالدىغا ئەۋۇ كۈندىكى ئىككى تىلەمچى يەنە كېلىپتۇ.

Bu hadisədən üç gün sonra, qazına çoxlu qonaq gəlmiş, toy etmişdilər. Qazının evi parıldayan qızıl və sonsuz zənginliklə dolu idi, özü pəncərəsini açmış, o pəncərə altında müfti ilə söhbət edir, gözünü Bağdat şəhərinə dikərək otururdu. O anda pəncərə kənarına həmin günkü iki dilənçi yenidən gəldi.

– Қуаныштарыңыз қайырлы болсын, қазы, осы қуаныш үстінде бізді де бір нәрсе беріп қуантыңыз, – деп жылап тұрды. Сонда қазы қасындағы мүфтиге айтты: – Осы екі қыдырыңды тіленшілер екінші рет келіп беймаза етеді, қалипа қазіреті осындайларға жаза бұйырмайды. Сөйтсе де, бұл жолы бұйрықсыз да болса, осы екі тіленшіні ұстатып, кісендетемін, Бағдаттай қаланың сынын бұзып, қыдырып жүрмесін, – деп, адамдарын шақырды.

“– May your joy be blessed, judge, and on this occasion of happiness, grant us something too and make us glad,” they said, weeping. The judge turned to the mufti beside him and said: – These two wandering beggars have come again to trouble me. Does not the Caliph issue punishment for such people? Even if no order has been given, I will have these two beggars arrested and chained today. They disgrace a city like Baghdad and wander about ruining its dignity. He then called his servants.

- Quvonchingiz muborak bo'lsin, qozi, shu quvonch orasida bizni ham bir narsa bilan quvontirib qo'ying, - dedi u yig'lab. Shunda qozi yonidagi muftiyga dedi: - Sizning ikki sayohatlaringizni tilanchilar ikkinchi marta tashvishga soladilar, hazrat oliylari bundaylarga jazo bermaydilar. Shunday bo‘lsa-da, bu safar buyruqsiz bo‘lsa-da, men bu ikki tilanchini hibsga olaman va qo‘llariga kishan solaman, ular Bag‘dod kabi shaharning qiyofasini buzib, sayr qilib yurmasinlar, - deb odamlarini chaqirdi.

O zaman kadı yanındaki müftüye dedi: – Şu iki dilenci ikinci kez gelip rahatsız ediyor, halife hazretleri böylelerine ceza verilmez. Ancak bu kez emir olmasa bile, bu iki dilenciyi tutuklatıp zincire atacağım, Bağdat gibi bir şehrin düzenini bozup, dolaşmasınlar, – dedi ve adamlarını çağırdı. O sırada ikinci dilencinin kendileri de eve girivererek, üzerlerindeki eski elbiselerini çıkarıp, biri heybetli bir sesle bağırdı:

ئۇ ۋاقىتتا ئىككىنچى تىلەمچىنىڭ ئۆزى ئۆيىگە كىرىپ كېلىپ، ئۈستىدىكى كونا كىيىملىرىنى تاشلاپ، بىرى غەزەپلىك ئاۋاز بىلەن ۋاقىردى:

Neşən mübarək olsun, qazın, bu sevinc üzərində bizi də bir şeylə sevindir, – deyərək yalvarırdılar. Qazı o zaman yanındakı müftiyə dedi: – Bu iki dilənçi ikinci dəfə gəlib narahat edir, xəlifə hazrətləri belə olanlara cəza verməz. Amma bu dəfə əmr olmasa da, bu iki dilənçini tutub zəncirləyəcəm ki, Bağdat kimi şəhərin nizamını pozub gəzmasınlar, – dedi və adamlarını çağırdı. O anda ikinci dilənçilər içəri girərək, köhnə paltarlarını çıxardılar, biri möhtəşəm səs ilə qışqırdı:

– Қазы, мен сені қазы қойғанымда: жұртқа қайырлы, байға, жарлыға бірдей, ақ - сарағат би болар ма екен? – деп үміт етіп едім, бұл жаңылысыма тоба қылдым. Жапар! Мынау оңбаған құртты алып, әділдікпен жазасын бер, жұртым көріп-білсін патша құрығы ұзын екенін, ерте ме, кеш пе қылған жамандық патшаға білінбей қалмайтынын, білінсе үлкен-кішілікке қарамай, жаза тартатынын, – деп.

“– Judge, when I appointed you as judge, I hoped you would be a benefactor to the people, treating rich and poor alike with fairness. But now I realize my mistake, and I regret it deeply,” he said. “Japar! Take this corrupt judge and punish him justly, so that the people may see that the ruler’s authority is far-reaching, and that sooner or later no wrongdoing remains hidden from the king, and when it is revealed, punishment is carried out without regard to rank or status,” he ordered.

- Qozi, men seni qozi qo'yganimda: xalqqa foydali, boyga ham, kambag'alga ham teng, aq-sarohatli hakam bo'larmikan, deb umid qilgan edim, bu xatoimdan tavba qildim. Zafar! Bu yaramas qurtni olib, adolat bilan jazosini bering, xalqim ko‘rib-bilib qo‘ysin, podshohning qo‘li uzun, ertami-kechmi qilgan yomonligi podshohga ma’lum bo‘ladi, agar ma’lum bo‘lsa, katta-kichikligidan qat’i nazar, jazosini oladi.

– Kadı, ben seni kadı yaptığımda: halka hayırlı, zengine, fakire eşit, adalet hakimi olursun diye umut etmiştim. Ya, Cafar, bu yanlışım için tövbe ettim. Şu lanetliyi alıp, adaletle cezasını verin, milletim görüp bilsin ki padişahın sopası uzundur. Bilsin ki, er ya da geç yapılan her kötülükten padişahın habersiz kalmayacağını ve öğrenildiği an makamı yaşı farketmeksizin ona ceza verileceğini, – dedi.

– <MS/>قازى، مەن سېنى <MS/>قازى قىلغان ۋاقتىدا: يۇرتقە مېھرىبان، باي-غارىپقا بىردەڭ، ئادىل بى بولارمېكىن، دەپ ئۈمىد قىلغان ئىدىم. بۇ ئۈمىتىمدىن ئۆكىنۈپ <FR/>توۋا قىلدىم<FR/>. جاپار! مونو ئەخلاقسز قۇرۇتنى ئېلىپ، ئادالەت بىلەن جازاسىنى بەر، يۇرتۇم كۆرۈپ - بىلسۇنكى، پادىشاھنىڭ <FR/>قولى ئۇزۇن ئىكەنلىگىنى، ئەتىمۇ ياكى كەچتىمۇ، قىلغان يامانلىق پادىشاھقا بىلىنمەي قالمايدىغىنىنى. ئەگەر بىلىپ قويسا، چوڭ-كىچىككە قارىماستىن، جازاسىنى تارتىدۇ، – دەپ.

– Qazı, səni qazın etdiyim zaman: xalqa xeyirli, zənginə, yoxsula bərabər, ədalətli hakimi olarsan, – deyə ümid edirdim. Ey Cafar, bu səhvimə tövbə etdim. Bu lənətliyi götürüb ədalətlə cəzalandırın, millət görsün ki, padşahın çubuğu uzundur. Bilsinlər ki, tez-tez və ya gec hər bir pisliyə padşahın xəbəri çatacaq və məlum olduqca, yaş fərqi olmadan ona cəza veriləcək, – dedi.

Жиылған қонақтар бұларды танып, аяқтарына құлап жығылысты. Тіленші болып келіп жүрген Һарунрашит деген қалипа патшасы, қасындағы Жапар деген уәзірі екен.

The gathered guests recognized them and fell at their feet in reverence. The beggar who had been coming among them was none other than Caliph Harun al-Rashid, and the man beside him was his vizier Jafar, both in disguise.

To'plangan mehmonlar ularni tanib, oyoqlariga yiqilishdi. Tilanchi bo'lib kelgan Horunrashit ismli qolip podshosi va uning yonidagi Japar ismli vaziri edi.

Toplanan misafirler onları tanıyınca, ayaklarına kapanıp yığıldılar. Dilenci olarak gelenler Harun Reşit adlı bir halife padişahı, yanındaki ise Cafar adlı bir veziriydi.

يىغىلغان <MS/>مېھمانلار بۇلارنى تونۇپ، ئايىغىغا جىقىلىپ يالۋۇردى. تىلەمچى بولۇپ كەلگەن بۇ ئادەم ھاروۇنراشىد دەپ ئاتىلىدىغان كالىپە پادىشاھ، يېنىدا جاپار دەپ ئاتىلىدىغان ۋەزىرى ئىكەن.

Toplanan qonaqlar onları tanıdıqda ayaqlarına düşüb yığışdılar. Dilənçi kimi gələnlər Harun Rəşid adlı bir xəlifə padşahı, yanında olan isə Cafar adlı bir vəzir idi.

Атымтай Жомарт өзі есепсіз бай бола тұрып, күн сайын бір мезгіл үстіне ескі - құсқы киім киіп, отын кесіп, шөп тасып, жұмыс қылады екен. Бір күні өзінің жақын - таныстары сұрады дейді: – Жомарт, Құдай берген дәулетіңіз бар, ашқа – тамақ жалаңашқа – киім, үйсіздерге – үй болдыңыз, сөйтіп тұрып өз басыңызды кемшілікке салып, жете алмаған жарлыша отын кесіп, шөп тасығаныңыздың мағынасы не?–деп.

Atymtaı the Generous was a man of immense wealth, yet every day he would dress in old, worn-out clothes and go out to chop wood or carry hay. One day, some of his close friends asked him: – Atymtaı, you have been blessed by God’s gifts. You feed the hungry, clothe the naked, and shelter the homeless. Yet, despite all this, you humble yourself and work like a poor man, chopping wood and hauling hay. What is the meaning behind this?

Atymtay Jomart o‘zi beqiyos boy bo‘lsa-da, har kuni bir vaqtda eski-yusta kiyim kiyib, o‘tin kesib, o‘t tashib ishlar ekan. Bir kuni uning yaqinlari va tanishlari so‘rashdi: - Jomart, Xudo bergan boyligingiz bor, ochlarga - ovqat, yalang‘ochlarga - kiyim, uysizlarga - uy bo‘ldingiz, shunday bo‘lsa-da, o‘zingizni kamsitib, yetisha olmagan kambag‘alning o‘tinini kesib, pichan tashishning ma’nosi nima?

Çok cömert olmasına ve sayısız mala, servete sahip olmasına rağmen, her gün eski püskü kıyafetler giyer, odun keser, ot taşır ve çalışırmış. Bir gün, yakın tanıdıkları ona sormuşlar: – Hey Cömert, Tanrı sana bir servet verdi; açları doyurdun, çıplakları giydirdin, evsizlere ev verdin. Peki bunları yaparken, kendini noksanlığa düşürüp fakir gibi odun kesmenin, ot taşımanın anlamı nedir?

ئاتىمتاي ژومارت ئۆزى ھېساپسز باي بولسىمۇ، <FR/>ھەر كۈنى بىر پەيت ئۈستىگە كونە-ياراڭ كىيىم كىيىپ، ئوتۇن چېپىپ، چۆپ توشۇپ، خىزمەت قىلىدىكەن. بىر كۈنى ئۆزىگە يېقىن تونۇشلىرىنىڭ بىرى سورىدى دەيدۇ:/ – ژومارت، <FR/>خۇدا بەرگەن بايلىغىڭىز بار، ئاچلارغا – تاماق، يالىڭاچلارغا – كىيىم، ئۆيسىزلەرگە – ئۆي بولدىڭىز، شۇنداق تۇرۇپ ئۆز بېشىڭىزنى يوقسىزچىلىققا سېلىپ، يەتمىگەن كېدەيدەك ئوتۇن چېپىپ، چۆپ توشىشىڭىزنىڭ مەنىسى نېمىدە؟ – دەپ.

Çox cömərt olmasına və saysız-hesabsız mal-mülkə sahib olmasına baxmayaraq, hər gün köhnə, sıradan paltarlar geyinir, ağac kəsir, ot daşıyır və çalışırmış. Bir gün yaxın tanışları ona soruşmuşlar: – Ey Cömərt, Allah sənə böyük sərvət verdi; acları doyurdun, çılpaqları geyindirdin, evsizlərə ev verdin. Bəs bunları edərkən özünü kasıblıqda qoyub ağac kəsməyin, ot daşımanın mənası nədir?

Жомарт айтты дейді: – Төрт түрлі себеп бар. Әуелгісі: әдемі ат, асыл киім, асқан дәулетті өнебойы әдет етсең, көңілге жел кіргізеді. Сол желіккен көңілмен өзімнен терезесі төмен бейшаралардан жиреніп, көз салмай, кем-кетікке жем беруді ұмытармын деп қорқамын. Екіншісі: бар бола тұрып мен жұмыс қылсам, мұның кемшілік екенін біліп, кейінгілер әбірет алсын деймін. Үшіншісі: күн сайын өз бейнетіммен тапқан бір-екі пұлға нан сатып алып жесем де бойыма сол тамақ болып тарайды, еңбекпен табылған дәмнің тәттілігі, сіңімділігі болады екен. Төртіншісі: Құдай-Тағаламның берген дәулетін өзімсініп, тиісті орындарына жаратпай, көбісін өзім ішіп-жеп, өзім тұтынсам, мал берген иесіне күнәлі болармын деп қорқамын, – деді.

Atymtaı replied: – There are four reasons. First: if one constantly wears fine clothes, rides good horses, and lives in luxury, pride begins to fill the heart. In that pride, I might begin to despise the poor and forget to help those in need, and that frightens me. Second: though I am wealthy, I still work, so that people who come after me may learn a lesson, to respect labor even when they have riches. Third: every day when I buy bread with the money I earn from my own labor, that bread nourishes me better. Food gained through hard work has a sweetness and strength that cannot be found otherwise. Fourth: I fear that if I use the wealth given by God only for myself and do not spend it in the proper way, I will become guilty before the One who granted it to me.

Aytishlaricha, Jo'mart aytdi: - Buning to'rtta sababi bor. Birinchisi: chiroyli ot, qimmatbaho kiyimlar, katta boylik doimo odat bo'lsa, ko'ngilga shamol kiradi. Qo'rqamanki, o'sha hayajonli kayfiyat bilan o'zimdan past bo'lgan bechoralardan jirkanib, ularga e'tibor bermay, kambag'allarni boqishni unutib qo'yaman. Ikkinchisi: agar men mavjud bo'la turib ishlayotgan bo'lsam, bu kamchilik ekanligini bilib, keyingilar hurmatga sazovor bo'lishsin. Uchinchisi: har kuni mehnat bilan topilgan bir-ikki pulga non sotib olgan bo'lsam ham, o'sha non menga taom bo'lib yetadi, mehnat bilan topilgan ta'mning shirinligi, singimliligi bo'ladi. To'rtinchisi: Olloh taolo bergan boylikni o'zimniki qilib olib, tegishli joylarga sarflamay, ko'pini o'zim yeb-ichib, o'zim iste'mol qilsam, mol bergan egasiga gunohkor bo'laman, deb qo'rqaman,- dedi.

Cömert adam da şöyle demiş: – Bunun dört sebebi var. İlki: Güzel ata binmek, pahalı elbiseler giymek ve büyük bir servete sahip olmak, kalbe kibir getirir. O kibirle, benden daha zor durumda olanlara iğrenerek bakmaktan, onları fark etmemekten, yoksullara yardım etmemekten korkarım. Unuturum diye endişe ederim. İkincisi: Varlıklı olduğum hâlde çalışırsam, bunun bir eksiklik olduğunu düşünenler olur ve belki de başkalarına ibret olurum diye düşünürüm. Üçüncüsü: Her gün kendi emeğimle kazandığım iki kuruşla ekmek alıp yersem, o ekmek vücuduma siner. Alın teriyle kazanılan yiyeceğin hem tadı hem de sindirimi bir başka olur. Dördüncüsü: Tanrı'nın verdiği serveti sahiplenir, ait olduğu yerlere harcamaz, çoğunu kendim için kullanırsam, o malın gerçek sahibine karşı günahkâr olurum diye korkarım.

ژومارت مۇنداق دەيدۇ: – تۆرت تۈرلۈك سەۋەۋى بار. بىرىنچىسى: چىرايلىق ئات، قىممەتلىك كىيىم، زور بايلىقنى داۋاملىق ئادەت قىلىۋەرسەڭ، كۆڭلگە تەكەببۇرلۇق كىرگىزىدۇ. شۇ تەكەببۇر كۆڭۈل بىلەن ئۆزۈمدىن تۆۋەن تۇرىدىغان بېچارىلەرنى ھاققارەت قىلىپ، كۆزگە ئىلماي، مۇھتاجلارغا ساداقا بېرىشنى ئۇنتۇپ قالامدىمەن دەپ قورقىمەن. ئىككىنچىسى: بار بولسىمۇ ئۆزەم ئىش قىلىپ يۈرسەم، بۇنى ئادەملەر كەمچىلىك ئىكەنلىگىنى بىلىپ، كېيىنكىلەر ئادەت ئالسۇن دەيمەن. ئۈچۈنچىسى: <MS/>ھەر كۈنى ئۆز مېھنەت بىلەن تاپقان بىر-ئىككى پۇلغا نان سېتىۋالساممۇ، شۇ تاماق تېنىمغا تارايدۇ، ئەمگەك بىلەن تاپقان دەىنىڭ تاتلىقلىقى ۋە سىڭىمدارى چوڭ بولىدىكەن. تۆتىنچىسى: <MS/>خۇدا تائالامنىڭ بەرگەن بايلىغىنى ئۆزۈمنىڭ دەپ بىلىپ، تېگىشلىك يەرلەرگە ئىشلەتمەي، كۆپىنى ئۆزەم يەپ-ئىچىپ، ئۆزەم ھاياتىمغا سەرىپ قىلسام، مال بەرگەن ئېگىگە گۇناھكار بولىمەن دەپ قورقىمەن، – دەپتۇ.

Cömərt kişi belə cavab verib: – Bunun dörd səbəbi var. Birincisi: Gözəl at minmək, bahalı paltarlar geyinmək və böyük sərvətə sahib olmaq qəlbə təəssüb gətirir. O təəssüblə, məndən daha çətin vəziyyətdə olanlara nifrətlə baxmaqdan, onları görməməkdən, kasıblara kömək etməməkdən qorxuram. Unudaram deyə narahatam. İkincisi: Var-dövlətim olsa da, çalışsam, bunun bir çatışmazlıq olduğunu düşünənlər olar və bəlkə başqalarına dərs olaram deyə düşünürəm. Üçüncüsü: Hər gün öz zəhmətimlə qazandığım iki qəpiklə çörək alıb yesəm, o çörək bədənimə hopar. Əl təri ilə qazanılan yeməyin həm dadı, həm də həzmi fərqlidir. Dördüncüsü: Allahın verdiyi sərvəti mənimsəyib, aid olduğu yerlərə xərcləməz, çoxunu özüm üçün istifadə etsəm, o malın əsl sahibinə qarşı günahkar olaram deyə qorxuram.

Бірнеше тәуір кісілер бір жетім-жесір қалған үй ішін жылу жиямыз деп, әр үйге қыдырып барып жүріп, бір байдың үйіне келсе, бай жұмыскеріне бір кішкентай жіпті жаңбырда ұмытып, далада қалдырыпсың деп, қатты ұрысып тұр екен. Ұрысып тұрып айтады: – Сен білмейсің, ол кішкентай жіп те болса, малға сатып алынған нәрсе, малдың табылуы оңай емес, – деп. Мұны есітіп, көріп, әлгі жолаушылар өзді-өзі сөйлесті: Бір жаман жіпті далада ұмытып қалдырдың деп сонша кейіп тұрған адам бізге ешнәрсе бере қоймас, аузымызды ауыртпай, келген ізімізбен қайталық. Ішінде біреуі айтты: – Неміз кетіп барады, келген соң бұған да айтып кетелік. Бұл сөз байға келіп, сәлем берді. Бай бұларды әдеппен үйіне кіргізді. Сонан соң келгендердің жұмысын есітіп, сол жердің өзінде бөтендерге қарағанда екі есе ақша шығарып берді және мұнан басқа төрт-бес қап астық беремін деп уәде етті. Мұнысын көріп жолаушылар таңданып отырды да, өздерінің далада байды сараңға санағандарын айтысты. Сонда бай айтты: – Аз нәрсені азсынбай, қадірін біліп жинағаннан осындай кем-кетікке жәрдем беруге қолым жетісті, жинақтылық – сараңдыққа жатпайды, – деді дейді.

A few respectable men were collecting donations for a family left poor and widowed. Going from house to house, they came to a rich man’s home. The man was scolding his worker harshly because the servant had left a small piece of rope outside in the rain. – You don’t understand, – he said. – Even a small rope is something bought with money, and earning money is not easy. Hearing and seeing this, the visitors whispered among themselves: – If he gets angry over a mere rope, he surely won’t give us anything. Let’s not waste our breath; better turn back. But one of them said: – What have we got to lose? Since we’re already here, let’s speak to him anyway. They greeted the rich man respectfully. He invited them in politely and listened to their purpose. Then, right there, he gave them twice as much money as others had, and even promised to send four or five sacks of grain besides. The men were astonished and confessed that they had thought him stingy because of what they saw. The man replied: – By learning to value and save even small things, I have been able to help those in need. Thriftiness is not stinginess.

Bir necha yaxshi odamlar bir yetim va beva xonadonga issiqlik yig‘ish uchun uyma-uy yurib, bir boyning uyiga borishganida, boy ishchisiga yomg‘irda kichkina ipni unutib, tashqarida qoldirib ketganini qattiq urishibdi. Urishib turib aytadi: - Sen bilmaysan, u kichkina ip bo‘lsa ham, mol uchun sotib olingan narsa, molni topish oson emas, - dedi. Buni eshitib, ko‘rib, yo‘lovchilar o‘z-o‘zlariga gapirishdi: Yomon arqonni tashqarida unutib qoldirganingiz uchun shunchalik xafa bo‘lgan odam bizga hech narsa bermaydi, keling, kelgan yo‘limizdan qaytamiz. Ulardan biri shunday dedi: - Nima ketyapmiz, kelganimizda unga ham aytamiz. Shu so‘zlar bilan u boyga kelib, salom berdi. Boy ularni odob bilan uyiga kiritdi. Keyin kelganlarning ishini eshitib, o‘sha yerning o‘zida boshqalarga qaraganda ikki baravar ko‘p pul chiqarib berdi va bundan tashqari to‘rt-besh qop don berishni va’da qildi. Buni ko‘rib, yo‘lovchilar hayratda qolishdi va dashtda boyni xasis deb hisoblashlarini aytishdi. Shunda boy dedi: - Men bunday kamchiliklarga yordam berishga qo'lim yetdi, - dedi u, - kamlikni kam deb hisoblamasdan, uning qadrini bilib to'plaganman.

Birkaç iyi insan, bir yetim ve dulun evine yardım toplamak için her evi gezerken, bir zenginin evine gelmişler. O sırada zengin çalışanına, kısa bir ipi yağmurda unutup dışarıda bıraktığı için azarlıyormuş. Azarlarken şöyle der: – Bilmiyorsun ki, o kısacık ta bir ip olsa, para karşılığında alınmış bir şey, mal kazanmak kolay değil. Bunu işiten ve gören o yolcular kendi aralarında konuştular: - Parmak kadar bir ipi dışarıda unuttun diye bu kadar kızan adam bize hiçbir şey vermez, ağzımızı yormayalım, geldiğimiz gibi geri dönelim. İçlerinden biri dedi: – Ne kaybederiz ki, gelmişken söyleyiverelim. Bu söz üzerine zengine gelip selam verdiler. Zengin onları nezaketle içeri aldı. Sonra gelme nedenlerini duyunca, orada hemen diğerlerine göre iki kat daha fazla para verdi ve bunun dışında dört beş çuval tahıl vereceğine de söz verdi. Bunu gören yolcular şaşırdılar ve dışarıda gördüklerini ve zengin hakkında cimri diye düşündüklerini söylediler. O zaman zengin: – Az şeyleri küçümsemeyip, değerini bilerek biriktirmekle, böyle yoksullara yardım etmeye gücüm yetti, tutumluluk cimrilik değildir- diye cevap verdi.

بىر نەچچە ياخشى كىشىلەر بىر يىتىم قالغان ئائىلىگە ساداقە يىغىمىز دەپ، ھەر ئۆينى ئايلىنىپ يۈرۈپ، بىر باينىڭ ئۆيىگە كىرگەندە، باي خىزمەتچىسىگە بىر كىچىك يىپنى يامغۇردا ئۇنتۇپ قاپتىسەن دەپ قاتتىق ۋاقىراپ تۇرغان ئىكەن. ۋاقىراپ تۇرۇپ مۇنداق دېدى: – سەن بىلمەيسەن، ئۇ كىچىك يىپ بولسىمۇ، مالغا سېتىۋېلىنغان نەرسە، مالنى تېپىش <FR/>ئوڭاي ئەمەس، – دەپ. بۇ سۆزنى ئاڭلاپ-كۆرگەن مۇساپىرلار ئۆزئارا سۆزلەشتى: – بىر يامان يىپنى ئۇنتۇپ قالدىڭ دەپ مۇنچىۋالا قايغۇرۇپ تۇرغان ئادەم بىزگە ھېچنەرسە بەرمەيدۇ، ئېغىزىمىزنى بەكار ئاغرىتىپ نېمە قىلىمىز، كەلگەن ئىزىمىز بىلەنلا قايتىپ كېتىيلى. ئارىسىدا بىرى مۇنداق دېدى: – نېمىمىز كېتىدۇ؟ كەلگەندىن كېيىن مۇشۇنىڭغىمۇ ئېيتىپ كېتەيلى. ئۇنىڭ سۆزىگە قوشۇلۇپ، بايغا كىرىپ <MS/>سالام بەردى. باي ئۇلارنى ئەدەب بىلەن ئۆيىگە كىرگۈزدى. ئاندىن كېيىن كەلگەنلەرنىڭ ئىشىنى ئاڭلاپ، شۇ يەرنىڭ ئۆزىدىلا باشقىلاردىن <FR/>ئىككى ھەسسە كۆپ پۇل چىقىرىپ بەردى ۋە بۇنىڭدىن باشقا تۆت-بەش قاپ ئاشلىق بېرىمەن دەپ ۋەدە قىلدى. بۇ ئىشنى كۆرۈپ، يولۇۋچىلار ھەيران بولۇپ ئولتۇردىدە، باينىڭ ئاۋال تالادا ساراڭ دەپ ئويلاپ قالغانلىرىنى ئۆزئارا ئېيتىشتى. شۇ چاغدا باي مۇنداق دېدى: – ئاز نەرسىنى ئاز كۆرەپ، قەدرىنى بىلىپ يىغىش ئارقىلىقلا مۇشۇنداق ياردەمگە مۇھتاجلارغا ياردەم قىلىشقا قولۇم يېتەرك، جەمئىيەتچانلىق – ساراڭلىققا ياتمايدۇ، – دەپتۇ.

Bir neçə yaxşı insan, yetim və dulun evinə yardım toplamaq üçün hər evi gəzərkən, zəngin birinin evinə gəldilər. O vaxt zəngin, işçisini qısa bir ipi yağışda unudub çöldə qoyduğu üçün tənbeh edirdi. Tənbeh edərkən belə dedi: – Bilmirəm ki, o qısacıq da olsa bir ip, pul qarşılığında alınmış bir şeydir, malı tapmaq asan deyil. Bunu eşidən və görən o səyyahlar bir-birinə dedilər: – Barmaq qədər ipi çöldə unudub ona bu qədər əsəbləşən adam bizə heç nə verməz, ağzımızı yormağa dəyməz, gəldiyimiz kimi qayıdaq. Onlardan biri dedi: – Nə itirərik ki, gəldiyimizdən istifadə edib desək. Bu sözlə zənginə gedib salam verdilər. Zəngin onları nəzakətlə içəri aldı. Sonra gəlmə səbəblərini eşidəndə, orada dərhal digərlərinə nisbətən iki dəfə çox pul verdi və bundan əlavə dörd-beş çuval taxıl verəcəyinə də söz verdi. Bunu görən səyyahlar təəccübləndilər və çöldə gördüklərini, zəngin haqqında pinti düşündüklərini söylədilər. O zaman zəngin dedi: – Az şeyləri kiçiltməyib, dəyərini bilib yığmaqla belə kasıblara yardım etmək gücüm oldu, iqtisadlılıq pintiçilik deyil.

Кәрім деген мешер өзі жұмысқа тәуір жігіт те болса, жуынып, кірсіз көйлек киіп, таза жүрумен ісі жоқ еді. Әркім айтушы еді: – Саған не болды, Кәрім, бойыңнан кіріңді ағызып жүргенше, жуынсаң болмай ма? – деп. – Қолым тимейді, – деуші еді ол. Сөйтіп жүріп, тұлабойын шиқан қаптап және қотыр болды. Бұл күйде құрысып-тырысып жатқанында, әркім сұрайды: – Кәрім, саған не болды? – деп. Кәрім айтады екен: – Күнәм үшін Құдайдың бір берген сазайы-дағы, – деп. Оған қарсы таныстары: – Рас, Кәрім, Құдай-Тағала таза жүрмеген былғаныш кісіні сүймейді, тым болмаса жұмасына бір моншаға түсіп, не болмаса үйінде сабынмен жуынуды әдет етсең, бұ бәлеге душар болмас едің.

"There once was a man named Karim, a capable worker, but he had no habit of washing himself or wearing clean clothes. People would often say: – What’s wrong with you, Karim? Why don’t you wash yourself and get rid of all that dirt? He would reply: – I have no time. Living like that, he became covered with boils and sores. While he lay sick, people came to ask: – Karim, what has happened to you? Karim would answer: – It’s God’s punishment for my sins. His friends said: – It’s true, Karim. God does not love those who live in filth. If you had bathed once a week or at least washed with soap at home, you would not have fallen into this misfortune. You should at least do so, or at the very least make it a habit to keep clean."

Garchi Karim meshyor yaxshi yigit bo‘lsa-da, yuvinish, toza ko‘ylak kiyish va ozoda yurish bilan ishi yo‘q edi. Hamma aytardi: - Senga nima bo‘ldi, Karim, kiringni oqizib yurgandan ko‘ra, yuvinib olsang bo‘lmaydimi? - dedi. - Qo‘lim tegmaydi, - derdi u. Shunday qilib, uning butun tanasi chipqon va qo‘tir bilan qoplandi. Bu holatda u qotib-qotib, har kim so‘raydi: - Karim, senga nima bo‘ldi? Karim aytadi: - Gunohim uchun Xudoning jazosi, - dedi u. Unga qarshi tanishlari: - To‘g‘ri, Karim, Olloh taolo nopok, iflos odamlarni yoqtirmaydi, hech bo‘lmaganda haftada bir marta hammomga tushsang yoki uyda sovun bilan yuvinishni odat qilsang, bu baloga duchor bo‘lmaysan.

Kerim adında bir adam, iyi bir işçi olsa da, yıkanmak, temiz elbise giymek ve temiz gezmekle ilgilenmezdi. Herkes söylerdi: – Sana ne oldu böyle, Kerim, vücudundan tüm kir akana kadar gezmektense, yıkansan olmaz mı? – Vaktim yok- derdi. Böylece, tüm vücudu uyuz oldu. Bu halde kıvrılırken, gelen giden sorardı: – Kerim, sana ne oldu? Kerim şöyle cevap verirdi: – Günahlarım için Tanrı'nın verdiği bir ceza. Ona karşı tanıdıkları: – Evet, Kerim, Tanrı temiz gezmeyen pis insanı sevmez, en azından haftada bir hamama gitmek veya evinde sabunla yıkanmak alışkanlığın olsa, bu belaya düşmezdin.

كەرىم دېگەن مىشېر، ئۆزى ئىشقا ياراماىق يىگىت بولسىمۇ، لېكىن پاكىز كىيىم كىيىشتە، تازا يۈرۈشتە <FR/>ئىشى يوق ئىدى. ھەركىم ئېيتىدىغدن: – ساڭا نېمە بولدى، كەرىم، تېنىڭدىن كىر ئاققۇزۇپ يۈرگەنچە، يۇيۇنۇپ قويساڭ بولمامدۇ ؟ – دەپ. – قولۇم تەگمەيدۇ، – دەتتى ئۇ. شۇ ھەلاتتە يۈرۈپ، پۈتۈن ۋۇجۇدىغا بۆرتمە بېسىپ، قوتۇر بولدى. بۇ ھەلەتتە ئاغرىقتىن قىسلىپ ياتقاندا، ھەر كىم سورايدۇ: – كەرىم، ساڭا نېمە بولدى؟ – دەپ. كەرىم ديتتىكەن: – گۇنايىم ئۈچۈن <MS/>خۇدانىڭ بەرگەن بىر جازاسىدە، _ دەپ. بۇ سۆزگە قارشى تونۇشلىرى دەتتى: – راست، كەرىم، ئاللا-تەئالا تازا يۈرمىگەن پاسكىنا ئادەمنى ياقتۇرمايدۇ، <FR/>ھېچ بولمىغاندا ھەپتىسىگە بىر قېتىم مونچىغا كىرىپ، <MS/>ياكى ئۆيدە سوۋۇن بىلەن يۇيۇنۇشنى ئادەت قىلساڭ، بۇ بەلەگە يولۇقماس ئىدىڭ.

Kerim adlı bir adam yaxşı bir işçi olsa da, yuyunmaq, təmiz paltar geyinmək və təmiz gəzməklə maraqlanmazdı. Hər kəs deyərdi: – Nə oldu sənə, Kerim? Bədənindən bütün çirk axana qədər gəzməkdənsə, yuyunsan olmazmı? – Vaxtım yoxdur, – deyərdi. Beləliklə, bütün bədəni qaşınmağa başladı. Bu halda əyilərək gəzir və gələn-gedən soruşardı: – Kerim, sənə nə olub? Kerim belə cavab verərdi: – Günahlarım üçün Allahın verdiyi bir cəza. Tanınanları ona belə deyərdi: – Bəli, Kerim, Allah təmiz gəzməyən, çirkli insanı sevmez, ən azı həftədə bir dəfə hamama getmək və ya evdə sabunla yuyunmaq vərdişin olsaydı, bu bəladan qorunardın.

Сонымен, Кәрімді ауру жататын үйге алып барып, таза жуындырып, таза киім киіндіріп, ем қылған соң аз ба, көп пе жатып жазылды. Мұнан соң, Кәрім бір зауытқа барып жалданыпты. Өздеріңе де белгілі шығар, зауытта нәрсе бояйтын бояулардың бәрі де у болады. Бір күні қожасы Кәрімге бір бояуды былғап қой деп беріпті. Былғап отырып-отырып, кәдімгі үйренген қалыбынша, қолын жумастан барып, тамаққа отырып нан жепті. Қолындағы бояудың жұғынының бәрі де жеп отырған нанына жабысып отырғанда, бір мезгілде Кәрімнің іші бүрісіп, ауыра бастапты. Әрлі - бері, олай - бұлай аунақшып, біраз жатып, Кәрім ұзамай-ақ жан тапсырыпты. Әлгі бояу у бояу екен.

So they took him to a care house, washed him clean, dressed him in fresh clothes, and treated him. After some time, he recovered. Later, Karim found a job at a factory. You know how in factories they use paints and dyes, many of which are poisonous. One day, his master told him to mix some dye. After finishing, Karim, by old habit, sat down to eat without washing his hands. The poison on his fingers got on his bread. Soon after eating, his stomach twisted in pain. He writhed back and forth for a while and before long, Karim passed away. The dye had been poisonous.

Shunday qilib, Karim kasal yotgan uyga olib borildi, uni toza yuvintirdi, toza kiyim kiydirdi va davolaganidan so‘ng ozmi-ko‘pmi shifo topdi. Shundan so‘ng Karim bir zavodga ishga kirdi. O‘zingiz ham bilsangiz kerak, zavodda buyumlarni bo‘yash uchun ishlatiladigan barcha bo‘yoqlar zaharli. Bir kuni xo‘jayini Karimga bo‘yoq aralashtirib qo‘yishni buyurdi. U odatdagidek, qo‘llarini yuvmasdan, ovqatlanib, non yedi. Qo‘lidagi bo‘yoqlarning hammasi yeyayotgan nonga yopishib o‘tirganida, birdan Karimning qorni achishib, og‘riy boshladi. U yoqdan-bu yoqqa, u yoqdan-bu yog‘ga ag‘darilib, biroz vaqt o‘tgach, Karim tez orada vafot etdi. Bu bo‘yoq zaharli bo‘yoq edi.

Sonra, Kerim'i hastaneye götürdüler, temizce yıkadılar, temiz elbiseler giydirdiler ve tedavi ettiler, sonra iyileşti. Bundan sonra, Kerim bir fabrikada işe başladı. Bildiğiniz gibi, fabrikalarda eşyaları boyayan tüm boyalar zehirlidir. Bir gün, patronu Kerim'e bir boyayı karıştırmasını söyledi. Karıştırdıktan sonra, her zamanki gibi, elini yıkamadan yemeğe oturdu ve ekmek yedi. Elindeki boya bulaşığı, yediği ekmeğe yapışmıştı, hemen Kerim'in karnı buruşmaya ve ağrımaya başladı. Oradan oraya kıvrıldıktan sonra, Kerim çok geçmeden vefat etmiş. Meğerse o boya zehirli bir boyaymış.

شۇنىڭ بىلەن، كەرىمنى ئاغرىقخانىلىق ئۆيگە ئېلىپ بېرىپ، ياخشى يۇيۇدىرىىپ، تازا كىيىم كىيدۈردى، داۋالىغاندىن كېيىن ئازمۇ، كۆپمۇ ۋاقىتتىن كېيىن شىپالىق تاپتى. شۇنىڭدىن كېيىن، كەرىم بىر زاۋودقا بېرىپ ئىشقا ئورۇنلاشتى. ئۆزئەڭلارغىمۇ مەلۇم بولار، زاۋودتا نەرسىلەرنى بوياشتا ئىشلىتىلىدىغان بوياقلارنىڭ بارلىقى زەھەرلىك بولىدۇ. بىر كۈنى باشلىقى كەرىمگە بىر بوياقنى ئارلاشتۇرۇپ قوي دەيدۇ. ئارلاشتۇرۇپ ئولتۇرۇپ-ئولتۇرۇپ، ئادىتى بويىچە قولىنى يۇماستىن، تاماققا ئولتۇرۇپ نان يەپتۇ. قولىدىكى بوياقنىڭ يۇقى يەۋاتقان نېنىغا يېپىشىۋالغان ئىكەن، بىر پەيتتە كەرىمنىڭ قورسىقى بۇراپ ئاغرىشقا باشلاپتۇ. ئۇ ياق بۇ ياققا يۆتكىلىپ، بىر ئاز يېتىپ، ئاز ۋاقىتتىن كېيىن كەرىم ۋاپات بولۇپتۇ. ئۇ بوياق زەھەرلىك بوياق ئىكەن.

Sonra Kerimi xəstəxanaya apardılar, təmizcə yuyub, təmiz paltar geyindirdilər və müalicə etdilər, sonra sağaldı. Bundan sonra Kerim bir fabrikdə işə başladı. Bildiyiniz kimi, fabriklərdə əşyaları boyayan bütün boyalar zəhərlidir. Bir gün patronu Kerimdən bir boyanı qarışdırmağı istədi. Qarışdırandan sonra, hər zamanki kimi, əli yuyulmadan yeməyə oturdu və çörək yedi. Əlindəki boya çörəyə yapışmışdı, dərhal Kerimin qarnı ağrıyıb büzüldü. Oradan ora fırlanandan sonra, Kerim çox gec olmadan vəfat etdi. Məlum oldu ki, o boya zəhərli boya imiş.

Бір мырза орманнан бір аю баласын ұстап алып, үйіне алып келіп, сонша жақсы күтіп асырапты. Бір күндерде мырза қатты ауырып, бір айдай төсектен тұрмай жатып, сол уақытта аюды да қараған кісі болмай, бұл да қатты жүдеп зарығыпты. Аурудан аз-ғана тәуір болған соң, мырза бір күні далада, есік алдына отырып, күннің жылысымен маужырап қалғиды, бірақ маңдайына, бетіне шыбын қонып, шыдатпайды. Соның бәрін де манағы аю көріп отыр екен. Мырзаға тыныштық бермегені үшін шыбынға қатты кейіді. Сөйтіп, аю ыза бола тұра жұлқып кеткенде шынжыры үзіліп кетіп, жүгіріп барды да, мырзаның бетіне табанымен салып келіп кеткенде, мырза қалпақтай ұшып, сол жерде-ақ жан тапсырды дейді. Бұл іс Дәуіт пайғамбардың заманында болған екен. Аюды халық пайғамбарға сүйретіп алып барды, бұған қалайынша жаза береміз деп. Әзірет Дәуіт аюдан сұрады: – Не себептен қожаңды өлтірдің ? Аю жылап айтты дейді: – Қожам мені баласындай күтіп, асыраушы еді, ол ауырған уақытта мені күткен кісі болмай, қожамның жазылуын тілеп зарықтым. Бүгін сол аурудан тәуірірек болып, қожамның далаға шыққанына қуанып қарап тұрғанымда, мырза есік алдына отырып, қалғиын деп еді, шыбындар тыныштық бермеді. Соған ашуым келіп ұрғанымда қожам, не себептен екенін білмедім, өліп қалды. Мен қожама қастық ойламадым, шыбынды қырайын деп едім, – деді.

A nobleman once caught a bear cub in the forest and brought it home. He raised it with great care and affection. After some time, the nobleman fell gravely ill and lay bedridden for a month. During his sickness, no one looked after the bear either, so the poor animal grew weak and miserable. When the nobleman began to recover a little, he went outside one warm day and sat by the door. As the sun shone gently, he started dozing off, but flies kept landing on his face and forehead, disturbing his rest. The bear, watching all this, became angry at the flies for bothering his master. In his rage, he jerked his chain so hard that it broke loose. He ran to the nobleman and struck at the flies with his paw, but in doing so, crushed his master’s skull. The nobleman passed away on the spot. This event, they say, happened in the time of the Prophet Dawud (David). The people dragged the bear before the Prophet, asking what punishment should be given. The Prophet asked the bear: – Why did you kill your master? The bear wept and said: – My master treated me like his own child and raised me with kindness. When he fell ill, no one cared for me, and I longed for his recovery. Today, when he finally came outside, I was so happy to see him. But as he sat by the door, flies kept did not let him rest him. I grew angry at the flies and struck at them and I don’t know how, but my master died. I had no ill will toward him; I only meant to kill the fly.

Bir janob o‘rmondan ayiq bolasini tutib, uyiga olib keldi va uni juda yaxshi parvarish qildi. Bir kuni janob qattiq kasal bo‘lib, bir oy to‘shakdan turmay yotdi, o‘sha paytda ayiqqa ham qaraydigan odam bo‘lmadi, u ham juda ozib ketdi. Bir kuni kasaldan bir oz tuzalgandan so‘ng, janob tashqarida, eshik oldida o‘tirib, issiq havoda mudraydi, lekin peshonasi va yuziga pashsha qo‘nib, chidab bo‘lmaydi. Ayiq bularning barchasini ko‘rib turibdi. U janobga tinchlik bermagani uchun pashshadan qattiq g‘azablandi. Shunday qilib, ayiq g‘azab bilan siltab tortganida, zanjiri uzilib, yugurib borib, xo‘jayinning yuziga oyog‘i bilan urganida, xo‘jayin qalpoqdek uchib ketdi va o‘sha zahoti jon berdi. Bu voqea Dovud payg‘ambar davrida sodir bo‘lgan. Odamlar ayiqni payg‘ambarning oldiga sudrab borishdi va uni qanday jazolash kerakligini so‘rashdi. Hazrati Dovud ayiqdan so‘radi: - Xo‘jayiningni nima uchun o‘ldirding? Ayiq yig‘lab dedi: - Xo‘jayinim meni o‘z o‘g‘lidek parvarish qilardi, u kasal bo‘lganida meni hech kim parvarish qilmadi, men xo‘jayinimning sog‘ayib ketishini orzu qildim. Bugun kasaldan tuzalib, xo‘jayinimning tashqariga chiqqanidan xursand bo‘lib qarab turganimda, janob eshik oldida o‘tirib, uxlamoqchi bo‘ldi, lekin pashshalar tinchlik bermadi. G‘azabim kelib, xo‘jayinimni urganimda, nima uchunligini bilmayman, u o‘ldi. Men xo‘jayinimga yomonlik qilmoqchi emasdim, men pashshani o‘ldirmoqchi edim, - dedi.

Bir beyefendi ormandan bir ayı yavrusu yakalayıp evine getirmiş ve ona çok iyi bakmış. Bir gün beyefendi çok hastalanmış ve yaklaşık bir ay boyunca yataktan kalkamamış, bu sırada ayıya bakan olmamış ve o da çok zayıflayıp hasret çekmiş. Hastalıktan biraz iyileştikten sonra, bir gün beyefendi dışarıda, kapının önünde oturup güneşin sıcaklığıyla uyuklamış, ancak alnına ve yüzüne konan sinekler ona rahat vermemiş. Olanları o sırada ayı da görüyormuş. Beyefendiye huzur vermeyen sineğe çok kızmış. Böylece ayı, sinirlenerek hızla ileri doğru atıldığında zinciri kopmuş, koşarak gelip beyefendinin yüzüne pençesiyle vurmuş. Beyefendi şapka gibi fırlamış ve o anda can vermiş derler. Bu olay Davut peygamberin zamanında olmuş. Ayıyı halk peygambere sürükleyerek nasıl cezalandıracaklarını öğrenmek için götürmüş. Hazreti Davut ayıya sormuş: – Neden efendini öldürdün? Ayı ağlayarak demiş: – Efendim beni çocuğu gibi bakıp büyütüyordu, o hasta olduğunda bana bakan olmadı, efendimin iyileşmesini dileyerek hasret çektim. O gün efendimin hastalığından biraz daha iyi olup, dışarı çıktığına sevinerek bakarken, efendim kapının önüne oturup uyuyakaldı, sinekler ona rahat vermediler. Buna sinirlenip vurduğumda efendim, neden olduğunu bilmiyorum, öldü. Ben efendime kötülük düşünmedim, sadece sineği yok edecektim, – dedi.

بىر جاناپ ئورماندىن بىر ئېيىق بالىسىنى تۇتۇپ ئېلىپ، ئۆيىگە ئېلىپ كېلىپ، ئۇنى بەك ياخشى كۈتۈپ بېقىپتۇ. بىر كۈنى جاناپ قاتتىق ئاغرىپ، بىر ئايدەك ئورنىدىن تۇرماي يېتىپتۇ. شۇ ۋاقىتتا ئېيىقنى كۈزىتىدىغدن ئادەم بولمىغاچقا، بۇ ئېيىقمۇ قاتتىق جۈدەپ زەرداپ چېكىپتۇ. جاناپ ئاغرىقتىن بىر ئاز ياخشى بولۇپ، بىر كۈنى سىرتقا، ئىشىك ئالدىدا ئولتۇرۇپ، كۈننىڭ ئىسسىقلىغىدا ئۈگىدەپ ئۇيقىغا كېتىپتۇ. لېكىن ماڭلىيى بىلەن بېتىگە چىۋىن قونۇپ، تىنچلىق بەرمەيدۇ. بۇ ئىشلارنىڭ ھەممىسىنى بایىقى ئېيىق كۆرۈپ ئولتۇرۇپتۇ. جاناپقا تىنچلىق بەرمەيۋاتقان چىۋىنلارغا قاتتىق ئاچچىقى كېلىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئېيىق غەزەپ بىلەن ژۇلقىنىغاندا، زەنجىرى ئۈزلۈلۈپ كېتىپ، يۈگىرەپ كېلىپ، جاناپنىڭ چىرايىغا تاپىنى بىلەن ئۇرغاندا، جاناپ قالپاقتەك ئۇچۇپ، شۇ يەردىلا <FR/>جان بېرىپتۇ، دېيىلىدۇ. بۇ ۋاقىە داۋۇت پەيغەمبەر دەۋرىدە بولغاچقا، خەلق ئېيىقنى پەيغەمبەر ئالدىغا تارتىپ ئاپىرىپتۇ، بۇ ئىشقا قانداق جازا بېرىمىز دەپ. ھەزرىتى داۋۇت ئېيىقتىن سورىدى: – نېمە سەۋەپتىن غوجاڭنى ئۆلتەردىڭ؟ ئېيىق يىغلاپ مۇنداق دەپتۇ: – غوجام مېنى بالىسىدەك بېقىپ، ئوزۇق بېغىشلىغۇچى ئىدى، ئۇ ئاغرىغاندا مېنى كۈزىتىدىغدن ئادەم بولمىدى، ئۇنىڭ شىپالىق بولۇشىنى ئۈمىد قىلىپ، ھەسرەتلىنىپ يۈردۈم. بۈگۈن شۇ ئاغرىقتىن بىر ئاز ياخشى بولۇپ، غوجامنىڭ سىرتقا چىققانلىقىدىن خۇشال بولۇپ قاراپ تۇرۇۋاتاتتىم، غوجام ئىشىك ئالدىدا ئولتۇرۇپ، ئۇخلىماقچى بولغاندا، چىۋىنلار <FR/>تىنچلىق بەرمەي قويدى. شۇڭا ئاچچىقىم كېلىپ ئۇرغۇنۇمدا، غوجام نېمىشقا شۇنداق بولغانلىقىنى بىلمەيمەن، ئۆلۈپ قالدى. مەن غوجامغا قەسلىك ئويلاىمىغدن، پەقەت چىۋىننى ئۆلتۈرمەكچى بولغان ئىدىم، – دەپ جاۋاپ بېرىپتۇ.

Bir bəy ormandan bir ayı balası tutub evinə gətirmiş və ona çox yaxşı baxmış. Bir gün bəy çox xəstələnmiş və təxminən bir ay yataqdan qalxa bilməmiş, bu vaxt ayıya baxan olmamış və o da çox arıqlayıb darıxmış. Xəstəlikdən bir az sağaldıqdan sonra, bir gün bəy çöldə, qapının önündə oturub günəşin istiliyində yuxulamaq istəyirmiş, amma alnına və üzünə qonmuş milçəklər ona rahat vermirmiş. O anları ayı da görürmüş. Bəyə narahatlıq verən milçəklərə çox əsəbləşmiş. Beləcə ayı hirslənib sürətlə irəli tullandıqda zənciri qopmuş, qaçaraq bəyin üzünə pəncəsilə vurmuş. Bəy şlyapa kimi fırlanmış və o anda dünyasını dəyişmiş, deyirlər. Bu hadisə Davud peyğəmbərin zamanında olmuş. Ayını xalq peyğəmbərə gətirərək onu necə cəzalandıracaqlarını öyrənmək istəmiş. Həzrəti Davud ayıya soruşmuş: – Niyə ağanızı öldürdün? Ayı ağlayaraq demiş: – Ağam məni uşağı kimi böyüdürdü, o xəstələndikdə mənə baxan olmadı, ağamın sağalmasını arzulayaraq darıxdım. O gün ağam xəstəlikdən bir az yaxşılaşıb çölə çıxanda çox sevinərək baxırdım, ağam qapının önündə oturub yuxulayanda milçəklər ona rahat vermədi. Ona görə əsəbiləşib vurduğumda, ağam niyə öldü, bilmirəm. Mən ağama pislik etmək istəmirdim, sadəcə milçəyi aradan qaldırmaq istəyirdim, – deyib.

Екі дос кісі жолдастасып келе жатып, бір аюға ұшырапты. Бұл екі кісінің біреуі әлсіз, ауру екен, екіншісі мықты, жас жігіт. Аюды көрген соң бұл жігіт, ауру жолдасын тастап, өзі бір үлкен ағаштың басына шығып кетті дейді. Ауру байғұс ағашқа шығуға дәрмені жоқ, жерге құлады да созылып, өлген кісі болды да жатты. Есітуі бар еді, «аю өлген кісіге тимейді» деп. Аю бұл жатқан кісінің қасына келіп иіскелеп тұрды да, дыбысы білінбеген соң тастап жөніне кетті. Мұнан соң, манағы жолдасы ағаштан түсіп, аурудан сұрапты: – Достым, аю құлағыңа не деп сыбырлап кетті? Ауру айтты дейді: – Аю құлағыма ақыл айтып сыбырлады, екінші рет тар жерде жолдасын тастап қашатын достармен жолдас болма деді, – дейді.

"Two friends were traveling together when they suddenly came across a bear. One of them was weak and ill, while the other was young and strong. The strong man, seeing the bear, abandoned his sick companion and quickly climbed a tall tree. The poor sick man had no strength to climb, so he threw himself to the ground and lay still, pretending to be dead, for he had heard that “a bear will not touch a dead man.” The bear approached, sniffed around his body, and, hearing no sound or breath, left him and went away. When the danger had passed, the strong man climbed down and asked: – My friend, what did the bear whisper in your ear? The sick man replied: – The bear gave me good advice: never again travel with a friend who abandons you in time of danger."

Ikki do‘st do‘stlashib ketayotib, ayiqqa duch kelishdi. Bu ikki kishidan biri zaif va kasal edi, ikkinchisi esa kuchli, yosh yigit edi. Aytishlaricha, ayiqni ko‘rgan yigit kasal do‘stini tashlab, o‘zi katta daraxtning tepasiga chiqib ketgan. Bechora bemor daraxtga chiqishga kuch topolmay, yerga yiqildi va cho‘zilib, o‘lik holatda yotdi. U "ayiq o‘lgan odamga tegmaydi" deb eshitgan edi. Ayiq yotgan odamning yoniga kelib, hidlab ko‘rdi va hech qanday tovush eshitilmagach, uni tashlab ketdi. Shundan so‘ng, boyagi do‘sti daraxtdan tushib, bemordan so‘radi: - Do‘stim, ayiq qulog‘ingga nima deb shivirladi? Bemor aytdi: "Ayiq qulog‘imga shivirladi, ikkinchi marta tor joyda do‘stini tashlab qochadigan do‘stlar bilan do‘st bo‘lma, dedi," deydi.

İki dost yolculuk ederken bir ayıyla karşılaşmışlar. Bu iki kişiden biri zayıf ve hasta, diğeri ise güçlü, genç bir adammış. Ayıyı görünce, genç adam hasta arkadaşını bırakıp büyük bir ağacın tepesine tırmanmış. Hasta ve zavallı olan ise ağaca çıkacak gücü bulamamış, yere yığılıp ölü gibi uzanmış. "Ayı ölüye dokunmaz" sözünü bir yerden duymuş olmalı. Ayı, yerde yatan adamın yanına gelmiş, onu koklamış, ama ses çıkmayınca bırakıp gitmiş. Bir süre sonra, ağaçtaki yol arkadaşı aşağı inmiş ve hasta arkadaşına sormuş: – Dostum, ayı kulağına ne fısıldadı da gitti? Hasta adam cevap vermiş: – Ayı kulağıma akıl vererek fısıldadı; 'Dar zamanda seni bırakıp kaçan dostlarla bir daha arkadaşlık etme,' dedi.

ئىككى دوست سەپەرداش بولۇپ كېلىۋاتسا، ئالدىدىن بىر ئېيىق چىقىپ كەپتۇ. بۇ ئىككى كىشىنىڭ بىرى ئەجىز، كېسەل ئىكەن، ئىككىنچىسى بولسا كۈچلۈك، ياش يىگىت ئىكەن. ئېيىقنى كۆرگەندىن كېيىن بۇ يىگىت كېسەل دوستىنى تاشلاپ، ئۆزى چوڭ بىر دەرەخنىڭ چوققىسىغا چىقىپ كېتىپتۇ. كېسەل بېچارىنىڭ دەرەخقە چىقىشقا <FR/>كۈچى يەتمىگەنلىكتىن، يەرگە يىقىلىپ، سوزۇلۇپ ئۆلگەن ئادەمگە ئوخشاپ يېتىپتۇ. چۈنكى ئۇنىڭ ئاڭلىغىنى بار ئىكەن: «ئېيىق ئۆلگەن ئادەمگە تەگمەيدۇ» دېگەن. ئېيىق بۇ ياتقان كىشىنىڭ يېنىغا كېلىپ، ھىددىنى پۇراپ، ئۈن چىقامىغاندىن كېيىن ئۇنى تاشلاپ، يولى بىلەن كېتىپتۇ. بۇنىڭدىن كېيىن، دەرەختىن چۈشكەن بایىقى دوستى كېسەل كىشىدىن سوراپتۇ: – دوستۇم، ئېيىق قولىغىڭغا نېمە دەپ پىچىرلىدى؟ كېسەل كىشى شۇنداق دەپتۇ: – ئېيىق قولۇغۇمغا بىر ئەقىللىق سۆزنى پىچىرلىدى — «ئىككىنچى قېتىم مۇشۇنداق <FR/>قىيىن ئەھۋالدا سېنى تاشلاپ قاچىدىغان دوست بىلەن بىرگە سەپەرداش بولما» دېەى، – دەپتۇ.

Pis yoldaş İki dost səfərdə ikən bir ayı ilə qarşılaşdılar. Bu iki insandan biri zəif və xəstə idi, digəri isə güclü, gənc bir adam idi. Ayını görən gənc adam, xəstə dostunu buraxıb böyük bir ağacın üstünə dırmandı. Xəstə və bədbəxt olan isə ağaca çıxacaq güc tapmadı, yerə yıxılıb ölü kimi uzandı. “Ayı ölüyə toxunmaz” sözünü haradasa eşitmiş olmalıdır. Ayı, yerdə yatan adamın yanına gəldi, onu iyilədi, amma səs çıxmayınca oradan ayrıldı. Bir müddət sonra, ağacdakı dost aşağı endi və xəstə dostuna soruşdu: – Dostum, ayı qulağına nə pıçıldadı da getdi? Xəstə adam cavab verdi: – Ayı qulağıma məsləhət verərək pıçıldadı; “Çətin vaxtında səni buraxıb qaçan dostlarla yenidən dostluq etmə,” dedi.

Үш кісі жаланға шығып, күн бойы құс аулап, жалғыз-ақ шүрегей үйрек атып алыпты. Кешке бір жерге келіп отырып сөйлеседі: бұл үйректі үшеуіміз жеп тоймаймыз, біреумізге жөн болмайды, – деп. Ішінде біреуі қу жігіт екен, бұл айтты: – Оған ақыл табылады. Үйректі пісіріп, бетін жауып қоялық та, үшеуіміз де жатып ұйықталық, қайсымыз жақсырақ түс көрсек, үйректі сол жесін, – деді. Осыған сөз қойысып, үйректі пісіріп, бетін жауып, өздері жатып ұйықтағанда, манағы қу тұрды да үйректі жеп алып, табағының үстін әуелгіше жауып қойды. Ертең жолдастарымен бірдей тұрып қу сұрады: – Не түс көрдіңіздер? – деп. Біреуі айтты: – Мен ақбоз атқа мініп, алтын тәж киіп, көкке ұшып жүр екенмін. Екіншісі айтты: – Мен ұшпаққа кіріп, хор қыздары маған қызмет етіп жүр екен. Сонда қу айтты: – Екеуіңдікі де рас, мен түсімде сеңдерге қарап тұрып едім, бірің патша болып көкке ұшып кеткен соң, енді бірің ұшпаққа кіріп кеткен соң, бір шүрегей үйрекке бола қайтып келіп жатар деймісің деп, үйректі мен жеп қойдым, – деді.

Three men went out hunting birds all day long and managed to catch only one small wild duck. In the evening they sat down and discussed: – One duck won’t be enough for all three of us. Someone will have to go without. Among them was a cunning fellow, who said: – There’s a way to settle this fairly. We’ll roast the duck, cover it, and all lie down to sleep. Whoever has the best dream will get to eat it. The others agreed. They cooked the duck, covered it carefully, and went to sleep. In the middle of the night, the cunning man got up, ate the duck, and put the empty dish back as it was. In the morning, he asked his friends: – So, what did you dream about? The first said: – I dreamt that I was riding a white horse, wearing a golden crown, and flying in the sky. The second said: – I dreamt that I entered paradise, and houris served me with food and drink. Then the cunning one said: – Both of your dreams are true! I saw you in my dream, one of you flew up to the heavens as a king, and the other entered paradise. So I thought to myself: “They’re not coming back for one scrawny duck!” So I went ahead and ate it.

Uch kishi yalanglikka chiqib, kun bo‘yi qush ovlashdi va faqat bitta o‘rdak otishdi. Kechqurun bir joyda o‘tirib gaplashishadi: uchovimiz bu o‘rdakni yeb to‘ymaymiz, birimizga to‘g‘ri kelmaydi, - deyishadi. Ulardan biri ayyor yigit edi, u dedi: - Buning uchun aql topiladi. O‘rdakni pishirib, yuzini yopib qo‘yaylik-da, uchovimiz uxlaylik, qaysi birimiz yaxshiroq tush ko‘rsak, o‘sha o‘rdakni yesin, - dedi. Ular o‘rdakni pishirib, yuzini yopib, uxlab qolishganida, haligi quruq o‘rnidan turdi, o‘rdakni yeb, tarelkasini avvalgidek yopdi. Ertaga o‘rtoqlari bilan birga turib, u so‘radi: - Nima tush ko'rdingiz? Bittasi aytdi: - Men oq ot minib, oltin toj kiyib, osmonga uchib yurgan ekanman. Ikkinchisi aytdi: - Men parvozga chiqdim, xor qizlari menga xizmat qilyapti. Shunda ayyor dedi: - Ikkalangiz ham haqsiz, men tushimda sizlarni ko‘rib turgandim, biri osmonga shoh bo‘lib uchib ketgandan so‘ng, ikkinchisi osmonga kirgandan so‘ng, bir jo‘ja o‘rdak uchun qaytib keladi deb o‘ylab, o‘rdakni men yedim, - dedi u.

Üç kişi bozkıra çıkıp, bütün gün kuş avlamış ve sadece bir ördek vurabilmişlerdi. Akşam bir yere gelip oturup konuşmuşlar: Bu ördeği üçümüz de yiyip doyamayız, birimize iyi olmaz, – diye. İçlerinden biri kurnaz bir adammış, o demiş ki: – Ona bir çözüm bulunur. Ördeği pişirip, üzerini kapatalım ve üçümüz de yatıp uyuyalım, hangimiz daha iyi bir rüya görürse, ördeği o yesin, – der. Böylece söz vermişler, ördeği pişirip, üzerini kapatıp, kendileri yatıp uyuduklarında, o kurnaz adam kalkıp ördeği yemiş ve tabağın üzerini eskisi gibi kapatmış. Sabah arkadaşlarıyla aynı anda kalkıp kurnaz sormuş: – Ne rüyalar gördünüz? – diye. Biri demiş: – Ben bembeyaz ata binip, altın taç giyerek, göğe uçuyormuşum. Diğeri demiş: – Ben cennete girmişim, huriler bana hizmet ediyormuş. O an kurnaz demiş ki: – İkinizinki de doğru, ben rüyamda sizlere bakıyordum, biriniz padişah olmuş göğe uçunca, ötekiniz cennete girince, şu ördek için geri dönmezki diye, ördeği ben yiyiverdim, – demiş.

ئۈچ ئادەم چۆللۈك يەرگە چىقىپ، <FR/>كۈنى بويى قۇش ئولاپ، ئاخىرى پەقەت بىر تال كىچىك ياۋايى ئۆدەک ئېتىۋاپتۇ. كەچقۇرۇن بىر يەرگە ئولتۇرۇپ، ئۆز-ئارا ئېيىشتى: – بۇ ئۆدەكنى ئۈچىمىز يەپ تويمامىز، بىرىمىزگە ئادالەتسىزلىك بولىدۇ، – دەيدۇ. ئىچىدە بىرىسى قۇ يىگىت ئىكەن، ئۇ مۇنداق دەيدۇ: – بۇ ئىشقا بىر ئەقىل تېپىلىدۇ. ئۆدەكنى پۇشۇرۇپ، ئۈستىنى يېپىپ قويايلى؛ ئاندىن ئۈچېلىمىز ئۇخلايلى. قايسىمىز چىرايلىق چۈش كۆرىدىغان بولساق، شۇ كىشى بۇ ئۆدەكنى يەيدۇ، – دەيدۇ. ھەممىسى مۇشۇ سۆزگە كېلىشىپ، ئۆدەكنى پۇشۇرۇپ، ئۈستىنى يېپىپ قويىدۇ، ئاندىن ئۇخلاپ قاپتۇ. بايىقى ھېلىگەر يىگىت ئورنىدىن تۇرۇپ، ئۆدەكنى يەپ قويۇپ، تاۋىقىنىڭ ئۈستىنى بایىقىدەك قىلىپ قايتا يېپىپ قويىدۇ. ئەتىسى يولداشلىرى بىلەن بىردەك ئويغىنىپ، ھېلىگەر سورىدى: – قانداق چۈش كۆردۈڭلەر؟ – دەپ بىرى مۇنداق دەيدۇ: – ئاق بوز ئاتقا مىنىپ، ئالتۇن تاج كىيىپ، ئاسمانغا ئۇچۇپ يۈرگەن ئىكەنمەن. ئىككىنچىسى دەيدۇ: – مەن جەننەتكە كىرىپ، ھۇر قىزلىرى ماڭا خىزمەت قىلىۋاتقان ئىكەن. شۇ چاغدا ھېلىگەر دەيدۇ: – ئىككىلىڭلارنىڭمۇ راست، مەن چۈشۈمدە سىلەرگە قاراپ تۇرۇپتىمەن، بىرىڭ پادىشاھ بولۇپ ئاسمانغا ئۇچۇپ كەتكەندىن كېيىن، يەنە بىرىڭلار جەننەتكە كىرىپ كەتكەندىن كېيىن، بىر كىچىك ياۋايى ئۆدەككە بولا قايتىپ كەلمىسۇن دەپ، ئۆدەكنى ئۆزەم يەپ قويدۇم، – دەيدۇ.

Üç adam səhraya çıxıb, bütün gün quş ovlayıblar və yalnız bir ördək tutublar. Axşam bir yerdə oturub danışdılar: “Bu ördəyi üçümüz birlikdə yeyib tox ola bilmərik, birimiz üçün yaxşı olmaz,” – dedilər. Onlardan biri hiyləgər bir adam idi, o dedi: – Ona bir həll tapılar. Ördəyi bişirək, üzərini örtək və üçümüz də yatıb yuxuya gedək, kim yaxşı yuxu görsə, ördəyi o yesin. Beləcə razılaşdılar, ördəyi bişirib, üzərini örtüb yatdılar. O hiyləgər adam qalxıb ördəyi yedi və boşqabın üzərini əvvəlki kimi örtüldü. Səhər hamı eyni anda durdu və hiyləgər soruşdu: – Nə yuxular gördünüz? Biri dedi: – Mən tam ağ atın üstünə minib, qızıl tac taxaraq göyə uçurdum. Digəri dedi: – Mən cənnətə girdim, hurilər mənə xidmət edirdi. O anda hiyləgər dedi: – İkinizin yuxusu da doğrudur, mən yuxuda sizə baxırdım, biri padişah olub göyə uçdu, digəri cənnətə girdi, bu ördək üçün geri dönməzlər deyə, ördəyi mən yedim.

Қызылбас патшасының Абдулла деген уәзірі бар еді. Соның заманында жұрт бұзылып, бір күні уәзір патшаға келе жатқанда халық қамап: Дегенімізді істе, істемесеңіз өлтіреміз, – деп, ішінде бір батырырағы уәзірді сақалынан алып жұлықты. Уәзір ашу етпеді. Бұлардан шыққан соң патшаға барып, жұрттың тілегін беріңіз деп өтініп, тілегенін патшадан алып берді және өзінің көрген кемшілігі үшін ешкімге жаза бермеңіз деп оны да тілеп алды. Ертеңіне уәзірге бір саудагер келіп:

"In the time of the Persian king, there was a vizier named Abdullah. During his term, the people became restless and rebellious. One day, as the vizier was passing through the crowd on his way to the king, the people surrounded him and shouted: – Do what we demand, or we will kill you! In the midst of the mob, one of the bolder ones grabbed the vizier by his beard and yanked it hard. The vizier, however, did not become angry. He calmed the crowd, went to the king, and said: – The people have certain requests, Your Majesty. I ask that you grant them. The king agreed, and the vizier also pleaded that no one be punished for yesterday’s unrest. The next day, a merchant came to the vizier and said:"

Qizilbosh podshosining Abdulla degan bir vaziri bor ekan. Uning zamonida xalq buzilib ketibdi. Bir kuni vazir podshoh huzuriga ketayotganida, xalq uni o‘rab olib: – Aytganimizni qil, qilmasang o‘ldiramiz! – debdi. Ichidagi bir jasurrog‘i esa vazirning soqolidan ushlab tortibdi. Vazir esa jahli chiqmay, sabr qilibdi. Ular orasidan chiqib ketgach, podshoh huzuriga borib, xalqning tilagini bajo keltirishni so‘rabdi. Podshohdan ularning istaganini olib beribdi va o‘ziga qilingan hurmatsizlik uchun hech kimga jazo bermaslikni ham iltimos qilibdi. Ertasi kuni vazirning oldiga bir savdogar kelib:

Kızılbaş halkının padişahının Abdullah adında bir veziri vardı. O dönemde halk bozulmuştu ve bir gün vezir padişaha giderken halk onu yakalamış: - "Dediğimizi yap, yapmazsan seni öldüreceğiz!" dediler ve içlerinden daha cesur biri vezirin sakalından tuttu. Vezir öfkelenmedi. Oradan ayrıldıktan sonra padişaha gitti ve halkın isteklerini yerine getirmesini rica etti, istediğini padişahtan elde etti ve gördüğü saldırı için kimseye ceza vermemesine rica etti. Ertesi gün vezire bir tüccar geldi:

قىزىلباش پادىشاھىنىڭ ئابدۇللا دېگەن بىر ۋەزىرى بار ئىكەن. شۇنىڭ دەۋرىدە خەلق بۇزۇلۇپ، كۈنلەرنىڭ بىرىدە ۋەزىر پادىشاھنىڭ ھۇزۇرىغا كىتىپ بارغاندا خەلق يولىنى توساپ: – دېگىنىمىزنى قىلسىز، ئەگەر قىلمىسىڭىز، ئۆلتۈرىمىز! – دەپ، ئىچىدە بىر <MS/>باتۇرىراقى ۋەزىرنى ساقىلىدىن تۇتۇپ جۇلقىدى. لېكىن ۋەزىر غەزەپلەنمىدى. ئۇلاردىن چىققاندىن كېيىن، پادىشاھقا بېرىپ، يۇرتنىڭ تىلىگىنى بېرىڭ دەپ ئىلتىماس قىلىپ، پادىشاھتىن ئۇلارنىڭ تىلىگىنى ئېلىپ بەردى، شۇنداقلا ئۆزىنى كەمسىتكەنلەرگە جازا بەرمەڭ، – دەپ ئۇنىمۇ ئۆتۈنۈدۇ. ئەتىسى ۋەزىرنىڭ ئالدىغا بىر سودىگەر كېلىپ:

Qızılbaş xalqının padşahının Abdullah adında bir vəziri vardı. O vaxtlar xalq pozulmuşdu və bir gün vəzir padşaha gedərkən xalq onu tutdu: – “Dediyimizi et, etməsən səni öldürəcəyik!” – dedilər və içlərindən daha cəsur biri vəzirin saqqalından tutdu. Vəzir əsəbləşmədi. Oradan ayrıldıqdan sonra padşaha getdi və xalqın tələblərini yerinə yetirməsini xahiş etdi, istədiyini padşahdan aldı və gördüyü hücum üçün heç kəsə cəza verməməsini xahiş etdi. Növbəti gün vəzirə bir tacir gəldi:

– Тақсыр, кеше сізді ренжітіп, сақалыңыздан жұлыққан кісіні айтайын деп келдім, ол Нағым деген менің көршім еді, алдырып жаза беріңіз, – деді. Бұл сөз есіткен соң уәзір саудагерді қайтарып, Нағымды шақыртып алды. Нағым: Менің кешегі ісімді біреу айтып танытқан екен, – деп қорыққанынан үрейі кетіп, келе-ақ уәзірдің аяғына жығылды. Уәзір Нағымды жерден көтеріп алып, айтты дейді: – Мен сені жазаландыру үшін шақырмадым. Бірақ, көршің саудагер жақсы кісі емес екен. Сенің білместігіңді маған келіп айтты. Екінші рет ол көршіңнен сақтанып жүргендей екенсің. Соны айтайын деп шақырып едім. Енді аман бол! – деп ішкергі үйіне кіріп кетті дейді.

"– My lord, I have come to inform you who insulted you yesterday and pulled your beard. His name is Naghim, my neighbor. Please summon him and have him punished. Hearing this, the vizier dismissed the merchant and ordered that Naghim be brought in. When Naghim arrived, he was terrified. Realizing that someone had exposed him, he fell to the vizier's feet in fear and begged for mercy. But the vizier lifted him up gently and said: – I did not summon you to punish you. I wanted to warn you. Your neighbor, the merchant, is not a good man; he betrayed you by reporting what you did in ignorance. Be cautious of such a neighbor in the future. Go in peace! With that, the vizier turned and went inside."

- Taqsir, kecha sizni xafa qilib, soqolingizni yulib olgan odamni aytgani keldim, u mening qo‘shnim Nagim edi, chaqirtirib yozib bering, - dedi. Bu so‘zlarni eshitib, vazir savdogarni qaytarib, Nagimni chaqirdi. Nagim: Kimdir mening kechagi ishimni oshkor qilgan, - dedi va qo‘rquvdan qo‘rqqanidan vazirning oyog‘iga yiqildi. Vazir Nagimni yerdan ko‘tarib, dedi: - Men seni jazolash uchun chaqirganim yo‘q. Lekin qo‘shning savdogar yaxshi odam emas ekan. U menga sizning bilmasligingizni aytdi. Ikkinchi marta u qo‘shningizdan ehtiyot bo‘layotganga o‘xshaysiz. Shuni aytish uchun chaqirgan edim. Endi omon bo‘ling! - deb ichkari uyga kirib ketdi.

– Efendim, dün sizi üzen, sakalınızdan yolan kişiyi söylemek için geldim, o benim komşumdu, adı Nağım idi, onu getirtip cezalandırın, – dedi. Bu sözü duyunca vezir tüccarı geri gönderdi ve Nağım’ı çağırdı. Nağım: "Dünkü hareketimi birisi söylemiş," diye korkusundan titreyen adam vezirin ayaklarına kapandı. Vezir Nağım’ı ayağa kaldırdı ve şöyle dedi: – Seni cezalandırmak için çağırmadım. Ancak, komşun tüccar iyi bir insan değilmiş. Senin bilgisizliğini bana geldi söyledi. İkinci kez o komşundan sakınman gerekecek gibi. Sadece bunu söylemek için çağırdım. Şimdi selametle kal! – demiş ve yoluna devam etmiş.

ئەتىسى ۋەزىرنىڭ ئالدىغا بىر سودىگەر كېلىپ: – تەخسىر، كېچە سىزنى رەنجىتىپ، ساقىلىڭىزدىن تارتقان كىشىنى دەي دەپ كەلدىم، ئۇ ناغىم دېگەن مېنىڭ قوشنام ئىدى، تۇتقۇزۇپ جازا بەرسىڭىز، – دەيدۇ. بۇ سۆزنى ئاڭلىغاندىن كېيىن ۋەزىر سودىگەرنى قايتۇرۇپ، ناغىمنى چاقىرتىۋالىدۇ. ناغىم: – مېنىڭ تۈنۈگۈنكى ئىشىمنى بىرىسى يەتكۈزگەن ئىكەن، – دەپ قورقىنىدىن، دەھشەتكە چۈشۈپ، كېلىپلا ۋەزىرنىڭ <FR/>پۇتىغا يىقىلىدى. ۋەزىر ناغىمنى يەردىن كۆتۈرۈپ ئېلىپ، دەيدۇ: – مەن سېنى جازالاش ئۈچۈن چاقىرمىدىم. لېكىن، خوشناڭ سودىگەر ياخشى ئادەم ئەمەس ئىكەن. سېنىڭ بىلمەسلىكىڭنى ماڭا كېلىپ يېتكۈزدى. ئىككىنچى قېتىم بۇ خوشناڭدىن ساقلىنىپ يۈرگىن. شۇ سۆزنى ئېيتاي دەپ چاقىرغان ئىدىم. ئەمدى ئامان بول! – دەپ ئىچكەركى ئۆيگە كىرىپ كېتىپتۇ دەيدۇ.

Əfəndim, dünən sizi incitən, saqqalınızdan tutan adamı deməyə gəldim, o mənim qonşum idi, adı Nağımdı, onu gətirib cəzalandırın, – dedi. Bu sözləri eşidən vəzir taciri geri göndərdi və Nağımı çağırdı. Nağım: – Dünənki hərəkətimi kimsə deyib, – deyə qorxudan titrəyən adam vəzirin ayaqlarına səcdə etdi. Vəzir Nağımı ayağa qaldırdı və dedi: – Səni cəzalandırmaq üçün çağırmadım. Ancaq, qonşun tacir yaxşı insan deyilmiş. Sənin cahilliyini mənə gəlib dedi. İkinci dəfə o qonşundan ehtiyat etməlisən. Yalnız bunu demək üçün çağırdım. İndi salamat qal! – deyib yoluna davam etdi.

Вениямин Франклин деген даңқты білім иесі, Америка жұртының кісісі, он сегіздегі жас күнінде, Медера деген қаланың бір қарт адамына қонақ болып, шығар уақытта қарт ішкергі бір есіктен шығарып салуға алып келіпті. Франклин бұл кісіге сөйлесе келе жатып, алдыңда не барын аңғармай, есікке жақындағанда қарт дауыстапты: – Еңкей, еңкей, – деп. Сүйдегенше болмай, есік ала екен, маңдайшасына Франклин маңдайымен тарс ете түсіпті. Сонда қарт күліп айтты дейді: – Бұл кішкентай реніш сізге екіншіде ақыл болар, ұмытпағайсың, сен жассың, өмірің алдыңда, басыңды тым жоғары ұстамай, төмен иіңкіреп жүрсең, мұнан да артық неше соққылардан құтыларсың. Бұл сөз Франклин сексен жасқа келгенше ұмытпай, әрдайым айтушы еді: – Сол қарттың ақылы маған көп пайда болды, және көзіммен көрдім: басын жоғары көтерген тәкаппарлардың нешеуінің әлек болғанын, – деп.

Benjamin Franklin, the famous scholar and one of America's great men, once visited an elderly gentleman in the city of Madeira when he was about eighteen years old. As Franklin was leaving, the old man decided to escort him out through a side door. They continued chatting as they walked, and Franklin, not paying attention to what lay ahead, approached the door, when suddenly the old man called out:– Duck! Duck your head! But it was too late, the doorway was low, and Franklin struck his forehead hard against the lintel. The old man laughed gently and said:– This small bump will serve you as a useful lesson. You are young, and your life lies ahead. If you learn to lower your head a little as you walk through life, you will avoid many greater blows than this one. Franklin never forgot those words. Even when he reached the age of eighty, he used to say:– That old man's advice has done me much good. I have lived long enough to see with my own eyes how many proud men, who held their heads too high, met their downfall.

O'n sakkiz yoshida Veniamin Franklin degan mashhur olim, Amerika xalqining vakili, Medera degan shahardagi bir qariyaning mehmoni bo'lgan va chiqish vaqtida qariya uni bir ichkari eshik orqali kuzatib qo'yish uchun olib kelgan. Franklin u bilan gaplashib ketayotganda, oldinda nima borligini payqamay, eshikka yaqinlashganda, chol qichqirib yubordi: - Egilning, egilning, - dedi u. Shu ondayoq, eshik past ekan, Franklin peshonasi bilan uning tepasiga qarsillab urilib qoldi. Shunda chol kulib, dedi: - Bu kichik jarohat sizga ikkinchi marta saboq bo'lar, unutmang, siz yoshsiz, hayotingiz oldinda, boshingizni juda baland tutmay, biroz egib yursangiz, bundan-da ko'proq zarbalardan qutulasiz. Franklin bu so'zni sakson yoshga to'lguncha unutmadi va doimo aytardi: - O'sha qariyaning maslahati menga juda ko'p foyda keltirdi, va o'z ko'zim bilan ko'rdim: boshini baland ko'targan takabburlarning qanchasi qiyin ahvolga tushganini, - deb.

Benjamin Franklin adlı Amerikalı ünlü bir bilim insanı, on sekiz yaşındayken Medera adlı bir şehirde yaşlı bir adamın evinde misafir olmuş. Ayrılırken, ev sahibi yaşlı adam onu kapıya kadar uğurlamış. Franklin bu sırada onunla konuşuyormuş ve önünde ne olduğunu fark etmemiş. Kapıya yaklaştığında, yaşlı adam yüksek sesle: – Eğil, eğil! – demiş. Ancak sözünü tamamlayamadan Franklin, alçak kapı eşiğine kafasını çarpmış. Yaşlı adam gülerek şöyle demiş: – Bu küçük rahatsızlık sana bir sonraki sefere öğüt olsun. Unutma, sen gençsin, hayat önünde... Eğer başını çok yukarıda tutmaz, eğilirsen, pek çok darbeyi atlatırsın. Franklin, bu sözü seksen yaşına gelene kadar hiç unutmamış ve her zaman şöyle dermiş: – O yaşlının öğüdü bana çok faydalı oldu. Gözlerimle gördüm ki, dik kafalı ve kibirli insanlar hayatın içinde ne kadar zorlanıyor.

ۋېنىيامىن فرانكلىن دېگەن داڭلىق بىلىم ئېگىسى، ئامېرىكا خەلقىنىڭ كىشىسى، ئون سەككىز يېشىدا، مېدېرا دېگەن شەھەرنىڭ بىر قېرىغان كىشىگە <MS/>مېھمان بولۇپ، قايتىدىغان ۋاقىتتا، قېرى ئىچكەرىكى بىر ئىشىكتىن ئۇزىتىپ چىقماقچى بولۇپتۇ. فرانكلىن بۇ كىشى بىلەن سۆزلەشىپ ماڭغاندا، <MS/>ئالدىدىكىنى بايقىماي، ئىشىك يېنىغا يېقىنلىشىپ قالغان چاغدا، قېرى ئۈن كۆتۈرۈپ دېپتۇ: – ئېگىل، ئېگىل! – دەپ. دېگىچىلا، ئىشىك پاكا ئىكن، فرانكلىن بېشىنى ئىشىكنىڭ پىشانىسىگە ئۇرۇۋاپتۇ. شۇ چاغدا قېرى كۈلۈپ مۇنداق دەيدۇ: – بۇ كىچىك ئاغرىق سىزگە كەلگۈسىدە بىر ئەقىل بولار، ئۇنتۇپ كەتمەڭ، سىز ياشسىز، ئۆمرىڭىز ئالدىدا، بېشىڭىزنى بېھاددىن يۇقۇرى كۆتۈرمەي، تۆۋەن ئېڭىشىپ يۈرسىڭىز، مۇشۇنىڭدىنمۇ ئارتۇق نەچچە ئۇرۇلۇشلاردىن ساقلىنىسىز. فرانكلىن بۇ سۆزنى سەكسەن ياشقىچە ئۇنتۇماي، دايىم ئېيتىدىكەن: – شۇ قېرىنىڭ ئەقىلى ماڭا كۆپ پايدا بولدى، يەنى كۆزۈم بىلەن كۆرۈدۈم: بېشىنى تولىمۇ كۆتۈرۈپ، تەكاپپۇرلۇق قىلغۇچىلارنىڭ نەچچىسى خورلۇقتا قالغانلىقىنى، – دەپ.

Amerikalı məşhur alim Benjamin Franklin on səkkiz yaşında olarkən Madera adlı bir şəhərdə yaşlı bir kişinin evində qonaq olmuşdu. Ayrılarkən ev sahibi olan qoca onu qapıya qədər ötürmüşdü. Franklin bu vaxt onunla söhbət edir və qarşısında nə olduğunu fərq etmirdi. Qapıya yaxınlaşanda yaşlı adam uca səslə: — Əyil, əyil! — demişdi. Lakin sözünü tamamlamamış Franklin alçaq qapı eşiyinə başını vurmuşdu. Yaşlı adam gülərək belə demişdi: — Bu kiçik narahatlıq sənə gələcək üçün bir nəsihət olsun. Unutma, sən cavansan, həyat hələ qabağındadır… Əgər başını həddindən artıq yuxarı tutmaz, bir az əyilsən, çox zərbələrdən qurtula bilərsən. Franklin bu sözü səksən yaşına qədər heç vaxt unutmamış və həmişə belə deyərmiş: — O qocanın nəsihəti mənə çox faydalı oldu. Öz gözlərimlə gördüm ki, təkəbbürlü və dikbaş insanlar həyatda nə qədər çətinlik çəkirlər.

Алжир жұртының патшасы Бауақас деген қол астындағы қалалардың біреуінде бір данышпан қазы бар, онан өтірік айтып ешкім құтыла алмайды, даугердің қайсысының ісінің ақ екенін айтпай табады деп есітіп, рас па екен білейінші деп, бір көпес кескінді киініп, қазыға қарай жүрді дейді. Қалаға кіре бергенде, бір аяғы жоқ ақсақтіленші қайыр сұрады. Бауақас қайыр беріп өтейін деп еді, тіленші/MS> етегінен ұстап айрылмады.

In the land of Algeria, there once ruled a king named Bauakas. Among the cities under his reign, there was one known for its exceptionally wise judge, a man from whom no liar could escape, for he always discovered the truth and judged with perfect fairness. Hearing about this, King Bauakas wondered whether such tales were true. He decided to find out for himself. Disguised as a merchant, he set out toward the city where the famous judge served. As he was about to enter the city gates, a one-legged beggar stopped him and asked for alms. Bauakas gave him some money and was about to move on, but the beggar grabbed his robe and refused to let go.

Jazoir xalqining podshosi Bavoqas degan o'z qo'l ostidagi shaharlarning birida bir donishmand qozi bor ekan, undan yolg'on gapirib hech kim qutula olmas ekan, da'vogarlarning qaysi birining ishi haq ekanini aytmasdan topib berar ekan deb eshitib, rostmi ekan bilay-chi deb, bir savdogar qiyofasida kiyinib, qoziga qarab yo'l olibdi. Shaharga kirayotganda, bir oyog'i yo'q cho'loq tilanchi sadaqa so'rabdi. Bavoqas sadaqa bermoqchi bo'lgan ekan, tilanchi etagidan ushlab qo'yib bermabdi.

Cezayir halkının padişahı Bavakas'ın, yönetimindeki şehirlerden birinde bilgili bir kadı varmış. Kimse ondan yalan söyleyerek kurtulamazmış, davacılardan hangisinin haklı olduğunu anlatmadan bilirmiş. Bunları duyan padişah doğru mu değil mi öğrenmek için bir tüccar kılığına girerek kadıya doğru yola çıkar. Şehre girerken, bir bacağı olmayan bir dilenci sadaka ister. Bavakas sadaka verir ve yoluna devam etmek ister, ancak dilenci eteğinden tutar ve bırakmaz.

ئالجىر <MS/>يۇرتىنىڭ پادىشاهى باۋاقاس دېگەن قول ئاستىدىكى شەھەرلەرنىڭ بىرىدە بىر دانىشمەن <MS/>قازى بار، ئۇنىڭدىن يالغان ئېيتىپ ھېچكىم قۇتۇلالمايدۇ، <MS/>دەۋاگەرنىڭ ئىشىنىڭ توغرى-ناتوغرىلىقىنى تەپسىلەن ئايرىپ بېرىدۇ، دەپ ئاڭلاپ، بۇراستمۇ-يالغانمۇ بىلىپ كۆرەي دەپ، سودىگەر كىيىمىنى كىيىپ، شۇ قازىغا قاراپ يولغا چىقىپتۇ. شەھەرگە كىرىشىدە، بىر پۇتى يوق ئاقساق تىلەمچى <FR/>ھەدىيە سوراپتۇ. باۋاقاس ئۇنىڭغا سەدىقە بېرىپ ئۆتمەكچى بولغان ئىدى، <MS/>تىلەمچى ئۇنىڭ ئېتىگىدىن تۇتۇپ، قويۇپ بەرمەپتۇ.

Cezayir xalqının padşahı Bavakasın idarə etdiyi şəhərlərdən birində bilikli bir qazı varmış. Heç kim ondan yalan danışaraq qurtula bilməzmiş, şikayətçilərin hansının haqlı olduğunu demədən bilirmiş. Bunları eşidən padşah doğru olub-olmadığını öyrənmək üçün tacir paltarı geyinib qazıya doğru yola çıxır. Şəhərə daxil olanda bir ayağı olmayan dilənçi sadaka istəyir. Bavakas sadaka verir və yoluna davam etmək istəyir, amma dilənçi ətəyindən tutub buraxmır.