Корпустан іздеу

Жаратушы құдірет үш әулеттен қалған үш тұяқты аман алып қалу үшін осы түйені әдейі қалдырып кеткендей. Алды жар, арты құз тығырыққа тіреліп, өмір мен өлім ашық айқасқа түскен сәтте бұл түйе балаларға алыстан сыздықтаған үміт сәулесіндей еді. «Ендігі күніміз не болар екен» – деген де, бар ауыртпалықтарын жеңілдеткен кұтқарушылары болды. Түйе жұртта қалып кетпегенде олардың тірі қалу-қалмаулары да неғайбыл еді.

It was as if the Creator had left this one camel behind just for them - three children, the last of their families. In that moment, when all hope had seemed lost, the camel stood as their only salvation, a silent guardian left behind to carry them to safety. If not for the animal, their chances of survival would have been close to none.

Yaratganning qudrati uch oiladan qolgan uchta avlodni saqlab qolish uchun bu tuyani ataylab qoldirganga o‘xshaydi. Oldinda jarlik, orqada qoya boshi berk ko‘chaga kirib qolib, hayot va o‘lim ochiq kurashayotgan bir paytda bu tuya bolalarga uzoqdan kelayotgan umid nuriga o‘xshardi. "Endigi kunimiz nima bo‘larkin," deb o‘ylagan, barcha og‘irini yengil qilgan qutqaruvchilari bo‘ldi. Agar tuyalar yaylovda qolib ketmaganida, ularning tirik qolishi ham dargumon edi.

Yaradan, üç ailenin kalan üç ayağını korumak için bu deveyi özellikle sağ bırakmış gibiydi. Önü uçurum, arkası dağ, hayat ve ölümün ortasında sıkışıp kaldıkları zamanda, bu deve çocuklar için uzaktan parıldayan bir umut ışığı gibiydi. "Bundan sonra ne olacak?" dediklerinde ise, tüm ağırlıklarını hafifleten kurtarıcılarıydı. Deve yanlarında kalmasaydı, hayatta kalıp kalmayacakları da belirsizdi.

<MS/>ياراتقۇچى قۇدىرەت ئۈچ ئەجداتتىن قالغان ئۈچ تۇياقنى ئامان ئېلىپ قېلىش ئۈشۈن مۇشۇ <MS/>تۆگىنى ئەتتەي قالدۇرۇپ كەتكەندەك. ئالدى يار، كەينى قىيا <FR/>توسالغۇلۇققا تىرىلىپ، ئۆمۈر بىلەن ئۆلۈم ئوچۇق كۈرەشكە چۈشكەن پەتتە بۇ <MS/>تۆگە بالىلارغا يىراقتىن سىزىلغان ئۈمۈت شولىسىدەك ئىدى. «كېيىنكى كۈنىمىز نېمە بولار ئىكەن» – دېگەندە، بار ئېغىرچىلىقلارنى يېنىكلەتكەن قۇتۇلدىغۇچىلار بولدى. <MS/>تۆگە يۇرتتا قالمىغاندا ئۇلارنىڭ تىرىك قېلىپ-قالمىشىمۇ <MS/>نەمەلۇم ئىدى.

Yaradan, sanki üç ailədən geriyə qalan bu üç uşağı qorumaq üçün həmin dəvəni sağ saxlamışdı. Qarşıda uçurum, arxada dağ, həyatla ölüm arasında sıxılıb qaldıqları bir anda bu dəvə, uşaqlar üçün uzaqdan parlayan bir ümid işığı kimi idi. “İndi nə olacaq?” dedikləri zaman, bütün ağırlıqlarını yüngülləşdirən qurtarıcıları idi. Əgər dəvə onların yanında qalmasaydı, yaşayıb-yaşamayacaqları belə şübhə altında qalardı.

Үш бала ұзақ сапарлы беймәлім өмірге белдерін бекем буғанмен де, төрт күн пана болған үңгірдің жанына дейін келді де, ары қарай қайда жол тартарларын білмей мүдіріп қалды. Елге кері қайту – өлімге өздерін байлап бергенмен бірдей. Лхасаға бет алса, мына тіршілік белгісі жоқ мұз кұрсауындағы қия-құздарды жарып өту керек. Оған дейін қанша уақыт жол жүрерлері де, жол-жөнекей қандай қиыншылықтарға тап боларлары да беймәлімтін.

Though the boys were determined to move forward into an unknown future, they found themselves returning one last time to the cave that had sheltered them for four days. Then they stopped. They didn’t know which direction to go next. Returning home was the same as walking into death. If they went toward Lhasa, they would have to cross snow-covered cliffs and icy ridges, with no guarantee of food, shelter, or safety. How long it would take - no one could say. What dangers lay ahead - they couldn’t imagine.

Uchala bola uzoq safarga, noma’lum hayotga qat’iy bel bog‘lagan bo‘lsalar-da, to‘rt kunlik boshpana bo‘lgan g‘orga yaqinlashdilar va qayerga yo‘l olishni bilmay ikkilanib qoldilar. Vatanga qaytish o‘zlarini o‘limga mahkum qilish bilan barobar. Agar u Lhasa tomon yo‘l olsa, bu hayot belgilari bo‘lmagan muz bo‘shlig‘idagi qoyalarni kesib o‘tishi kerak. Ungacha qancha vaqt yo‘l yurishlari va yo‘lda qanday qiyinchiliklarga duch kelishlari noma’lum edi.

Üç çocuk, uzun bir yolculuğa, bilinmeyen bir hayata sımsıkı sarılsalar da, dört gün sığınak olan mağaranın yanına geldiler ve artık nereye gideceklerini bilemeyerek tökezlediler. Kendi ülkelerine geri dönmek, kendi kendilerini ölüme götürmekti. Lhasa'ya yönelirlerse, bu yaşam belirtisi olmayan buz kuşatmasındaki kayalıkları aşmaları gerekecekti. Ne kadar süre yolculuk etmeleri gerektiği ve yolculuk boyunca hangi zorluklarla karşılaşacakları da belirsizdi.

ئۈچ بالا ئۇزاق سەپەرلىك نامەلۇم ئۆمۈرگە <FR/>بەللىرىنى مەككەم باغلىغان بىلەن، تۆرت كۈن پانا بولغان ئۆڭكۈرنىڭ يېنىغىچە كەلدىدە، نېرى قاراپ قەيەرگە يول ماڭىدىغانلىقىنى بىلمەي <MS/>تەنتىلەپ قالدى. ئەلگە كەينىگە قايتىش – ئۆلۈمگە ئۆزلىرىنى باغلاپ بەرگەن بىلەن بىردەك. لخاساغا قاراپ ماڭسا، مونۇ تىرىكچىلىك بەلگۈسى يوق مۇز قوينىدىكى قىيا-يارىتاشلارنى يېرىپ ئۆتۈش كېرەك. ئۇنىڭغىچە قانچە ۋاقىت يول يۈرىدىغانلىقىنى، يول ئۈستىدە قانداق قىيىنچىلىقلارغا ئۇچرىشىدىغانلىقىمۇ <MS/>نامەلۇم.

Üç uşaq, uzun bir səfərə, naməlum bir həyata sıx bağlansalar da, dörd gün sığınacaq olduqları mağaranın yanına çatdılar və artıq haraya gedəcəklərini bilməyərək dayandılar. Öz vətənlərinə qayıtmaq – özlərini ölümə aparmaq demək idi. Lhasaya yönəlsələr, bu həyat əlaməti olmayan buzla örtülmüş qayalıqları keçmək məcburiyyətində qalacaqdılar. Yolun nə qədər davam edəcəyi və bu müddətdə hansı çətinliklərlə qarşılaşacaqları da məlum deyildi.

Екеуі «не істейміз» – дегендей, Абдулсаттарға сұраулы жүзбен қарады. Бастарына осы іс түскелі топты басқарып үйреніп қалған Абдулсаттар сонда іркілместен ересектерше сөз бастады.

The two younger boys turned their eyes to Abdulsattar, like asking “what do we do now” Abdulsattar, already used to being the one to make decisions since their troubles began, didn’t hesitate. He spoke like an adult:

Ikkalasi «nima qilamiz?» degandek, Abdulsattorga savol nazari bilan qarashdi. Boshlariga bu ish tushgandan beri guruhni boshqarishga o‘rganib qolgan Abdulsattor hech ikkilanmay kattalardek gap boshladi.

İkisi, "Ne yapmalıyız?" der gibi, Abdulsattar'a soru dolu gözlerle baktılar. Bu olayların başından beri grubu yönetmeyi öğrenmiş olan Abdulsattar, o anda tereddüt etmeden yetişkin gibi konuşmaya başladı.

ئىككىسى «نېمە قىلىمىز» – دېگەندەك، ئابدۇلساتتارغا سوئاللىق يۈزى بىلەن قارىدى. باشلىرىغا مۇشۇ ئىش چۈشكەندىن توپنى باشقۇرۇپ ئۈگىنىپ قالغان ئابدۇلساتتار شۇندا ئىشەنچلىك بىلەن چوڭلارچە <FR/>سۆز باشلىدى.

İkisi, “İndi nə edək?” deyirmiş kimi Abdulsəttara sual dolu gözlərlə baxdılar. Bu hadisələrin başlanğıcından bəri qrupun liderliyini öyrənmiş Abdulsəttar, o anda tərəddüd etmədən böyüklər kimi danışmağa başladı:

– Бір күншілік жерге дейін қарақшы Жолбарыстың ізімен жүреміз. Одан кейін төте жол тауып Лхасаға Жолбарыстан бұрын жеткеніміз жөн. Елге қайтамыз деп бізді алдап, өздерінін оңтүстікке бет түзегендерін кеше көргенмін. Олар бұрын жетсе, Лхасадан да бізге пана жоқ. Лхасаға жетіп, Далай Ламамен жүздескенше жол-жөнекей кезіккен ешбір жанға жөнімізді айтпаймыз. Күніне бір-бір құрттан ғана сорып, азық етеміз. Өйткені, қанша күн жол жүреріміз белгісіз. Лхасаға аман-есен жетсек, ары қарай тағдырымыз айқындалады. Осыларға келісесіңдер ме? – деп Абдулсаттар артына бұрылды.

-We’ll follow Zholbaris’ trail for one day. After that, we’ll break away and find a shortcut to Lhasa. I saw them heading south - they lied when they said they’d go back home. If they reach Lhasa before us, we won’t be safe there either. We must get to Lhasa first and speak directly to the Dalai Lama. Until then, we won’t tell anyone who we are. Every day, we’ll take only one piece of cheese each. We don’t know how long the journey will be. If we make it to Lhasa safely, our future will be clearer. Do you agree? He turned to look at them.

- Bir kunlik yo‘lga qaroqchi Yo‘lbarsning izidan boramiz. Keyin to‘g‘ri yo‘lni topib, Lhasaga Yo‘lbarsdan oldin yetib borishimiz kerak. Kecha ular bizni aldab, vatanga qaytish uchun janubga yo‘l olishganini ko‘rdim. Agar ular oldinroq yetib kelishsa, Lhasadan ham panoh topolmaymiz. Lhasaga yetib, Dalay Lama bilan uchrashgunimizcha yo‘lda uchragan hech kimga gapirmaymiz. Kuniga atigi bir dona qurt so‘rib, ovqatlanamiz. Chunki qancha kun yo‘l yurishimiz noma’lum. Lhasaga eson-omon yetib olsak, keyingi taqdirimiz hal bo‘ladi. Shularga rozimisizlar? - dedi Abdulsattor orqasiga o‘girilib.

Bir günlük yere kadar haydut Jolbarıs'ın izinden gideceğiz. Ondan sonra kısa bir yol bulup Lhasa'ya Jolbarıs'dan önce varmamız gerekiyor. Dün, yurda geri döneceğiz deyip bizi kandırıp kendilerinin ise Güneye gittiklerini gördüm. Onlar önce varırlarsa, Lhasa'dan da bize sığınak kalmaz. Lhasa'ya varıp Dalai Lama ile görüşene kadar, yolda karşılaştığımız kimseye durumumuzu anlatmayacağız. Günde sadece bir kurt emerek besleneceğiz. Çünkü yolun kaç gün süreceği belli değil. Lhasa'ya sağ salim varırsak, kaderimiz belirlenir. -“Bu dediklerime katılıyor musunuz?” – dedi Abdulsattar, arkasına dönerek.

– بىر كۈندەك يەرگىچە قاراقچى جولبارىسنىڭ ئىزى بىلەن يۈرىمىز. ئۇنىڭدىن كېيىن قىسقا يول تېپىپ لخاسىغا جولبارىستان بۇرۇن يەتكىنىمىز دۇرۇس. ئەلگە قايتىمىز دەپ بىزنى ئالداپ، ئۆزلىرى جەنۇبقا <FR/>قاراپ كەتكىنىنى تۈنۈگۈن كۆرگەندىم. ئۇلار بۇرۇن يەتسە، لخاسىدىنمۇ بىزگە پانا يوق. لخاسىغا يېتىپ، دالاي لاما بىلەن ئۇچراشقىچە يول ئۈستىدە ئۇچراشقان ھېچ بىر جانغا ئىسمىمىزنى ئېيتمايمىز. كۈندە بىر-بىر قۇرۇتتىنلا شوراپ، ئوزۇقلىنىمىز. بولمىسا، قانچە كۈن يول يۈرىدىغانلىقىمىز بەلگۈسىز. لخاسىغا <FR/>ئامان-ېسەن يەتسەك، نېرى قاراپ تەغدىرىمىز ئېنىقلىنىدۇ. مۇشۇلارغا كېلىشەمسىلەر؟ – دەپ ئابدۇلساتتار كەينىگە بۇرۇلدى.

– Bir günlük məsafəyə qədər quldur Colbarısın izindən gedəcəyik. Ondan sonra qısa bir yol tapıb Lhasaya onlardan əvvəl çatmalıyıq. Dünən bizi aldadıb yurda qayıdırıq deyib, əslində isə cənuba getdiklərini gördüm. Onlar əvvəl çatsalar, Lhasada bizə sığınacaq qalmaz. Lhasaya çatıb Dalai Lama ilə görüşənədək, yolda qarşılaşdığımız heç kimə vəziyyətimizi anlatmayacağıq. Gündə sadəcə bir qurutla qidalanacağıq. Çünki yolun neçə gün çəkəcəyi məlum deyil. Əgər Lhasaya salamat çatsaq, taleyimiz orada müəyyənləşər. “Dediklərimlə razısınızmı?” – deyə Abdulsəttar arxaya dönərək soruşdu.

Екеуі үнсіз бастарын изеді.

The two boys nodded silently.

Ikkalasi jimgina boshlari bilan ishora qilishdi.

İkisi sessizce başlarını salladılar.

ئىككىسى ئۈنسىز <FR/>باشلىرىنى ئەگەشتى.

İkisi səssizcə başlarını tərpətdilər.

Сол-ақ екен Абдулсаттар «шу» деп түйені тақымдап, қарақшы Жолбарыстың кешегі ізімен жол тартып жүре берді.

As soon as Abdulsattar gently nudged the camel and called “choo”, it began to move, following the fading tracks of the outlaw Zholbarys.

Shu zahoti Abdulsattor «shu» deb tuyani boshqardi-da, qaroqchi Yo‘lbarsning kechagi izi bo‘ylab yo‘lga tushdi.

Hemen ardından Abdulsattar, "Şuu" diyerek deveye bindi ve haydut Jolbarıs'ın dün bıraktığı izlerden yola koyuldu.

شۇنداق قىلىپ ئىكەن ئابدۇلساتتار «چۇ» دەپ <MS/>تۆگىنى قامچىلاپ، قاراقچى جولبارىسنىڭ تۈنۈگۈنكى ئىزى بىلەن <FR/>يول بېسىپ يۈرىۋەردى.

Ardınca Abdulsəttar “Şuu” deyərək dəvəyə mindi və quldur Colbarısın dünən buraxdığı izlərdən yola çıxdı.

Тұтас ақ шүберек жамылғандай жер бетінде жұқа ғана қар жатыр. Қар бетінде Жолбарыс пен оның қандықол қарақшыларының іздері ғана көрінеді. Олардан өзге бұл әлемде тірі жан атаулы қалмағандай, не ұшқан құс көрінбейді, не жүгірген аң іздері білінбейді. Бейне бүкіл тіршілік атаулы тыныс алуын бір сәт тоқтатып, үш баланы сынапбағу үшін қатып қалғандай. Өрт шалып, шала жанған киіздерді қағып-сілкіп, астарына тоқым, үстеріне жамылғы болу үшін жинап алған еді. Алайда олар да мына қара суықта пана болар емес. Түйе үстіндегі қимылсыз денелері тоңазып, бір-біріне одан бетер бұйыға түсті. Қас қылғандай түс қайта қар жауа бастады да, көп ұзамай жалғыз жолбасшы боларлық қарақшылардың іздерін де ізім-ғайым өшірді.

A thin layer of snow lay across the land, like a blanket of white cloth. Only one set of tracks marked the ground - those of Jolbaris and his cruel men. It was as if no other living being remained in the world. No birds flew. No animals ran. All of nature seemed to have stopped breathing, holding its silence just to watch these three children. They had gathered scraps of scorched felt from the ruined village - hoping to use them as saddle blankets or something to cover themselves - but even that couldn’t keep the bitter cold away. The children grew quieter, huddling closer together atop the camel, their bodies stiff from the freezing air. Then, as if to challenge their strength, snow began to fall again. It quickly covered the only path they could follow - the bandits’ trail.

Yer yuzida xuddi butun oq mato bilan qoplangandek yupqa qor yotibdi. Qor ustida faqat Yo‘lbars va uning qonxo‘r qaroqchilarining izlari ko‘rinadi. Go‘yo bu dunyoda ulardan boshqa tirik jon qolmagandek, na uchayotgan qushlar, na yugurgan hayvon izlari ko‘rinadi. Go‘yo barcha tirik mavjudotlar nafas olishni to‘xtatib, uchta bolani sinab ko‘rish uchun qotib qolgandek. Yong‘in natijasida chala yongan kigizlarni qoqib-silkitib, astarlariga to‘qima va ustlariga yopinchiq qilish uchun yig‘ib qo‘yishgan edi. Biroq ular ham bu sovuqda boshpana topolmaydilar. Tuya ustidagi harakatsiz tanalar muzlab, bir-biriga yanada yaqinlashdi. Peshindan keyin qor yog‘a boshladi va tez orada qaroqchilarning yagona yo‘lboshchisi bo‘lgan izlarini butunlay yo‘q qildi.

Tüm topraklar üzerinde beyaz bir bez örtmüş gibi ince bir kar vardı. Kar üzerinde sadece Jolbarıs'ın ve kanlı askerinin izleri görünüyordu. Onlardan başka, bu dünyada yaşayan tek bir canlı kalmamış gibi, ne uçan bir kuş görünüyordu, ne de koşan bir hayvanın izleri... Sanki üç çocuğu sınamak için tüm canlılar bir an nefes almayı kesmiş, donmuş gibiydi. Çocuklar yangında tamamen yanmamış keçeleri çırpıp, altlarına oturak, üzerlerine örtü yapmak için toplamışlardı. Ancak, bu soğukta da bir sığınak olabilecek gibi durmuyor. Devenin üzerindeki hareketsiz bedenleri donmuş, birbirlerine daha da sokulmuşlardı. Tam o sırada, kar yeniden yağmaya başladı ve çok geçmeden tek rehber olan haydutların izlerini de tamamen sildi

تۇتاش ئاق پارچە رەخت يېپىلغاندەك يەر بېتىدە ئىنچىككىنە قار ياتىدۇ. قار بېتىدە جولبارىس بىلەن ئۇنىڭ قانلىق قول قاراقچىلىرىنىڭ ئىزلىرىلا كۆرۈنىدۇ. ئۇلاردىن باشقا بۇ ئەلەمدە تىرىك جانلىق قالمىغاندەك، يە ئۇچقان قۇش كۆرۈنمەيدۇ، يە يۈگەرگەن ھايۋان ئىزلىرى بىلىنمەيدۇ. تەسۋىر پۈتكۈل تىرىكچىلىك بارلىقى تىنىچ ئېلىشقا بىر پەيت توختىتىپ، ئۈچ بالىنى سىناپ بېقىش ئۈچۈن قېتىپ قالغاندەك. ئوت ئېلىپ، چالا كۆيگەن <MS/>كىگىزلەرنى قېقىپ-سىلكىپ، ئاستىغا توقۇم، ئۈستىگە يېپىنچە بولۇش ئۈشۈن يىغىپ ئالغان ئىدى. ئەتراپمۇ ئۇلارغا مونۇ قارا سوغدا پانا بولار ئەمەس. <MS/>تۆگە ئۈستىدىكى ھەرىكەتسىز تەنلىرى مۇزلاپ، بىر-بىرىگە ئۇنىڭدىن بېتەر ئاستۇ ھەرىكەتكە چۈشتى. قەست قىلغاندەك تۈس قايتىدىن قار يېغىشقا باشلىدىدە، كۆپ ئۆتمەي يالغۇز يولباشچى بولۇۋاتقان قاراقچىلارنىڭ ئىزلىرىنىمۇ <FR/>يوقىتىپ ئۆچەردى.

Bütün torpaqlar sanki üstündən ağ bir parça çəkilmiş kimi nazik qarla örtülmüşdü. Qarın üstündə yalnız Colbarıs və onun qanlı əsgərlərinin izləri görünürdü. Ondan başqa, bu dünyada sanki heç bir canlı qalmamışdı – nə bir uçan quş, nə də qaçan bir heyvanın izi vardı... Elə bil, bu üç uşağı sınağa çəkmək üçün bütün canlılar bir anda nəfəsini tutub donmuşdu. Uşaqlar yanğından tam yanmamış keçələri silkələyib altlarına oturacaq, üstlərinə örtük etmək üçün toplamışdılar. Amma bu soyuqda onların sığınacaq olacağına bənzəmirdi. Dəvənin üstündə hərəkətsiz oturan bədənləri donmuş, bir-birlərinə daha da sıx bürünmüşdülər. Elə bu vaxt, yenidən qar yağmağa başladı və çox keçmədən yeganə bələdçi olan quldur izlərini tamamilə örtdü.

– Паналайтын бір жер таппасақ болар емес, – деді Абдулсаттар одан әрі жүрудің пайдасыз екенін түсіндіріп, – мына түрімізбен адасамыз.

We need to find shelter, or we’ll lose our way, - Abdulsattar finally said, realizing they couldn’t go on like this.

- Boshpana topmasak bo‘lmaydi, - dedi Abdulsattor, bundan buyog‘iga yurish befoyda ekanini tushuntirib, - bu ahvolimizda adashib qolamiz.

– Sığınacak bir yer bulmazsak olmaz,- dedi Abdulsattar, daha fazla yürümenin faydasız olduğunu anlayarak, – Bu halimizle kayboluruz.

– پانالىق بىر يەر تاپمىساق بولار ئەمەس، – دېدى ئابدۇلساتتار ئۇنىڭدىن نېرى يۈرۈشنىڭ پايدىسى يوق ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ، – مونۇ تۈرىمىز بىلەن ئادىشىمىز.

Bir sığınacaq tapmasaq, bu iş belə getməz, – dedi Abdulsəttar, artıq irəliləməyin mənasız olduğunu anlayaraq. – Bu halımızla itib-batacağıq.

Екі бала күйелеш киізден бастарын қылтитып жан-жақтарына мән беріп қарай бастады.

The other two began to scan the landscape, brushing snow from their eyelashes, looking around through the swirling white.

Ikkala bola qurum bosgan kigizdan boshlarini chiqarib, atrofga diqqat bilan qaray boshladilar.

İki çocuk, keçeden başlarını çıkartarak etraflarına dikkatlice bakmaya başladılar.

ئىككى بالا <MS/>كۈيدە پاسكىنلاشقان كىگىزدىن<MS/> بېشىنى سەل كۆتىرىپ يان-ياقلىرىغا دىققەت قىلىپ قاراشقا باشلىدى.

İki uşaq keçənin altından başlarını çıxarıb ətrafa diqqətlə baxmağa başladılar.

– Әне бір жартасқа жақындап көрсек қайтеді? – деді Абдулхадім сол жақ қанаттағы бір шатқалды иегімен нұсқап.

What about that cliff over there? - Abdulkhadim pointed with his chin toward a nearby gorge.

- Anavi qoyaga yaqinlashib ko‘rsak-chi? - dedi Abdulxodim chap tomondagi jarlikni iyagi bilan ko‘rsatib.

– Şu kayalığa yaklaşmayı denesek nasıl olur?- dedi Abdulhadim, sol taraftaki bir vadiyi çenesiyle işaret ederek.

– ئەينە بىر يارتاشقا يېقىنلاپ كۆرسەك قانداق بولىدۇ؟ – دېدى ئابدۇلخادىم شۇ تەرەپتىكى بىر چاتقالنى ئىڭىكى بىلەن كۆرسىتىپ.

O qayalığa yaxınlaşsaq necə olar? – deyə Abdulxədim, sol tərəfdəki vadini çənəsi ilə işarə edərək təklif etdi.

Шатқалдың жанына келген соң түйені шөгеріп, үшеуі жерге түсті. Қарысқан аяқтарын, құрысқан денелерін жазып, түйенің бұйдасын Тоқтағанға ұстатты да, екеуі тастарды қиялап жоғары көтерілді.

They approached it slowly, carefully guiding the camel down. When they reached the cliff, they got off the camel, stretched their stiff legs and backs, and handed the reins to Toktagan. Abdulsattar and Abdulkhadim began to climb the rocky slope, scanning for any kind of shelter.

Jarlik yaqiniga kelgach, uchovlon tuyani cho‘ktirib, yerga tushishdi. Qotib qolgan oyoqlarini, qotib qolgan tanalarini yozib, tuya jilovini To‘xtagan qo‘liga tutqazdi va ikkalasi toshlar bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilishdi.

Vadiye varınca deveyi çökerip üçü de yere indiler. Kasılmış bacaklarını, gerilmiş vücutlarını açıp devenin ipini Toktağan'a verdiler, ikisi taşların kenarıyla yukarı tırmandılar.

چاتقالنىڭ يېنىغا كەلگەندىن كېيىن <MS/>تۆگىنى تۆۋەنگە باسۇرۇپ، ئۈچى يەرگە چۈشتى. ئالماشقان ئاياقلىرىنى، قېتىپ قالغان بەدەنلىرىنى تۈزەپ، تۆگىنىڭ يېگەنىنى توقتاغانغا تۇتقازدىدە، ئىككىسى تاشلارنى ئارىلاپ يۇقۇرى كۆتىرىلدى.

Vadinin dibinə çatanda dəvəni çöktürdülər, üçü də yerə endi. Donmuş ayaqlarını, gərilmiş bədənlərini açdılar, dəvəninipini Toqtağan a verdilər, ikisi daşların yanından yuxarı dırmaşmağa başladı.

– Ананы қара, – деді Абдулхадім көп ұзамай-ақ, аузы аңырайған бір үңгірге көзі түсіп, – бұл жерге тіпті түйеміз де сыйып кететін сияқты.

-Look! - Abdulkhadim called suddenly, pointing. - A cave! And it’s big enough for the camel too!

- Anavini qarang, - dedi Abdulxodim ko‘p o‘tmay og‘zi lang ochiq g‘orga ko‘zi tushib, - bu yerga tuyamiz ham sig‘adiganga o‘xshaydi.

Şuna bak,- dedi Abdulhadim çok geçmeden, ağzı açık kalmış bir mağaraya gözü takılarak. Buraya sanki devemiz de sığabilir.

– ئەۋۇنى قارا، – دېدى ئابدۇلخادىم كۆپ ئۆتمەيلا، ئېغىزى كەڭ بىر ئۆڭكۈرگە كۆزى چۈشۈپ، – بۇ يەرگە ھەتتا <MS/>تۆگىمىزما پېتىپ كېتىدىغان ئوخشايدۇ.

Bura bax, – dedi Abdulxədim, çox keçmədən, gözü ağzı açıq bir mağaraya sataşaraq

– Тыныш, ақырын, – Абдулсаттар сақтықпен дауысын баса сөйледі, – қашқан-пысқан біреулер болмасын, байқап көрейік.

-Quiet, - Abdulsattar warned, lowering his voice. -Someone could be hiding inside. Let’s be careful.

- Sekinroq, sekinroq, - ehtiyotkorlik bilan ovozini pasaytirib gapirdi Abdulsattor, - qochib ketayotganlar bo‘lmasin, sinab ko‘raylik.

– Sessiz, yavaş, – Abdulsattar ihtiyatla sesini alçalttı, – içerisinde biri olmasın, önce bakalım. İkisi ayaklarını sayarak bastı, ürkekçe mağaraya girdiler.

– تىنىچ، ئاستۇ، – ئابدۇلساتتار ساقلىق بىلەن ئاۋازىنى بېسىپ سۆزلەيدۇ، – قاچقان-چاپقان بىرلىرى بولمىسۇن، بايقاپ كۆرەيلى.

Elə bil, dəvəmizdə bu mağaraya sığa bilər!

Екеуі аяқтарын санап басып, үрейлене үңгірге енді. Таяқ тастам жерде сөнген оттың орны, оның айналасын қоршай бірнеше адам отырған тастар көрінді. Абдулсаттар күлін ұстап көріп, алдақашанғы жанған от орны екенін байқады. Даңғарадай үңгір ары қарай да далиып жатыр екен. Ұзаған сайын қоюланған қараңғылыққа екеуінің жүрегі дауаламай, сүріне-қабына далаға атып шықты. Тоқтаған мен түйесін де үңгірге кіргізіп алып, үш мұңлықхан сарайына келгендей жадырап қалды. Тоқтаған келе сала үңгіршілік алакеуімде аяғымен әр жерді тепкілеп, түртінектеп жүріп алды.

Step by step, they crept into the mouth of the cave, their hearts pounding. A little further in, they saw the remains of a fire surrounded by flat stones - seats, maybe. Abdulsattar touched the ashes. Cold. This fire had gone out long ago. The cave stretched on, deeper and darker, but their courage didn’t reach that far. They lstumbled back into the open. They led the camel and Toktagan inside, and for the first time in days, the three boys smiled - it felt like entering a palace. Toktagan immediately started tapping the floor with his feet, gently kicking and feeling around.

Ikkalasi oyoqlarini sanab bosib, qo‘rquv bilan g‘orga kirishdi. Bir tayoq masofada o‘chgan olovning o‘rni va uning atrofida bir nechta odamlar o‘tirgan toshlar ko‘rindi. Abdulsattor kulini ushlab ko‘rdi va bu uzoq vaqtdan beri yonib turgan olov o‘rni ekanligini payqadi. Katta g‘or yana kengayib borardi. Uzoqlashgan sari quyuqlashib borayotgan qorong‘ilikka ikkovining ham yuragi dov bermay, qoqilib-suqilib tashqariga otilishdi. To‘xtagan va tuyani g‘orga olib kirib, uchta g‘amgin xon saroyiga kelgandek xursand bo‘ldi. To‘xtagan zahoti g‘or qorong‘isida oyoqlari bilan u yer-bu yerni tepib, yurib ketdi.

Bir adım ötede, sönmüş ateşin yeri vardı. Etrafını sararak birkaç insanın oturduğu taşlar duruyordu. Abdulsattar külü alıp baktı, söneli biraz geçen ateşin yeri olduğunu anladı. Kocaman mağara daha da genişliyordu. Uzadıkça koyulaşan karanlığa ikisinin kalbi dayanamadı, sürüne-sövüne dışarı fırladılar. Toktağan'ı ve deveyi mağaraya getirip üçü bir saraya gelmiş gibi sevindiler. Toktağan gelir gelmez, mağara karanlığında ayaklarıyla her yeri tekmeleyerek gezinip durdu.

ئىككىسى ئاياقلىرىنى ئاستا بېسىپ، قورقۇپ ئۆڭكۈرگە ماڭدى. تاياق تاشلىغۇدەك يەردە ئۆچكەن ئوتنىڭ ئورنى، ئۇنىڭ ئەتراپىنى قورشاپ بىر نەچچە ئادەم ئولتۇرغان تاشلار كۆرۈندى. ئابدۇلساتتار كۈلىنى تۇتۇپ كۆرۈپ، ئالىقاچانقى يانغان ئوت ئورنى ئىكەنلىكىنى بايقىدى. ئىنتايىن چوڭ ئۆڭكۈر نېرى قاراپمۇ سوزۇلۇپ ياتقان ئىكەن. ئۇزارغانسىرى قويۇقلانغان قاراڭغۇلۇققا ئىككىلىسىنىڭ <FR/>يۈرىكى داۋا قىلماي، <FR/>پۇتلۇشۇپ-يىقىلىپ تالاغا ئېتىپ چىقتى. توقتاغان بىلەن تۆگىسىنىمۇ ئۆڭكۈرگە كىرگىزىپ ئېلىپ، <MS/>ئۈچ مۇڭلۇق<FR/> <MS/>خان سارايىغا كەلگەندەك كۆڭلى ئېچىلىپ قالدى. توقتاغان كەلگەن بويى ئۆڭكۈرنىڭ قاراڭغۇسىنى پۇتى بىلەن ھەممە يېرىنى تېپىپ، قوزغىلىپ يۈردى.

İkisi də ayaqlarını sayaraq basıb, ehtiyatla mağaraya girdilər. Bir neçə addım içəridə sönmüş tonqalın yeri vardı. Ətrafında isə bir neçə adamın oturmuş olduğu daşlar dururdu. Abdulsəttar külü götürüb baxdı və odun təzə sönmüş olduğunu anladı. Böyük mağara içəri doğru daha da genişlənirdi. Daxilə uzandıqca qaranlıq dərinləşirdi. Qəlbləri bu qaranlığa tab gətirmədi və sürünərək, qorxa-qorxa çölə çıxdılar. Toqtağan və dəvəni də içəri gətirdilər, sanki bir saraya gəlmiş kimi sevinirdilər. Toqtağan içəri girər-girməz ayaqları ilə mağaranın hər yerini gəzərək təpiklədi.

– Не істемек ойың бар? – деп сұрады Абдулсаттар.

-What are you doing? - Abdulsattar asked.

- Nima qilmoqchisan? - deb so‘radi Abdussattor.

Ne yapmaya niyetlisin?- diye sordu Abdulsattar.

– نېمە قىلىدىغان ئويۇڭ بار؟ – دەپ سورىدى ئابدۇلساتتار.

Nə edirsən? – deyə soruşdu Abdulsəttar.

– Шақпақ тас іздеп жүрмін. От жаға алсақ, аздап жылынар едік. Кім де болса мына жерді ұзақ паналаған екен. Қурай, томар отынды да біраз жинап қойыпты. Демек, от тұтандыратын да бірдеңе болуы керек.

-Looking for flint. If we can start a fire, we’ll get a little warmer. Someone stayed here a long time. They even left a pile of firewood. That means the flint must be here too.

- Men chaqmoq tosh izlayapman. Agar biz olov yoqa olsak, ozgina isinardik. Kimdir bu yerda uzoq vaqt yashiringan. Quruq o‘tlar va yog‘ochlar ham ancha to‘plangan. Demak, olov yoqadigan narsa ham bo‘lishi kerak.

Çakmaktaşı arıyorum. Ateş yakarsak, biraz ısınabilirdik. Birileri buraya uzun süre sığınmış olmalı. Bir miktar kurumuş dallarla odun toplamışlar. Demek ki ateş yakacak birşeyler olması gerek.

– <MS/>چاقماق تاش ئىزدەپ يۈرىمەن. ئوت يېقىپ ئالساق، بىر ئاز ئىسىنار ئىدۇق. كىمدۇ بولسا مونۇ يەرنى ئۇزاق پانالىغان ئىكەن. <MS/>قوراي، تومۇر ئوتۇننىما بىر ئاز يىغىپ قويۇپتۇ. دېمەك، <MS/>ئوت تۇتاشتۇرىدىغانمۇ بىر نەرسە بولۇشى كېرەك.

Çaxmaq daşı axtarıram. Əgər od yandırsaydıq, bir az isinərdik. Burada kimlərsə bir müddət sığınıb qalmalı olub. Az da olsa qurumuş budaqlardan, odunlardan toplayıblar. Deməli, od qalamaq üçün nəsə olmalıdır.

– Іздегенің мынау емес пе? – деп Абдулхадім өз аяғының жанында жатқан бір-екі тасты аяғымен түртіп, иегімен нұсқады.

-Is this what you’re looking for? - Abdulkhadim nudged a couple of stones near his foot.

- Qidirganing shu emasmi? - dedi Abdulxodim oyog‘i ostida yotgan bir-ikki toshni oyog‘i bilan turtib, iyagi bilan ko‘rsatdi.

Aradığın bu değil mi? diye Abdulhadim kendi ayağının yanında duran iki tane taşı çenesiyle işaret ederek ayağıyla dürttü.

– ئىزدىگىنىڭ مونۇ ئەمەسما؟ – دەپ ئابدۇلخادىم ئۆز ئاياغىنىڭ يېنىدا ياتقان بىر-ىككى تاشنى ئاياق بىلەن شىلتىپ، ئىڭىكى بىلەن كۆرسەتتى.

Axtardığın bu deyil? – deyə Abdulxədim, ayağının yanında duran iki daşı çənəsi ilə işarə edərək ayağı ilə itələdi.

– Иә, осындай тас. Осы болуы мүмкін.

-Yes! That’s the kind!

- Ha, shunday tosh. Bu bo‘lishi mumkin.

Evet, böyle bir taştı. Bu olabilir.

– ھە، مۇشۇنداق تاش. مۇشۇ بولۇشى مۇمكىن.

Bəli, bax bu daşdır. Elə bu ola bilər.

Тоқтаған от орнының күлін ысырып, бір уыс шырпыны үйді де, түбіне тақап қол басындай екі тасты бір-біріне ұрғыштай бастады. Қанша ұрғыштаса да кішкене ұшқын шашыратқаны болмаса, от тұтандыра алар емес.

Toktagan brushed away the ashes and set up a small pile of dry twigs. Then, gripping two stones in his hands, he began to strike them together. Sparks flew, but no fire.

O‘choqning kulini surib, bir hovuch gugurtni uydi-da, tagiga qo‘l boshidek keladigan ikkita toshni bir-biriga ura boshladi. Qanchalik urmasin, faqat ozgina uchqun sochadi, lekin olov yoqolmaydi.

Toktağan, ateş yerinin külünü sıyırdı, bir avuç çıra hazırlayıp, iki taşı çıranın arasına sokarak birbirine çarpmaya başladı. Ne kadar çarparsa çarpsın, ufak bir kıvılcım yaymaktan öteye gidemedi

توقتاغان ئوت ئورنىنىڭ كۈلىنى چەتكە ئېلىپ، بىر ئوچۇم قۇرۇق چۆپنى دوگىلىدىدە، تۈۋىگە تاقاپ قول بېشىدەك ئىككى تاشنى بىر-بىرىگە ئۇرۇشقا باشلىدى. قانچە ئۇرسىمۇ كىچىككىنە ئۇچقۇن چېچىرتقىنى بولمىسا، ئوت تۇتۇشار ئەمەس.

Toqtağan , tonqal yerindəki külü qırağa çəkdi, bir ovuc çıranı hazırladı və iki daşı onun arasına salaraq bir-birinə çırpmağa başladı. Nə qədər vursa da, kiçik bir qığılcım çıxarmaqdan başqa bir şeyə nail ola bilmədi.

– От жаға алмасаң да әжептәуір жылынып қалған боларсың, енді мен көрейін, – деп Абдулхадім біраз әлектенді. Одан соң шақпақ тас Абдулсаттардың қолына өтті. Үшеуі итшілеп жүріп от тұтандырды-ау әйтеуір.

-Even if you didn’t start a fire, at least you’ve warmed up, - Abdulkhadim said, taking the stones . He tried. Then Abdulsattar took his turn. At last - a flicker of flame.

- Gulxan yoqolmasang ham, ancha isinib qolgandirsan, endi men ko‘ray, - dedi Abdulxodim ancha ovora bo‘lib. Keyin chaqmoqtosh Abdulsattorning qo‘liga o‘tdi. Uchovlari itdek xor bo‘lib olov yoqdi.

– Ateş yakamasan da bayağı ısınmışsındır, şimdi ben bakayım, – dedi Abdulhadim bir süre uğraştı. Daha sonra çakmaktaşı Abdulsattar'ın eline geçti. Üçü de uğraşarak sonunda ateşi tutuşturdu.

– ئوت ياقالمىساڭمۇ <MS/>خېلى ئىسىنىپ قالغان بولارسەن، ئەمدى مەن كۆرەي، – دەپ ئابدۇلخادىم بىر ئاز ئاۋارە بولدى. ئۇنىڭدىن كېيىن <MS/>چاقماق تاش ئابدۇلساتتارنىڭ قولىغا ئۆتتى. ئۈچى <FR/>سۈرىلىپ يۈرۈپ ئوت تۇتاشتۇردى-ئەي ئەيتەۋۇر.

Od yandıra bilməsən də, yəqin isinmisən, indi mən yoxlayım, – dedi Abdulxədim, bir az çalışdı. Daha sonra çaxmaq daşı Abdulsəttarın əlinə keçdi. Üçü də növbə ilə çalışaraq nəhayət odu alışdırdılar.