Корпустан іздеу

– О, жанды! Жанды! – деп үшеуі бірін-бірі кұшақтап мәз-мәйрам болды.

-It’s lit! It’s really lit! - they shouted, jumping up and hugging each other in delight.

- O, yondi! Yondi! - deb uchovlari bir-birlarini quchoqlab, xursand bo‘lishdi.

– Oh, yandı! Yandı! – diyerek üçü birbirlerine sarılıp sevindiler.

– ئوھ، ياندى! ياندى! – دەپ ئۈچى بىرىنى-بىرى كۇچاقلاپ <FR/>شاد-شادىمان بولدى.

Oh, yandı! Yandı! – deyə üçü də bir-birinə sarılıb sevindilər.

Бір жетіден бері адам баласы болып алғаш жүздерінің жылуы еді бұл. Алайда қуаныштарын ұзаққа созуға шамалары жетпей, дабыр-дұбырларын кілт үзіп, жанған оттың үстіне бірнеше томар әкеліп салды да, отты айнала шоқиып-шоқиып тастарға отыра кетті.

It was the first real warmth they’d felt from anything in days. But their joy didn’t last long. They quickly grew quiet again, placed more wood on the small flame, and sat down on stones around the fire, their faces glowing softly in the flickering light.

Bu bir haftadan beri inson bolasi bo‘lgan birinchi yuzlarining iliqligi edi. Biroq xursandchilikni uzoq davom ettirishga kuchlari yetmadi, shovqin-suronni to‘xtatib, yonib turgan olov ustiga bir nechta xoda olib kelishdi va olov atrofida toshlarga cho‘kkalab o‘tirishdi.

Bir haftadan beri ilk defa yüzleri gülmüştü. Ancak sevinçlerini uzatmaya halleri yoktu, yaygaralarına son verip yanan ateşin üzerine bir miktar odun getirip koydular ve ateşi çevreleyerek, çömelip taşlara oturdular.

<MS/>بىر ھەپتىدىن بېرى ئادەم بالىسى بولۇپ دەسلەپ يۈزلىرىنىڭ ئىسىغىنى ئىدى بۇ. ئەمما خۇشاللىقلىرىنى ئۇزاققا سوزۇشقا چامىلىرى يەتمەي، تاراق-تۇرۇقلىرىنى <FR/>تۇيۇقسىز ئۈزۈپ، يانغان ئوتنىڭ ئۈستىگە بىر نەچچە تومۇر ئەكىلىپ سالدى دە، ئوتنى ئايلىنىپ چوقچىيىپ-چوقچىيىپ تاشلارغا ئولتاردى.

Bir həftədən bəri ilk dəfə idi ki, üzləri gülümsədi. Amma sevinclərini uzatmağa halları yox idi. Hayqırtılarına son verib, yanan ocağın üstünə bir neçə odun atdılar, sonra da odun ətrafında çöməlib daşlara oturdular.

Тағы да үнсіздік басты айналаны. Үрейлі болашақ көтертпеді еңселерін. Сырт-сырт етіп жанған оттың дыбысы ғана естіледі. Анадайға түйені шөгеріп, жанына өрттен қалған жұлым-жүлым киіздерді төсеп қойған. Кұбыжық келсе, қорғаны – түйе. Дем алса төсектері – күйелі киіз. Қарулары – Тоқтағанның етігінің қонышындағы жалғыз кездік. Оны да жау шауып, жұрттан қашқанда шала жансар жатқан әкесі ұстатқан. Азықтары – қос уыс кұрт қана. Оның үшеуін таңертең ауызға салған. Ендігі үшеуі ертеңгісін ғана асқазанға түспек.

Silence once again engulfed the surroundings. The fearful uncertainty of what lay ahead weighed heavily on them, crushing their spirits. Only the occasional crackle of the fire broke the stillness. A short distance away, they had made the camel kneel down and spread some charred, tattered felt nearby. If the monster returned, their only defense was the camel. If they needed rest, their bed was the smoke- stained felt. Their only weapon was a single dagger hidden in the shaft of Toktagan’s boot - the one his dying father had handed him during their desperate escape from the attackers. Their food? Just two handfuls of dried cheese curds. They had eaten half of it that morning; the rest was saved for the next day.

Atrof yana jimjit bo‘lib qoldi. Qo‘rqinchli kelajak ularni ko‘tarmadi. Faqat chirsillab yonayotgan olovning ovozi eshitiladi. Nariroqda tuyani cho‘ktirib, yoniga yong‘indan qolgan uzuq-yuluq kigizlarni yoyib qo‘ydi. Agar vahshiy bo‘lsa, uning himoyasi tuyadir. Dam olish uchun to‘shaklar - kuyali kigiz. Uning quroli To‘xtaganning etigi qo‘njidagi yagona pichoq edi. Uni ham dushman hujumidan qochib, yarim jon holatda yotgan otasi qo‘lga olgan. Ularning ozuqasi ikki hovuch qurt edi. Uchtasi ertalab og‘ziga solingan. Qolgan uchtasi faqat ertalab oshqozonga tushadi.

Yine etrafı sessizlik bastı. Bulanık gelecekleri kafalarını dik tutmalarına izin vermiyordu. Sadece yanan ateşin sesi duyuluyordu. Uzakta deveyi çökertmişler, yanına parçalanmış keçeleri sermişler. Canavar gelirse güvenceleri deve. Yatakları ise kurumuş keçe. Silahları ise Toktağan'ın çizmesinin konçunda bulunan tek bir bıçak. O bıçağı da Toktağan’a babası, düşman saldırdığında neredeyse ölmek üzereyken çocuğunun eline vermişti. Yiyecekleri sadece iki avuç kuruttu. Sabah üçü tanesini yemişlerdi. Ancak yarın birer tane kuruttan yiyebileceklerdi.

يەنىمۇ <FR/>جىمجىتلىق باستى ئەتراپنى. قورقۇنۇچلۇق كېلەچەك كۆتەرتمىدى روھىنى. شىرت-شىرت ئېتىپ يانغان ئوتنىڭ تاۋۇشىلا ئاڭلىنىدۇ. ئەۋۇ ياققا <MS/>تۆگىنى چۆككۈزۈپ، ئۇ يېقىغا ئوتتىن قالغان <MS/>يۇلۇڭ-يۇلۇڭ كىگىزلەرنى توساپ قويغان. مەخلۇق كەلسە، قورغىنى – <MS/>تۆگە. دەم ئالسا ئورۇنلىرى – قارا كۈيە بېسىپ كەتكەن <MS/>كىگىز. قۇراللىرى – توقتاغاننىڭ <MS/>ئۆتىگىنىڭ خونچىسىدىكى يالغۇز <MS/>پىچاق. ئۇنىمۇ دۈشمەن ھۇيۇم قىلغاندا، يۇرتتىن قاچقاندا چالا جانسىز ياتقان دادىسى تۇتقۇزغان. ئوزۇقلىرى – جۈپ ئوچۇم <MS/>قۇرۇتلا. ئۇنىڭ ئۈچىنى تاڭ ئاتقاندا ئېغىزىغا سالغان. ئەندىكى ئۈچى ئەتىسىگىلا ئاشقازانغا چۈشمەك.

Yenə ətrafı səssizlik bürüdü. Bulanıq gələcək, başlarını dik tutmalarına imkan vermirdi. Yalnız ocağın çıtırtısı eşidilirdi. Dəvəni uzaqda çökdürmüşdülər, yanına parçalanmış keçələri sərmişdilər. Əgər canavar gəlsə, tək qorunacaqları şey – dəvə idi. Yataqları – qurumuş keçə, silahları isə Toqtağan ın çəkməsinin boğazında gizlənmiş tək bir bıçaq idi. O bıçağı da Toqtağan a atası, düşmən hücum edəndə ölümcül yaralandığı an oğlunun əlinə vermişdi. Yedikləri – yalnız iki ovuc qurut. Səhər üç dənəsini yemişdilər. Sabah isə yalnız bir dənə qurutla yetinməliydilər...

Оттың жалыны Денелеріңе түгел дарымаса да, күні бойы аяз қарыған беттері қызара бөртіп шыға келді. Отқа алақандарын тоса ысқылап, одан жылынған алақандарымен беттерін ысқылап әуре. Оттың жылуынан денесі босаңсып, бала көңіл бір сәт қайғысын ұмытты ма екен, Тоқтаған отырған жерінде қалғи бастады. Оны байқап қалған Абдулхадім:

The fire’s warmth didn’t reach their whole bodies, but the cold wind of the day had left their faces red and chapped. They stretched their palms out to the fire, rubbed them together, then pressed their warm hands against their cheeks, trying to draw comfort. Relaxed by the fire’s heat, perhaps the child’s heart briefly forgot its grief - Toktagan, seated, began to nod off. Abdulhadim noticed:

Garchi olovning alangasi tanangizga to‘liq yetib bormagan bo‘lsa-da, kun bo‘yi sovuqdan qizargan yuzlari qizarib ketdi. U olovga kaftlarini tutib, issiq kaftlari bilan yuzlarini ishqaladi. Olovning taftidan tanasi bo‘shashib, bola qalbi bir lahza qayg‘usini unutdimi, To‘xtagan o‘tirgan joyida mudray boshladi. Buni payqagan Abdulxodim:

Alev tamamen bedenlerini ısıtmasa da gün boyunca ayazdan donmuş yüzler kızarmaya başladı. Ateşe avuçlarını açarak ovuşturdu ve elleriyle yüzlerini ovuşturarak biraz oturdular. Ateşin sıcaklığından bedeni gevşeyen ve bir anlığına çocuk kalbi acısını unutmuş olmalı ki, Toktağan oturduğu yerde uyuklamaya başladı. Bunu fark eden Abdulhadim:

ئوتنىڭ يالقۇنى بەدەنلىرىگە تۈگەل تەسىر قىلمىسىمۇ، كۈنى بويى قاتتىق سوغ قارىيغان يۈزلىرى قىزىرىپ ئىشىپ چىقىپ كېلىدۇ. ئوتقا ئالىقانلىرىنى تۇتۇپ سۈركەپ، ئۇنىڭدىن ئىسىغان ئالىقانلىرى بىلەن يۈزلىرىنى سۈركەپ ئاۋارە. ئوتنىڭ ئىسىغىدىن بەدىنى بوشاپ، بالا كۆڭۈلى بىر پەيت قايغۇسىنى ئۇنتىدىمىكىن، توقتاغان ئولتۇرغان يېرىدە كۆزىنى ئىلىشقا باشلىدى. ئۇنى بايقاپ قالغان ئابدۇلخادىم:

Od bədənlərini tam isitməsə də, gündüz boyu şaxtadan donmuş üzlər qızarmmağa başladı. Uşaqlar ocağa ovuc-ovuc əllərini açaraq ovuşturub, əlləri ilə üzlərini silərək bir qədər oturdular. Ocağın istiliyindən bədəni boşalan və bir anlıq uşağa aid bütün ağrını unutmuş olmalı idi ki, Toqtağan oturduğu yerdə gözlərini yumaraq dincəlməyə başladı. Bunu görən Abdulxədim:

– Сен барып түйеңді құшақтап ұйықтап ал, жайлы төсек салып қойдық қой, – деп әзілдеді.

-Go hug your camel and get some sleep. We’ve made you a comfy bed, - he joked.

- Sen borib, tuyangni quchoqlab uxla, axir biz qulay to‘shak tayyorladik, - hazillashdi u.

Git deveni kucaklayıp uyu, sana rahat bir yatak hazırladık, - diye şaka yaptı.

– سەن بېرىپ <MS/>تۆگەڭنى قۇچاقلاپ ئۇخلاۋەر، قولايلىق ئورۇن سېلىپ قويدۇققۇ، – دەپ چاق-چاق قىلىپ قويدى.

Ged dəvəni qucaqlayıb yat, sənə rahat yataq hazırladıq, – deyə zarafat etdi.

«Үш күннен кейін көрге де үйренеді» – деген , мойындамасқа шаралары жоқ тағдырлары осылай да әзіл айтқызады екен. Үшеуі қатар жымың-жымың ете қалды.

“Even a grave feels familiar after three days,” says the proverb - and indeed, even in such cruel fate, they found room for humor. The three of them chuckled quietly together.

«Uch kundan keyin qabrga ham o‘rganadi» - deganlaridek, tan olmasdan ilojlari yo‘q taqdirlari shunday hazil qiladi. Uchalasi baravar jilmayishdi.

İnsan üç gün sonra mezara da alışırmış – derler ya, kabul etmek istemeselerde çocuklara kaderleri böyle de bir espri yaptırttı. Üçü de gülümsedi.

«<MS/>ئۈچ كۈندىن كېيىن گۆرىگىمۇ ئۈگىنىدۇ» – دېگەن، قوبۇل قىلماسلىققا چارىلىرى يوق تەغدىرلىرى مۇشۇنداقتىمۇ ھەزىل ئېيتقۇزىدىكەن. ئۈچى قاتار يالت-يۇلت قىلىپ قويدى.

“İnsan üç gündən sonra qəbirə də öyrəşirmiş” deyərlər ya, uşaqlara talelərinin belə bir zarafatı etdirdiyi görünürdü, baxmayaraq ki, qəbul etmək istəmirdilər. Üçü də gülümsədilər.

– Екеуің ұйықтап алыңдар, мен күзетте болайын, – деп сөзге Абдулсаттар араласты.

-You two go ahead and sleep. I’ll keep watch, - Abdulsattar offered.

- Ikkovingiz uxlang, men qo‘riqlab turaman, - gapga aralashdi Abdulsattor.

İkiniz uyuyun, ben nöbet tutarım, - diyerek Abdulsattar sözü böldüı.

– ئىككىلىڭلار ئۇخلاڭلار، مەن كۈزەتتە بولىمەن، – دەپ سۆزگە ئابدۇلساتتار ئارىلاشتى.

Siz yatın, mən növbə tutaram, – deyə Abdulsəttar sözü kəsdi.

– Жоқ, түйенің тізгінін сен ұстап отырсың, сенің ұйықтап алғаның жөн. Біз жол-жөнекей сенің тасаңда қалғып-мүлгіп ұйқының бір есебін табармыз.

-No, you’re holding the camel’s reins. It’s better that you get some rest now. Along the road, we’ll doze off in your shadow and catch up on sleep somehow, - the others replied.

- Yo‘q, tuyani sen tutib turibsan, uxlashing kerak. Biz yo‘l-yo‘lakay sening orqangda mudrab uxlashning yo‘lini topamiz.

Hayır, gündüzleri devenin dizginini sen tutuyorsun, senin uyuman daha iyi. Biz yolculuk sırasında senin arka tarafında uyuklarken uyku konusunu hallederiz.

– ياق، تۆگىنىڭ يۈگەنىنى سەن تۇتۇپ ئولتۇرسەن، سېنىڭ ئۇخلىغىنىڭ دۇرۇس. بىز يول ئۈستىدە سېنىڭ كۆلەڭكەڭدە ئۇيقىنىڭ بىر يېشىمىنى تاپارمىز.

Yox, gündüzləri dəvənin dizginini sən tutursan, sənin yatmağın daha yaxşı olar. Yolboyu arxanda sükutla yatarkən yuxu barədə məsələni halledərik, – deyə danışdılar.

Үшеуі сен ұйықта, мен ұйықта деп отырып ақылдаса келе бір адам ұйықтағанда екеуі күзетте тұратын болып, кезектесіп ұйықтауға шешім қабылдады. Екеуі ұйықтап, бір адам күзетте тұрса, ол да қара басып ұйықтап қалып, қарақшыларға жем болуы немесе елегізіп, қорқуы мүмкін. Ал екі адам бір-біріне серік, ес болады – деген тоқтамға келді. Сонымен бірінші ұйқының кезегі тізгінде болғандықтан Абдулсаттарға тиесілі болып шықты. Түн ортасында Абдулсаттарды оятып, орнына Тоқтаған жатты. Таң қараңғысында Тоқтағанды тұрғызып Абдулхадім жантайды. Итшілеп жүріп таңды аттырды-ау әйтеуір.

After some back- and- forth “you sleep,” “no, you sleep” they agreed that two would stay awake while one slept, taking turns. If only one person stood watch while the others slept, he might nod off or be overwhelmed by fear - or worse, fall prey to bandits. But two people together could stay alert, keep each other company, and give one another strength. So, the first turn went to Abdulsattar, since he was already holding the reins. At midnight, they woke him, and Toktagan took his place. Before dawn, Abdulhadim took the final shift. And somehow, worn out and half-frozen, they made it through the night.

Uchovlari sen uxla, men uxla deb maslahatlashib, bir kishi uxlaganda ikkalasi navbatchilik qilishga qaror qilishdi. Agar ikkalasi uxlab, bir kishi qorovullik qilsa, u ham qora bosibuxlab qolishi va qaroqchilarga yem bo‘lishi yoki vahimaga tushib, qo‘rqishi mumkin. Ikki kishi bir-biriga hamroh va es bo‘ladi degan xulosaga kelishdi. Shunday qilib, birinchi uyqu navbati jilovda bo‘lgani uchun Abdussattorga tegishli bo‘lib chiqdi. Yarim tunda Abdussatlarni uyg‘otib, o‘rniga To‘xtagan yotdi. Tong qorong‘isida To‘xtaganni turg‘izib Abdulxodim yonboshladi. Itday bo‘lib yurub tongni ottirishdi.

Üçü de birbirine sen uyu, ben uyu diye konuşarak sonunda bir kişi uyurken diğer ikisinin nöbet tutması daha iyi olacağına karar verdiler. İki kişi uyur tek kişi nöbet tutarsa, o da uyuyakalabilir ve haydutlara yakalanabilir veya tek kişi uyanıkken korkabilir. Fakat iki kişi birbirlerine refakat edecek olursa daha dinç olurlar. Böylece, ilk uyku sırası dizginin sahibi Abdulsattar'a düştü. Gece yarısı Abdulsattar'ı uyandırıp yerine Toktağan yattı. Şafak vakti Toktağan'ı kaldırıp Abdulhadim yattı. Köpek gibi bir kalkıp bir yatıp sabahı ettiler işte.

ئۈچى سەن ئۇخلا، مەن ئۇخلا دەپ ئولتۇرۇپ ئەقىلدىشىپ، بىر ئادەم ئۇخلىغاندا ئىككىسى كۈزەتتە تۇرىدىغان بولۇپ، نوۋەتلىشىپ ئۇخلاشقا يېشىم قوبۇل قىلدى. ئىككىسى ئۇخلاپ، بىر ئادەم كۈزەتتە تۇرسا، ئۇما <FR/>قارا بېسىپ ئۇخلاپ قېلىپ، قاراقچىلارغا يەم بولۇشى بولمىسا ئەنسىزلىنىپ، قورقۇشى مۇمكىن. ئىككى ئادەم بولسا بىر-بىرىگە ھەمرا، ھوشىدا بولىدۇ – دېگەن قارارغا كەلدى. شۇنىڭ بىلەن بىرىنچى ئۇيقىنىڭ نوۋىتى باشقۇرغۇچى بولغانلىقتىن ئابدۇلساتتارغا تېگىشلىك بولۇپ چىقتى. تۈن ئوتتۇرىدا ئابدۇلساتتارنى ئوخۇتۇپ، ئورنىغا توقتاغان ياتتى. <MS/>تاڭ قاراڭغۇسىدا توقتاغاننى تۇرغۇزۇپ ئابدۇلخادىم يانتايدى. <MS/>سۈرۈلۈپ يۈرۈپ <MS/>تاڭنى ئاتقۇردى-ئەي ئەيتەۋۇر.

Beləliklə, “sən yat, mən yatım” mübahisəsindən sonra qərara gəldilər ki, biri yatanda digərləri növbə ilə qalxacaq. Çünki üç gündür aç, zəif və yorgun olan bədənlərdən biri yatarsa digəri yuxuya gedə bilər, ya da tək olanda qorxa bilər. Lakin ikisi dayandığı zaman bir-birinə sığınacaq olarlar, daha güclü olarlar. Beləliklə ilk növbə dizgin sahibi Abdulsəttarın oldu. Gecə yarısı Abdulsəttarı oyandırıb yerinə Toqtağan uzandı. Şafaq vaxtı Toqtağanı durdurdu, yeri Abdulxədim aldı. Belə, “it kimi” – yəni bir qalxıb bir yataraq – səhərə çatdılar.

Таңертең үшеуінен шыққан түлкінің жаутаң терісіндей бір-біріне арқа тұтып, пана, ес көріп, бір-біріне тасалана көздері жылтырап сыртқа шығып, айнала төңірекке мұқият зер салды. Үшеуінің де аяқтарында көн етік. Оның ішінен тізеден жоғары етіп бастырылған киіз байпақ киген. Үстерінде бұзау терісінен иленген күрең, сарғыш ішік. Абдулсаттардың белінде күміс белдік, ал екеуінің белі жай жіппен байланған. Үшеуінің де бастарында түлкі тымақ.

In the morning, the three of them emerged cautiously, like foxes peeking from behind their dens, eyes gleaming, backs turned to each other for warmth and comfort, seeking shelter in one another’s presence. Their eyes scanned the horizon with care. Each wore worn-out leather boots, lined with thick felt stockings that reached above the knee. Over their shoulders were fur coats, tanned from calf hides in shades of reddish-brown and ochre. Around Abdulsattar’s waist was a silver belt, while the other two had their waists simply tied with rope. All three wore traditional fox-fur hats.

Ertalab uchovlon bir-biriga suyanib, xuddi tulki terisidek, bir-biridan yashirinib, ko‘zlari yaltirab tashqariga chiqdilar va atrofga diqqat bilan tikilishdi. Uchalasining oyoqlarida charm etiklar bor edi. Uning ichida tizzadan yuqori bosilgan kigiz paypoq bor edi. Ular buzoq terisidan to‘qilgan jigarrang, sarg‘ish palto kiyishgan. Abdulsattorning belida kumush kamar, ikkovining belida oddiy ip bilan bog‘langan. Uchalasining boshlarida tulki qalpoqlari bor.

Sabah üçü tilki derisi gibi birbirlerine güvenen, birbirine sığınak olan, birbirlerine siper olan o gözleri parlayarak dışarı çıktılar ve etrafa dikkatle baktılar. Üçünün de ayaklarında deri çizme vardı. İçlerinden dizden yukarıya kadar bastırılmış keçe çorap giymişlerdi. Üzerlerinde dana derisinden işlenmiş kahverengi, sarımsı kaftanları vardı. Abdulsattar'ın belinde gümüş bir kemer, diğer ikisinin beli ise normal bir iplikle bağlıydı. Üçünün de başlarında tilki derisinden şapkaları vardı.

تاڭ ئاتقاندا ئۈچىدىن چىققان تۈلكىنىڭ يېقىمسىز تېرىسىدەك بىر-بىرىگە تايىنىپ، پانا، ھوشىغا كېلىپ، بىر-بىرىگە بېقىنىپ كۆزلىرى پاقىراپ سىرتقا چىقىپ، ئايلىنىپ ئەتراپقا دىققەت بىلەن نەزەر تاشلىدى. ئۈچىلىسىنىڭمۇ پۇتلىرىدا <MS/>خۇرۇم ئۆتۈك. ئۇنىڭ ئىچىدىن تىزىدىن يۇقۇرى قىلىپ باستۇرۇلغان <MS/>كىگىز پايپاق كىيگەن. ئۈستىلىرىدە سىيىرنىڭ تېرىسىدىن ئەيلەنگەن قوڭۇر، ساغۇچ <MS/>چاپان. ئابدۇلساتتارنىڭ بېلىدە <MS/>كۈمۈچ بەلباغ، ئىككىسىنىڭ بېلى بولسا ئاددىي يىپ بىلەن باغلانغان. ئۈچىلىسىنىڭمۇ باشلىرىدا <MS/>تۈلكە تۇماق.

Səhər oyanan kimi, üçü də tilkinin dərisindən hazırlanmış çəkmələri ayaqlarında, dizdən yuxarı bastırılmış keçə corabları üzərində, sanki bir-birinə sığınan, bir-birinin kölgəsi olan dostlar kimi çıxdılar. Üstlərində dana dərisindən işlənmiş qəhvəyi-sarımsı kaftanlar vardı. Abdulsəttarın belində gümüş kəmər, digərlərinin beli isə adi ipə bağlı idi. Başlarında tilkinin dərisindən paxlalı papaqlar var idi.

Осы киімдері-ақ олардың әкелерінің кім болғандықтарынан, қал-жағдайларынан хабар беретіндей. Алайда ажал келсе, әкелердің бақ-дәулеттерінің де, осынша әспеттеліп кигізген киімдерінің де жентектеде қара күйелеш болып кірлеуі бірақ күнде екен. Амалдары қанша, бұл тағдырды ешкімнен сұрап алмағандары анық. Үш бала да қара жаяу емес, зиялы отбасыларында тәрбиеленген, сауатты, көзі ашық, өз заманының зерек те алғыр балалары-тын. Әкелерінің күнделікті өмірінен ел басқару мен үлкен-кішімен тілдесуді де көңілдеріне тоқып өсіп келе жатқан. Тек аяқ астынан дүние былай төңкеріліп шыға келеді деп ойламаған еді.

Their clothing alone seemed to tell stories about their fathers - men of some means and status. Yet when death comes, neither wealth nor the finest garments can shield you from misfortune. Now their once proud clothing was smeared with soot and ash. Fate, after all, was not something they had chosen. These were not ordinary boys. All three had been raised in educated, noble families - literate, quick-witted, and perceptive for their age. From their fathers, they had been absorbing the way of governance, the etiquette of speaking to people of all ranks. But none of them had imagined life could turn so suddenly, so cruelly.

Bu kiyimlarning o‘ziyoq ularning otalari kim bo‘lganligi va ahvolidan darak berardi. Biroq, ajal kelganda, otalarning mol-dunyosi ham, shuncha e’zozlab kiydirgan kiyimlari ham bir kunda qora kuyaga bo‘yanib kirlanishi tayin ekan. Ilojlari qancha, bu taqdirni hech kimdan so‘rab olmaganlari aniq. Uchala bola ham piyoda emas, ziyoli oilalarda tarbiyalangan, savodli, ko‘zi ochiq, o‘z davrining ziyrak va topqir farzandlari edi. Ular otalarining kundalik hayotidan yurtni boshqarish va katta-kichik bilan muloqot qilishni ham yodlab o‘sib kelayotgan edilar. Faqat to‘satdan dunyo shunday ag‘dar-to‘ntar bo‘lib ketishini o‘ylamagan edilar.

Bu kıyafetleri bile babalarının kim olduklarını, durumlarının nasıl olduğunu anlatır gibiydi. Ancak ölüm gelirse, babaların servetlerinin de, böyle özenle giydirdikleri elbiselerinin de çabucak kirlenmesi günlük meseleymiş. Ama ne yapsınlar ki, onların bu kaderi isteyerek elde etmedikleri malum. Üç çocuk da sıradan bir ailenin çocukları değil, okumuş ailelerde yetişmiş, okuryazar, gözü açık, o dönemin zeki ve becerikli çocuklarıydı. Babalarının gündelik hayatından halkı yönetmeyi ve büyük küçük herkesle konuşmayı da öğrenerek büyüyorlardı. Sadece dünyalarının aniden böyle değişivereceğini hesap edememişlerdi.

مۇشۇ كىيىملىرىلا ئۇلارنىڭ دادىلىرىنىڭ كىم بولغانلىقىنى، ھال-ەھۋاللىرىدىن خەۋەر بېرىدىغاندەك. ئەگەردە ئەجەل كەلسە، <MS/>دادىلىرىنىڭ مال-مۈلۈكلىرىمۇ، شۇنچە <MS/>ماختاپ كىيگىزگەن كىيىملىرىنىڭمۇ ياڭلىرى قارا كۈلرەڭ بولۇپ كىرلىنىشى بىرلا كۈن ئىكەن. ئاماللىرى قانچە، بۇ تاغلارنى ھېچ كىمدىن سوراپ ئالمىغانلىقى ئېنىق ئۈچ بالىمۇ <MS/>ئاددىي ئەمەس، <MS/>زىيالىي ئائىلىلەردە تەربىيەلەنگەن، ئوقۇغان، كۆزى ئوچۇق، ئۆز زامانىنىڭ زېرەك ۋە ئالدىڭقى بالىلاردىن. دادىلىرىنىڭ كۈندىلىكتە ئۆمرىدىن ئەل باشقۇرۇش بىلەن چوڭ-كىچىك بىلەن سۆھبەتلەشنىمۇ كۆڭۈللىرىگە توقۇپ ئۆسۈپ كېلىۋاتقان. پەقەت <FR/>بىردىنلا دۈنيا مۇنداق ئۆرۈلۈپ كېتىدۇ دەپ ئويلىمىغان ئىدى.

Bu geyimlər belə, atalarının kim olduğunu, vəziyyətlərinin nə qədər ciddi olduğunu danışırdı. Amma əməl gələndə, ölüm gələndə, atalarının sərvəti, belə məhəbbətlə geydirdikləri paltarlar tezliklə çirklənir, köhnəlirdi. Amma nə edə bilərdilər ki, bu taleyi özlərindən soruşmamışdılar. Üçü adi bir ailədən gəlməmişdilər; oxumuş bir ailədə böyümüş, savadlı, dünyanı yaxşı görən, dövrünün ağıllı və bacarıqlı uşaqları idilər. Sadəcə dünyanın birdən-birə belə dəyişəcəyini düşünməmişdilər.

– Бүгін күн ашық болатын сияқты, – деді үшеудің бойшаңы Абдулсаттар алысқа көз тігіп тұрып. – Жүрейік. Кішкене отын мен әлгіндегі шақпақ тасты да ала кетейік. Алдымызда әлдеқандай күндер болары белгісіз.

The weather looks clear today, - said Abdulsattar, the tallest of the three, squinting into the distance. -Let’s get moving. We should take that firewood and the flint stone too. Who knows what the road ahead holds.

- Bugun havo ochiq bo‘ladiganga o‘xshaydi, - dedi baland bo‘yli Abdulsattor uzoqqa tikilib. - Ketdik. Keling, ozgina o‘tin va haligi chaqmoqni ham olib ketaylik. Oldimizda qandaydir kunlar bo‘lishi noma’lum.

Bugün hava açık olacak gibi, yola çıkalım - dedi, üçlünün en uzunu olan Abdulsattar. “Biraz odun ve demin ki çakmak taşını da alalım. Önümüzdeki günler nasıl olacağı belli değil.- diye uzağa gözlerini dikerek sözlerine devam etti.

– بۈگۈن كۈن ئوچۇق بولىدىغاندەك، – دېدى ئۈچىنىڭ بويى ئېگىز ئابدۇلساتتار يىراققا <FR/>كۆز تىكىپ تۇرۇپ. – يۈرەيلى. كىچىككىنە ئوتۇن بىلەن ھېلىقى چاقماق تاشنىمۇ ئېلىپ كېتەيلى. ئالدىمىزدا ئالدىمىزدا قانداق كۈنلەر بولارى بەلگۈسىز.

– Bugün hava açıq olacaq kimi, yola çıxaq, – dedi üçlünün ən böyüyü, Abdulsəttar. – Biraz odun da toplayıb, əvvəllər tapdığımız çaxmaq daşını da götürək. Gələcək günlərin necə olacağı bilinmir.

Түнімен қалың қар түскен екен. Бүкіл дала ақ мамыққа оранған. Биік таулар бастарына ақ орамал жамылып, ұялып тұрған секілді. Жердің ой-шұңқырын біліп болмайсың. Алысқа ұзамай жатып-ақ түйе қарға омбығып, шоқырақтай бергенде түйеден ауып кеткен Тоқтаған қалың қарға гүмп ете түсті. Абдулсаттар мен Абдулхадім мырс ете қалды. Сасып қалған Тоқтаған орнынан атып тұрып: «еш жерім ауырған жоқ, еш жерім ауырған жоқ» деп түйеге міне салмақ болып тұра ұмтылғанда түйе үркіп, үшеуі қосылып ішек-сілелері қатқанша күлді-ай келіп. Екеуі Тоқтағанның екі қолынан тартып, түйеге мінгізе алмай әлектеніп тұрғанда аштықтан әлсіреген буындарын күлкінің де босатқаны косылып, әлде жадырап бір күліп те алғылары келді ме екен, екеуі де жерге қоса құлап, омбы қардың ішінде балалықтары ұстап мәре-сәре болысты. Жұп-жүмсақ ақ көрпенің ішінде жатқандай үшеуі күле-күле соңы бір-бірін құшақтаған жылауға ұласты. Олар жыласа ұзаққа кететіндерін және «қойыңдар» деп басу айтатын ешкімнің де жоқ екенін жақсы білетін. Сондықтан «болды, болды» деп өз-өздеріне басу айтып орындарынан тұрып, үстерінің қарын қағып, түйені шегерді. Қарап тұрмай қу тілді Тоқтаған:

During the night, a heavy snow had fallen. The whole steppe lay wrapped in a blanket of white. The tall mountains seemed to be standing shyly, draped in white scarves. It was impossible to tell the hollows and dips of the land apart. Before they had gone very far, the camel stumbled into a deep drift, and Toktagan, who had slipped from its hump, fell with a thud into the thick snow. Abdulsattar and Abdulhadim burst into laughter. Embarrassed, Toktagan sprang to his feet and, trying to climb back onto the camel, kept saying, “I'm not hurt, not a bit!” But the moment he put his weight on the animal, the startled camel shied away. The three of them laughed until their sides ached. The two of them also fell to the ground, and there in the deep snow, their childish spirits took over, and they laughed and played with sheer delight. As though they were lying beneath a soft white quilt, the three of them laughed until, at last, their laughter turned into tears as they embraced one another. They knew very well that if they started crying, they would not stop for a long time, and that there was no one there to soothe them with a gentle, “There, there.” So, telling themselves, “That's enough, that's enough,” they got to their feet, brushed the snow from their clothes, and led the camel on. Toktagan wasted no time and moved on without looking back.

Kechasi qalin qor yoqqan ekan. Butun dasht oq momiqqa burkangan. Baland tog‘lar boshlariga oq ro‘mol yopinib, uyalib turganga o‘xshaydi. Yerning chuqur-tekisligini bilib bo‘lmaydi. Uzoqqa bormay, tuya qorga botib, sakrab ketayotganda, To‘xtagan tuyadan ag‘darilib, qalin qorga gursillab tushdi. Abdulsattor bilan Abdulxodim kulib yuborishdi. Dovdirab qolgan To‘xtagan o‘rnidan sapchib turib, "hech yerim og‘rigani yo‘q, hech yerim og‘rigani yo‘q" deb tuyaga minmoqchi bo‘lib intilganida, tuya hurkib ketdi va uchovlari ichak-siylalari qotguncha kulishdi. Ikkalasi To‘xtaganning ikki qo‘lidan tortib, uni tuyaga mindira olmay ovora bo‘lib turganlarida, ochlikdan zaiflashgan bo‘g‘inlarini kulgi ham bo‘shatib yubordi, yoki ular biroz yayrab kulishni xohlashdimi, ikkalasi ham yerga qulab tushib, qor uyumida bolalikka qaytib maza qilishdi. Xuddi yup-yumshoq oq ko‘rpa ichida yotgandek, uchovlari kula-kula oxiri bir-birlarini quchoqlab yig‘lashga o‘tishdi. Ular yig‘lash uzoq davom etishini va "bas qilinglar" deb tasalli beradigan hech kim yo‘qligini yaxshi bilishardi. Shuning uchun «bo‘ldi, bo‘ldi» deb o‘zlariga taskin berib o‘rinlaridan turishdi, ustlaridagi qorni qoqib, tuyani orqaga tortishdi. Qarab turmasdan quv tilli To‘xtag‘an:

Gece boyunca yoğun kar yağmıştı. Bütün ova beyaz pamuklara bürünmüştü. Yüksek dağlar başlarına beyaz örtüler örten duvaklı yeni gelin misali gibiydi. Çukurları farketmek imkansızdı. Çıktıkları mağaradan çok uzamadan, çukura düşen deve omurgası eğilip, çöktüğünde, devenin üzerinden Toktağan, kalın kara güm diye düştü. Abdulsattar ve Abdulhadim hafifçe gülümsedi. Şaşıran Toktağan ayağa fırlayıp: "hiçbir yerim ağrımıyor, hiçbir yerim ağrımıyor" diyerek, deveye binmek için hamle yaptığında, deve ürktü ve üçü birden kahkahalarla, içten içten güldüler. İkisi Toktağan'ın iki elinden çekip, deveye bindirmeye uğraşırken, açlıktan zayıflayan eklemlerini gülmek de gevşettiği için mi, ya da neşeyle gülmek mi geldi içlerinden, ikisi de yere düşüverdi ve kalın bembeyaz karın içinde çocuklukları tutup eğlendiler. Yumuşak beyaz bir yorganın içinde yatıyormuş gibi, üçü gülerken sonuna doğru ise birbirlerine sarılıp ağlamaya başladılar. Ağlarlarsa uzun süre toparlayamayacaklarını ve "geçecek" diye kimsenin avutmayacağını biliyorlardı. Bu yüzden, "tamam, tamam" diyerek kendilerini sakinleştirerek yerlerinden kalktılar, üzerlerindeki karı silkeleyip deveye bindiler. Boş durmayıp keskin dilli Toktağan:

كېچىچە قېلىن قار چۈشكەن ئىكەن. پۈتكۈل دالا ئاق مامۇققا ئورالغان. ئېگىز تاغلار چوققىلىرىغا ئاق ياغلىق يېپىلىپ، ئۇيۇلۇپ تۇرغان شەكىلدە. يەرنىڭ ئويۇق-چوققۇلىرىنى بىلىپ بولمايسەن. يىراققا ئۇزۇماي يېتىپ قېلىپ <MS/>تۆگە قارغا پېتىپ، چۆكۈپ كەتكەندە <MS/>تۆگىدىن دومۇلاپ كەتكەن توقتاغان قېلىن قارغا گۈپپىدە قىلىپ چۈشتى. ئابدۇلساتتار بىلەن ئابدۇلخادىم پاق قىلىپ قالدى. چۆچۈپ قالغان توقتاغان ئورنىدىن ئېتىلىپ تۇرۇپ: «ھېچ يېرىم ئاغىرغان يوق، ھېچ يېرىم ئاغىرغان يوق» دەپ <MS/>تۆگىگە مىنمەكچى بولۇپ ئۇددۇل ئىنتىلغاندا <MS/>تۆگە ئۈركۈپ، ئۈچى قوشۇلۇپ <FR/>ئۈچەي-قېرىنلىرى ئۈزۈلگۈدەك كۈلدى-ئەي كېلىپ. ئىككىسى توقتاغاننىڭ ئىككى قولىدىن تارتىپ، <MS/>تۆگىگە مىنگىزەلمەي ئاۋارە بولۇپ تۇرغاندا ئاچلىقتىن ھالسىزلانغان بوغۇملىرى كۈلكىنىڭمۇ بوشۇتۋەتكىنى كوشۇلۇپ، شاتلانغاندىن بىر كۈلگىسى كەلدىمۇ، ئىككىلىسى يەرگە بىللە يىقىلىپ، بېلىگىچە قارنىڭ ئىچىدە بالىلىغى تۇتۇپ <FR/>شاد-شادىمان بولۇشتى. يۇپ-يۇمۇشاق ئاق كۆرپىنىڭ ئىچىدە ياتقاندەك ئۈچى كۈلۈپ-كۈلۈپ ئاخىرى بىر-بىرىنى قۇچاقلىغان يىغىغا ئۇلاشتى. ئۇلار يىغلىسا ئۇزاققا كېتىدىغانلىقىنى يەنە «قويۇڭلار» دەپ پەسلىتىدىغان ھېچ كىمنىڭمۇ يوق ئىكەنلىگىنى ياخشى بىلەتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن «بولدى، بولدى» دەپ ئۆزلىرى-ئۆزلىرىنى پەسلىتىپ ئورۇنلىرىدىن تۇرۇپ، ئۈستىلىرىدىكى قارنى قېقىپ، <MS/>تۆگىنى چىقاردى. قاراپ تۇرماي قۇۋ تىلنى توقتاغان:

Gecə boyunca yoğun qar yağmışdı. Bütün ova ağ pambıq kimi örtülmüşdü. Yüksək dağlar sanki başlarına ağ bir tərəfduvak örtmüş yeni gəlin kimi idi. Çuxurları ayırmaq mümkün deyildi. Mağaradan çox uzaqlaşmadan, çuxura düşən dəvənin bel sümüyü əyildi, çökmə zamanı Toqtağan “qar – gür gür” səsi ilə yerə yıxıldı. Abdulsəttar və Abdulxədim yumşaq bir gülümsəmə etdilər. Şaşıran Toqtağan ayağa sıçrayıb:Gecə boyunca yoğun qar yağmışdı. Bütün ova ağ pambıq kimi örtülmüşdü. Yüksək dağlar sanki başlarına ağ bir tərəfduvak örtmüş yeni gəlin kimi idi. Çuxurları ayırmaq mümkün deyildi. Mağaradan çox uzaqlaşmadan, çuxura düşən dəvənin bel sümüyü əyildi, çökmə zamanı Toqtağan “qar – gür gür” səsi ilə yerə yıxıldı. Abdulsəttar və Abdulxədim yumşaq bir gülümsəmə etdilər. Şaşıran Toqtağan ayağa sıçrayıb: – Heç bir yerim ağrımır, heç bir yerim ağrımır! – dedi. Sonra dəvəyə minmək üçün cəhd etdi, amma dəvə qorxdu və üçü bir anda içdən gələn gülüşlərlə coşdular. Toqtağan ın iki əlindən tutub, dəvəni ona mindirməyə çalışarkən, aclıqdan zəiflədikləri üçünmi, ya sevinclə qatılan gülüşüdür bilmədim, amma ikisi də yerə yıxıldılar və ağ karın içində uşaqlıq sevincini tutdular. Yumşaq ağ bir yorğan altındaymış kimi, üçü gülərkən sonda bir-birinə sarılıb ağlamağa başladılar. Bilirdilər ki, ağlasalar uzun müddət toparlana bilməyəcəklər və “bu da keçəcək” deyən heç kəs olmayacaq. Buna görə: – Tamam, tamam! – deyə özlərini sakitləşdirərək durdular, üstünlərindəki qarı silkələdilər və dəvəyə mindilər. Boş dayanmadılar, kəskin dillə danışan Toqtağan soruşdu:

– Дамолданың сараң кемпірі құртын жұдырықтай қылып жайса еді, мұншалықты әлсіремес едік. Қойдың құмалағындай да құрт бола ма екен. Сора берем деген де тамағымнан қылқ ете қалып, артынан қар жеп әзер асқазанға түсірдім, – деп бар кінәні дамолданың өлген кемпіріне жауып, екеуін тағы бір күлдіріп алды. Күлкі – арсыз да болса шерлілерді осылай бір серпілтіп, бойларын аз да болса жеңілдеткендей еді.

- If only Damolla’s stingy old wife had spread those dried curds a little thicker, we wouldn’t be this weak now. Who makes curds the size of goat droppings, anyway? I tried to chew it but nearly choked, had to wash it down with snow! The blame pinned squarely on the dead old woman, the boys burst into laughter once more. Shameless though it might be, laughter - for hearts burdened by sorrow - offered a moment’s relief, a rare breath of lightness.

- Damoldaning xasis kampiri qurtni mushtday qilib yoyganida, bunchalik holdan toymagan bo‘lardik. Qo‘y qumalog‘iday qurt ham bo‘ladimi? So‘rib yutmoqchi bo‘lganimda tomog‘imdan tiqilib qoldi, keyin qor yeb zo‘rg‘a oshqozonga tushirdim, - deb barcha aybni domulaning marhum kampiriga to‘nkab, ikkovlarini yana bir bor kuldirdi. Kulgi, garchi uyatsiz bo‘lsa-da, g‘amginlarni shunday bir silkitib, vujudlarini ozgina bo‘lsa-da yengillashtirganday edi.

"Damolla'nın cimri karısı kurutlarını yumruk büyüklüğünde yapsaydı, bu kadar zayıf olmazdık. Koyun pisliği gibi de kurut mu olurmuş? Emerek yiyiceğim dediğim de boğazıma kaçtıı, arkasında kar yiyip güç bela mideye indirdim," diyerek tüm suçu Damolla'nın ölen karısına yükledi ve ikisini yine güldürdü. Gülmek - hayasız da olsa - sanki içleri biraz olsun hafiflemiş gibi.

– <MS/>داموللامنىڭ ساراڭ خوتۇنى <MS/>قۇرۇتىنى<MS/> مۇشتۇمدەك قىلىپ يايسا ئىدى، مۇنچىلىك ئاجىزلانماس ئىدۇق. <MS/>قوينىڭ قۇملىغىدەكلا <MS/>قۇرۇت<MS/> بولامدىكەن. سوراۋېرىمەن دېگەندە تامىغىمدىن شالت قىلىپ قېلىپ، كەينىدىن قار يەپ تەييار ئاشقازانغا چۈشەردىم، – دەپ بار گۇنانى <MS/>داموللامنىڭ ئۆلگەن خوتۇنىغا ئېتىپ، ئىككىسىنى يەنىمۇ بىر كۈلدۈرۈپ ئالدى. كۈلكە – نومۇسسىز بولسىمۇ <MS/>غەمدىكىلەرنى مۇشۇنداق بىر روھلاندۇرۇپ <MS/>بەدەنلىرىنى ئازمۇ بولسا يېنىكلەشتۈرگەندەك ئىدى.

“Damollanın cimri arvadı qurutlarını yumruq böyüklüyündə etməyi bacarsaydı, bu qədər arıq olmazdıq. Qoyun çəhrayı kimi qurut olarmış? Boğazıma “emərək yeyəcəm” dediyim də bərkdən ilişdi, sonra kar yedim, gücə-gücə mədəyə saldım,” – deyərək bütün günahı Damollanın vəfat etmiş arvadına yüklədi və bunu dedikdə ikisi yenə gülüşdü. Gülmək – istər-istəməz utanılmaz olsa da – bu şəkildə acı çəkənləri bir qədər canlandırıb, nəfəs vermiş kimi etdi.

Олар күн ұзақ жол жүрді. Жолдан, бағыттан адасқан-адаспағандарын да білмеді. Жөн сұрайтын тірі жан көзге ілікпеді. Бұл жол олардың бұрын-соңды көріп-білген жолы да емес еді. Әйтеуір жанталаса, тірі қалудың әлегімен жүріп келеді, жүріп келеді. Күн бата бір жартастың жанына келіп тоқтады. Үңгір іздеп, айнала кезіп шықты. Пана болар ешбір үңгір таба алмаған соң, амалсыздан әлгіндегі жартасты ықтасын етіп, тынығуға тура келді. Кешегі түндері жұмақтың төріндей көрінген еді. Бүгін түйенің бауырына кезек-кезек тығылып, ашық далаға түнеп шықты. Таң ата Тоқтаған көзін бір ашып, бір жұмып сандырақтай бастады. Не түс көріп, не ауырып жатқаны белгісіз. Абдулхадім күйелі киіз көрпесін ашып көріп еді, іші кебежедей болып ісініп кеткен екен.

They walked the entire day without stopping. Whether they had lost their way or not, they couldn’t tell. Not a single soul appeared on the horizon to ask for directions. This wasn’t a road they had ever taken before. Yet they pressed on, driven by the sheer instinct to survive. As the sun set, they came upon a rocky outcrop. They searched the surroundings for a cave to shelter in, but found nothing. In the end, they were forced to settle near the cliffside, using it as a windbreak. The previous night had felt almost like paradise in comparison. Tonight, they huddled one by one under the camel’s belly, exposed to the open steppe. At dawn, Toktagan began to murmur, his eyes fluttering open and closed in a feverish daze. Whether he was dreaming or delirious, no one could say. When Abdulhadim lifted the sooty felt blanket to check, he saw Toktagan’s belly swollen like a storage chest.

Ular kun bo‘yi yo‘l yurishdi. Yo‘ldan, yo‘nalishdan adashgan-adashmagan ekanliklarini ham bilishmadi. Yo‘l so‘raydigan tirik jon ko‘zga tashlanmadi. Bu yo‘l ular ilgari ko‘rgan-bilgan yo‘l ham emas edi. Har qalay jon holatda, tirik qolish uchun harakat qilib kelishmoqda, yurib kelishmoqda. Quyosh botganda bir qoya yoniga kelib to‘xtashdi. G‘or qidirib, atrofni aylanib chiqishdi. Boshpana bo‘ladigan hech qanday g‘or topa olmaganlaridan keyin, noiloj haligi qoyani pana qilib, dam olishga to‘g‘ri keldi. Kechagi tunlar jannatning to‘ridek tuyulgan edi. Bugun tuyaning qorniga galma-gal tiqilib, ochiq dalada tunab chiqishdi. Tong otganda To‘xtagan ko‘zlarini goh ochib, goh yumib alahsiraydigan bo‘ldi. Tush ko‘rayotganmi yoki og‘riyotganmi noma’lum. Abdulxodim kuyali kigiz ko‘rpasini ochib qarasa, ichi xumday shishib ketibdi.

Gündüz boyunca yol yürüdüler. Yönlerinden sapıp şaşmadıklarını da bilemediler. Yön soracak bir canlı bir varlıkla da karşılaşmadılar. Bu yol onların daha önce görüp geçtikleri bir yol da değildi. Her neyse, can havliyle, hayatta kalma arzusuyla yürümeye devam ediyorlar. Gün batımında bir kayalığın yanına geldiler ve durdular. Etrafı dolaşarak mağara aradılar. Sığınacak hiçbir mağara bulamayınca, çaresizlikten az önceki kayalığı siper edip dinlenmek zorunda kaldılar. Dünkü gecelerini cennetin başköşesinde geçirmişlerdi oysa. Bu geceyi devenin karnına sırayla sığınıp, açık havada geçirdiler. Sabahleyin, Toktağan gözlerini açıp kapayıp gevelemeye başladı. Ne rüya gördüğü, ne de hasta olduğu belli değil. Abdulhadim keçe yorganı açıp baktı, içi küf tutmuş gibi şişmiş.

ئۇلار كۈن ئۇزاق يول يۈردى. يولدىن، يۆنۈلۈشتىن ئاداشقان-اداشمىغانلىقىنىمۇ بىلمەيدۇ. دۇرۇس سوئالدىن تىرىك جان <FR/>كۆزگە كۆرۈنمىدى. بۇ يول ئۇلارنىڭ بۇرۇن-كېيىن كۆرۈپ-بىلگەن يولىمۇ ئەمەس ئىدى. ئەيتەۋىر جان كۈچى بىلەن، تىرىك قېلىشنىڭ ئامالى بىلەن يۈرۈپ كېلىۋاتىدۇ، يۈرۈپ كېلىۋاتىدۇ. كۈن پېتىش ئالدىدا بىر يارتاشنىڭ يېنىغا كېلىپ توختىدى. ئۆڭكۈر ئىزدەپ، ئەتراپنى كېزىپ چىقتى. پانا بولىدىغان ھېچ بىر ئۆڭكۈر تاپالمىغاندىن كېيىن، ئامالسىزلىقتىن ئەۋۇ كۈندىكىدەك يارتاشنى شامالدىن قورغان قىلىپ، تىنىقلاشقا توغرا كەلدى. تۈنۈگۈنكى كەچلىرى <MS/>جەننەتنىڭ تۆرىدەك كۆرۈنگەن ئىدى. بۈگۈن تۆگىنىڭ قوينىغا نوۋەت-نوۋەت تىقىلىپ، ئوچۇق دالادا تۈنەپ چىقتى. تاڭ ئاتا توقتاغان كۆزىنى بىر ئېچىپ، بىر يۇمۇپ <FR/>جۆلۈشكە باشلىدى. يە چۈش كۆرۈپ، يە ئاغىرىپ ياتقىنى بەلگۈسىز. ئابدۇلخادىم كۈي چۈشكەن <MS/>كىگىز كۆرپىسىنى ئېچىپ كۆرگەن ئىدى، ئىچى ساندۇقتەك بولۇپ قىزىپ كەتكەن ئىكەن.

Gündüz ərzində yol getdilər. Yol göstərəcək, istiqamət soruşacaq canlı bir varlıqla qarşılaşmadılar. Bu yol əvvəllər gördükləri yol da deyildi. Amma nə olsun, can havli ilə, yaşamaq arzusu ilə addımlarını davam etdirdilər. Gün batanda bir qayalığın yanına gəldilər və dayandılar. Etrafı araşdırıb mağara axtardılar. Sığınacaq ola biləcək heç bir mağara tapmayınca, çaresizlikdən qayalığı sipər kimi götürüb dincəlmək məcburiyyətində qaldılar. Dünən gecəni sanki cənnətin lap başında keçirmişdilər, halbuki bu gecə dəvənin qarınında sırayla sıxlaşaraq, açıq havada keçdi. Səhərə yaxın Toqtağan gözlərini yumub-açıb geveldi. Rüya gördüyü ya da xəstə olduğu aydın deyildi. Abdulxədim keçə yorğanı açıb baxdı – içi küflənmiş kimi şişmişdi.

– Мынаған ыс тиіпті, енді қайттік, – деді Абдулхадім алаңдап.

-He’s caught a chill… what do we do now? - Abdulhadim asked, worried.

- Bunga is tegibdi, endi nima qilamiz, - dedi Abdulxodim tashvishlanib.

Buna cereyan yapmış, şimdi ne yapacağız?- dedi Abdulhadim endişeyle.

– مونۇنىڭغا ئىس تېگىپتۇ، ئەمدى قانداق قىلىمىز، – دېدى ئابدۇلخادىم ئەنسىرەپ.

Buna cereyan düşüb, indi nə edəcəyik? – dedi Abdulxədim narahatlıqla

– Дереу оят, кіші дәретін ішкізейік.

-Wake him up immediately. He needs to drink his own urine.

- Tezda uyg‘ot, kichik hojatini qildiraylik.

Hemen uyandır, idrarını içirelim.

– دەررۇ ئوخات، كىچىك تەرىتىنى ئىچكىزەيلى.

Hemen oyandır, sidiyini içirt.

Тоқтаған теңселіп орнынан әзер көтерілді. Дел-сал денесін ұстай алар емес.

Toktagan staggered to his feet, barely able to hold himself upright.

To‘xtagan chayqalib, zo‘rg‘a o‘rnidan turdi. U o‘z tanasini ushlab tura olmadi.

Toktağan zorla ayağa kalktı. Dengesini tutamıyor.

توقتاغان لىڭىشىپ ئورنىدىن ئاران كۆتىرىلدى. ھالسىز تېنىنى تۇتۇپ ئالار ئەمەس.

Toqtağan zorla ayağa qalxdı. Tarazlığı yoxdur.

– Жылдам, дәрет сындыр да, іш! – Абдулсаттар бұйыра сөйледі.

-Hurry! Relieve yourself and drink it! - Abdulsattar ordered.

- Tez tahorat ol va ich! - dedi Abdulsattor buyruq ohangida.

Çabuk, tuvaletini yap ve idrarını iç!- diye emretti Abdulsattar.

– ئىلدام، تەرەت چىقاردە، ئىچ! – ئابدۇلساتتار بۇيرۇپ سۆزلىدى.

Tez ol, ehtiyacını gör və sidiyini iç! – əmr etdi Abdulsəttar.

Тоқтаған жартастың жақтауына бұрылып ышқырын шешіп тұрып-тұрып қайта байлай бастады.

Toktagan turned toward the rocks and loosened his belt, stood for a moment, then tied it back up.

U to‘xtab qolgan qoya chetiga o‘girilib, kamarini yechdi va qayta bog‘lay boshladi.

Toktağan, kayalığın kenarına dönüp pantolonunu çıkarıp tekrar bağlamaya başladı.

توقتاغان يارتاشنىڭ يان تەرىپىگە بۇرۇلۇپ <MS/>ئىشتىنىنى يېشىپ تۇرۇپ-تۇرۇپ قايتا باغلاشقا باشلىدى.

Toqtağan qayalığın kənarına çevrilib şalvarını çıxardı, sonra yenidən bağlamağa başladı.