Корпустан іздеу

– Не болды, іштің бе?

-Well? Did it come out?

- Nima bo‘ldi, qildingmi?

Ne oldu, içtin mi?

– نېمە بولدى، ئىچتىڭمۇ؟

Nə oldu, içdin mi?

– Шықпайды.

-No… I can’t.

- Chiqmadi.

Hayır yapamadım.

– چىقمايدۇ.

Yox, edə bilmədim.

– Онда қар же, көбірек. Жылдам. Кіші дәрет ішпей ыстың бетін қайтара алмайсын.

-Then eat snow. A lot of it. Without urine, the poison won’t leave your body.

- Unda qorni ko‘proq ye, tezroq. Kichik ehtiyojingni qilmasang, sovuqda yuzingni himoya qila olmaysan.

O zaman kar ye, çokça. Çabuk. İdrarını içmezsen iyileşemezsin.

– ئۇنداق بولسا قار يە، كۆپىرەك. ئىلدام. كىچىك تەرەت ئىچمەي ئىسنىڭ يۈزىنى قايتىرالمايسەن.

O zaman qar ye, çox ye. Tez ol. Sidiyini içməsən sağalmazsan.

Аздан соң Тоқтаған екінші рет, үшінші рет ышқырын шешіп қайта киді. Жоқ. Орнына қайта барып жатты.

Toktagan tried again - once, twice - loosening his trousers, then fastening them again, but still nothing. He returned to his spot and lay down.

Birozdan so‘ng To‘xtagan ikkinchi marta, uchinchi marta kamarini yechib, qayta kiydi. Yo‘q. O‘rniga qaytib yotdi.

Biraz sonra Toktağan, ikinci kez, üçüncü kez tuvaletini yapmaya çalıştı ama yapamadı. Olmadı. Tekrar yerine yattı.

بىر ئازدىن كېيىن توقتاغان ئىككىنچى رەت، ئۈچۈنچى رەت <MS/>ئىشتىنىنى يېشىپ قايتىدىن كىيدى. يوق. ئورنىغا قايتىدىن بېرىپ ياتتى.

Biraz sonra Toqtağan ikinci dəfə, üçüncü dəfə ehtiyacını görməyə çalışdı, amma yenə olmadı. Heç nə alınmadı. Yenidən yerinə uzandı.

– Енді не істейміз? Мені осы жерге тастап кетесіңдер ме? Дәрет шықпайды. Мен қалай жазыламын?

-What now? - he asked. Are you going to leave me here? If I can’t urinate, how will I survive?

- Endi nima qilamiz? Meni bu yerda tashlab ketasizmi? Hojat chiqmaydi. Men qanday yozilishim kerak?

Şimdi ne yapacağız? Beni burada bırakıp gidecek misiniz? Tuvaletim gelmiyor. Nasıl iyileşeceğim?

– ئەمدى نېمە قىلىمىز؟ مېنى مۇشۇ يەرگە تاشلاپ كەتەمسىلەر؟ تەرەت چىقمايدۇ. مەن قانداق ساقىيىمەن؟

İndi nə edəcəyik? Beni burda buraxıb gedəcəksiniz? Sidik gəlmir. Necə sağalacağam?

Тоқтағанның үрейленетін де жөні бар. Елден шыққалы қанша адам ыс тиіп қайтыс болды. Бәрін жол-жөнекей жерлеп келгеніне өзі де куә. Онын жалғыз емі кіші дәрет екенін де көрген.

His fear was justified. Since they had left home, they had buried many who died of this same cold poison. He had seen it with his own eyes - and he knew the only cure was to drink one’s own urine.

To‘xtashdan qo‘rqish kerak edi. Mamlakatni tark etgandan beri qancha odam isdan vafot etdi. Hammasini yo‘l-yo‘lakay dafn etganiga o‘zi guvoh. Uning yagona davosi najas ekanligini ham ko‘rgan.

Toktağan korkmakta haklıydı. Ülkeden çıkalı ne kadar çok insan üşüterek öldü. Yol boyunca ölenlerin defnedildiğine kendisi de şahit oldu.

توقتاغاننىڭ قورقىدىغانمۇ <FR/>ھەققى بار. ئەلدىن چىققان قانچە ئادەم ئىس تېگىپ قايتىش بولدى. ھەممىسىنى يول ئۈستىدە يەرلەپ كەلگىنىگە ئۆزىمۇ گۇۋاچى. ئۇنىڭ يالغۇز دورىسى كىچىك تەرەت ئىكەنلىكىنىمۇ كۆرگەن.

Toqtağan qorxmaqda haqlıydı. Ölkədən çıxdıqları gündən çox insanın soyuqdan öldüyünə şahid olmuşdu. Yol boyunca ölənlərin dəfn olunmasına özü də bələd idi. Tək çaresi sidik idi, bunu da görmüşdü.

Алайда ашыққан адамнан дәрет шығушы ма еді? Көп ұзамай-ақ Тоқтағанның хәлі тіпті нашарлай бастады. Екі үлкенің қасына шақырып:

But how could a starving body produce anything? Soon, his condition worsened. He called the two older boys to his side and, eyes brimming with tears, said:

Ammo och odamdan tahorat chiqadimi? Ko‘p o‘tmay, Toqtaganning ahvoli yanada yomonlasha boshladi. Ikki kattasini yoniga chaqirib:

Tek çaresinin idrar olduğunu da gördü. Ancak, aç birinden idrar mı çıksın? Çok geçmeden Toktağan'ın durumu iyice kötüleşmeye başladı. İki büyüğünü çağırıp:

ئۇزاقتا ئېچىققان ئادەمدىن تەرەت چىقمىشىمۇ مۇمكىن ئىدى؟ كۆپ ئۆتمەيلا توقتاغاننىڭ <MS/>ھالى ئىلدام ناچارلىشىشقا باشلىدى. ئىككى چوڭنى قېشىغا چاقىرىپ:

Ancaq aclıqdan insanın sidiyi çıxar mı? Çox keçmədi, Toqtağan ın vəziyyəti xeyli pisləşdi. İki böyüyünü çağırdı:

– Мен өлсем ең болмаса дұрыстап жерлеп, аты-жөнімді тасқа қашап жазып кетіңдерші. Ел естімесе де, олай-бұлай өткен жолаушылар, қарақшылар, тарихшы-ғалым Абдулкерімнің артында қалған жалғыз тұяғынын осында жерленгенін біліп жүрсін, – деп жанары жасқа толып, бақұлдаса беріп еді, Абдулсаттар тыйып тастады.

- If I die… please bury me properly. Carve my name into a stone. Even if no one from home ever knows, at least a passing traveler, a bandit, or some future historian will know that the only son of Abdulkerim, a respected scholar, was laid to rest here. Abdulsattar cut him off sharply:

- Men o‘lsam, hech bo‘lmasa meni yaxshilab dafn qiling, toshga ismimni o‘yib yozib qo‘ying. Odamlar eshitmasa ham, u yoqdan-bu yoqqa o‘tgan yo‘lovchilar, qaroqchilar, tarixchi olim Abdulkarimning yolg‘iz avlodi shu yerda dafn etilganidan xabardor bo‘lishsin, - deb ko‘zlari yoshga to‘lib xayrlashmoqchi bo‘lgan edi, Abdulsattor uni to‘xtatdi.

Ölürsem, en azından beni usülünce defnedin ve adımı taşa kazıyın. İnsanlar duymasa da, yoldan geçenler, haydutlar, tarihçiler, ilim insanları Abdulkerim'in arkasından kalan tek torununun buraya gömüldüğünü bilsinler" diyerek gözleri yaşlarla doldu ve veda etti, Abdulsattar onu durdurdu.

– مەن ئۆلسەم ئەڭ بولمىسا دۇرۇسلاپ يەرلەپ، ئىسىم-نەسىبىمنى تاشقا ئويۇپ يېزىپ كېتىڭلارچۇ. ئەل ئېسىغا ئالمىسىمۇ، ئۇياق-بۇياق ئۆتكەن يولۇۋچىلار، قاراقچىلار، تارىخچى-ئالىم ئابدۇلكېرىمنىڭ كەينىدە قالغان يالغۇز يالدامىسىنى مۇشۇ يەردە يەرلەنگىنىنى بىلىپ يۈرسۇن، – دەپ <FR/>كۆزلىرى ياشقا تولۇپ، <MS/>خوشلىشىشقا باشلىغانىدى، ئابدۇلساتتار <MS/>رەت قىلدى.

Ölürəmsə, ən azından məni düzgün dəfn edin və adımı daşa həkk edin. İnsanlar bilməsə də, yol keçənlər, quldurlar, tarixçilər, elm adamları bilsinlər ki, Abdulkerimin geriyə qalan tək nəslinin torunu buraya gömülüb, – deyə gözləri doldu, vida etdi. Abdulsəttar onu dayandırdı:

– Жоқ! Олай деп айтушы болма! Өлмейсің! Ешкім де өлмейді! Біз өлуге тиісті емеспіз! Жолбарыстың қандықол қарақшылары ата-ана, бауырларымыздың бәрін қырып салғанда, біз қалай аман қалдық?! Мықтылығымыздан, батырлығымыздан тірі қалдық па?! Жоқ, әлде, Алла тағаланың олармен бірге біздің де жанымызды алуға күші жетпеді ме?! Төрт күн тығылған үңгіріміздің дәл төбесіне келіп тұрған Жолбарыс неге еңкейіп аяғының астына қарамады? Дүние-мүліктен керегін алып, қалғанын өртеп кеткен қарақшылар мына түйені қалай ұмыт қалдырды? Бізді аяғаннан тастап кетті деп ойлайсындар ма?! Жоқ! Бұл бір Алланың бізді өлтірместің амалына тауып беріп тұрған себептері. Ендеше есіңді жи! Мына өлім тырнағынан өзіңді құтқар! Өлетін уақыт емес. Өзіңнен шықпаса, амалсыз біздікін ішуге тиістісің.

-No! Don’t say things like that. You’re not dying. None of us are! We’re not meant to die. When those bloodthirsty bandits murdered our parents and siblings - why did we survive? Was it because we were strong or brave? No. Was it because God didn’t have the power to take our lives too? When we hid in that cave for four days, why didn’t Jolbarys - who stood right above us - look down and see us? Why did the bandits take everything they needed, burn the rest, but leave this camel behind? Do you think they spared us out of mercy? No. These are all signs - God gave us ways to stay alive.” “So, pull yourself together. Save yourself from death’s grip. This is not the time to give in. And if your own won’t come out… then you’ll have to drink one of ours.

- Yo‘q! Bunday dema! O‘lmaysan! Hech kim o‘lmaydi! Biz o‘lishimiz kerak emas! Yo‘lbarsning qonxo‘r qaroqchilari barcha ota-onalarimiz, qarindoshlarimizni qirib tashlaganida, biz qanday omon qoldik?! Kuchimiz, jasoratimiz tufayli tirik qoldikmi?! Yo‘q, yoki Alloh taolo ular bilan birga bizning ham jonimizni olishga qodir bo‘lmadimi?! To‘rt kun yashiringan g‘orimizning naq tepasida turgan Yo‘lbars nega egilib, oyoqlari ostiga qaramadi? Dunyo-moldan keragini olib, qolganini yoqib ketgan qaroqchilar mana bu tuyani qanday unutib qoldirishdi? Bizga rahmi kelganidan tashlab ketdi, deb o‘ylaysizmi?! Yo‘q! Bu Allohning bizni o‘ldirmaslik uchun topib bergan sabablaridir. Unday bo‘lsa, aqlingni yig‘! Bu o‘lim changalidan o‘zingni qutqar! O‘ladigan payt emas. O‘zingdan chiqmasa, noiloj biznikini ichishga majbursan.

Hayır! Böyle söyleme! Ölmeyeceksin! Kimse ölmeyecek! Biz ölmeyeceğiz! Jolbarıs’ın kanlı askeri anne-babalarımızı, kardeşlerimizin hepsini öldürdüğünde, biz nasıl hayatta kaldık?! Gücümüzden, cesaretimizden mi hayatta kaldık?! Yoksa Allah'ın onlarla birlikte bizim canımızı almaya gücü mü yetmedi? Dört gün saklandığımız mağaranın tam tepesine gelen Jolbarıs, neden eğilip ayaklarının altına bakmadı? Malları alıp, geri kalanını yakan haydutlar, bu deveyi nasıl unuttu? Bizi acıdıklarından bıraktıklarını mı düşünüyorsun?! Hayır! Bu, Allah'ın bizi öldürmek istemeyişinin te bir sebebidir. O halde aklını başına topla! Bu ölüm pençesinden kendini kurtar! Şu an ölme zamanı değil. Kendin yapamazsan, yapacak bir şey yok bizlerin idrarını içeceksin.

– ياق! ئۇنداق دەپ ئېيتقۇچى بولما! ئۆلمەيسەن! ھېچ كىمما ئۆلمەيدۇ! بىز ئۆلۈشكە تېگىشلىك ئەمەسمىز! جولبارىسنىڭ قانلىق قول قاراقچىلىرى <MS/>ئاتا-ئانا ،<MS/>تۇققانلىرىمىزنىڭ ھەممىسىنى قىرىپ تاشلىغاندا، بىز قانداق ئامان قالدۇق؟! مىقتىلىغىمىزدىن، باتۇرلۇقىمىزدىن تىرىك قالدۇقما؟! ياق، ياكى، <MS/>ئاللا تائالانىڭ ئۇلار بىلەن بىرگە بىزنىڭمۇ <FR/>جېنىمىزنى ئېلىشقا كۈچى يەتمىدىمۇ؟! تۆرت كۈن تىقىلغان ئۆڭكۈرىمىزنىڭ دەل ئۈستىگە كېلىپ تۇرغان جولبارىس نېمىگە ئەگىلىپ پۇتىنىڭ ئاستىغا قارىمىدى؟ <MS/>دۈنيا-مۈلۈكتىن كېرىگىنى ئېلىپ، قالغىنىنى كۆيدۈرۈپ كەتكەن قاراقچىلار مونۇ <MS/>تۆگىنى قانداق ئۇنتۇپ قالدى؟ بىزنى ئاخىرىدا تاشلاپ كەتتى دەپ ئويلايسىلەرمۇ؟! ياق! بۇ بىر ئاللانىڭ بىزنى ئۆلتۈرمەسنىڭ ئامالىنى تېپىپ بېرىپ تۇرغان سەۋەبلىرى. ئەمدى بولسا <FR/>ئېسىڭنى يىغ! مونۇ <FR/>ئۆلۈم تىمىغىدىن ئۆزەڭنى قۇتقار! ئۆلىدىغان ۋاقىت ئەمەس. ئۆزەڭدىن چىقمىسا، ئامالسىز بىزنىڭكىنى ئىچىشكە تېگىشلىك سەن.

Yox! Belə demə! Ölmayacaqsan! Heç kim öləcək deyil! Biz ölməyəcəyik! Colbarısın qanlı əsgəri ana-atalarımızı, qardaş-bacılarımızın hamısını öldürəndə biz necə sağ qaldıq?! Gücümüzdənmi, qorxa-qorxa sağ qaldıq?! Yoxsa Allahın onların hamısıyla birlikdə bizim canımızı almağa gücü çatmadı?! Dörd gün gizləndiyimiz mağaranın başına gələn Colbarıs, niyə baş əyib ayağının altına baxmadı? Malları alıb, qalanını yandıran quldurlar, bu dəvəni necə unudub? Bizim üçün onları acımasından buraxdıqlarını düşünürsən?! Yox! Bu, Allahın bizi öldürmək istəməməsinin bir səbəbidir. O halda ağılı başına yığ! Bu ölüm pəncəsindən özünü qurtar! Bu an ölüm vaxtı deyil. Özün edə bilməsən, başqa çarə yoxdur – bizim sidiklərimizi içəcəksən.

Абдулсаттардың жігерлі сөзі қайраттандырды ма, Тоқтаған басын көтеріп:

Perhaps it was Abdulsattar’s determined words that gave Toktagan strength. He slowly lifted his head and said,

Abdulsattorning shijoatli so‘zlari dalda berdimi, To‘xtagan boshini ko‘tarib:

Abdulsattar'ın sözleri cesaret mi verdi, Toktağan başını kaldırıp:

ئابدۇلساتتارنىڭ ئىرادىلىك سۆزى غەيرەتلەندۈردىمۇ، توقتاغان بېشىنى كۆتۈرۈپ:

Abdulsəttarın sözləri cesaret verdi səhv etmir, Toqtağan başını qaldırıb:

– Әкеліңдер, – деп аузын ашты.

-Bring it, - opening his mouth.

- Olib keling, - dedi u og‘zini ochib.

“getirin"- diyerek ağzını açtı.

– ئەكىلىڭلار، – دەپ ئاغىزىنى ئاچتى.

“Gətirin” – deyə ağzını açdı.

Тоқтағанның жағдайына алаңдаған екеуі амалсыз тағы бір түнді осында өткізетін болып шешті.

The other two, worried about Toktagan’s condition, decided they had no choice but to spend another night there.

To‘xtaganning ahvolidan xavotirda bo‘lgan ikkalasi noiloj yana bir tunni shu yerda o‘tkazishga qaror qilishdi.

Toktağan'ın durumuna endişelenen ikisi, çaresizlikten bir gece daha burada kalmaya karar verdiler.

توقتاغاننىڭ جاغدىيىغا ئەنسىرىگەن ئىككىسى ئامالسىز يەنە بىر كېچىنى مۇشۇ يەردە ئۆتكۈزىدىغان بولۇپ يەشتى.

Toqtağan ın halından nigaran olan ikisi, daha bir gecəni eyni yerdə qalmağa qərar verdilər.

– Мен айналаны бақылап, ықтасын болатын жер тауып келейін, – деді Абдулхадім.

-I’ll go look around and find better shelter, - said Abdulhadim.

- Men atrofni kuzatib, pana joy topib kelay, - dedi Abdulxodim.

Ben etrafı kontrol edip, sığınacak bir yer bulayım,- dedi Abdulhadim.

– مەن ئەتراپنى بايقاپ، پانا بولىدىغان يەر تېپىپ كېلەي، – دېدى ئابدۇلخادىم.

Mən ətrafı yoxlayıb, sığınacaq tapa bilərəm, – dedi Abdulxədim.

– Түйе жейтін бірдеңе болса іле кел, бұл байғұс та аштықтың азабын тартып келеді.

-And bring something for the camel to eat, if you can. The poor thing’s suffering from hunger too, - added Abdulsattar.

- Agar tuya yeydigan biror narsa bo‘lsa, tezroq keling, bu bechora ham ochlik azobini tortmoqda.

Deve yiyecek bir şey varsa, götür gel, bu zavallı da açlık acısı çekiyor.

– <MS/>تۆگە يەيدىغان بىر نەرسە بولسا ئېلىپ كەل، بۇ بېچارىما ئاچلىق ئازاۋىنى تارتىپ كېلىدۇ.

Dəvədə yem varsa, gətir, bu yazıq aclıq çəkir.

Абдулхадім жартасты жанамалай жоғары көтеріліп, әп-сәтте көзден таса болды. Арада сүт пісірімдей уақыт өтер-өтпесте алқын-жұлқын қия тастардан сырғанай екпіндеп жетіп келді де:

Abdulhadim climbed up along the cliffside and soon disappeared from view. He had barely been gone the time it takes to boil milk when he came sliding and tumbling down the rocks, out of breath.

Abdulxodim qoya bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilib, bir zumda ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Oradan sut pishirim vaqt o‘tar-o‘tmas, u shiddat bilan tik qoyalardan sirg‘anib yetib keldi-da:

Abdulhadim kayalıktan yukarı tırmandı ve bir anda gözden kayboldu. Biraz geçince, soluk soluğa kayalıklardan kayarak hızla döndü ve:

ئابدۇلخادىم يارتاشنى ياقىلاپ يۇقۇرى كۆتىرىلىپ، بىردىنلا كۆزدىن يوقاپ كەتتى. ئارىدا <FR/>سۈت پىشىدىغاندەك ۋاقىت ئۆتە-ئۆتمەستىن چۆچۈپ-پىشىپ قىيا تاشلاردىن تېيىلىپ ئىلداملىق بىلەن يېتىپ كەلدىدە:

Abdulxədim qayalıqlardan yuxarı dırmaşdı və birdən göründü ki, gözdən itmədən sürətlə dönüb:

– Жолбарыстың қолын көрдім, Ана бір биік жартастың арғы бетіне түнеген бе екен, ары карай шұбап кетіп барады, – деді аптығын баса алмай.

-I saw Zholbarys’ men! Looks like they spent the night behind that tall cliff over there. I saw their trail heading away from it, - he gasped.

- Men Yo‘lbarsning qo‘shinini ko‘rdim, u o‘sha baland qoyaning narigi tomonida tunagan bo‘lishi mumkin, u orqaga cho‘zilib ketmoqda, - dedi u hayajonini bosa olmay.

Jolbarıs’ın askerini gördüm, o yüksek kayalığın öbür tarafında mı gecelemişler, oradan aşağıya doğru iniyorlardı- dedi nefes nefese kalarak.

– <MS/>جولبارىسنىڭ ئەسكىرىنى كۆردۈم، ئەۋۇ بىر ئېگىز يارتاشنىڭ ئارتقى بېتىدە تۈنىگەن ئىكەنمۇ، نېرى كاراپ كەينى-كەينىدىن كېتىپ بارىدۇ، – دېدى ھودۇقىنىنى باسا ئالماي.

Colbarısın əsgərini gördüm, o yüksək qayalığın o biri tərəfində gecələyiblər, oradan aşağıya enirdilər, – dedi nəfəsi kəsilmiş halda.

– Сені байқап қалмады ма?

-They didn’t spot you, did they?

- U seni payqamadimi?

Seni farketmedi değil mi?

– سېنى بايقاپ قالمىدىما؟

Səni fərq etmədi, elə deyilmi?

– Жоқ.

-No.

- Yo'q

Hayır.

– ياق.

Xeyr.

– Демек, біздің бағытымыз дұрыс болғаны ғой. Енді не істесек екен? – деп уайымға салынды Абдулсаттар.

Then we must still be going the right way. But now what do we do? - Abdulsattar asked anxiously .

- Demak, biz to‘g‘ri yo‘l tutgan ekanmiz-da. Endi nima qilsak ekan? - xavotirga tushdi Abdulsattor.

Demek ki, doğru yöndeyiz. Şimdi ne yapsak?- diye endişelendi Abdulsattar.

– دېمەك، بىزنىڭ يۆنىلىشىمىز دۇرۇس بولغىنىغۇ. ئەمدى نېمە قىلساق ئىكەن؟ – دەپ <FR/>ۋايىمغا سېلىندى ئابدۇلساتتار.

Demək ki, doğru istiqamətdəyik. İndi nə edək? – deyə narahat oldu Abdulsəttar.

– Олар неге баяу жүріп барады? – деп бұлардың сөзін естіген Тоқтаған киіз астынан басын қылтитты.

-Why are they moving so slowly? -Toktagan’s voice piped up from beneath the felt blanket.

- Nega ular sekin yurishyapti? - ularning so‘zlarini eshitib To‘xtagan kigiz ostidan boshini chiqardi.

Neden yaya gidiyorlarmış?- diyerek onların sözlerini duyan Toktağan, keçenin altından başını uzattı.

– ئۇلار نېمىگە ئاستۇ يۈرۈپ بارىدۇ؟ – دەپ بۇلارنىڭ سۆزىنى ئاڭلىغان توقتاغان <MS/>كىگىز ئاستىدىن بېشىنى چىقىرىپ قويدى.

Niyə piyada gedirmişlər? – deyə onların sözlərini eşidən Toqtağan keçənin altından başını uzatdı.