Корпустан іздеу

– Кеше Лхасаға қарай жолға шыққан жерлеріңен тоқтағанбыз. Маған мынаны айтыңдаршы – сендердей бала түгілі, ақыл тоқтатқан, азық-түлік, қару-жарақпен қамтамасыз етілген адамдардың өзі бұл жолдан аман келуі екіталай. Сендер қалай тірі қалдыңдар?

-Yesterday, we stopped at the place where your journey toward Lhasa began. Tell me this-if even wise, well-armed, and well-provisioned adults find it difficult to survive such a journey, how did children like you make it through?

- Kecha Lhasa tomon yo‘lga chiqqan joyingizda to‘xtadik. Menga shuni aytingki, siz kabi esini tanigan, oziq-ovqat va qurol-yarog‘ bilan ta’minlangan odamlarning bu yo‘ldan omon-eson o‘tishi dargumon. Qanday qilib tirik qoldingiz?

İyiliğiniz Allah'tan olsun.

– تۈنۈگۈن لخاسىغا قاراپ يولغا چىققان يەرلىرىدىن توختىغاندۇق. ماڭا مونۇنى ئېيتىڭلارچۇ – سىلەردەك بالا تۇرماق، <FR/>ئەقىل توختاتقان، ئوزۇق-تۈلۈك، قۇرال-ياراق بىلەن تەمىنلەنگەن ئادەملەرنىڭ ئۆزى بۇ يولدىن ئامان كېلىشى ئىككى تايىن. سىلەر قانداق تىرىك قالدىڭلار؟

Yaxşılığınız Allahdan olsun.

– Білмейміз. Алланың жәрдемімен ғана жеттік деп ойлаймыз. Енді өлдік-ау, осы жерде деміміз бітетін болды-ау дегенде бір құдірет көмектесіп, аман қалып отырдық. Тапқанымызды теңдей бөліп жедік. Біріміз ұйықтағанда, екеуміз күзетте тұрдық.

-We don’t know. We think it was only through God’s help that we arrived alive. When we thought we were done for, that our breath would end here, some power helped us survive. We shared what we found equally. When one of us slept, the other two kept watch.

- Bilmaymiz. Allohning yordami bilan gina yetib kelganimizni o‘ylaymiz. Endi o‘ldik, shu yerda nafasimiz tugaydi deb o‘ylaganimizda, bir ilohiy qudrat yordam berdi va biz omon qoldik. Topganimizni teng bo‘lib yedik. Birimiz uxlaganda, ikkimiz qorovullikda turdik.

Dalay Lama ne düşündüğü belli değil, üç çocuğu dünden daha fazla onurlandırarak, kendisinden biraz daha aşağıya oturttu ve çocukların yanına yaklaşarak bağdaş kurup oturdu. Canlı canlı cehennemin arasından geçmiş üç çocuğa mı acıdı, yoksa kendi çocukluğu mu tuttu, ya da üç yetimin acı dolu yüreklerini kendi merhametiyle ısıtmak mı istedi, neşeyle konuşmaya başladı.

– بىلمەيمىز. <MS/>ئاللانىڭ ياردىمى بىلەنلا يەتتۇق دەپ ئويلايمىز. ئەمدى ئۆلدۇققۇ، مۇشۇ يەردە <FR/>جېنىمىز تۈگىدى بولدى-ئەي دېگەندە بىر قۇدرەت ياردەملىشىپ، ئامان قېلىپ يەتتۇق. تاپقىنىمىزنى تەڭ بۆلۈپ يېدۇق. بىرىمىز ئۇخلىغاندا، ئىككىمىز كۈزەتتە تۇردۇق.

Dalay Lama nə düşündüyü bəlli olmadan, üç uşağı dünəndən daha çox hörmətlə qarşılayaraq, özündən bir az aşağıda oturtdurdu və uşaqların yanına yaxınlaşıb ayaq üstə oturdu. Canlı-cana cəhənnəmdən keçmiş üç uşağa mı acıyırdı, yoxsa öz uşaqlığını xatırlayırdı, ya da üç yetimin acı dolu ürəklərini öz mərhəməti ilə isitmək istəyirdi, bilmək mümkün deyildi. O, nəşə ilə danışmağa başladı:

– Неге? – деді Далай Ламажұлып алғандай. – Екеуің ұйықтап,біреуің күзетте тұрсаңдар болмас па еді?

-Why?,- the Dalai Lama asked sharply. Wouldn’t it be enough if two slept while one stayed awake?

Nima uchun? - so‘radi Dalay Lama. - Ikkalalaringiz uxlab, bittalaringiz qorovul bo‘lsangiz bo‘lmaydimi?

Dün Lhasa'ya doğru yola çıktığınız yerde kalmıştık. Şimdi bana şunu anlatın: sizin gibi çocukları bırak, aklı başında, yiyecek ve silahla donatılmış insanların bile bu yoldan sağ salim gelmesi zor. Siz nasıl hayatta kaldınız?

– نېمىگە؟ – دېدى <MS/>دالاي لاما <MS/>يۇلۇپ ئالغاندەك. – ئىككىڭلا ئۇخلاپ، بىرىڭلار كۈزەتتە تۇرساڭلار بولماسمىدى؟

Dünən Lhasa'ya doğru yola çıxdığınız yerdə qalmışdıq. İndi mənə bunu danışın: sizin kimi uşaqları qoyaq bir kənara, ağıllı başlı, yemək və silahla təchiz olunmuş insanların belə bu yoldan sağ-salamat gəlməsi çətindir. Siz necə sağ qaldınız?

– Қара басып күзетте тұрған бала да ұйықтап қалса не болмақ? Оның үстіне жалғыз ояу елегізеді. Екі адам бір-біріне серік. Қалғи бастағанда бір-бірімізді шымшып оятып отырдық.

-What if the boy on watch falls asleep? Besides, only one awake is vulnerable. Having two watching over each other is safer. When one started to doze off, the others would pinch and wake him.

- Qorovulda turgan bola ham uxlab qolsa nima bo‘ladi? Buning ustiga, u yolg‘iz uyg‘oq. Ikki kishi bir-biriga sherik. Mudray boshlaganimizda bir-birimizni chimchilab uyg‘otdik.

Bilmiyoruz. Allah'ın takdiri . Bu sefer bittik, dediğim her an bir mucize oluyor ve sağ kaldık. Bulduklarımız her şeyi eşit paylaştık. Birimiz uyurken, ikimiz nöbet tuttuk.

– كارا بېسىپ كۈزەتتە تۇرغان بالىمۇ ئۇخلاپ قالسا نېمە بولماق؟ ئۇنىڭ ئۈستىگە يالغۇز ئويغاق ئەنسىرەيدۇ. ئىككى ئادەم بىر-بىرىگە ھەمرا. ئۈگىدەك باشلانغاندا بىر-بىرىمىزنى چىمداپ ئوخىتىپ ئولتاردۇق.

Bilmirik. Allahın takdiri. Hər dəfə "biz qurtardıq" dediyimiz anda möcüzə olur və sağ qalırıq. Tapdıqlarımızı ədalətlə payladıq. Birimiz yatanda, ikimiz növbədə idik.

– Неге? Қалай?

-Why?How?

- Nega? Qanday?

Neden?- dedi Dalay Lama birden. İkiniz uyuyup, biriniz nöbet tutamaz mıydınız?

– نېمىگە؟ قانداق؟

Niyə? – dedi Dalay Lama birdən. Siz ikiniz yuxuya gedib, biri növbə tutmazdınız?

– Қалың ұйқы қысқанда адам баласы да бір өлік екен. Жұлқыламақ түгілі тепсең де оянбайды. Оның үстіне киімдеріміз де өте қалың, ештеңе батпайды. Ашық тұрған бетіміз бен қолымыз ғана. Олар аяздан домбығып ештеңе сезбей қалған. Содан жеңімізге қол жүгіртіп, білегімізден шымшысақ ұйқымыз шайдай ашылады.

- When a person is deeply asleep, they might as well be dead. No matter how much you shake or even kick them, they won’t wake up. Besides, our clothes were very thick, nothing could get through. Only our faces and hands were exposed. They had become numb from the frost and felt nothing. So, we would run our hands along our sleeves and pinch our wrists to snap out of the sleep.

- Qattiq uxlab yotganda odam ham o‘lik bo‘ladi. U silkitish u yoqda tursin, hatto tepsa ham uyg‘onmaydi. Bundan tashqari, kiyimlarimiz juda qalin, hech narsa botmaydi. Faqat yuzimiz va qo‘limiz ochiq. Ular sovuqdan shishib, hech narsani sezmay qolishdi. Shundan keyin yengimizga qoʻl yugurtirib, bilagimizdan chimchisak, uyqumiz shartta qochadi.

Kara basıp nöbette tutanımızda uyuyakalırsa ne olacak? Üstelik tek başına uyanık kalan korkabilir. İki kişi birbirine yoldaş. Uykumuz geldiğinde birbirimizi çimdikleyerek uyandırdık.

– قاتتىق ئۇيقا باسقاندا ئادەم بالىسىمۇ بىر ئۆلۈك ئىكەن. يۇلقۇلىماق تۈگۈر تەپسەڭمۇ ئوخانمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە كىيىملىرىمىزمۇ ئىنتايىن قېلىن، ھېچ نەرسە پاتمايدۇ. پەقەت ئوچۇق تۇرغان يۈزىمىز بىلەن قولىمىزلا. ئۇلار سوغدىن ئىشىپ ھېچ نەرسە سەزمەي قالغان. شۇنىڭدىن كېيىن يېڭىمىزگە قول يۈگەرتىپ، بىلىگىمىزدىن چىمدىساق ئۇيقىمىز <FR/>پۈتۈنلەي ئېچىلىدۇ.

Növbədə olan yuxuya getsə, nə olacaq? Üstəlik tək oyanıq qalan qorxar. İki nəfər bir-birinə yoldaşdır. Yuxu gələndə biri o birini çimdikləyib oyadırdı.

– Демек, үш адам болса, бірі ұйықтағанда екеуі күзетте тұруы керек. Өте табылған ақыл, – деп Далай Лама жауапқа қанағаттанып және оны көкірегіне жазып алып жатқандай сыңай танытты. – Жолды қалай бағдарладыңдар? Бұрын-соңды әкелеріңмен, әлде басқа да үлкендермен Лхасаға қарай жол жүріп пе едіңдер?

-So, if there are three people, when one sleeps, two must keep watch. That’s very clever,- said the Dalai Lama, pleased with the answer as if noting it in his heart. -How did you find your way? Have you ever traveled toward Lhasa with your fathers or other elders before?

- Demak, uch kishi bo‘lsa, bittasi uxlayotganda ikkitasi qorovullik qilishi kerak. Ajoyib fikr, - dedi Dalay Lama javobdan qoniqish hosil qilib va go‘yo uni ko‘kragiga yozib olayotgandek. - Yo‘lni qanday ko‘zdan kechirdingiz? Ilgari otangiz yoki boshqa kattalar bilan Lhasa tomon yo‘l olganmisiz?

Neden? Nasıl?

– دېمەك، ئۈچ ئادەم بولسا، بىرى ئۇخلىغاندا ئىككىسى كۈزەتتە تۇرۇش كېرەك. ئىنتايىن دۇرۇس تېپىلغان ئەقىل، – دەپ <MS/>دالاي لاما جاۋاپقا قانائەتلىنىپ يەنە ئۇنى <FR/>كۆكرىكىگە يېزىۋالغاندەك چىراي تونۇتتى. – يولنى قانداق پىلانلىدىڭلار؟ بۇرۇن-شۇندا دادىلىرىڭلار بىلەن، ياكى باشقىمۇ چوڭلار بىلەن لخاساغا قاراپ يول يۈرگەندىڭلارمۇ؟

Niyə? Necə?

– Жоқ. Бірінші рет. Бір күншілік жерге дейін қарақшы Жолбарыстың іздерімен жүрдік. Одан кейін қалың қар жауып ізден адастық та, оңтүстікті бетке алып, тәуекел деп жүре бердік. Ескі сүрлеумен жүруге қорқып оны жанамалай, көзден тасаланып жүреміз деп жолды ұзартып та алдық. Жолбарыстың қолына кезігіп қалғанша осылай жүрдік те, олардың біздің артымызда қалғанына көзіміз жеткендіктен ескі сүрлеумен жылдамырақ жүруге тырыстық.

-No. It was the first time. We followed the tracks of the bandit Zholbarys until a day’s journey. Then the thick snow covered the tracks, and we lost our way, so we headed south and kept going on a whim. Afraid to walk the old path, we tried to skirt it and avoid being seen, even lengthening our route. We kept going until we ran into Zholbarys’s group. Realizing they were behind us, we tried to move faster, using the old path.

- Yo‘q. Birinchi marta. Bir kunlik yo‘lgacha qaroqchi Yo‘lbarsning izidan bordik. Keyin qalin qor yog‘ib, izdan adashdik va janubga qarab, tavakkal qilib ketaverdik. Eski so‘qmoqdan yurishdan qo‘rqib, uni chetlab, ko‘zdan yashirinish uchun yo‘lni uzaytirdik. Yo‘lbarsning qo‘liga duch kelgunimizcha shu tarzda yurdik va ular orqada qolganini ko‘rgach, eski so‘qmoqdan tezroq yurishga harakat qildik.

Kalın uyku bastırınca insan da bir ölü gibidir. Çekiştirmek bir yana, tekme atsanız bile uyanmaz. Üstelik üzerimizdeki de çok kalın, hiçbir şey batmıyor. Sadece açıkta kalan yüzümüz ve ellerimiz. Onlar soğuktan donduğu hiçbir şey hissetmiyorlardı. Sonra kolumuzu uzatıp bileğimizi çimdikledik, uykumuz açılverirdi.

–ياق. بىرىنچى قېتىم. بىر كۈنلۈك يەرگىچە قاراقچى جولبارىسنىڭ ئىزلىرى بىلەن يۈردۇق. ئۇنىڭدىن كېيىن قېلىن قار يېغىپ ئىزدىن ئاداشتۇقتە، جەنۇبتىكى تەرەپكە قاراپ، <FR/>تەخمىنەن دەپ يۈرىۋەردۇق. كونا ئىز بىلەن يۈرۈشكە قورقۇپ ئۇنى ئايلىنىپ ئۆتۈپ، <FR/>كۆزدىن يوشۇرۇنۇپ يۈرىمىز دەپ يولنى ئۇزارتىپمۇ ئالدۇق. جولبارىسنىڭ ئەسكەرىگە يولۇقۇپ قالغانچە مۇشۇنداق يۈردۇقتە، ئۇلارنىڭ بىزنىڭ كەينىمىزدە قالغىنىغا كۆزىمىز يەتكەنلىكتىن كونا يوللار بىلەن ئىلدامىراق يۈرۈشكە تىرىشتۇق.

Dərin yuxu tutanda insan ölü kimidir. Çəkməkdən, hətta təkə vurmaqdan oyana bilmir. Üstəlik üstümüzdə çox qalın geyim var, heç nə dəymir. Yalnız açıqda qalan üzümüz və əllərimiz soyuqdan donur, heç nə hiss etmirlər. Sonra qolumuzu uzadıb biləyimizi çimdikləyirdik, yuxu açılaırdı.

– Жол-жөнекей Жолбарыспен кезіккен екенсіндер ғой. Одан қалай құтылдыңдар? Соны айтыңдаршы.

-So you met Zholbarys along the way. How did you escape him? Tell me about that.

- Yo‘l-yo‘lakay Yo‘lbars bilan uchrashgan ekansiz. Undan qanday qutulgansiz? Shuni ayting.

Demek ki, üç kişi varsa, biri uyuduğunda ikisi nöbet tutmalı. Çok güzel bir fikir,- dedi Dalay Lama cevaptan memnun olarak ve bunu aklına kazır gibi yaparak. Yolu nasıl yönlendirdiniz? Daha önce babalarınızla veya başka büyüklerle Lhasa'ya doğru yolculuk yapmış mıydınız?

– يول ئۈستىدە جولبارىس بىلەن ئۇچراشقان ئىكەنسىلەرغۇ. ئۇنىڭدىن قانداق قۇتۇلدۇڭلار؟ شۇنى ئېيتىڭلارا.

Demək ki, üç nəfər varsa, biri yatanda digərləri növbə tutmalıdır. Çox gözəl fikir, – dedi Dalay Lama məmnun olaraq və bunu yadda saxlamaq istədiyi kimi.

Далай Лама үш баланы таңертеңнен кешке дейін сұрактың астына алды. Қызына сауал тастап, ықыластана тыңдап, арагідік Абдулсаттардың жанындағы екі баланы сөйлетуді де ұмытпады. Біресе қабағын түйіп сұрланып, бозарып, біресе таңдана көзі бақырайып, біресе айызы қана сүйсініп, санын ұрып қойып, өзінің бір елдің білдей басшысы екенін де естен шығарып алғандай. Бейне көнеден жеткен батырлар жайлы қисса-дастан жырлатып қойып, соңы немен бітер екен деп аласұра құмартқан тындаушыдай басқа ешнәрсеге алаңдамады.

The Dalai Lama questioned the three boys from morning until evening, eagerly listening and occasionally letting the two boys beside Abdulsattar speak. Sometimes frowning and turning pale, sometimes wide-eyed in astonishment, sometimes deeply moved with admiration, he seemed to forget that he was the leader of an entire nation. It was as if he were listening to an ancient heroic epic, eager to hear how it would end, and nothing else mattered.

Dalay Lama uch bolani ertalabdan kechgacha so‘roq qildi. Qiziga savollar berib, e’tibor bilan tinglab, vaqti-vaqti bilan Abdulsattorning yonidagi ikki bolani gapga solishni ham unutmadi. U goh qovog‘ini solib, bo‘zarib, goh hayratdan ko‘zlarini katta ochib, goh xumoridan chiqib, zavqlanib sonini urib, o‘zining bir xalqning yirik rahbari ekanligini unutgandek edi. Xuddi qadimgi qahramonlar haqida qissa-dostonlar aytib, oxiri nima bilan tugashini intiqlik bilan kutayotgan tinglovchidek, u boshqa hech narsaga e’tibor bermadi.

Hayır. İlk kez. Birinci gün biraz mesafey eşkıya Jolbarıs'ın izlerinden gittik. Sonra kalın kar yağdı ve izimizi kaybettik, güneye yönelerek tevekkülle yola devam ettik. Eski yolu kullanmaktan korktuğumuz için onu atlayarak, gözlerden uzaklaşarak yolu uzattık. Jolbarıs'ın eline düşene kadar böyle yürüdük ve onların arkamızda kaldığını fark edince daha hızlı ilerlemeye çalıştık.

<MS/>دالاي لاما ئۈچ بالىنى ئەتىگەندىن كەچكىرگىچە سوئالنىڭ ئاستىغا ئالدى. قىزىقىپ سوئال بېرىپ، ئىخلاس بىلەن تىڭشاپ، ۋاقتى-ۋاقتى بىلەن ئابدۇلساتتارنىڭ يېنىدىكى ئىككى بالىنى سۆزلىتىشنىمۇ ئۇنتۇمىدى. بىر دەم قاپىغىنى تۈرۈپ سولۇپ، بوزىرىپ، بىر دەپ ھەيران كۆزى پاقىراپ، بىردەم <FR/>قانائەتلىنىپلا زوقلىنىپ، <FR/>سانىنى ئۇرۇپ قويۇپ، ئۆزىنىڭ بىر ئەلنىڭ ناملىق باشچىسى ئىكەنلىگىنى ئەستىن چىقىرىپ ئالغاندەك. ئۆتمۈشنى ئەسلەتكەندەك يەتكەن باتۇرلار توغرىلىق قىسقا-داستان نەغمە قىلىپ، ئاخىرى نېمە بىلەن تۈگەر ئىكەن دەپ ھاياجانلىق بىلەن تەلمۈرۈپ تىڭشىغۇچىدەك باشقا ھېچ نەرسىگە دىققەت بۆلمىدى.

Xeyr. İlk dəfədir. Birinci gün bir qədər məsafəni quldur Colbarısın izlərini izləyərək getdik. Sonra qalın qar yağdı və izimizi itirdik, cənuba üz tutub təvəkküllə yola davam etdik. Köhnə yolu istifadə etməkdən qorxduğumuz üçün onu ötüb, gözlərdən uzaqlaşaraq yolu uzatdıq. Colbarısın əlinə düşənə qədər belə gəzdik və onların arxamızda qaldığını anlayanda daha sürətlə irəliləməyə çalışdıq.

Абдулсаттар Тоқтағанның түйеден ауып кеткен сәттері мен Жолбарыстан қашқан кездерін айтқанда Далай Лама тіпті рахаттана күліп те алды. Болған, біткен оқиғаларды бүге-шігесіне дейін сұрап біліп, Абдулсаттар:

When Abdulsattar recounted the moments when Toktagan fell from his camel and their escape from Zholbarys, the Dalai Lama even laughed with pleasure. After hearing every detail, Abdulsattar concluded,

Abdulsattor To‘xtaganning tuyadan yiqilgan paytlari va yo‘lbarsdan qochgan paytlari haqida gapirganda, Dalay Lama hatto zavq bilan kulib yubordi. Bo‘lib o‘tgan voqealarni ikir-chikirigacha so‘rab-surishtirib, Abdulsattor:

Yolda Jolbarıs'la karşılaşmışsınız. Ondan nasıl kurtuldunuz? Onu anlatın.

ئابدۇلساتتار توقتاغاننىڭ تۆگىدىن يىقىلىپ كەتكەن پەيتلىرى بىلەن جولبارىستىن قاچقان ۋاقىتلىرىنى ئېيتقاندا <MS/>دالاي لاما ھەتتا راخاتلىنىپ كۈلۈپمۇ ئالدى. بولغان، پۈتكەن ۋەقەلەرنى <FR/>بېشىدىن-ئايىغىچە سوراپ بىلىپ، ئابدۇلساتتار:

Yolda Colbarısla qarşılaşmısınız. Ondan necə qurtuldunuz? Onu danışın.

– Міне, содан сіздің алдыңызға келдік, – деген сәтте ғана орнынан тұрып, разы көңілмен үш баланың қолдарын алып, арқаларынан қақты. Балалар да орындарынан көтерілді.

-And that’s how we came to you. At that moment, the Dalai Lama stood, took each boy’s hand with satisfaction, and gently patted their backs. The boys rose from their seats.

- Shundan keyin biz sizning oldingizga keldik, - dedi u, o‘rnidan turib, mamnuniyat bilan uchta bolaning qo‘llarini olib, ularning yelkalaridan silkitib qo‘ydi. Bolalar ham o‘rinlaridan turishdi.

Dalay Lama, üç çocuğu sabahtan akşama kadar soru yağmuruna tuttu. Soru sorarak, ilgiyle dinledi, ara sıra Abdulsattar'ın yanındaki iki çocuğu konuşturmayı da unutmadı. Bazen kaşlarını çatarak karardı, soldu, bazen şaşkınlıkla gözleri büyüdü, bazen keyifle sevindi, dizine vurdu, sanki bir ülkenin başı olduğunu unutmuş gibi. Sanki eskiden kalma kahramanlar hakkında bir destan dinliyordu. Sonu ne olacak diye merakla bekleyen bir dinleyici gibi başka hiçbir şeye aldırış etmedi.

– مانا، شۇنىڭدىن سىزنىڭ ئالدىڭىزغا كەلدۇك، – دېگەن پەيتتىلا ئورنىدىن تۇرۇپ، <FR/>رازى كۆڭۈل بىلەن ئۈچ بالىنىڭ قوللىرىنى ئېلىپ، كەينىدىن قاقتى. بالىلارمۇ ئورۇنلىرىدىن تۇردى.

Dalay Lama üç uşağa səhərdən axşama qədər sual yağdırdı. Suallar verərək maraqla dinlədi, ara-sıra Əbdülsəttarın yanındakı iki uşağı da danışdırmağı unutmadı. Bəzən qaşlarını çatdıra-çatdıra qəzəbləndi, bəzən təəccüblə gözləri böyüdü, bəzən sevincdən dizinə vurdu, sanki ölkənin başçısı olduğunu unudaraq. Sanki köhnə qəhrəmanlar haqda dastan dinləyirdi. Sonunun necə olacağını maraqla gözləyən bir dinləyici kimi başqa heç nəylə maraqlanmadı.

– Сендер расында да жастарыңа қарамай өте үлкен азапты жолды ақылдылықпен жеңіп келген батырсыңдар. Әрі таңқалып, әрі соншалықты сүйсініп отырмын. Балалары сендердей елдің әкелері шіркін, қандай болды екен? Қызыл Қытай мен Кеңес одағы сендерге қарсы бекер бірікпеген екен... – деп келе жатты да, – енді не істемек ойларың бар? – деп сөзді басқа арнаға бұрып жіберді.

-You truly are brave warriors who have overcome great suffering with wisdom despite your youth. I am amazed and deeply moved. If only the fathers of your nation were like you! The Red Chinese and Soviet Union united against you in vain…” He paused, then changed the subject. “What do you plan to do now?

- Sizlar haqiqatan ham, yoshingizga qaramay, juda katta mashaqqatli yo‘lni aql bilan yengib o‘tgan qahramonlarsiz. Ham hayratlanib, ham zavqlanib o‘tiribman. Bolalari sizdek xalqning otalari, qanday bo‘lgan ekan? Qizil Xitoy va Sovet Ittifoqi sizlarga qarshi bekorga birlashmagan ekan... - deb kelayotgan edi, - endi nima qilmoqchisiz? - deb gapni boshqa tomonga burdi.

Abdulsattar Toktağan’ın deveden düşme anlarını ve Jolbarıs'dan kaçışını anlattığında Dalay Lama bile kahkahalar attı. Olan biten olayları en ince ayrıntısına kadar sorduktan sonra, Abdulsattar:

– سىلەر راستىنلا ياشلىقىڭلارغا قارىماي ئىنتايىن چوڭ ئازاپلىق يولنى ئەقىللىق بىلەن يېڭىپ كەلگەن <MS/>باتۇرسىلەر. ھەم ھەيران قېلىپ، ھەم شۇنچىلىك زوقلىنىپ ئولتۇرىمەن. بالىلىرى سىلەردەك ئەلنىڭ دادىلىرى ۋاي، قانداق بولدىكىن؟ <MS/>قىزىل خىتاي بىلەن <MS/>كېڭەش ئىتتىپاقى سىلەرگە قارشى بېكار بىرىكمىگەن ئىكەن... – دەپ كېلىپلا، – ئەمدى نېمە قىلىدىغان ئويلىرىڭلار بار؟ – دەپ سۆزنى باشقا يۆنىلىشكە بۇراۋەتتى.

Əbdülsəttar Toqtağanın dəvədən düşmə anlarını və Colbarısdən qaçmasını danışanda Dalay Lama belə gülüşünü saxlamadı. Olan bitənləri ən incə təfərrüatlarına qədər soruşduqdan sonra, Əbdülsəttar:

Далай Ламаның соңғы сөзінен секем ала қалған Абдулсаттар ойын ашық білдіруден жалтарып:

Startled by the Dalai Lama’s last question, Abdulsattar hesitated to reveal his thoughts openly.

Dalay Lamaning so‘nggi so‘zlaridan cho‘chib qolgan Abdulsattor o‘z fikrini ochiq aytishdan o‘zini olib qochib:

İşte, sonra sizin yanınıza geldik, dediği anda yerinden kalktı, memnun bir ifadeyle üç çocuğun elini tuttu ve sırtlarını sıvazladı. Çocuklar da yerlerinden kalktılar.

<MS/>دالاي لامىنىڭ ئاخىرقا سۆزىدىن <FR/>گۇمانلىنىپ قالغان ئابدۇلساتتار<FR/>ئويىنى ئوچۇق بىلدۈرۈشتىن ساقلىنىپ:

Bax, sonra sizin yanınıza gəldik, – deyərkən yerindən qalxdı, razı ifadə ilə üç uşağın əlini tutdu və kürəyini sığalladı. Uşaqlar da yerindən durdular.

– Ол жайлы әлі бір тоқтамға келген жоқпыз. Ақылдасып шешкен соң сізге білдіреміз, – деп екі ұштылау жауап берді.

-We have not yet reached a decision. After consulting, we will inform you, - he replied ambiguously.

- Biz hali bu haqda bir qarorga kelganimiz yo‘q. Maslahatlashib, bir qarorga kelganimizdan keyin sizga ma’lum qilamiz,-deb ikkiboshlama javob berdi

Sizler gerçekten de yaşınıza bakmadan çok büyük bir sıkıntılı yolu akıllıca aşıp gelen kahramanlarsınız. Hem hayranım hem de bu kadar sevdim. Çocukları bile sizin gibi olan bir ülkenin babaları ne kadar güzeldir? Kızıl Çin ve Sovyetler Birliği, size karşı boşuna birleşmemişti... – diye sözüne devam ederek,Şimdi ne yapmayı düşünüyorsunuz?- diyerek konuyu başka bir yöne çekti.

– ئۇ توغرىلىق تېخى بىر توختامغا كەلگىنىمىز يوق. مەسلىھەتلىشىپ يەشكەندىن كېيىن سىزگە بىلدۈرىمىز، – دەپ <FR/>شۈبھىلىك جاۋاپ بەردى.

Sizlər həqiqətən yaşınıza baxmayaraq çox çətin yolu ağıllıcasına keçərək gəlmiş qəhrəmanlarsınız. Həm heyran oldum, həm də çox sevdim. Uşaqları belə olan bir ölkənin ataları nə qədər gözəl olar! Qırmızı Çin və Sovetlər İttifaqı sizə qarşı boşuna birləşməmişdi... – deyərək sözünü davam etdirdi.İndi nə etməyi düşünürsünüz? – deyərək mövzunu başqa istiqamətə yönəltdi.

– Егер өмір бойы сендердің қауіпсіздіктеріңді мойныма алсам, менің дінімді қабылдап, менің еліме қызмет етер ме едіңдер?

-If I were to take responsibility for your safety for life, would you accept my religion and serve my country?

- Agar men butun umrim davomida sizning xavfsizligingizni o‘z zimmamga olsam, siz mening dinimni qabul qilasizmi va mening mamlakatimga xizmat qilasizmi?

Dalay Lama'nın son sözünden çekinen Abdulsattar, fikrini açıkça belirtmekten kaçınarak:

– ئەگەر <FR/>ئۆمۈر بويى سىلەرنىڭ بېخەتەرلىگىڭلارنى بوينۇمغا ئالسام، بىزنىڭ دىنىمىزنى قوبۇل قىلىپ، مېنىڭ ئېلىمگە خىزمەت ئېتەردىڭلارمۇ؟

Dalay Lamanın son sözündən çəkindikcə, Əbdülsəttar fikrini açıq deməkdən çəkinərək:

Абдулсаттар екі жағындағы екі жолдасына кезек-кезек көз тастады. Олардың жауаптарын тілсіз-ақ ұғып, бұрылып Далай Ламаға тіктеп қарады да:

Abdulsattar glanced in turn at his two companions. Understanding their silent answers, he turned back and looked the Dalai Lama straight in the eye.

Abdulsattor ikki tomondagi o‘rtoqlariga bir-bir qarab qo‘ydi. Ularning javoblarini so‘zsiz tushunib, Dalay Lamaga o‘girilib qaradi va:

Bu konuda henüz bir karar vermedik. Danışıp konuştuktan sonra size bildireceğiz,- diye muallak bir cevap verdi.

ئابدۇلساتتار ئىككى يېقىدىكى ئىككى دوستىغا نوۋەت-نوۋەت <FR/>كۆز تاشلىدى. ئۇلارنىڭ جاۋاپلىرىنى <FR/>تىلسىز-ەي ئۇقۇپ، بۇرۇلۇپ <MS/>دالاي لامىغا تىكلىنىپ قارىدىدە:

Bu barədə hələ qərar verməmişik. Məsləhətləşib danışandan sonra sizə xəbər verəcəyik, – deyə qeyri-müəyyən cavab verdi.

– Егер сан ғасырлық ата-баба діні мен ар-намысы жолдағы бір қазан ас пен қызыл көйлекке айырбастала беретін болса, онда әкеден ұл болып туылмағанымыз игі еді, – деді тайсалмастан.

-If centuries-old ancestral faith and honor can be exchanged for a single pot of food and a red robe, then it would be better if we were never born sons of our fathers,- he said without hesitation.

- Agar ko‘p asrlik ota-bobolarimizning dini va or-nomusi yo‘ldagi bir qozon ovqat va qizil ko‘ylakka almashinaversa, unda biz otadan o‘g‘il bo‘lib tug‘ilmagan bo‘lardik, - dedi u qat’iyat bilan.

Eğer ömrünüz boyunca güvenliğinizi üstlenirsem, dinimi kabul edip ülkeme hizmet eder miydiniz?

– ئەگەر نەچچە ئەسىرلىك <MS/>ئاتا-بوۋا دىنى بىلەن <MS/>ئار-نومۇسى يولدىكى <MS/>بىر قازان ئاش بىلەن <MS/>قىزىل كۆينەككە ئاۋۇشتۇرىۋېرىدىغان بولساق، ئۇندا <MS/>دادىدىن ئوغۇل بولۇپ تۇغۇلغانىمىز قانداق ئىدى، – دېدى <MS/>قورقماستىن.

Ömür boyu təhlükəsizliyinizi mən üzərimə götürsəm, dinimi qəbul edib ölkəmə xidmət edərdiniz?

Айтарын айтса да, енді не болар екен деп Абдулсаттар екі жолдасына көз қиығын салып еді, олардың да жүздерінен Далай Ламаға ежірейе қарап келсең кел деп тұрған ерекше бір қайраты байқалды.

Having spoken, Abdulsattar glanced at his comrades. In their faces, too, was a special resolve that dared the Dalai Lama to accept them.

Abdulsattorar endi nima bo‘larkin, deb ikki o‘rtog‘iga ko‘z qirini tashlab qo‘yishdi, ularning yuzlarida ham Dalay Lamaga o‘qrayib qarab turishardi.

Abdulsattar, yanındaki iki arkadaşına sırayla baktı. Onların cevaplarını sessizce anlayarak, dönüp Dalay Lama'ya dik dik baktı ve:

ئېيتىدىغىنىنى ئېيتسىمۇ، ئەمدى نېمە بولار ئىكەن دەپ ئابدۇلساتتار ئىككى دوستىغا <FR/>كۆز قىرىنى سېلىپ، ئۇلارنىڭمۇ يۈزلىرىدىن <MS/>دالاي لامىغا تىقىم قاراپ كەلسەڭ كەل دەپ تۇرغان ئالاھىدە بىر غەيرەتنى بايقىدى.

Əbdülsəttar yanındakı iki dostuna növbə ilə baxdı. Onların cavabını səssizcə anlayıb Dalay Lama'ya dikdik baxdı və:

Үш баланың әр қимылы мен көзқарастарын, сөз саптауларын қалт жібермей қадағалап тұрған Далай Лама балалардың бұл жауабына өз дініне кіргізіп, өз мемлекетіне қызмет еткізгеннен артық разы болды. Үш баланың жанына қайта келіп, қайта қолдарын алып, арқаларынан қақты. Сонан соң мінберіне барып жайлана отырды да, есіктегі күзетшіге:

The Dalai Lama watched every gesture, glance, and word carefully. Hearing their answer, he was more pleased than if they had converted and pledged loyalty to his state. Returning to the boys, he took their hands again, patted their backs, and then sat back down on his throne. To the guard at the door, he ordered:

Uchala bolaning har bir xatti-harakati, nuqtayi nazari va so‘zlarini diqqat bilan kuzatib borgan Dalay Lama bolalarning bu javobidan o‘z diniga kiritib, o‘z davlatiga xizmat qilishdan ko‘ra ko‘proq mamnun bo‘ldi. U uch bolaning yoniga qaytib keldi-da, ularning qo‘llarini olib, yelkalarini qoqib qo‘ydi. So'ngra minbarga borib, o‘tirdi-da, eshikdagi qorovulga:

Eğer asırlardır süregelen ata dinimiz ve şerefimiz, bir kap yemek ve kırmızı bir elbise karşılığında değiş tokuş edilecekse, o zaman babadan erkek olarak doğmamamız daha hayırlı olurdu,- dedi çekinmeden.

ئۈچ بالىنىڭ ئەر ھەرىكىتى بىلەن كۆزقاراشلىرىنى، سۆز قۇراشتۇرۇشلىرىنى <FR/>ھېچ تاشلىماي بايقاپ تۇرغان <MS/>دالاي لاما بالىلارنىڭ بۇ جاۋاۋىنى ئۆز دىلىغا كىرگۈزۈپ، ئۆز مەملىكىتىگە خىزمەت ئەتكۈزگەندىن ئارتۇق رازى بولدى. ئۈچ بالىنىڭ يېنىغا قايتىدىن كېلىپ، قايتىدىن قوللىرىنى ئېلىپ، كەينىلىرىدىن قاقتى. شۇنىڭدىن كېيىن مىنبەرىگە بېرىپ ئورۇنلىشىپ ئولتۇردىدە، ئىشىكتىكى كۈزەتچىگە:

Əgər əsrlərdir davam edən ata dinimiz və şərəfimiz bir boşqab yemək və qırmızı geyim qarşılığında dəyişdiriləcəksə, onda atadan oğul kimi doğulmağımız daha yaxşı olmazdı, – dedi çəkinmədən.