Корпустан іздеу

– Әкеліндер! – деп бұйырды.

-Bring them in!

- Olib kelinglar! - buyurdi u.

Sözünü söyledikten sonra, şimdi ne olacak diye Abdulsattar iki arkadaşına göz ucuyla baktı, onların yüzlerinden de Dalay Lama'ya "ne yaparsan yap” der gibi özel bir cesaret fark edildi.

– ئېلىپ كېلىڭلار! – دەپ بۇيرىدى.

Sözünü dedikdən sonra, "indi nə olacaq?" deyə Əbdülsəttar dostlarına göz ucuyla baxdı; onların üzlərində də Dalay Lama'ya "nə edirsən et" mənasında xüsusi bir cəsarət görünürdü.

Сол-ақ екен, ағаш есік айқара ашылды да, қолдарын артына кайыра байлаған Жолбарысты екі күзетші екі қолтығынан сүйрелеп Далай Ламаның алдына алып келді.

At once, the wooden doors swung wide open, and Zholbarys-his hands bound behind his back-was dragged before the Dalai Lama by two guards.

Shu zahotiyoq yog‘och eshik lang ochildi va ikki qo‘riqchi qo‘llarini orqasiga qayirib bog‘lagan Yo‘lbarsni ikki qo‘ltig‘idan ushlab, Dalay Lamaning oldiga olib kelishdi.

Üç çocuğun her hareketini, bakışını, konuşmasını kaçırmadan izleyen Dalay Lama, çocukların bu cevabına, kendi dinine sokup, kendi devletine hizmet ettirmekten daha çok memnun oldu. Üç çocuğun yanına geri geldi, tekrar ellerini tuttu ve sırtlarını sıvazladı. Sonra kürsüsüne gidip oturdu ve kapıdaki bekçiye:

شۇنداق-ەي ئىكەن، ياغاچ ئىشىك كەڭ ئېچىلدىدە، قوللىرىنى كەينىگە كايرىلىنىپ باغلانغان جولبارىسنى ئىككى كۈزەتچى ئىككى قولتۇغىدىن سۆرەپ <MS/>دالاي لامىنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەلدى.

Üç uşağın hər hərəkətini, baxışını, danışığını qaçırmadan izləyən Dalay Lama bu cavaba öz dininə daxil edib, öz dövlətinə xidmət etdirməkdən daha çox məmnun oldu. Üç uşağın yanına qayıtdı, yenə əllərini tutdu və kürəyini sığalladı. Sonra kürsüsünə gedib oturdu və qapıdakı qoruyucuya:

Жолбарысты көргенде үш баланың көздері алақандай болып, үрпие шегіншектеп анадайға барып тұрды. Аудармашы Илсахан да балалардың жанына барды

At the sight of Zholbarys, the three boys’ eyes widened in terror, and they instinctively recoiled, backing away. The interpreter, Ilsakhan, stepped closer to them.

Yo‘lbarsni ko‘rgan uch bolaning ko‘zlari kaftdek bo‘lib, hurkib orqaga chekindilar. Tarjimon Ilsaxon ham bolalarning yoniga bordi.

Getirin!- diye emretti.

جولبارىسنى كۆرگەندە ئۈچ بالىنىڭ <FR/>كۆزلىرى ئالىقاندەك بولۇپ، ئۈرپىيىپ چېكىنىپ ئاياققا بېرىپ تۇردى. تەرجىمان ئىلساخانمۇ بالىلارنىڭ يېنىغا باردى.

Gətirin! – deyə əmr verdi.

Далай Ламаға, үш балаға, сарай ішіндегі он шақты қызыл жамылғылы тибеттіктерге жаутаңдай қарап шыққан Жолбарыс қолын босатар-босатпас Далай Ламаныңаяғын құша жығылды. Далай Лама өте ызғарлы, суық жүзбен аяғын тартып алып, қолының сыртымен «ары тұр» – деген ишара білдірді. Жолбарыс сасқанынан состиып тұрып қалды. Үш бала Жолбарыстың бұл қылығына жерге кірердей намыстанды. Жау да болса Жолбарыс өз елінің азаматы емес пе еді. Бала жасамаған жағымпаздықты бір елдің дардай әскербасы жасағаны қалай?

Zholbarys glanced nervously at the Dalai Lama, the three boys, and the dozen or so Tibetan monks in crimson robes inside the hall. The moment his hands were freed, he threw himself at the Dalai Lama’s feet, clinging to them. The Dalai Lama, his face icy and severe, pulled his leg back and flicked his hand dismissively, signaling, “Away.” Zholbarys froze in panic. The three boys felt ashamed to the point of wanting the ground to swallow them. Enemy though he was, Zholbarys was still a man of their own people. How could a great military commander stoop to such disgraceful flattery-something even a child would not do?

Yo‘lbars Dalay Lama, uch bola va saroydagi o‘nlab qizil libosli tibetliklarga qarab, qo‘lini bo‘shatishi bilanoq Dalay Lamaning oyoqlarini quchoqlab yiqildi. Dalay Lama juda sovuq, qahrli yuz bilan oyog‘ini tortib oldi va qo‘li bilan "uzoqroq tur" ishorasini qildi. Yo‘lbars dovdirab turib qoldi. Uch bola Yo‘lbarsning bu xatti-harakatidan yerga kirgudek uyalib ketishdi. Dushman bo‘lsa ham, Yo‘lbars o‘z yurtining fuqarosi emasmi? Qanday qilib bir mamlakatning buyuk sarkardasi qilmagan xushomadni qildi?

O anda, ahşap kapı ardına kadar açıldı ve elleri arkasına bağlı Jolbarıs'ı iki bekçi iki kolundan sürükleyerek Dalay Lama'nın önüne getirdi.

<MS/>دالاي لامىغا، ئۈچ بالىغا، ساراي ئىچىدىكى ئوندەك <MS/>قىزىل يېپىنچىدىكى تىبەتلىكلەرگە ئۈمۈت بىلەن قاراپ چىققان جولبارىس قولىنى بوشىتىپ-بوشاتماي <MS/>دالاي لامىنىڭ <MS/>ئايىغىنى قۇچاغلاپ يىقىلدى .<FR/>دالاي لاما ناھايىتى سوۋۇقلۇق، سوغ يۈزى بىلەن ئايىغىنى تارتىپ ئېلىپ، قولىنىڭ سىرتى بىلەن «نېرى تۇرە» – دېگەن ئىشارە بىلدۈردى. جولبارىس قورقىنىدىن <FR/>مىدىماي تۇرۇپ قالدى. ئۈچ بالا جولبارىسنىڭ بۇ قىلىقىغا يەرگە كىرىپ كەتكىدەك نومۇسلاندى. دۈشمەن بولسىمۇ جولبارىس ئۆز ئېلىنىڭ ئەزىمىتى ئەمەسمىدى. بالا ياسىمىغان يالاقچىلىقنى بىر ئەلنىڭ پاراسەتلىك <MS/>ئەسكەربېشى ياسىغىنى قانداق؟

O anda, taxta qapı tam açıldı və arxası bağlı əlilə Colbarısı iki qoruyucu iki qolundan tutub Dalay Lamanın önünə gətirdi.

Далай Лама қолының сыртымен тағы да «ары» – деген ишара білдірді. Жолбарыс екі-үш қадам артка шегіншектеп тұрды. Далай Лама осылай үш рет қолын сілтегенде Жолбарыс шегіншектей-шегіншектей үш баланың қатарына жетті. Сонда ғана Далай Лама:

The Dalai Lama repeated the dismissive gesture with the back of his hand. Zholbarys retreated two or three steps. When the Dalai Lama waved him back three times in succession, Zholbarys kept retreating until he stood level with the three boys. Only then did the Dalai Lama thunder:

Dalay Lama qo‘li bilan yana "uzoqroqqa" ishorasini qildi. Yo‘lbars ikki-uch qadam orqaga yurdi. Dalay Lama uch marta qo‘l siltaganida, Yo‘lbars orqaga tisarilib, uchta bolaning qatoriga yetdi. Shundagina Dalay Lama:

Jolbarıs’ı görünce gözleri büyüyüp geriye doğru ürpererek uzaklaşan üç çocuk, biraz adımlardan sonra durdu. Tercüman İlsehan da çocukların yanına gitti.

<MS/>دالاي لاما قولىنىڭ سىرتى بىلەن يەنىمۇ «نېرى» – دېگەن ئىشارە بىلدۈردى. جولبارىس ئىككى-ئۈش قەدەم كەينىگە چېكىنلەپ تۇردى. <MS/>دالاي لاما مۇشۇنداق ئۈچ قېتىم قولىنى سىلتىگەندە جولبارىس چېكىنىپ-چېكىنىپ ئۈچ بالىنىڭ قاتارىغا يەتتى. شۇندىلا دالاي لاما:

Colbarısı görüncə gözləri böyüyüb, arxaya doğru ürpəyərək uzaqlaşan üç uşaq bir neçə addım sonra dayandı. Tərcüməçi İlsehan da uşaqların yanına getdi.

– Мына үш баланы танисың ба?! деді қаһарланып. – Кімнің балалары?! Әкелері, аналары қайда?! Бауырлары, туған-туыстары қайда?!

-Do you recognize these three boys?! Whose children are they?! Where are their fathers and mothers?! Where are their siblings and relatives?!

- Bu uchta bolani taniysanmi? - deb jahli bilan so‘radi. - Kimning bolalari?! Otalari, onalari qayerda?! Aka-ukalari, qarindosh-urug‘lari qayerda?!

Dalay Lama'ya, üç çocuğa ve saraydaki on kadar kırmızı giysili Tibetliye korkarak bakan Jolbarıs, elini serbest bırakır bırakmaz Dalay Lama'nın ayaklarına kapanıp yalvardı. Dalay Lama, son derece soğuk ve mesafeli bir yüzle ayağını çekip, elinin tersiyle "Uzak dur" işareti verdi. Jolbarıs şaşkınlıkla olduğu yerde kaldı. Üç çocuk, Jolbarıs'ın bu davranışından dolayı utançlarından yerin dibine girmek istedi. Düşman olsa bile Jolbarıs, kendi vatandaşları değil miydi? Bir ülkenin koskoca komutanının çocukların yapmadığı bir dalkavukluk yapması nasıl olmuştu ki?

– مونۇ ئۈچ بالىنى تونامسەن؟! دېدى غەزەپلىنىپ. – كىمنىڭ بالىلىرى؟! دادىلىرى، ئانىلىرى قەيەردە؟! <MS/>قېرىنداشلىرى ،<MS/>تۇققانلىرى قەيەردە؟!

Dalay Lama’ya, üç uşağa və saraydakı təxminən on nəfər qırmızı geyimli Tibetliyə qorxu ilə baxan Colbarıs, əlləri azad olur-olmaz Dalay Lamanın ayaqlarına yıxılıb yalvardı. Dalay Lama çox soyuq və məsafəli üz ifadəsi ilə ayağını çəkib, əlinin tərsi ilə “uzaq dur” işarəsi verdi. Colbarıs heyrətlə yerində qaldı. Üç uşaq, Colbarısın bu davranışından utanaraq, yerin dibinə keçmək istədi. Düşmən olsa da Colbarıs öz vətəndaşları deyildimi? Böyük bir ölkənin komandanının uşaqlara qarşı belə bir dalkavukluq etməsi necə mümkün ola bilərdi?

Далай Лама сұрақты бұлай төтесінен қояды деп ойламаса керек, Жолбарыс ә дегенде сасып қалды. Еріндері дірілдеп, көздері жыпылықтап, қайда қарарын білмей дегбірі қашты. Әлден соң есін жинап:

Zholbarys clearly had not expected such blunt questions. He faltered at once-his lips trembling, his eyes darting, unsure where to look. After a moment, gathering himself, he stammered:

Dalay Lama savolni bunchalik to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘yishini kutmagan bo‘lsa kerak, Yo‘lbars dastlab dovdirab qoldi. Uning lablari titrar, ko‘zlari pirpirar, qayerga qarashni bilmasdi. Birozdan so‘ng o‘ziga kelib:

Dalay Lama, elinin tersiyle tekrar "uzak dur" işareti verdi. Jolbarıs iki-üç adım geri çekildi. Dalay Lama bunu üç kez tekrarladığında Jolbarıs, geri çekile çekile üç çocuğun yanına durdu. O zaman Dalay Lama:

<MS/>دالاي لاما سوئالنى مۇنداق ئۇددۇلىدىن قويىدۇ دەپ ئويلىمىغىنى كېرەك، جولبارىس ھە دېگەندە چۆچۈپ كەتتى. لەۋلىرى دىرىلدەپ، كۆزلىرىنى لىپىلدىتىپ، قايەرگە قارايدىغىنىنى بىلمەي خەتىرجەملىگى قاچتى. شۇنىڭدىن كېيىن <FR/>ھوشىنى يىغىپ:

Dalay Lama yenə əlinin tərsi ilə “uzaq dur” işarəsi verdi. Colbarıs iki-üç addım geri çəkildi. Dalay Lama bunu üç dəfə təkrar etdikdə Colbarıs geri çəkilərək üç uşağın yanına dayandı. O zaman Dalay Lama:

– ... Мен, мен емес, менің кінәм жоқ. Ана қытайлар атты оларды, – деп ақталып келе жатыр еді, Далай Лама сөзді іліп әкетті.

- …It wasn’t me. I’m not to blame. It was the Chinese who shot them… The Dalai Lama cut him off sharply.

-... Men, men emas, mening aybim yo‘q. Anavi xitoylar ularni otishdi, - deb o‘zini oqlamoqchi bo‘lganida, Dalay Lama bo'ldi.

Bu üç çocuğu tanıyor musun?!- dedi öfkeyle. Kimlerin çocukları?! Babaları, anneleri nerede?! Kardeşleri, akrabaları nerede?!

– ... مەن، مەن ئەمەس، مېنىڭ گۇنايىم يوق. ئەۋۇ خىتايلار ئاتتى ئۇلارنى، – دەپ ئاقلىنىپ كېلىۋاتقان ئىدى، <MS/>دالاي لاما سۆزنى ئىلىپ ئەكەتتى.

Bu üç uşağı tanıyırsan?! – dedi qəzəblə. Kimin uşaqlarıdır?! Ataları, anaları haradadır?! Qardaşları, qohumları haradadır?!

– Е-е, қытайлар атса, сен қытайларға қарап тұра бердің бе? Өз адамыңды, туысыңды, діндесіңді өлтіріп жатқанда сен неге ол қытайды өлтірмедің?! Әрбірден соң сен әскербасы емес пе едің?! Сенің бұйрығыңсыз олар қалай оқ ата алады?!

-Oh? If it was the Chinese, did you just stand there and watch? While your own people-your kin, your fellow believers-were being slaughtered, why didn’t you kill those Chinese soldiers? Were you not their commander? How could they fire a single shot without your order?!

- E-e, xitoylar otishganda, sen xitoylarga qarab turdingmi? O‘z odamingni, qarindoshingni, dindoshingni o‘ldirayotganingda, nega o‘sha xitoylikni o‘ldirmading?! Axir sen sarkarda emasmiding?! Qanday qilib ular sening buyrug‘ingsiz o‘q otishlari mumkin?!

Dalay Lama'nın soruları bu kadar doğrudan soracağını düşünmemiş olmalı ki, Jolbarıs ilk başta şaşırdı. Dudakları titredi, gözleri kırpıştı ve nereye bakacağını bilemeyerek huzursuzlandı. Biraz sonra kendine gelerek:

– ھە-ئە، خىتايلار ئاتسا، سەن خىتايلارغا قاراپ تۇرىۋەردىڭما؟ ئۆز ئادىمىڭنى، تۇققۇنىڭنى، <MS/>دىندىشىڭنى ئۆلتۈرىۋاتقاندا سەن نېمىگە ئۇ خىتاينى ئۆلتەرمىدىڭ؟! ھەربىردىن كېيىن سەن <MS/>ئەسكەربېشى ئەمەسمىدىڭ؟! سېنىڭ بۇيرۇغىڭسىز ئۇلار قانداق ئوق ئاتالايدۇ؟!

Dalay Lamanın suallarını bu qədər açıq soruşacağını gözləmədiyindən, Colbarıs əvvəlcə çaşdı. Dodaqları titrədi, gözlərini qırpdı və hara baxacağını bilməyərək narahat oldu. Bir az sonra özünü toplayıb dedi:

Жолбарыс одан бетер састы. Шатып-бұтып, аннан-мұннан үзіп-жұлып бірдеңелерді айтқансып жатыр еді, Далай Лама:

Zholbarys grew even more flustered, muttering incoherently, trying to piece together excuses. But the Dalai Lama pressed on:

Yo‘lbars yanada sarosimaga tushdi. U chalkashtirgan holda, u yer-bu yerdan uzib-yulib nimadir aytmoqchi bo‘lib turgan edi, Dalay Lama:

Ben, ben değilim, benim suçum yok. O Çinliler öldürdü onları,- diye kendini aklamaya çabalıyordu ki, Dalay Lama sözünü kesti.

جولبارىس ئۇنىڭدىن بېتەر چۆچتى. تەرتىپسىز، ئانداق-مۇنداق ئۈزۈپ-يۇلۇپ بىرنەرسىلەرنى دېگەندەك قىلغان ئىدى، <MS/>دالاي لاما:

Mən, mən deyiləm, günahım yoxdur. Onları Çinlilər öldürdü, – deyə özünü təmizə çıxarmağa çalışırdı ki, Dalay Lama sözünü kəsdi.

– Мыналардың әкелерінен қалған мүліктерді не істедің?! – деп одан бетер апшысын қуырды.

-What did you do with the property left behind by their fathers?!

- Bularning otasidan qolgan mol-mulkni nima qilding?! - dedi u battar vahimaga tushirib.

E-e, Çinliler mi öldürdü, sen de Çinlilere mi bakıyordun?! Kendi insanını, akrabanı, din kardeşini öldürürlerken sen neden o Çinlileri öldürmedin?! Sonuçta sen bir komutan değil miydin?! Senin emrin olmadan onlar nasıl ateş edebilirler?!

– مونۇلارنىڭ <MS/>دادىلىرىدىن قالغان مۈلۈكلىرىنى نېمە قىلدىڭ؟! – دەپ ئۇنىڭدىن بېتەر <FR/>جۇددا قورقاتتى.

E-e, Çinlilər öldürdü? Sən də Çinlilərə baxırdın?! Öz xalqını, qohumunu, din qardaşını öldürərkən niyə o Çinliləri öldürmədin?! Axı sən komandan deyildin?! Sənin əmrin olmadan onlar necə atəş aça bilərdi?!

– Осында, осында. Ала келгенбіз. Ешнәрсесіне тиіскен жоқпыз. Түгел қайтарып беремін, – деп Жолбарыс бастады.

-It’s here-here! We brought it all. We didn’t touch anything. I’ll return it all!,- Zholbarys blurted out.

- Bu yerda, bu yerda. Biz olib keldik. Hech narsasiga tegmadik. Hammasini qaytarib beraman, - deb Yo‘lbars boshladi.

Jolbarıs daha da şaşırdı. Lafı dolandırıp, oradan buradan bir şeyler gevelediği sırada Dalay Lama:

– مۇشۇ يەردە، مۇشۇ يەردە. ئېلىپ كەلگەن ئىدۇق. ھېچ نەرسىگە تەگمىگەن ئىدۇق. تۈگەل قايتۇرۇپ بېرىمەن، – دەپ جولبارىس باشلىدى.

Colbarıs daha da çaşdı. Sözü dolandırıb-buraxırdı, Dalay Lama isə:

Далай Лама Жолбарысты ұзақ-сонар сұраққа алғанымен, бұдан артық ешбір сауалына тұшымды жауап ала алмады. Кей жауаптарына қатты ашуланып, әлденеше рет қаһарлана Жолбарыстың жанына жетіп келіп, өз-өзін әзер ұстап, кейін қайтты. Жолбарыс тіпті осынша адамды не үшін өлтіргені жөнінде де мандытып ештеңе айтып бере алмады.

Though the Dalai Lama interrogated him at length, he received no satisfactory answers. At times, overcome with rage, he stepped toward Zholbarys again and again, barely restraining himself before turning away. Zholbarys could not even give a clear reason for why so many people had been killed.

Dalay Lama yo‘lbarsni uzoq vaqt so‘roq qilgan bo‘lsa-da, boshqa hech qanday savolga aniq javob ololmadi. Ba’zi javoblardan qattiq g‘azablanib, bir necha bor g‘azablanib, Yo‘lbarsning oldiga bordi, o‘zini zo‘rg‘a tutib, orqaga qaytdi. Yo‘lbars hatto shuncha odamni nima uchun o‘ldirgani haqida ham aniq hech narsa ayta olmadi.

Bunların babalarından kalan mallara ne yaptın?! diyerek daha da sinirlendi.

<MS/>دالاي لاما جولبارىسنى ئۇزاق-سوزۇق سوراققا ئالغىنى بىلەن، بۇنىڭدىن ئارتۇق ھېچ بىر سوئالىغا <FR/>مەزمۇنلۇق جاۋاپ ئالالمىدى. بەزى جاۋاپلىرىغا قاتتىق ئاچچىقلىنىپ، بىر نەچچە قېتىم غەزەپلىنىپ جولبارىسنىڭ يېنىغا يېتىپ كېلىپ، ئۆزى-ئۆزىنى ئاران تۇتۇپ، كېيىن قايتتى. جولبارىس ھەتتا مۇشۇنچە ئادەمنى نېمە ئۈچۈن ئۆلتەرگىنى توغرىلىقمۇ <FR/>جىددىي ھېچ نەرسە ئېيتىپ بېرەلمىدى.

Bunların atalarından qalan mal-mülklərə nə etdin?! – deyə daha da qəzəbləndi.

Үш баланың айтқан оқиғаларының растығына, Жолбарыстың өз анасын да сатып кететін екіжүзділігіне әбден көзі жеткенДалай Лама теріс қарап тұрып, қолын артына сілтеп:

Fully convinced of the truth of the boys’ account-and of Zholbarys’s treachery, the kind of man who would sell even his own mother-the Dalai Lama turned his back, flung his hand behind him, and shouted:

Dalay Lama uchta bolaning hikoyalari to‘g‘riligiga, Yo‘lbarsning o‘z onasini ham sotishga tayyor ikkiyuzlamachiligiga to‘liq ishonch hosil qilgach, teskari qarab, qo‘lini orqasiga siltab:

Burada, burada. Getirdik. Hiçbir şeylerine dokunmadık. Hepsini geri vereceğim, - dedi Jolbarıs.

ئۈچ بالىنىڭ ئېيتقان ۋەقەلىرىنىڭ راستىلىغىغا، جولبارىسنىڭ ئۆز ئانىسىنىمۇ سېتىپ كېتىدىغان ئىككى يۈزلىگىگە ئۇبدان <FR/>كۆزى يەتكەن <FR/>دالاي لاما تەتىر قاراپ تۇرۇپ، قولىنى كەينىگە سىلتىپ:

– Buradadır, buradadır. Gətirdik. Heç birinə toxunmadıq. Hamısını geri verəcəyəm, – dedi Colbarıs.

– Әкетіңдер мынаны! Басын алыңдар! – деді айғайлап.

-Take him away! Behead him!

- Uni olib ketinglar! Boshini oling! - deb baqirdi.

Dalay Lama, Jolbarıs'ı uzun uzun sorguladı ama bundan başka hiçbir sorusuna tatmin edici bir cevap alamadı. Bazı cevaplarına çok sinirlenerek, defalarca öfkeyle Jolbarıs'ın yanına gelip, kendini zor tutarak geri döndü. Jolbarıs, bunca insanı neden öldürdüğünü bile açıklayamadı.

– ئېلىپ كېتىڭلار مونۇنى! <FR/>بېشىنى ئېلىڭلار! – دېدى ۋاقىراپ.

Dalay Lama Colbarısı uzun-uzun sorğu-suala tutdu, amma başqa heç bir sualına qaneedici cavab ala bilmədi. Bəzi cavablarına çox qəzəblənərək, dəfələrlə qəzəblə Colbarısın yanına getdi, özünü saxlaya bilməyərək geri döndü. Colbarıs niyə bu qədər insanı öldürdüyünü belə izah edə bilmədi.

Сол-ақ екен, Жолбарыс өкіре Далай Ламанын аяғын сыртынан кұшақтай құлады.

At once, Zholbarys let out a wail and threw himself at the Dalai Lama’s feet again, clutching his legs.

Shu zahoti Yo‘lbars Dalay Lamaning oyog‘ini quchoqlab yiqildi.

Üç çocuğun anlattıklarının doğruluğuna ve Jolbarıs'ın annesini bile satabilecek kadar iki yüzlü olduğuna tamamen ikna olan Dalay Lama, yüzünü çevirerek, elini arkasına doğru işaretle:

شۇنداق ئىكەن، جولبارىس ھۆكىرەپ دالاي لامىنىڭ ئاياغىنىڭ سىرتىدىن كۇچاغلاپ يىقىلدى.

Üç uşağın danışdıqlarının doğruluğuna və Colbarısın anasını belə sata biləcək qədər ikiüzlü olduğuna tam inanan Dalay Lama üzünü çevirib, əli ilə arxasına işarə verdi:

– Қу жанымды қия көріңіз, мырза. Сіздің дініңізге кіріп, өмір бойы қызыл жамылғыңызды жамылып өтейін. Өлтіре көрмеңізші, – деп жалына жылады.

-Spare my miserable life, my lord! I will accept your faith and wear the red robes for the rest of my days! Please, do not kill me!,- he begged, sobbing.

- Shirin jonimga rahm qiling, janob. Men sizning diningizga kiraman va butun umr sizning qizil libosingizda yashayman. Iltimos, o‘ldirmang, - deb yolvordi u.

Götürün şunu! Kellesini alın!- diye bağırdı.

– <FR/>يالغۇز جېنىمنى قۇرۇتماڭ، مىرزا. سىزنىڭ دىنىڭىزغا كىرىپ، <FR/>ئۆمۈر بويى قىزىل يېپىنچىگە يېپىنىپ ئۆتەي. ئۆلتۈرمەڭلارا، – دەپ يالۋۇرۇپ يىغلىدى.

Bunu aparın! Başını kəsin! – deyə qışqırdı.

Далай Лама аяғын тартпастан, теріс қарап тұрған бойда мойнын кері бұрып «мынаны көрдіңдер ме» – дегендей үш балаға қарады. Сонан соң аяғын Жолбарыстың қолдарынан сілки жұлып алып, мінберіне барып отырды да:

Without pulling his leg away, the Dalai Lama turned his head slightly, glancing back at the three boys as if to say, “Do you see this?” Then he shook Zholbarys’s hands loose, returned to his throne, and proclaimed loudly for all to hear:

Dalay Lama oyoqlarini tortmasdan, teskari o‘girilib, bo‘ynini orqaga burib, uchta bolaga qaradi, go‘yo "buni ko‘rdingizmi?" Keyin oyog‘ini Yo‘lbarsning qo‘lidan tortib olib, minbarga o‘tirdi va:

O anda Jolbarıs, Dalay Lama'nın ayaklarına dışarıdan sarılarak yere kapandı.

<MS/>دالاي لاما ئايىقىنى تارتماستىن، تەتىر قاراپ تۇرغان بويىدا بوينىنى ئەكسىچە بۇرۇپ «مونۇنى كۆردىڭلارمۇ» – دېگەندەك ئۈچ بالىغا قارىدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئايىغىنى جولبارىسنىڭ قوللىرىدىن سىلكىپ يۇلۇپ ئېلىپ، مىنبەرىگە بېرىپ ئولتۇردىدە:

O anda Colbarıs Dalay Lamanın ayaqlarına sarılıb yerə yıxıldı.

– Сатқындықтың емі жоқ! Бірді сатқан адам, мыңды да сатады. Мыңды сатқан адам мемлекетін де, дінін де, анасын да сатады! Оның жалғыз емі – өлім! Алып кетіңдер мынаны! – деді сарай ішіндегілердің бәріне естірте дауыстап.

-There is no cure for betrayal! A man who betrays one will betray a thousand. One who betrays a thousand will betray his state, his faith-even his own mother! There is only one cure for such a man: death! Take him away!

Sotqinlikning davosi yo‘q! Birni sotgan odam mingni ham sotadi. Ming sotgan odam davlatini ham, dinini ham, onasini ham sotadi! Uning yagona davosi - o‘lim! Uni olib keting! - dedi u saroydagilarning barchasiga eshittirib.

Canımı bağışlayın efendim. Dininize girip, ömrüm boyunca kırmızı giysinizi giyeyim. Öldürmeyin beni- diye yalvardı.

– <MS/>ساتقۇنلۇقنىڭ چارىسى يوق! <MS/>بىرنى ساتقان ئادەم، مىڭنىمۇ ساتىدۇ. <MS/>مىڭنى ساتقان ئادەم مەملىكەتنىمۇ، دىنىنىمۇ، ئانىسىنىمۇ ساتىدۇ! ئۇنىڭ يالغۇز چارىسى – ئۆلۈم! ئېلىپ كېتىڭلار مونۇنى! – دېدى ساراي ئىچىدىكىلەرنىڭ ھەممىسىگە ئەسكەرتىپ ۋاقىراپ.

Canımı bağışlayın, efendim. Dininizə girib, ömrüm boyu qırmızı paltarınızı geyinərəm. Məni öldürməyin, – deyə yalvardı.

Екі тибеттік күзетші үш баланы жер астындағы тышқан ініндей айналма жолдармен жасырған бөлмелеріне қайта алып жүрді. Жер астына қарағанда тау жынысына көбірек ұқсайды. Өйткені, тастардан қашалып салынған жолдардың ені екі адам қатар сиятындай ғана болса, биіктігі бір жарым метрге жетер-жетпес еді. Сондықтан балалар тік, ал күзетшілер еңкейіп жүріп келеді. Бұл жолдардың сырын білетіндер болмаса, тосын келген кісі адасар еді. Кейде жолға қарағанда балалардың жасырынбақ ойнайтын жерлеріне көбірек ұқсайды. Ара-арасындағы тесіктерге жалт бұрылсаң-ақ көзден ғайып боласың. Аю апанындай әлгі тесіктердің арғы жағында адам еңкейіп кіретін ағаш есіктер және оның жанында да тағы осындай айналма жолдар көрінеді. Үш бала жан-жағына қанша алақтап қараса да кай есіктен кіріп, қай тесіктен шығып келе жаткандарын алды-артындағы күзетшілерден байқай алар емес. Ілгерідегі күзетші тоқтап есік ашқанша кешегі бөлмелеріне келген-келмегендерін біле алмаған да еді.

Two Tibetan guards led the three boys back to their hidden chambers through winding underground passages, like a mouse’s burrow beneath the earth. Yet it felt less like being underground and more like moving through solid mountain rock. The corridors, carved out of stone, were just wide enough for two people to walk side by side, and barely a meter and a half high. The boys walked upright, while the guards had to stoop as they moved. Anyone unfamiliar with these passages would surely lose their way. At times, they seemed more like secret hiding places children might use for games. Turn suddenly into one of the side openings and you would vanish from sight at once. Beyond those bear-den-like holes were wooden doors low enough that one had to bend to enter-and beside them, more twisting passageways branched off again.

Ikki tibetlik qo‘riqchi uch bolani yer osti sichqon inidek aylanma yo‘llar bilan yashirgan xonalariga olib ketdi. Yer ostidan ko‘ra tog‘ jinsiga ko‘proq o‘xshaydi. Chunki toshlardan o‘yib yasalgan yo‘llarning kengligi ikki kishi baravar sig‘adigan bo‘lsa, balandligi bir yarim metrga yetmasdi. Shuning uchun bolalar tik yurishadi, qo‘riqchilar esa egilib yurishadi. Bu yo‘llarning sirini biladiganlar bo‘lmasa, notanish odam adashgan bo‘lardi. Ba’zida u yo‘ldan ko‘ra ko‘proq bolalarning bekinmachoq o‘ynaydigan joylariga o‘xshaydi. Oralaridagi teshiklarga yalt etib qarasang, ko‘zdan g‘oyib bo‘lasan. Ayiq uyasidek keladigan o‘sha teshiklar ortida odam egilib kiradigan yog‘och eshiklar va uning yonida yana shunday aylanma yo‘llar ko‘rinadi. Uchala bola har tomonga alanglab, qaysi eshikdan kirib, qaysi teshikdan chiqayotganlarini oldindagi va orqadagi qo‘riqchilardan ajrata olmadilar. Oldindagi qorovul to‘xtab, eshikni ochguncha ular kechagi xonalariga kirgan-kirmaganliklarini bilolmadilar.

Dalay Lama, ayağını çekmeden, yüzünü çevirmiş bir halde boynunu büküp "bunu gördünüz mü" der gibi üç çocuğa baktı. Sonra ayağını Jolbarıs'ın kollarından kurtarıp, kürsüsüne oturdu ve şöyle dedi:

ئىككى تىبەتلىك كۈزەتچى ئۈچ بالىنى يەر ئاستىدىكى چاشقان ئۇگىسىدەك ئايلانما يوللار بىلەن يوشۇرۇن بۆلمىلىرىگە قايتىدىن ئېلىپ يۈردى. يەر ئاستىغا قارىغاندا تاغ جىنىسىغا كۆپىرەك ئوخشايدۇ. سەۋەبى، تاشلاردىن قوپۇرۇپ سېلىنغان يوللارنىڭ ئىنى ئىككى ئادەم قاتار پاتىدىغاندەكلا بولسا، ئېگىزلىگى بىر يېرىم مېترغا يېتىپ-يەتمەس ئىدى. شۇنىڭدىن بالىلار تىك، كۈزەتچىلەر بولسا ئېگىلىپ يۈرۈپ كېلىدۇ. بۇ يوللارنىڭ سىرىن بىلىدىغانلار بولمىسا، چەتتىن كەلگەن كىشى ئادىشار ئىدى. بەزىدە يولغا قارىغاندا بالىلارنىڭ يوشۇرۇنماق ئوينايدىغان يەرلىرىگە كۆپىرەك ئوخشايدۇ. ئارىسىدىكى تۆشۈكلەرگە يالت قىلىپ بۇرۇلساڭ-ەي <MS/>كۆزدىن يوقاپ كېتىسەن. ئېيىق ماكانىدەك ھېلىقى تۆشۈكلەرنىڭ ئارتقى يېقىدا ئادەم ئېگىلىپ كىرىدىغان ياغاچ ئىشىكلەر يەنە ئۇنىڭ يېنىدىمۇ يەنە مۇشۇنداق ئايلانما يوللار كۆرىنىدۇ. ئۈچ بالا يان-يېقىغا قانچە كۆزلەپ قارىسىمۇ قايسى ئىشىكتىن كىرىپ، قايسى تۆشۈكتىن چىقىپ كېلىۋاتقىنىنى ئالدى-كەينىدىكى كۈزەتچىلەردىن بايقاپ ئالار ئەمەس. ئىلگەردىكى كۈزەتچى توختاپ ئىشىك ئاچقانچە تۈنۈگۈنكى بۆلمىلىرىگە كەلگەن-كەلمىگەنلىرىنى بىلەلمەيدىغاندەك ئىدى.

Dalay Lama ayağını çəkmədən, üzünü çevirərək başını əydi və “bunu gördünüzmü?” deyirmiş kimi üç uşağa baxdı. Sonra ayağını Colbarısın qollarından azad edib kürsüsünə oturdu və belə dedi: