Корпустан іздеу

Сол Нұрғанаттың осыдан үш-төрт күн бұрын орталықта өткен бір тойда бұған көрсеткен қылығы кісілікке жатпайды-ақ. Мектепте өздеріне тарихтан сабақ берген Сағындық мұғалім жалғыз ұлын үйлендіріп, мектептің асханасында әжептәуір той жасаған. Әрі Сағындық ағайдың Қалқаманға нағашы боп келетіні тағы бар. Сол кісі қуанышына әтуерлеп шақырған соң, қорадағы малды сенімді адамға тапсырып, қасына келіншегі Күлғайшаны ертіп, үш аяқты матасекілмен бұл да бара қалған-ды. Той енді қыза бергенде, Нұрғанат келді үстеріне. Сәл қызулау ма, қалай? Тағы бір отырыстан көңілденіп шыққаны көрініп тұр... Бір кездегі директордың ұлы, қазіргі «қожайын» Нұрғанатқа асаба көп күттірмей-ақ сөз берді. Нұрғанат орнынан көтеріліп, бұрын сан рет айтылып жауыр болған бір сөздерді ежіктеп сәл тұрды да, кенет қарсы қапталда отырған Қалқаманға көзі түсіп:

Just a few days earlier, Nurǵanat had shown his true colors at a wedding in the district center, and it was anything but decent. Their former history teacher, Saǵyndyq, was marrying off his only son and had arranged a respectable feast in the school cafeteria. For Qalqaman, it was more than a community event, Saǵyndyq happened to be his maternal uncle. Out of respect, Qalqaman left the flock in trusted hands, took his wife Külǵaisha, and rode off on his old three-wheeled motorbike to join the celebration. The festivities were just getting lively when Nurǵanat showed up. Was he tipsy? Perhaps, the flush on his face suggested he had already enjoyed another gathering before this one. As the son of a former school director and now an “owner” of sorts, the toastmaster wasted no time in handing him the floor. Nurǵanat stood up, mumbled through the usual, worn-out phrases, and then suddenly caught sight of Qalqaman across the room.

O‘sha Nurg'anatning bundan uch-to‘rt kun avval markazda bo‘lib o‘tgan bir to‘yda bunga qilgan qiliqlari odamgarchilikka mutloq to‘g‘ri kelmasdi. Maktabda o‘zlariga tarixdan dars bergan Sag‘indiq muallim yolg‘iz o‘g‘lini uylantirib, maktab oshxonasida ancha-muncha to‘y qilgan. Ustiga-ustak, Sag‘indiq ag‘ay Qalqamanga tog‘a bo‘lib kelishi ham bor edi. O‘sha kishi quvonchli kuniga qistab chaqirganidan keyin, qo‘radagi mol-hollarni ishonchli odamga topshirib, yoniga kelinchagi Kulgayshani ergashtirib, uch g‘ildirakli mototsiklida bu ham bora qolgan edi. To‘y endi qiziy boshlaganida, Nurganat kelib qoldi bular o‘tirgan joyga. Sal kayfi bormi, qanday? Yana bir o‘tirishdan kayfi chog‘ bo‘lib chiqqani ko‘rinib turardi... Bir vaqtlardagi direktorning o‘g‘li, hozirgi “xo‘jayin” Nurganatga boshlovchi ko‘p kuttirmay so‘z berdi. Nurganat o‘rnidan turib, ilgari ham ming marta aytilib, siyqasi chiqib ketgan gaplarni chaynab bir oz turdi-da, to‘satdan qarama-qarshi tomonda o‘tirgan Qalqamanga ko‘zi tushib:

Geçen üç-dört gün önce, Nurğanat’ın merkezde yapılan bir düğünde Qalqaman’a yaptığı hareket gerçekten hiç de insana yakışır değildi. Okulda onlara tarih dersi veren Sağındık Hoca, tek oğlunu evlendirip, okulun yemekhanesinde oldukça güzel bir düğün yapmıştı. Üstelik Sağındık Hoca’nın Qalqaman’a anne tarafından akrabalığı da vardı. O kişi sevinçli gününe özel olarak davet edince, Qalqaman da sürüyü güvenilir birine teslim edip, eşi Külğayşa’yı yanına alarak üç tekerlekli motosikletle düğüne gitmişti. Düğün tam da moduna girmeye başlamıştı ki, Nurğanat birden beliriverdi. Biraz sarhoş muydu, neydi? Daha önce bir başka yerden keyif alarak çıktığı her hâlinden belliydi. Eskiden müdürün oğlu olan, şimdinin patronu Nurğanat’a mikrofonu fazla bekletmeden verdiler. Nurğanat ayağa kalktı, daha önce defalarca tekrarlanmış o sıkıcı sözleri yineleyip biraz konuştu. Sonra birden gözleri, tam karşısında oturan Qalqaman’a takıldı ve şöyle dedi:

شۇ نۇرغاناتنىڭ موشۇنداق ئۈچ-تۆت كۈن بۇرۇن مەركىزىدە ئۆتكۈزۈلگەن بىر <MS/>تويدا بۇنىڭغا كۆرسەتكەن قىلىغى <FR/>ئادەمگەرچىلىككە ياتمايدۇ. مەكتەپتە ئۆزلىرىگە تارىختىن دەرىس بەرگەن ساغىندىق مۇئەللىم يالغۇز ئوغلىنى ئۆيلەندۈرۈپ، مەكتەپنىڭ ئاشخانىسىدا بىر پەۋقۇلاددە <MS/>توي ئۇيۇشتۇرغان. كېيىن ، ساغىندىق ئاكىنىڭ قالقامانغا <MS/>تاغىسى بولۇپ كېلىدىغىنى بار. شۇ كىشى شاتلىغىغا ئەتىۋالاپ تەكلىپ قىلغاچقا، قوتاندىكى <MS/>مالنى ئىشەشلىك كىشىگە تاپشۇرۇپ، يېنىغا رەپىقىسى كۈلغايشانى ئېلىپ، ئۈچ چاقلىق موتوتسئىكلى بىلەن بۇمۇ بارغان ئىدى. <MS/>توي ئەمدى قىزىشقا باشلىغان چاغدا، نۇرغانات كەلدى ئۇلارنىڭ يېنىغا. سەل قىزىۋالغانمۇ، قانداق؟ يەنى بىر ئولتۇرۇشتىن <FR/>ھوزۇرلىنىپ چىققانلىغى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ... بىر ۋاقىتتىكى دىرېكتورنىڭ ئوغلى، ھازىرقى «<MS/>غوجايىن» نۇرغاناتقا توي رىياسەتچىسى كۆپ كۈتكەزمەيلا سۆز بەردى. نۇرغانات ئورنىدىن تۇرۇپ، ئىلگەركى كۆپ قېتىم ئېيتىلىپ ئادەت بولۇپ كەتكەن سۆزلەرنى مىجىپ بىر ئاز تۇردىدە، قارشى تەرەپتە ئولتارغان قالقامانغا <FR/>كۆزى چۈشتى:

Bir üç-dörd gün əvvəl Nurğanatın mərkəzdəki bir toyda Qalqamana etdiyi hərəkət heç də insana yaraşan davranış deyildi. Məktəbdə onlara tarix dərsi deyən Sağındıq müəllim yeganə oğlunu evləndirib, məktəbin yeməkxanasında olduqca gözəl bir toy təşkil etmişdi. Üstəlik, Sağındıq müəllim Qalqamana ana tərəfdən qohum da sayılırdı. O sevincli gününə Qalqamanı xüsusi dəvət etdiyinə görə, Qalqaman da sürünü etibarlı birisinə tapşırıb, həyat yoldaşı Külqayşanı da yanına alıb üçtəkərli motosikletlə toya gəlmişdi. Toy hələ təzəcə qızışmağa başlamışdı ki, Nurğanat qəfil peyda oldu. Bir az sərxoş idi, nə idi? Hələ haradansa keflə çıxdığı halından bəlli idi. Əvvəllər direktorun oğlu olmuş, indinin “patronu” olan Nurğanata mikrofonu çox gözlətmədən verdilər. Nurğanat ayağa qalxıb, daha əvvəl neçə dəfə eşidilmiş həmin sıxıcı sözləri təkrar edib bir az danışdı. Sonra birdən gözləri düz qarşısında oturan Qalqamana sataşdı və dedi:

– Ау, мұнда біздің қойшылар да отыр ғой. Малды йен қалдырып, той-тойлап жүргендерің қалай? Давай, тамақтарыңды ішіп алыңдар да, тайыңдар! Қара, үндемегенге бұлардың басынып алғанын! – демесі бар ма.

“Well, well,” he jeered. “Looks like our shepherds are here too. Leaving the sheep untended so you can stuff yourselves at a wedding, eh? Go on, eat your fill and be on your way! See how they get bold when you keep quiet with them!”

– Oho, bu yerda bizning cho‘ponlar ham o‘tirishibdi-ku. Mol-hollarni egasiz qoldirib, to‘y-tomosha qilib yurganlaring nimasi? Qani, ovqatlaringni yeb olinglar-da, juftakni rostlanglar)! Qaranglar, indamaganga bularning haddidan oshganini! – demasmi.

Aaa, burada bizim çobanlar da oturuyormuş. Hayvanları başıboş bırakıp düğünlere gelmek de neyin nesi? Hadi, yemeğinizi yiyin de defolup gidin! Şuna bak, ses etmiyor diye üstümüze çıkmış bunlar! – demez mi?! O anda düğünde birlikte okudukları birçok kız sınıf arkadaşları da bulunuyordu.

— مونۇ يەردە بىزنىڭ <MS/>قويچىلارمۇ ئولتۇرۇپتۇغۇ! <MS/>مالنى <MS/>يالغۇز تاشلاپ قويۇپ، توي تويلاپ يۈرگىنىڭلار قانداق؟ داۋاي، تاماقلىرىڭلارنى ئىچىۋېلىڭلاردە، كېتىڭلار! قارا، ئۈندىمىسە بۇلارنىڭ <FR/>بېشىغا چىققىنىنى! – دېمەسمۇ.

Aaa, burada bizim çobanlar da əyləşibmiş. Heyvanları başıboş buraxıb toya gəlmək nədir?! Hadi, yeməyinizi yeyin də yığışıb gedin! Sənə bax ha, bir söz demirik deyə başımıza çıxıblar! – deməzmi?! O anda toyda məktəbdə birgə oxuduqları bir çox qız sinif yoldaşları da var idi. Onların qarşısında öz üstünlüyünü göstərib Qalqamanı alçaltmaq istədiyi aydın görünürdü...

Тойда бір кезде қатар оқыған біраз қыз-келіншектер отырған-ды. Солардың алдында өз дәрежесін көрсетіп, Қалқаманды қорлаған түрі... Сол сәт мұның қаны да ду етіп басына тепкен. Сөз шығындап, уәж айтып жатқысы келмей, алдындағы салат салған тәрелканы бар пәрменімен жіберіп қалған. Бірақ, онысы Нұрғанатты жанап өтіп, қарсы қабырғаға соғылды... Арғы жағы белгілі, бір-біріне ұмтылысқан екеуін жігіттер кеу-кеулеп ажыратып әкеткен... Асаба да дереу үзіліс жариялап жіберді. Қалқаман тойдың екінші жартысына қараған жоқ. Күлғайша ерік-алдына қоймай, жетектеп алып кетті... Жалпы, Нұрғанат екеуін алда бір үлкен әңгіме күтіп тұр. Қалқаманның бұдан былай қой соңында қалар-қалмасы сол алдағы кездесуге байланысты.

At the wedding, a group of women, old classmates, were seated together. In front of them, Nurǵanat had chosen to humiliate Qalqaman, flaunting his supposed superiority. In that instant, Qalqaman’s blood rushed hot to his head. He had no desire to waste words or argue; instead, he grabbed the salad plate before him and hurled it with all his force. It missed Nurǵanat narrowly and smashed against the opposite wall... The rest unfolded predictably: the two men lunged at each other, only to be pulled apart by the younger guests. The emcee quickly announced an intermission. Qalqaman didn’t stay for the second half of the wedding. Külǵaisha, insistent and firm, led him away. One thing was certain, Nurǵanat and Qalqaman would have a serious reckoning soon. Whether Qalqaman would continue herding sheep after that depended entirely on what came of their next encounter.

To‘yda bir vaqtlar birga o‘qigan ancha-muncha qiz-juvonlar o‘tirishgan edi. Shularning oldida o‘z obro‘yini ko‘rsatib, Qalqamanni tahqirlamoqchi bo‘lgani... O‘sha lahzada buning ham qoni gup etib boshiga urgan. Gapirib o‘tirmasdan, dalil keltirib o‘tirmasdan, oldidagi salat solingan tarelkani bor kuchi bilan otib yuborgan. Biroq u Nurganatni jonab o‘tib, qarama-qarshi devorga borib urilgan... Buyog‘i ma'lum, bir-biriga tashlangan ikkovini yigitlar hay-haylab ajratib ketishgan... Boshlovchi ham darrov tanaffus e'lon qilib yubordi. Qalqaman to‘yning ikkinchi yarmiga qarab o‘tirmadi. Kulg'aysha hech-holiga qo‘ymay, yetaklab olib ketdi... Umuman olganda, Nurganat ikkovini oldinda katta bir gap-so‘z kutib turibdi. Qalqamanning bundan buyon qo‘y ketidan yurish-yurmasligi o‘sha oldindagi uchrashuvga bog‘liq.

Onların önünde kendi üstünlüğünü gösterip Qalqaman’ı küçük düşürmek istediği çok belliydi… İşte o an, Qalqaman’ın kanı beynine sıçradı. Laf yarıştırmak, açıklama yapmak istemedi. Önündeki salata tabağını bütün gücüyle fırlattı. Ama o tabak Nurğanat’a değmeyip yanından geçerek karşı duvara çarpıp dağıldı...Gerisi malum işte, ikisi birbirine atıldığında, gençler araya girip zor ayırdı... Düğünbaşı da hemen araya girip ara verdi. Qalqaman düğünün ikinci yarısına kalmadı. Külğayşa ne yaptı etti koluna girip onu götürdü… Zaten Nurğanat’la ikisini ileride ciddi bir konuşma bekliyor. Qalqaman’ın bundan böyle çobanlık yapıp yapmayacağı da o konuşmanın sonucuna bağlıydı.

<MS/>تويدا بىر ۋاقىتلاردا بىللە ئوقىغاڭ بىر قانچە قىز-<MS/>كېلىنلەر ئولتۇرۇپتۇ. شۇ قىزلارنىڭ ئالدىدا ئۆزىنىڭ <FR/>دەرىجىسىنى كۆرسىتىپ، قالقاماننى خورلىغان تۈرى... شۇ پەيتتە بۇنىڭ <FR/>قېنى لاپ ئېتىپ بېشىغا چىقىپ كەتكەن. <FR/>سۆز ئاڭلىتىپ، ئۇقىسى كەلمەي، ئالدىدا تۇرغان سالات سېلىنغان تەغسىنى بار كۈچى بىلەن ئېلىپلا ئاتقان. لېكىن، ئۇسى نۇرغاناتقا تۈۋىدىن ئۆتۈپ، قارشى تامغا ئۇرۇلدى... كېيىنكى تەرىپى بەلگۈلۈك، بىر-بىرىگە مۇشلاشقان ئىككىسىنى يىگىتلەر ئارىلىشىپ ئاژرىتىپ ئەكەتكەن... رىياسەتچىمۇ دەررۇك تەنەپۈس ئېلان قىلدى. قالقامان <MS/>توينىڭ ئىككىنچى يېرىمىنى كۆرمىدى. كۈلغايشا ئۇنىڭغا <FR/>ھېچ پۇرسەت بەرمەي، يېتەكلەپ ئېلىپ كەتتى... ئۇمۇمەن، نۇرغانات ئىككىسىنى ئالدىدا بىر چوڭ گەپ كۈتۈپ تۇرىدۇ. قالقاماننىڭ بۇنىڭدىن كېيىن <MS/>قوينىڭ كەينىدە قېلىپ-قالمىشى شۇ ئالدىنقى ئۇچرىشىشقا باغلىق.

Elə o an Qalqamanın qanı beyninə sıçradı. Söz yarışı salmaq, izahat vermək istəmədi. Qarşısındakı salat qabını bütün gücü ilə atdı. Amma o qab Nurğanata dəyməyib yanından keçərək divara çırpıldı və dağıldı... Qalanı məlum işdi, ikisi bir-birinə cumanda, gənclər araya girib çətinliklə ayırdı... Düğün rəhbəri də dərhal musiqini dayandırıb fasilə verdi. Qalqaman toya bir də qayıtmadı. Külqayşa birtəhər qoluna girib onu oradan apardı... Onsuz da Nurğanatla Qalqamanı yaxın günlərdə ciddi bir söhbət gözləyirdi. Qalqamanın bundan sonra çobanlıq edib-etməyəcəyi də həmin söhbətin nəticəsindən asılı idi.

Бұл кезде күн түске тармасып қалған-ды. Ол атына мініп, қойдың алдын сай табанындағы бұлаққа таман беттетіп жіберді де, өзі қойторының қырсау жүрісімен ауылға қарай аяңдады. Үйренген ауыз «ауыл» деп атағанымен, бұл – әсілі ауыл емес, қойшыныңжайлаудағы жалғыз үйі ғой. Рас, қасында «асүй» әрі кілет қызметін атқаратын басын буған күркесі бар. Күлғайша биыл жанталасып жүріп, алты қанат үйіне аппақ үзік жауып алған-ды. Қазір жалғыз да болса көгалдағы ақ үй алыстан көз тартып тұр.

By now the day was nearing noon. Mounting his horse, he steered the flock toward the stream that ran through the valley, then let them graze there while he himself rode his bay slowly homeward. He still called it “the village,” but in truth it wasn’t one, it was only a single yurt on the summer pasture. True, beside it stood a rough hut that served both as kitchen and storage shed. This year, Külǵaisha had worked hard to cover their six-pole yurt with a gleaming white felt. Now, standing alone on the green meadow, the bright white yurt could be seen from afar.

Bu vaqtda kun tushga yaqinlashib qolgan edi. U otiga minib, qo‘ylarning oldini soy tubidagi buloq tomonga burib yubordi-da, o‘zi to‘riq to‘qimtoy otining og‘ir yurishi bilan qishloqqa qarab yo‘l oldi. O‘rgangan og‘iz “qishloq” deb atagani bilan, bu – aslida qishloq emas, cho‘ponning yaylovdagi yolg‘iz uyi edi-da. To‘g‘ri, yonida “oshxona” hamda omborxona vazifasini bajaradigan boshi bog‘langan kulbasi bor. Kulg'aysha bu yil joni boricha harakat qilib, olti qanotli uyiga oppoq kigiz yopib olgan edi. Hozir yolg‘iz bo‘lsa-da, ko‘kalamzordagi oq uy uzoqdan ko‘zni quvnatib turibdi.

Bu sırada öğle vakti yaklaşmıştı. Qalqaman ata bindi, koyun sürüsünü vadideki pınara doğru yönlendirdi, kendisi ise doru atının yavaş yürüyüşüyle köye doğru ilerlemeye başladı. Alışkanlıkla “köy” dese de, aslında bu yer köy değildi – çobanın yayladaki yalnız evi işte… Gerçi yanında hem mutfak görevi gören üstü örtülü bir kulübesi var. Külğayşa bu yıl çok uğraşıp çadırlarına bembeyaz dış bez geçirmişti. Şimdi yalnız olsa da, o yeşillikler içindeki beyaz çadır uzaktan göze çarpıyordu.

بۇ چاغدا كۈن چۈشكە يېقىنلىشىپ قالغان ئىدى. ئۇ ئېتىغا مىنىپ، <MS/>قوينىڭ ئالدىنى ساي ئېتىگىدىكى بۇلاققا قاراپ يۈزلەندۈرۈپ قويدىدە، ئۆزى بولسا <MS/>قوي تورىسىنىڭ ئاستا-ئاستا يۈرۈشى بىلەن<MS/>يېزىغا قاراپ ماڭدى. ئاداتكە ئايلانغان تىل بىلەن «<MS/>يېزا» دەپ ئاتىغىنى بىلەن، بۇ — ئەسلىدە <MS/>يېزا ئەمەس، <MS/>قويچىنىڭ <MS/>يايلاقتىكى يالغۇز ئۆيىغۇ. راست، يېنىدا «<MS/>ئاشخانا» كېيىن <MS/>ئامبار خىزمىتىنى ئاتقۇرىدىغان، بېشى يېپىلغان تېمى بار. كۈلغايشا بىيىل تىرىشىپ يۈرۈپ، ئالتە قاناتلىق ئۆيىگە ئاپپاق يېپىچە ياپقان ئېدى. ھازىر يالغۇزلۇقتا بولسا، چۆپلىكتىكى تۇرغان ئاق ئۆي يىراقتىنلا كۆزگە چۈشۈپ تۇراتتى.

Bu vaxt artıq günorta yaxınlaşırdı. Qalqaman ata minib sürünü vadidəki bulağa tərəf yönəltdi, özü isə doru atının yavaş yerişi ilə yayladakı evlərinə sarı hərəkət etməyə başladı. Adətkarda “kənd” desə də, əslində ora kənd deyildi – çobanın yayladakı tənha evi idi… Gerçəkdən də, yanında həm mətbəx vəzifəsini yerinə yetirən üstü örtülü kiçik bir daxması vardı. Külqayşa bu il çox əziyyət çəkib çadırlarının üzərinə bəyaz parça çəkmişdi. İndi tək olsa da, o yaşıllığın içindəki ağ çadır uzaqdan diqqət çəkirdi.

Қалқаман есік алдындағы белге шыққанда байқады, үйінің дәл іргесінде ақсұр «жип» машинасы тұр екен. Әй, мынау – Нұрғанаттың машинасы ғой. Ол қайдан жүр мұнда? Қалқаманның бастауышта оқитын ұл мен қызы кеше атасының үйіне кеткен. Күлғайша үйде жалғыз еді, «Қожайын» келіп, қоразша қоқиланып жүрмесін... Ол құбақан торыға қамшы басып, жүрісін жеделдете түсті.

As Qalqaman crested the ridge near home, he noticed a pale-gray Jeep parked right next to the yurt. His heart clenched, wasn’t that Nurǵanat’s car? What was he doing here? Qalqaman’s son and daughter had gone to visit their grandfather just yesterday, leaving Külǵaisha alone. Had the “owner” come strutting about, puffed up like a rooster? Spurring his bay, Qalqaman quickened his pace.

Qalqaman eshik oldidagi adirga chiqqanida payqadi, uyining poyidanoq oppoq “jip” mashinasi turgan ekan. Hoy, mana bu – Nurganatning mashinasi-ku. U qayerdan yuribdi bu yerda? Qalqamaning boshlang‘ichda o‘qiydigan o‘g‘li va qizi kecha bobosining uyiga ketishgandi. Kulgaysha uyda yolg‘iz edi, “Xo‘jayin” kelib, xo‘rozday kekkayib yurgan bo‘lmasin tag‘in... U qumrang to‘riq otiga qamchi bosib, yurishini tezlashtirdi.

Qalqaman evin önündeki tepeye çıktığında fark etti, evin tam önünde açık renkli bir cip araba duruyordu. Aman, bu Nurğanat’ın arabası değil mi? Ne işi var onun burada? Qalqaman’ın ilkokul çağındaki oğlu ile kızı dün dedelerinin evine gitmişti. Evde sadece Külğayşa vardı. “Ya şimdi bu patron gelip horoz gibi kasılıyorsa…” diye düşünmeden edemedi. Doru atına kamçıyı bastı, yürüyüşünü hızlandırdı.

قالقامان ئىشىك ئالدىدىكى بەلگە چىققاندا بايقىدى، ئۆينىڭ دەل يېنىدا ئاق رەڭلىك «دژىپ» ماشىنىسى تۇرىدۇ. ئەي، مونۇ _ نۇرغاناتنىڭ ماشىنىسىغۇ! ئۇ بۇ يەردە نېمە قىلىپ يۈرىدۇ؟ قالقاماننىڭ باشلانغۇچتا ئوقۇيدىغان ئوغلى بىلەن قىزى تۈنۈگۈن بوۋىسىنىڭ ئۆيىگە كەتكەن. كۈلغايشا ئۆيدە يالغۇز ئىدى، «<MS/>غوجايىن» كېلىپ، غورازدەك كۆكىرىگىنى كېرىپ يۈرمىسۇن... ئۇ <MS/>ئوچۇق قوڭۇر ئېتىغا قامچى بېسىپ، مېڭىشىنى چاققانلاتتى. بۇ ئېگىز ئېگىلىكتىكى ھاجىمغا ئىگە، ئۆتكۈر يول ماھارىتىگە ئىگە يېنىك ماشىنا تۈرىدۇر.

Qalqaman evin önündəki təpəyə çıxanda gördü ki, evin tam qarşısında açıq rəngli bir cip dayanıb. Aman, bu Nurğanatın maşını deyilmi?! Onun burada nə işi var? Qalqamanın ibtidai sinifdə oxuyan oğlu və qızı dünən babalarının evinə getmişdi. Evdə yalnız Külqayşa vardı. “Ya indi bu patron gəlib xoruz kimi durubsa...” – deyə düşünmədən edə bilmədi. Doru atına qamçı çəkib yerişini sürətləndirdi.

Бір уақытта үйден қызыл көйлекті Күлғайша шығып, самауырға от салып жатқаны байқалды. Енді асүйге кіріп-шығып, қазан-ошақ маңында күйбеңдеп жүр. Түскі астың қамы ғой. Күнделікті қалыпты жағдай... Қалқаман атын мама ағашқа байлап, сыртта тұрған машинаның доңғалағын бір тепті де, үйге қарай бет алды.

Just then, Külǵaisha stepped out of the yurt in a red dress, crouched to stoke the fire under the samovar. Then she busied herself near the outdoor hearth, moving in and out of the small kitchen hut. She was clearly preparing lunch. An ordinary, everyday scene... Qalqaman tied his horse to the hitching post, gave the car’s tire a sharp kick, and strode toward the yurt.

Bir vaqtda uydan qizil ko‘ylakli Kulg'aysha chiqib, samovarga o‘t qalayotgani ko‘rindi. Endi oshxonaga kirib-chiqib, qozon-o'choq atrofida kuymalanib yuribdi. Tushlik ovqatning tashvishi-da. Kundalik odatiy holat... Qalqaman otini dorboz yog‘ochga boylab, sirtda turgan mashinaning g‘ildiragini bir tepdi-da, uyga qarab yo‘l oldi.

Bir süre sonra evden kırmızı elbiseli Külğayşa çıktı, semavere ateş yakmakla meşguldü. Ardından mutfağa girip çıkıyor, kazan, ocak etrafında telaşla koşturuyordu. Öğle yemeği hazırlığı işte, her zamanki olağan hal… Qalqaman atını ağaca bağlayıp, dışarıda duran arabanın tekerine bir tekme savurdu, sonra eve doğru yöneldi.

بىر ۋاقىتتا، ئۆيدىن قىزىل كۆينەكتە كۈلغايشا چىقىپ، <MS/>ساماۋارغا ئوت سېلىۋاتقانلىغى بايقالدى. ئاندىن <MS/>ئاشخانىغا كىرىپ-چىقىپ، <MS/>قازان-ئوچاق ئەتراپىدا پاي-پېتەك بولۇپ يۈرىدۇ. چۈشلۈك تاماقنىڭ غېمىغۇ. ئادەتتىكى قېلىپلاشقان جاغداي... قالقامان ئاتنى دەرەقكە باغلاپ، سىرتتا تۇرغان ماشىنىنىڭ چېقىنى بىر تەپتىدە، ئۆيگە قاراپ يول ئالدى.

Bir azdan evdən qırmızı paltarlı Külqayşa çıxdı, samovar üçün ocaq qalayırdı. Ardınca mətbəxə girib-çıxır, qazan, ocaq ətrafında tələsik hərəkət edirdi. Günorta yeməyinin hazırlığı — hər zamankı kimi... Qalqaman atını ağaca bağlayıb, çöldə dayanan maşının təkərinə bir təpik vurdu, sonra evə sarı yönəldi.

– Әй, – деді Күлғайша күйеуіне жақындап. – Құрдасың Нұрғанат келіп отыр. Кешірім сұрамақ ойы бар секілді. «Үйіңе келгенде үйдей дауыңды» айтпай, дұрыстап сөйлес.

— Hey, — said Külǵaisha, stepping closer to her husband. — Your peer Nurǵanat is here. Looks like he wants to apologize. Don’t air a quarrel the size of a house when a guest has come to your home—speak properly.

– Hoy, – dedi Kulg/aysha kuyoviga yaqinlashib. – Tengdoshing Nurg'anat kelib o‘tiribdi. Kechirim so‘ramoqchi shekilli. “Uyingga kelganda uydan katta ginangni” aytmay, tuzukroq gaplash.

Hey, – dedi Külğayşa kocasına yaklaşarak. – Şu arkadaşın Nurğanat gelmiş oturuyor. Galiba özür dilemeye niyeti var. “Eve gelenle ev kadar davanı anlatmayıp, adam gibi konuş,” dedi.

— ھەي، – دېدى كۈلغايشا ئەرىنىڭ يېنىغا يېقىنلىشىپ. – <MS/>تەڭتۇشىڭ نۇرغانات كېلىپ ئولتىرىپتۇ. كەچۈرۈم سورايدىغان نىيىتى بار ئوخشايدۇ. «<MS/>ئۆيىڭگە كەلگەندە ئۆيدەك دەۋاڭنى» ئېيتماي، دۇرۇسلاپ سۆزلەش.

Ay kişi, – dedi Külqayşa ərinə yaxınlaşaraq. – Həmin dostun Nurğanat gəlib oturub. Deyəsən, üzr istəməyə niyyəti var. “Evdə olan qonaqla ev böyüklüyü elə, dava etmə, kişi kimi danış,” – dedi.

Қалқаман әйелінің сөзін жүре тыңдап, ішке кірсе, Нұрғанат басына жастық қойып, төр алдында шалқалап жатыр. Ыстықта жолсоқты болып, шаршаған болар, көзі ілініп, ұйықтап кетіпті.

Qalqaman half-listened to his wife and went inside. Nurǵanat was lying back in the place of honor, head on a pillow. Worn out by the heat and the road, he had dozed off.

Qalqaman ayolining gapiga yarim quloq solib, ichkariga kirsa, Nurganat boshiga yostiq qo‘yib, to‘r to‘rida chalqancha yotibdi. Issiqda yo‘l azobini chekib, charchagan bo‘lsa kerak, ko‘zi ilinib, uxlab qolibdi.

Qalqaman karısının sözlerini pek önemsemeden dinledi. İçeri girince, Nurğanat başının altına yastık koymuş, evin baş köşesinde sırtüstü uzanmış yatıyordu. Yoldan gelmiş, sıcaktan bitkin düşmüş olacak ki, gözleri kapanmış, uyuyakalmış.

قالقامان ئايالىنىڭ سۆزىنى يۈرگەچ ئاڭلاپ، ئىچكىرگە كىرسە، نۇرغانات بېشىغا ياستۇق قويۇپ، <MS/>تۆرىدە كېرىلىپ يېتىپتۇ. ئىسسىقتا <FR/>يولنىڭ چارچىغىنى بولار ، <FR/>كۆزى ئىللىشىپ، ئۇخلاپ كېتىپتۇ.

Qalqaman arvadının dediklərinə o qədər də əhəmiyyət vermədi. İçəri girəndə, Nurğanat başının altına yastıq qoymuş, evin baş tərəfində arxası üstə uzanıb yatmışdı. Yoldan gəlmiş, istidən haldan düşmüşdü ki, gözlərini yumub yuxuya getmişdi.

– Ау, мына «қожайынға» не болған? Тақ бір менің қойымды бағып келгендей шалжиып жатыр ғой! – деді Қалқаман дауысын әдейі қаттырақ шығарып.

— Well now, what’s with this “owner”? He’s sprawled out as if he’d been out herding my sheep! — Qalqaman said, raising his voice on purpose.

– Oho, mana bu “xo‘jayinga” nima bo‘lgan? Xuddi mening qo‘yimni boqib kelganday kerilib yotibdi-ya! – dedi Qalqaman ovozini atayin balandroq chiqarib.

Vay, bu patrona ne olmuş böyle? Sanki benim koyunlarımı güdüp gelmiş gibi yayılmış yatıyor! – dedi Qalqaman, sesini bilerek yükselterek.

— ئەي، مونۇ «<MS/>غوجايىنغا» نېمە بولغان؟ گويا بىر مېنىڭ <MS/>قويىمنى بېقىپ كەلگەندەك، كالچىراپ ياتىدىغۇ! — دېدى قالقامان، ئاۋازىنى ئەتتەي قاتتىغىراق چىقىرىپ.

Ay aman, bu patrona nə olub belə? Sanki mənim qoyunlarımı otarıb gəlmiş kimi yayılıb yatıb! – dedi Qalqaman, səsini bilərəkdən yüksəldərək. B24

Нұрғанат құс ұйқы екен, тез оянып, жастықтан басын жұлып алды. Бұл итте бәтуа жоқ, түк болмағандай ыржалақтап күліп отыр.

A light sleeper, Nurǵanat woke at once, jerking his head off the pillow. The rascal just grinned as if nothing had happened.

Nurg'anat qush uyqu ekan, tezda uyg‘onib, yostiqdan boshini silkib ko‘tardi. Bu itda fayz yo‘q, hech narsa bo‘lmaganday tirjayib kulib o‘tiribdi..

Nurğanat hafif uyuyormuş, hemen uyandı, başını yastıktan fırlattı. Bu adamda ciddiyet yok, hiçbir şey olmamış gibi sırıtıyor.

نۇرغانات <FR/>قۇش ئۇيقىسى ئىكەن، دەرھال ئويغىنىپ، ياستۇقتىن <FR/>بېشىنى كۆتەردى. بۇ ئىشتتا بەت يوق، ھېچ بولمىغاندەك مىيىغىدا كۈلۈپ ئولتۇرىدۇ.

Nurğanat azca yuxuda imiş, dərhal oyandı, başını yastıqdan qaldırdı. Bu adamda ciddilik yoxdur, heç nə olmamış kimi gülümsəyirdi.

– Келіп қалдың ба? Менің машинамды көрісімен малды тастап, тұра шапқан екенсің ғой... Өзің жоқта қатыныңды айналдырайын деп едім. Қап, сайтандай жетіп келгеніңді қарашы! – дейді тағы да тыныш отырмай. Сол баяғы қылжақ. Айыбым бар-ау деп айылын жияр түрі жоқ.

— Oh, you’re back already? The moment you saw my car, you dropped the sheep and came running… While you were away, I thought I’d keep your wife company. Damn, but you showed up like the devil himself! — he went on, unable to sit still, the same old jester with no hint of remorse.

– Kelib qoldingmi? Mening mashinamni ko‘rishing bilan molni tashlab, ot qo‘yib kelibsan-da... O‘zing yo‘qligingda xotiningning boshini aylantirmoqchi edim. Attang, shaytonday yetib kelganingni qara-ya! – deydi tag‘in tinch o‘tirmay. O‘sha-o‘sha hazil-huzul. Aybim bor-ov deb tiyiladigan turi yo‘q.

Gelmişsin ha? Benim arabayı görür görmez koyunları bırakıp koşmuşsun demek… Yokluğunda karını tavlamaya niyetlenmiştim, tüh, şeytan gibi aniden yetişivermene bak hele! – dedi, yine boş durmayıp. Yine o eski alaycı, şakacı tavrı. Hatalı olduğunu düşünüpazıcık susmayı da bilmiyor.

— كېلىپ قالدىڭمۇ؟ مېنىڭ ماشىنىمنى كۆرۈپلا <MS/>مالنى تاشلاپ، ئۇدۇل چېپىپ كەپسەندە... ئۆزەڭ يوقتا ئاياللاڭنى ئايلاندۇراي دېۋىدىم. خەپ، شەيتاندەك يېتىپ كەلگىنىڭنى قارا! — دېدى يەنىمۇ تېچ ئولتۇرماي. شۇ باياغىدەك ھەزىللەشتى. <FR/>ئەيىۋىم بارغۇ دەپ <FR/> <MS/>تىنىچلانغان ھالى يوق.

— Gəlib çıxmısan ha? Mənim maşını görəndə qoyunları atıb qaçıb gəlmisən demək... Sən yoxluğunda arvadını ələ almaq fikrində idim, ay şeytan, necə də qəfil yetişdin! – dedi, yenə boş dayanmayıb. Elə həmin köhnə lağlağı, zarafatcıllıq. Günahkar olduğunu düşünüb bir az susmağı belə bacarmır.

– Байлары жоқта қойшының қатынын айналдырып, дәндеген екенсің! – деді Қалқаман түсін суытып.

— So you’ve taken to chasing a shepherd’s wife when her husband’s away! — Qalqaman said, his face going cold.

– Xo‘jayinlari yo‘qligida cho‘ponning xotiniga gap otib, o‘rganib qolgan ekansan-da! – dedi Qalqaman vajohati buzilib.

Kocaları yokken çobanın karısına göz dikmeye alışmışsın demek ki! – dedi Qalqaman, beti benzin atarak.

— <MS/>بايلىرى يوقتا <MS/>قويچىنىڭ ئاياللىرىنى ئايلاندۇرۇپ، دەندىگەن ئىكەنسەن! — دېدى قالقامان <FR/>تۈرىنى ئۆزگەرتىپ.

Görünür ki, çobanların arvadına, kişi evdə yoxkən göz dikmək adətindir! – dedi Qalqaman, rəngi qaçaraq.

– Енді қалай деп едің? Мен тек өзің сияқты әйелі сұлу жігіттерді ғана алам ғой қой бағуға, – деді Нұрғанат та міз бақпай. – Мәселен, Күлғайша болмаса, сені не қылам мен?

— What did you expect? I only hire men with beautiful wives to herd my sheep, — Nurǵanat replied without batting an eye. — If it weren’t for Külǵaisha, what would I want with you?

– Endi nima deb o‘ylaganding? Men faqat o‘zingga o‘xshash xotini go‘zal yigitlarnigina qo‘y boqishga olaman-da, – dedi Nurganat ham pinagini buzmay. – Masalan, Kulg'aysha bo‘lmasa, seni nima qilaman men?

E, başka ne bekliyordun? Ben sadece senin gibi karısı güzel adamları alırım koyun baktırmaya – dedi Nurğanat da umursamadan. – Mesela Külğayşa olmasa, senin ne işin olurdu benimle?

— ئەمدى قانداق دىگەن ئېدىڭ؟ مەن پەقەت ئۆزەڭ ئوخشاش ئايالى گۈزەل يىگىتلارنىلا <MS/>قوي باققۇزىمەنغۇ، _ دېدى نۇرغاناتمۇ <FR/>مەزلىشىپ. — مەسىلەن، كۈلغايشا بولمىسا، سېنى نېمە قىلىمەن؟

E, sən nə gözləyirdin ki? Mən ancaq sənin kimi arvadı gözəl kişiləri qoyun otarmağa götürürəm! – dedi Nurğanat da, heç nə olmamış kimi. – Məsələn, Külqayşa olmasa, sənin mənimlə nə işin vardı ki?

Осылайша қайымдасқан қалжыңмен бастаған екеуі біраз жерге барысты.

Thus their back-and-forth began in joking tones, and went on for a while.

Shunday qilib, o‘zaro hazil-huzul bilan boshlagan ikkovi ancha yerga borib qolishdi.

Böylece şakalaşarak laf atışmaları epey sürdü.

مۇشۇنداق تەككالاشقان چاق-چاق بىلەن باشلىغان ئىككىسى بىر ئاز يەرگىمۇ يەتتى.

Beləcə zarafatla söz atışmaları xeyli davam etdi.

– Қылжақты қоя тұр. Мен ертеңнен бастап қой бақпаймын... Малыңды санап ал! – деді Қалқаман.

— Enough of your jokes. Starting tomorrow, I’m not herding sheep… Count your flock! — said Qalqaman.

– Hazilni qo‘y. Men ertadan boshlab qo‘y boqmayman... Molingni sanab ol! – dedi Qalqaman.

Şakayı bırak bir kenara. Yarın sabahtan itibaren koyunlarını gütmeyeceğim... Hayvanlarını say ve al! – dedi Qalqaman.

— چاقچىغىڭنى قويۇپ تۇر. مەن ئەتىدىن باشلاپ <MS/>قوي باقمايمەن... مېلىڭنى ساناپ ئال! – دېدى قالقامان.

Zarafatı bir qırağa qoy. Sabah səhərdən etibarən sənin qoyunlarını otarmayacağam... Heyvanlarını say və apar! – dedi Qalqaman.

– Бағасың... Баққызамын! – деді Нұрғанат.

— You will. I’ll make you! — said Nurǵanat.

– Boqasan... Boqtiraman! – dedi Nurg'anat.

Güdersin... Güttürürüm ben! – dedi Nurğanat.

— باقىسەن... باقتۇرىمەن! – دېدى نۇرغانات.

Otaracaqsan... Otduraram mən! – dedi Nurğanat.

– Қалай баққызасың? Құдай мені сенің қойыңды бағу үшін жаратып па?

— How will you make me? Did God create me just to herd your sheep?

– Qanday boqtirasan? Xudo meni sening qo‘yingni boqish uchun yaratganmidi?

Nasıl güttürürsün? Allah beni senin koyunlarını gütmek için mi yaratmış?

— قانداق باقتۇرىسەن؟ <MS/>خۇدايىم مېنى سېنىڭ <MS/>قويىڭنى بېقىش ئۈچۈن ياراتتىمۇ؟

Nə olar, heyvanlarını mənə otardırsan? Allah məni sənin qoyunlarını otarmaq üçün yaradıbmı?

– Солай жаратқан... Өйткені, сен – қойшысың. Қойшының баласысың. Түп-тұқияныңмен қой бағып келесің.

— That’s exactly why. You’re a shepherd. The son of a shepherd. Your whole line has been herding sheep.

– Shunday yaratgan... Chunki sen – cho‘ponsan. Cho‘ponning bolasisan. Nasl-nasabing bilan qo‘y boqib kelyapsan.

Aynen öyle yaratmış… Çünkü sen – çobansın. Çoban soyundansın. Nesilden nesle koyun gütmüşsünüz.

— شۇنداق ياراتقان... چۈنكى سەن – <MS/>قويچىسەن. <MS/>قويچىنىڭ بالىسەن. پۈتكۈل ئەۋلادىڭ بىلەن <MS/>قوي بېقىپ كېلىسەن.

Elə belə yaratmış... Çünki sən — çobansan. Çoban soyundansan. Nəsildən-nəsilə qoyun otarmısınız.

– Ал, сен кімсің, сонда?

— And who are you, then?

- Xo'sh, siz kimsiz?

Peki sen nesin, o zaman?

— ئۇنداقتا، ئۆزەڭ كىمسەن؟

Bəs, sən nəylənsən, o zaman?

– Мен бе? Мен – ақсүйекпін. Қожайынмын... Сен сияқтыларды жұмсау үшін жаралғанмын.

— Me? I’m nobility. The owner. I was born to command the likes of you.

– Menmi? Men – oqsuyakman. Xo‘jayinman... Sen kabilarni ishlatish uchun yaralganman.

Ben mi? Ben – soyluyum. Patronum... Sizin gibileri çalıştırmak için yaratılmışım.

— مەنما؟ مەن – ئاقسۈيەكمەن. غوجايىنمەن... سەن ئوخشاشلارنى ئىشقا سېلىش ئۈچۈن يارالغانمەن.

Mənmi? Mən — soyluyam. Mən patronam... Sizin kimi insanları işlətmək üçün yaradılmışam.