Корпустан іздеу

– Жоқ, тақсыр, біз көргеніміз жоқ. Ондай дыбыс естімедік. Офицер қанша ызбарланғанымен балалар қайысып қорықпады. Ешкім мойнына алмады. Офицер ызаланып корпустың бастығы Ждан-Пушкинге келіп, рапорт жазып, Шоқандардың класын жазалауды, тәртіпке шақыруды өтінді. Келесі күні Ждан-Пушкин өзі келіп, балаларды тексеріп, кластың бастаушысы Шоқаннан қысып сұрады. Шоқан да, басқа балалар да айтпады. Сонан Шоқандардың класы қыс ортасына дейін жексенбіге бірде-бір бала үйіне босамады, үлкен қысымға ұшырады.

– No, sir, we didn’t see anything. We didn’t hear such a noise,- the children answered. Although the officer raged, none of the boys confessed or showed fear. Angry and defeated, he reported the matter to the head of the corps Zhdan-Pushkin, demanding that Shoqan’s class be punished and disciplined. The next day, Zhdan- Pushkin came himself, questioned the students, and pressed Shoqan as their leader. But neither Shoqan nor the other boys betrayed the truth. As a result, their entire class was harshly punished: until midwinter, not a single student was allowed to leave for home on Sundays.

- Yo‘q, taqsir, biz ko‘rganimiz yo‘q. Bunaqa ovozni ham eshitmadik. Ofitser qanchalik dag‘dag‘a qilmasin, bolalar cho‘chib yoki bo‘shashib qolishmadi. Hech kim aybni bo‘yniga olmadi. Shundan so‘ng ofitser jahli chiqib, korpus boshlig‘i Jdan-Pushkin huzuriga borib raport yozdi va Shoqanlarning sinfini jazolashni, ularni tartibga chaqirishni so‘radi. Ertasi kuni Jdan-Pushkinning o‘zi kelib, bolalarni tekshirdi va sinf sardori Shoqanni qistab-qistab so‘roqqa tutdi. Ammo Shoqan ham, boshqa bolalar ham hech narsa aytishmadi. Shundan keyin Shoqanlarning sinfi qishning o‘rtalarigacha qattiq jazoga tortildi: yakshanba kunlari birorta ham bola uyiga javob berilmadi va ular katta bosim ostida qolishdi.

“Hayır efendim, biz bir şey görmedik. Öyle bir ses de duymadık.” Subay ne kadar sinirlense de, çocuklar yılmadı. Hiçbiri suçu üstlenmedi. Ertesi gün, subayın öfkesi dinmemişti. Durumu bir raporla okulun başkanı Jdan-Puşkin’e bildirerek, Şoqanların sınıfına ceza verilmesini ve disipline edilmesini talep etti. Bunun üzerine ertesi gün Jdan-Puşkin bizzat sınıfa geldi. Çocukları tek tek denetleyip, sınıfın başkanı olan Şoqan’ı sıkıştırarak sorguya çekti. Ne Şoqan ne de diğer çocuklar bir şey söyledi. Bu olaydan sonra Şoqanların sınıfı, kış ortasına kadar tek bir öğrencisini bile pazar günü evine gönderemedi, ağır bir baskı altına alındılar.

– «ئاق، <MS/>ئەپەندىم، بىز ھېچ نېمىنى كۆرمىدۇق، ھېچ ئاۋاز ئاڭلىمىدۇق», – دەيدۇ بالىلار. ئوفىتسېر قانچە قاتتىق ۋەقىراپ، قانچە قىينىسىمۇ، ھېچكىم ئېيتمىدى. ئوفىتسېر غەزەپلىنىپ، كورپۇس باشلىقى ژدان-پۇشكىنغا راپورت يېزىپ، شوقانلارنىڭ سىنىپىنى جازالاشنى، تەرتىپكە چاقىرىشنى ئۆتۈندى. ئەتىسى، ژدان-پۇشكىن ئۆزى كېلىپ، بالىلارنى تەكشۈرۈپ، سىنىپ باشچىسى شوقاندىن قاتتىق سوراق ئالدى، لېكىن ئۇمۇ، باشقا بالىلارمۇ، ھېچ نەرسە دېمىدى. شۇنىڭ بىلەن شوقانلارنىڭ سىنىپى قىشنىڭ ئوتتۇرىسىغىچە يەكشەنبىلىك ھېچكىمگە بېرىلمىدى، چوڭ بېسىمغا ئۇچرىدى.

- Xeyr, cənab, görmədik. Biz belə bir səs eşitmədik. Zabit nə qədər qəzəblənsə də, uşaqlar tərpənmədilər. Heç kim məsuliyyəti öz üzərinə götürmədi. Zabit qəzəbləndi və korpusun rəisi Jdan-Puşkinin yanına getdi, raport yazdı, Çokangilin sinfini cəzalandırmağı və nizam-intizama çağırmağı xahiş etdi. Ertəsi gün Jdan-Puşkin özü gəlib uşaqları yoxladı və sinif nümayəndəsi Çokanı sıxışdırdı. Nə Çokan, nə də o biri uşaqlar heç nə demədilər. O vaxtdan qışın ortalarına qədər Çokangilin sinfindən bir nəfər də olsun bazar günləri evə getmirdi və onlar böyük təzyiq altında olurdular.

Пушкин келіп тексергенде Шоқан:

When Pushkin came to investigate, Shoqan firmly said:

Pushkin kelib tekshirganda Shoqan:

Puşkin sınıfı teftişe geldiğinde, Şoqan başını dik tutarak kararlılıkla konuştu:

پۇشكىن كېلىپ تەكشۈرگەندە، شوقان:

Puşkin yoxlamaya gələndə Çokan dedi:

– Тентектікті кім істесе сол өзі айтуы керек. Мен өзім көргенім жоқ, – деп қайыспаған. Басқа балалар да Шоқанның осы сөзін айтып сыр бермеген. Ал Анатолийдің тентектікке қолы барғанымен, істегенін мойнына алуға батылы бармады. Балалар бірнеше жексенбіде үйлеріне бара алмай зарығып, кейбір балалар «айтамыз» дегенде:

– Whoever caused the mischief should confess himself. I did not see anything personally. The other boys repeated Shoqan’s words and did not betray anyone. Although Anatoly had been the one behind the mischief, he did not dare to admit it. Several Sundays passed, and the boys, longing to go home, grew restless. Some even said they would confess, but Shoqan stopped them:

- Bezorilikni kim qilgan bo‘lsa, o‘zi aytishi kerak. Men o‘zim ko‘rganim yo‘q, - deb Shoqan yon bermadi. Boshqa bolalar ham Shokanning shu gapini takrorlab, sirni oshkor qilishmadi. Ammo Anatoliyning bezorilik qilishga qo‘li borgan bo‘lsa-da, qilgan ishini tan olishga jur’ati yetmadi. - Aytib qo‘ya qolaylik, - deyishganida...

“Kim yaptıysa, kendi söylesin. Ben görmedim.” Sınıf arkadaşları da onun sözünün arkasında durdu. Hiçbiri sır vermedi. Her ne kadar Anatoly yaramazlık etmeye cesaret etse de, yaptığı şeyi itiraf etmeye yüreği yetmedi. Çocuklar haftalarca pazar günü evlerine gidemeyip hasret içinde kıvranırken, bazıları “Söyleyelim artık” dediklerinde:

–تەرتىپسىزلىكنى قىلغان بالا ئۆزى ئېيتىشى كېرەك. مەن ئۆزەم كۆرگىنىم يوق»، – دەپ ئۆز پوزىتسىيىسىنى ساقلىدى. قالغان بالىلارمۇ شوقاننىڭ مانا مۇشۇ سۆزىنى تەكرارلاپ، سىر بەرمىگەن. ئاناتولىي بولسا، قىلمىشنى قىلغان بولسىمۇ، لېكىن بوينىغا ئېلىشقا <FR/>باتۇرلۇقى يەتمىدى. بالىلار بىر نەچچە يەكشەنبىدە ئۆيلىرىگە بارالماي غەمگە چۈشگەن بالىلارنىڭ بەزىلىرى «ئېيتىمىز» دېگەندە:

– Kim axmaqlıq edibsə desin. Mən özüm görmədim, – o, tərəddüd etmədi. Digər uşaqlar da Çokanın sözünə əhəmiyyət vermədilər. Anatoli axmaq bir şey etsə də, etdiklərini etiraf etməyə cəsarət etmədi. Uşaqlar o qədər sıxıldılar ki, bir neçə bazar günü evə gedə bilmədilər və uşaqlardan bəziləri “deyək” dedi:

– Батылы барса, өзі айтып, жолдастарын жазадан құтқарсын. Егер оған батылы бармаса, біз ондай қорқаққа куә болмаймыз, – деп Шоқан балаларға айтқызбады. Сонан қыс ортасы ауған кезде Ждан-Пушкин балалардан қажығандық таба алмады. Өзі жазалау бұйрығын өзгертіп, Шоқандардың класы ел қатарлы демалыс алды. Бірақ Анатолийға балалардың арасында «қорқақ» деген ат тағылды. Балалар оны Анатолий деген атымен атамай «қорқақ» деп шақыратын болды. Ол осы атқа намыстанып, келер жылы оқуға келмей қойды. Аға достар арасында Қыс ортасынан былай Шоқан орыс тіліндегі әдебиет кітаптарын құныға оқитын болып алды. Бірақ, ондай кітаптар Шоқан қолына көп түсе бермейді. Әсіресе корпус кітапханасында әдебиет кітаптары жоқтың қасы. Ал аздаған кітаптар рота балаларының қолынан босамайды. Кітапханада корпус балаларына көбірек ұсынылатын кітаптар патша генералдарының өмірінен жазылған шығармалар болатын. Ондай кітаптар Шоқан, Григорий сияқты ойшаң балаларды қызықтырмайды. Шоқанның, Григорийдің қызығып оқыған кітаптары Палластың және Рычковтың жаһанкез өмірлерінен жазылған күнделіктері болды. Оның өзін де кезек күтіп әрең дегенде қолдарына түсірді. Осы кітаптардың әсерінен болар, Шоқан мен Григорий екеуі Азияны аралап, жер сырын, ел жайын білгілері келеді. Екеуі қиялдап көп әңгімелеседі.

– If he has the courage, let him admit it himself and save his friends from punishment. If he does not, then we will not take the blame for such a coward. Thus, even in the middle of winter, Zhdan-Pushkin could not extract a confession from the boys. In the end, he changed the punishment order himself, and Shoqan’s class was allowed to take holidays like the rest. However, among the children, Anatoly was branded a “coward.” From then on, no one called him by his name–only “coward.” Ashamed of this, Anatoly did not return to school the following year. Among his older friends, by midwinter, Shoqan had already begun reading Russian literature passionately. But such books rarely came into his hands. Especially in the corps library, there were hardly any works of literature. The few available were usually monopolized by the cadets of other companies. Most of the library books were biographies of imperial generals, which did not interest thoughtful boys like Shoqan and Grigory. Instead, the works that captivated them were the travel diaries of Pallas and Rychkov. They waited for their turn eagerly and read them with delight. Influenced by these books, Shoqan and Grigory dreamed of traveling through Asia, discovering its lands and peoples. They often shared such dreams together.

- Jur’ati yetsa, o‘zi aytib, o‘rtoqlarini jazodan qutqarsin. Agar bunga jur’ati yetmasa, biz bunday qo‘rqoq uchun guvohlik bermaymiz, - deb Shoqan bolalarga hech narsa ayttirmadi. Shundan keyin qish o‘rtalariga borganda Jdan-Pushkin bolalardan charchoq yoki taslim bo‘lish alomatini ko‘rmadi. Oxiri o‘zi jazolash haqidagi buyruqni o‘zgartirib, Shoqanlarning sinfi ham boshqalar qatori ta’til olishga ruxsat oldi. Ammo Anatoliyga bolalar orasida “qo‘rqoq” degan laqab taqildi. Endi bolalar uni Anatoliy deb emas, “Qo‘rqoq” deb chaqiradigan bo‘lishdi. U bu laqabdan qattiq or qilgani uchun keyingi yili o‘qishga qaytib kelmadi. Katta do‘stlari ta’sirida qishning ikkinchi yarmidan boshlab Shoqan rus tilidagi adabiy kitoblarni ishtiyoq bilan o‘qiy boshladi. Lekin bunday kitoblar uning qo‘liga tez-tez tushavermasdi. Ayniqsa, korpus kutubxonasida badiiy adabiyotlar deyarli yo‘q edi. Bor kitoblarning oz qismi esa rota bolalarining qo‘lidan bo‘shamasdi. Kutubxonada korpus o‘quvchilariga ko‘proq tavsiya qilinadigan asarlar podsho generallarining hayoti haqida yozilgan kitoblar edi. Bunday kitoblar Shoqan va Grigoriy kabi mulohazakor bolalarni qiziqtirmasdi. Shoqan bilan Grigoriy qiziqib o‘qigan kitoblar Peter Simon Pallas hamda Pyotr Rychkovning sayohatchilik hayoti haqida yozilgan kundaliklari bo‘ldi. U kitoblarni ham navbat kutib, zo‘rg‘a qo‘llariga kiritishardi. Ehtimol, aynan shu kitoblarning ta’siri bilan Shoqan va Grigoriy Osiyoni kezib chiqishni, yer-suvning sirlarini va xalqlarning turmushini o‘rganishni orzu qila boshlashdi. Ikkovlari ko‘pincha xayol surib, bu haqda uzoq suhbatlashishardi.

“Eğer cesareti varsa, kendisi çıksın ortaya; arkadaşlarını cezadan kurtarsın” dediler. “Eğer buna cesaret edemiyorsa, biz böyle bir korkağa şahitlik etmeyiz” dedi Şoqan ve çocukların konuşmasına izin vermedi. Kış ortası geçtikten sonra, Jdan-Puşkin çocuklarda en küçük bir yılgınlık görmedi. Sonunda cezayı geri aldı ve Şoqanların sınıfına da herkes gibi izin verildi. Ancak Anatoly artık arkadaşlarının gözünde bir korkak olarak anılıyordu. Hiç kimse ona gerçek adıyla seslenmiyordu, hepsi yalnızca “korkak” diyordu. Bu aşağılayıcı lakap yüreğine dokundu, öyle ki ertesi yıl okula hiç gelmedi. Kış ortasından itibaren, Şoqan ağabeylerinin ve yakın dostlarının arasında Rusça edebiyat kitaplarını büyük bir tutkuyla okumaya başladı. Ancak bu kitaplar ona her zaman kolayca ulaşmazdı. Özellikle de okulun kütüphanesinde edebiyat kitapları neredeyse yok denecek kadar azdı. Olan birkaç kitap da bölük öğrencilerin elinden hiç düşmezdi. Kütüphanenin raflarını daha çok çarlık generallerinin hayat hikâyeleri doldururdu. Böyle kitaplar, Şoqan ve Grigoriy gibi düşünmeye meraklı çocuklara ilgi çekici gelmezdi. Onların heyecanla okudukları eserler, Pallas ve Rıçkov’un keşif dolu hayatlarını anlatan seyahat günlükleri olurdu. O kitaplara ulaşmak bile kolay değildi, sırayla bekleyip ancak zorlukla ele geçirebiliyorlardı. Belki de okuduklarının etkisindeydi ki Şoqan’la Grigoriy’in içi Asya’yı gezip, toprakların gizini, halkların yaşayışını öğrenme arzusu ile dolup taşardı. Bu özlemle saatlerce hayallere dalıp koyu sohbetlere dalarlardı.

« – ئەگەر باتۇرلۇقى يەتسە، ئۆزى ئېيتىپ، دوستلىرىنى جازادىن قۇتقارسۇن. ئەگەر باتۇرلۇقى يەتمىسى، بىز ئۇنداق قورقاققا گۇۋا بولمايمىز»، – دەپ، شوقان بالىلارغا ئېيتقۇزمىدى. قىشنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا، ژدان-پۇشكىن بالىلاردىن چارچىغانلىقتىن، ئۆزى <MS/>جازالاش بۇيرۇقىنى ئۆزگەرتىپ، شوقاننىڭ سىنىپى <FR/>ئەل قاتارلىق دەم ئېلىش ئالدى. لېكىن ئاناتولىيغا، ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا «قورقاق» دېگەن <FR/>ئات قويۇلدى. ئۇ مۇشۇ نامغا نومۇسلىنىپ كېلەر يىلى ئوقۇشقا كەلمەي قويدى. ئاكا-دوستلىرى ئارىسدا قىشنىڭ يېرىمىدىن كېيىن، شوقان رۇسچە ئەدەبىيات كىتىپلرىنى قىزغىنلىق بىلەن ئوقۇيدىغان بولۇپ قالدى. لىكەن شۇنداق كىتابلار شوقاننىڭ قولىغا ھەرقاچان چۈشىۋەرمەيتتى. ئاساسەن، كورپۇسنىڭ كىتابخانىسىدا ئەدەبىيات كىتىپلىرى <FR/>يوق دېگەندەك ئىدى. بولغان ئاز سانلىق كىتابلارمۇ روتا بالىلىرىنىڭ قولىدىن بوشىمايتتى. كىتابخانىدا كورپۇس ئوقۇغۇچىلىرىغا كۆپرەك تەۋسىيە قىلىنىدىغان كىتابلار، <MS/>پادىشا گېنېراللىرىنىڭ ھاياتى ھەققىدىكى ئەسەرلەر ئىدى. بۇ خىل كىتابلار شوقان بىلەن گرىگورىي ئوخشاش ئويچان بالىلارنى قىزىقتۇرمايتتى. شوقان بىلەن گرىگورىينىڭ قىزىقىپ ئوقۇغان كىتابلىرى، پاللاسنىڭ ۋە رىچكوۋنىڭ <MS/>ساياھەت خاتىرىلىرىدىن تەركىب تاپقان كۈندىلىكلەر ئىدى. ئۇنىڭ ئۆزىنىمۇ نۆۋەت كۈتۈپ، زور قىيىنچىلىق بىلەن قولىغا كەلتۈرەتتى. مانا شۇ كىتابلارنىڭ تەسىرىدۇر بەلكىم، شوقان بىلەن گرىگورىي ئىككىسى ئاسىيانى ئايلىنىپ، يەر سىرىنى، خەلقنىڭ تۇرمۇشىدىن خەۋەردار بولغۇسى كېلىدۇ. ئىككىسى خىياللاپ كۆپ سۆھبەتلىشىدۇ.

Çokan uşaqlara “kim cəsarət edirsə, desin, yoldaşlarını cəzadan xilas etsin, cəsarət etməsə, belə qorxaqlığın şahidi olmayacağıq” dedi. Sonra, qış ortası gələndə Jdan-Puşkin uşaqlardan qorxmağa heç bir səbəb tapa bilmədi. Özü də cəza əmrini dəyişdi və Çokan sinfinə uzunmüddətli məzuniyyət verildi. Ancaq Anatoli uşaqlar arasında "qorxaq" ləqəbini aldı. Uşaqlar onu Anatoli əvəzinə "qorxaq" adlandırmağa başladılar. O, bu ləqəblə fəxr edirdi və növbəti il məktəbə gəlmədi. Çokan qışın ortalarından böyük dostları arasında rus ədəbiyyatı kitablarını oxumağa başladı. Lakin belə kitablar Çokanın əlinə çox az gəlirdi. Xüsusən də korpusun kitabxanasında ədəbiyyat kitabları demək olar ki, yox idi. Bölük uşaqlarının ixtiyarında olan bir neçə kitabı da əsirgəmədi. Kitabxanada korpus uşaqlarına ən çox təklif olunan kitablar çar generallarının həyatından bəhs edən əsərlər idi. Çokan, Qriqori kimi düşüncəli uşaqları belə kitablar maraqlandırmırdı. Çokanın və Qriqorinin böyük maraqla oxuduqları kitablar Pallas və Rıçkovun sərgərdan həyatlarından bəhs edən gündəlikləri idi. Onlar da öz növbələrini gözləyirdilər və güclə Çokangilin əlinə keçə bildilər. Ola bilsin ki, bu kitablardan təsirlənən Çokan və Qriqori Asiyanı gəzmək, torpağın, ölkənin sirlərini öyrənmək istəyirdilər. İkisi də xəyalları haqqında çox danışırdılar.

Шоқан мен Григорийдің ізденгіш ойшыл мінездері өздерінің кластарындағы көп балаларға әсерін тигізіп, кітап оқу, ілім іздену балалар арасына жақсы өрістеді. Соның арқасында Шоқан бастаған кластың балалары озық тәртіпті класқа, үлгілі оқушылар атына ие бола берді. Шоқанның суретшіл талабы сурет сабағының оқытушысы Померанцев деген жас офицерге қатты ұнайды. Ол Шоқанды ерекше сүйіп, қызыға үйретеді. Сол сияқты әдебиет сабағын жүргізетін оқытушы Гонсевский де Шоқанның алғыр, дүние тануға, әдебиет тануға сезімділігін ерекше ұнатып, үлкен ілтипат етеді.

The inquisitive and thoughtful nature of Shoqan and Grigory influenced many of their classmates, sparking a greater interest in reading and learning. Thanks to this, Shoqan’s class soon gained a reputation as one of the most disciplined and exemplary groups. Shoqan’s artistic talent impressed the drawing teacher, a young officer named Pomerantsev. He developed a special fondness for Shoqan and taught him with enthusiasm. Likewise, their literature teacher, Gonsevsky, admired Shoqan’s intelligence, curiosity, and literary sensitivity, treating him with particular respect.

Shoqan bilan Grigoriyning izlanuvchan va tafakkurli fe’l-atvori o‘z sinflaridagi ko‘plab bolalarga ta’sir ko‘rsatdi. Natijada kitob o‘qish va ilmga intilish bolalar orasida keng yoyildi. Shu tufayli Shoqan boshchilik qilgan sinf o‘quvchilari tartib-intizomi bilan ajralib turadigan, namunali o‘quvchilar sinfi sifatida tanila boshladi. Shoqanning rassomlikka bo‘lgan qiziqishi rasm darsidan saboq beradigan yosh ofitser Pomerantsevga juda ma’qul kelardi. U Shoqanni alohida yaxshi ko‘rib, katta qiziqish bilan o‘qitardi. Xuddi shuningdek, adabiyot fanidan dars beruvchi Gonsevskiy ham Shoqanning ziyrakligini, dunyoni va adabiyotni anglashga bo‘lgan nozik sezgirligini juda qadrlab, unga katta e’tibor va mehr ko‘rsatardi.

Şoqan ve Grigoriy’in araştırmaya meyilli, fikir yüklü tabiatları, sınıflarındaki pek çok çocuğu etkiledi. Böylece kitap okuma ve bilgi arayışı sınıfta hızla yaygınlaştı. Böylece Şokqn’ın öncülük ettiği sınıf, disiplinli ve örnek öğrenciler sınıfı olarak tanınmaya başladı. Şoqan’ın resme olan yeteneği ise, resim dersi öğretmeni genç subay Pomerantsev’in oldukça hoşuna gidiyordu. Pomerantsev, Şoqan’ı yalnızca bir talebe olarak değil, keşfedilmeye değer bir cevher olarak görür, sevgiyle, coşkuyla eğitirdi. Edebiyat öğretmeni Gonsevsky ise, onun keskin zekâsı ile ince edebî sezgisine hayran kalır, Şoqan’a karşı derin bir hürmet duyardı.

شوقان بىلەن گرىگورىينىڭ ئىزدىنىشچان، ئويچان مۈجەز-خۇلقى ئۆزلىرىنىڭ سىنىپىدىكى باشقا بالىلارغىمۇ تەسىرىنى تەككۈزۈپ، كىتاب ئوقۇش، ئىلمى ئىزدەش بالىلار ئارىسدا كەڭ تارقالدى. شوقان رەھبەرلىك قىلغان سىنىپ بالىلىرى ئۈلگىلىك سىنىپقا، ئۈلگىلىك ئوقۇغۇچىلار نامىغا ئىگە بولۇشقا باشلىدى. شوقاننىڭ رەسىملىققا بولغان قىزىقىشى، رەسىم دەرسىنى ئۆتىۋاتقان پومېرانتسېۋ دېگەن ياش ئوفىتسېرغا يېقىپ، ئۇ شوقانغا ئىخلاس بىلەن ئۆگەتتى. شۇنداقلا ئەدەبىيات دەرسىنى ئۆتىۋاتقان گونسېۋسكىيمۇ شوقاننىڭ زېرەكلىكىنى، دۇنيا تونۇشقا، ئەدەبىياتنى تونۇش سېزىملىغىنى ئالاھىدە ياقتۇرۇپ، يۇقىرى باھالىدى.

Çokanın və Qriqorinin tədqiqatçı və düşüncəli təbiəti onların siniflərində bir çox uşaqlara təsir etdi, oxumaq və bilik almaq uşaqlar arasında yayıldı. Məhz bunun sayəsində Çokanın rəhbərlik etdiyi sinfin uşaqları əla sinif və nümunəvi şagird kimi ad-sanını davam etdiriblər. Çokanın bədii həvəsi rəssamlıq sinfinin müəllimi gənc zabit Pomerantsevin çox xoşuna gəlirdi. O, Çokanı çox sevirdi və ona böyük maraqla dərs deyirdi. Necə ki, ədəbiyyatdan dərs deyən Qonsevski müəllim də Çokanın zəkasını, dünyaya, ədəbiyyata həssaslığını çox sevir, ona böyük diqqət yetirirdi.

Сергей ағайының үйіне демалыста бір келгенде Шоқан өзіне сурет сабағын беретін Померанцевқа кездесті. Сергей Сотников Шоқанды Померанцевқа айырықша таныстырып, оның суретшілік өнерін сөз етті. Сонан Сергей бір әредікте қазақ елінің таланты жайынан сөз қозғап кетті.

One day, during a holiday at his uncle Sergey’s house, Shoqan met his drawing teacher, Pomerantsev. Sergey Sotnikov introduced Shoqan warmly, speaking about his artistic skills. Then, at one point, Sergey began talking about the talents of the kazakh people.

Bir ta’til kuni Sergey akaning uyiga kelganida, Shokan o‘ziga rasm darsidan saboq beradigan Pomerantsev bilan uchrashdi. Sergey Sotnikov Shoqanni Pomerantsevga alohida tanishtirib, uning rassomlik iste’dodi haqida so‘z ochdi. Shundan so‘ng Sergey bir mahal qozoq xalqining iste’dodi va qobiliyati haqida gap boshlab yubordi.

Tatil günlerinden birinde Şoqan, Sergey öğretmeninin evine geldiğinde resim öğretmeni Pomerantsev’le karşılaştı. Sergey Sotnikov, Şoqan’ı büyük bir özenle tanıtıp, resme olan olağanüstü yatkınlığından bahsetti. Ardından, samimi bir sohbet içinde, sözü Kazak halkının doğuştan gelen sanat yeteneğine getirdi.

دەم ئېلېشتا شوقان سېرگېي ئاكىسىنىڭ ئۆيىگە بارغاندا، ئۆزىگە رەسىم دەرسىدىن ساۋاق بېرىدىغان پومېرانتسېۋنى ئۇچراتتى. سېرگېي سوتنىكوۋ شوقاننى پومېرانتسېۋقا ئالاھىدە تونۇشتۇرۇپ، ئۇنىڭ رەسساملىق ھۈنىرىنى <FR/>ئېيتىپ بەردى. شۇندا سېرگېي ئارىدا قازاق خەلقىنىڭ تالانتى توغرىسىدا سۆز باشلاپ كەتتى.

Bir dəfə bayramda əmisi Sergeyin evinə gedəndə Çokan ona rəsm dərsi keçən Pomerantsevlə rastlaşdı. Sergey Sotnikov Çokanı Pomerantsevə özünəməxsus şəkildə təqdim etdi və onun sənətkarlıq istedadından danışdı. Sonra Sergey Qazax xalqının istedadından danışdı.

– Мен қазақ елінің ауыз әдебиеті жайынан Костылецкийден естігенім бар. Бұл халық сондай ақын қиялы қанатты халық көрінеді ғой, – деді Померанцев.

– I’ve heard from Kostylevsky about the kazakh oral tradition,- said Pomerantsev. This people must have such a soaring poetic imagination.

- Men qozoq xalqining og‘zaki adabiyoti haqida Kostiletskiydan eshitganman. Bu xalq shoirona tasavvuri nihoyatda boy, xayoli qanotli xalq ekan-da, - dedi Pomerantsev.

“Kazak halkının sözlü edebiyatı hakkında Kostiletskiy’den bazı şeyler duymuştum. Meğer bu halk, kanatlı hayalleri olan, içi şiirle dolu bir milletmiş,” dedi Pomerantsev hayranlıkla.

– مەن <MS/>قازاق خەلقىنىڭ ئېغىز ئەدەبىياتى ھەققىدە كوستىلېتسكىيدىن ئاڭلىغىنىم بار. بۇ خەلق ناھايىتى <MS/>شېئىرىي، خىيالىي كاناتلىق خەلقكە ئوخشايدىكەن، – دېدى پومېرانتسېۋ.

– Qazax xalq ədəbiyyatı haqqında Kostıletskidən eşitmişəm. Bu xalq, deyəsən, çox şairanə və xəyalpərəst xalqdır, - Pomerantsev dedi.

Мен сізге бір кішкене қазақ баласының өнерін көрсетейін, – деп Сергей Померанцевқа Шоқаннан алған Мысықтың балшықтан жасаған түйесінің мүсінін көрсетті.

– Let me show you the work of one kazakh boy,- said Sergey, taking out a clay camel figurine made by Mysyq and showing it to Pomerantsev.

- Men sizga bir kichkina qozoq bolasining san’atini ko‘rsataman, - deb Sergey Pomerantsevga Shoqandan olgan Mushukning loydan yasagan tuya haykalchasini ko‘rsatdi.

“Size küçük bir Kazak çocuğunun yeteneğini göstereyim,” diyerek Sergey, Pomerantsev’e Şoqan’dan aldığı Mısıq’ın çamurdan yaptığı deve heykelciğini gösterdi.

– مەن سىزگە بىر كىچىك قازاق بالىنىڭ ھۈنەر-مەھىرىتىنى كۆرسىتەي، – دەپ، سېرگېي پومېرانتسېۋقا شوقاندىن ئالغان مۆشۈكنىڭ لايدىن ياساپ چىققان <MS/>تۆگىسىنىڭ ھەيكىلىنى كۆرسەتتى.

Çokandan aldığı gildən hazırlanmış dəvə heykəlini Sergey Pomerantsevə göstərərək “Mən sizə balaca qazax uşağının sənətini göstərəcəyəm” deyib.

– Мынаны жасаған қай жастағы адам? – деген Померанцевтің сұрағына Шоқан:

– Who made this? At what age?- asked Pomerantsev. Shoqan answered politely:

- Buni yasagan odam necha yoshda? - degan Pomerantsevning savoliga Shoqan:

“Eseri yapan kaç yaşında biri acaba?” diye merakla sordu Pomerantsev.

–بۇ نەرسىنى ياساپ چىققان بالا قانچە ياشتا؟ – دېگەن پومېرانتسېۋنىڭ سوالىغا شوقان:

– Bunu hazırlayanın neçə yaşı var idi? – deyə Pomerantsevin sualına Çokan:

– Ол кішкене бала. Өзі бір кедей жалшының баласы екен, – деп Сотников Мысық жайындағы естігенін айтып берді.

– A little boy. The son of a poor laborer. Sotnikov then told Pomerantsev what he knew about Mysyq.

- U hali kichkina bola. O‘zi bir kambag‘al yollanma ishchining o‘g‘li ekan, - deb Sergey Sotnikov Mushuk haqida eshitganlarini aytib berdi.

“Daha küçücük bir çocuk. Fakir bir işçinin oğluymuş,” diye yanıtladı Şoqan. Ardından Sotnikov, Mısıq hakkında duyduklarını anlattı.

–ئۇ كىچىك بالا، ئۆزىمۇ بىر <MS/>كەمنبەغەل خىزمەتچىنىڭ ئوغلى ئىكەن، – دەپ، سوتنىكوۋ مۆشۈك توغرىسىدا ئاڭلىغانلىرىنى ئېيتىپ بەردى.

- O, balaca oğlandır. O, kasıb kirayəçinin oğludur, – Sotnikov Mısık haqqında eşitdiklərini ona danışdı.

– Мына баланы, шіркін, ана интернатқа әкеліп берер ме еді. Мынау мүсінші болатын бала ғой, – деген сөз Померанцевтің аузынан шыққанда, Шоқан:

– What a pity! If only this boy could be brought to the internat. He would become a sculptor, I am sure,- said Pomerantsev. Hearing this, Shoqan immediately asked:

- Qani endi shu bolani o‘sha internatga olib borib bera olishsa edi. Bu bola kelajakda haykaltarosh bo‘ladigan bola-ku, - degan gap Pomerantsevning og‘zidan chiqishi bilan, Shoqan:

“Şu çocuğu keşke o yatılı okula yerleştirebilsek… Ne büyük yetenek, tam bir heykeltıraş olur bundan,” dedi Pomerantsev hayranlıkla.

– بۇ بالىنى، ھېي، ئەۋۇ ئىنتېرناتقا ئەكېلىپ بېرەرمىدى. بۇ بالا كېلەچەكتە <MS/>ھەيكەلتاراشچى بولىدىغان بالا ئىكەن، – دېگەن سۆز پومېرانتسېۋنىڭ ئېغىزىدىن چىققان ۋاقىتتا، شوقان:

– Bu uşağı, heyif ki, o internat məktəbinə verərlər? Bu uşaq heykəltəraşdır, – Pomerantsevin ağzından bu söz çıxanda Çokan:

– Ол қандай интернат? – деп мұғалімінен әдеппен сұрады.

– What kind of school is this internat?

- U qanday internat? - deb o‘qituvchisidan odob bilan so‘radi.

“Nasıl bir yatılı okul?” diye sordu Şoqan, öğretmenine saygıyla dönerek.

–ئۇ قانداق ئىنتېرنات؟ – دەپ، ئۇستازىدىن سوراپ قالدى.

– Bu hansı internat məktəbidir? – müəllimindən nəzakətlə soruşdu.

– Ол қазыналық мектеп, онда өз бетімен оқуға қаржысы жоқ кедейлердің балалары оқиды. Барлық өнерге үйретеді. Бір жағынан жұмыс істейді, бір жағынан оқу оқиды, қандай өнерге бейімі бар, соны үйренеді, – деп Померанцев толық түсінік айтты.

– It’s a state school for poor children who cannot afford an education. They are taught all kinds of crafts and skills. They work part of the time and study part of the time, developing whichever talent they have,- explained Pomerantsev.

- U davlat maktabi, u yerda o‘z hisobidan o‘qishga puli yetmaydigan kambag‘al bolalar o‘qiydi. U yerda hamma hunarga o‘rgatiladi. Bir tomondan ishlaydi, bir tomondan o‘qiydi, qaysi san’atga qobiliyati bo‘lsa, o‘shani o‘rganadi, - deb Pomerantsev to‘liq tushuntirib berdi.

“Burası devlet destekli bir okul,” dedi Pomerantsev açıklayıcı bir ses tonuyla. “Kendi başına okuyamayacak kadar yoksul çocuklar burada eğitim alır. Hem çalışırlar, hem okurlar. Hangi alanda yetenekleri varsa, o yolda yetiştirilirler.”

– ئۇ <MS/>مەملىكەتلىك مەكتەپ. ئۇ يەردە <FR/>ئۆز ئالدىغا ئوقۇشقا پۇلى يوق كەمبەغەل بالىلار ئوقۇيدۇ. ھەرقانداق ھۈنەرگە ئۆگىتىدۇ. بىر تەرەپتىن ئىشلەيدۇ، بىر تەرەپتىن ئوقۇيدۇ. قايسى ھۈنەرگە قىزىقىشى بولسا، شۇنى ئۆگىنىدۇ، – دەپ، پومېرانتسېۋ تەپسىلى چۈشەنچە بەردى.

– O, dövlət məktəbidir, burada pulu olmayan kasıbların uşaqları təkbaşına oxuyur. Bütün sənətləri öyrədirlər. Bir tərəfdən işləyirlər, digər tərəfdən oxuyurlar, hansı sənətə meylli olduqlarını öyrənirlər, – Pomerantsev ətraflı izah etdi.

– Ол мектепке Мысықты ала ма? – деп сұрады Шоқан тағы да мұғалімінен.

– Would they take Mysyq there? - Shoqan asked eagerly.

- U maktabga Mushukni ham oladimi? - deb yana o‘qituvchisidan so‘radi Shoqan.

“Mısıq’ı o okula kabul ederler mi, öğretmenim?” diye sordu Şoqan yeniden.

– ئۇ مەكتەپكە مۆشۈكنى ئالامدۇ؟ – دەپ، شوقان يەنە ئۇستازىدىن سوراپ قالدى.

– O məktəb Mısık'ı qəbul edərmi? – Çokan müəllimindən yenə soruşdu.

– Оған Шыңғыс Уәлиханович сияқты беделді адам ұсынса алады. Ал жай балаларды ала бермейді.

– If someone influential like Shyngys Ualikhanovich recommends him, then yes. Otherwise, they don’t usually admit just any child.

- Agar Shyng‘ys Ualixanovichdek nufuzli kishi tavsiya etsa, olishlari mumkin. Lekin oddiy bolalarni esa osonlikcha qabul qilavermaydilar.

“Şıngıs Ualihanoviç gibi itibarlı birinin tavsiyesi olursa, alırlar. Yoksa sıradan bir çocuğun alınması pek kolay değil.”

– ئۇ يەرگە شىڭغىس ۋالىخانۇۋىچقا ئوخشاش ئابرويلۇق شەخسلەر ئۇسۇنسا، ئالالايدۇ. ئاددىي بالىلارنى ھەرقاچان ئالىۋەرمەيدۇ.

– Çingiz Vəlixanoviç kimi mötəbər adam onu tövsiyə edə bilər. Amma adi uşaqlar qəbul edilmir.

– Сіз ол мектептің бастығын білесіз бе? – деген Шоқан сұрағына, Померанцевтан бұрын Сергей:

– Do you know the head of that school? - asked Shoqan. Before Pomerantsev could answer, Sergey said:

- Siz o‘sha maktab direktorini bilasizmi? - deb so‘radi Shoqan. Pomerantsev javob berishga ulgurmasidan, Sergey gapga aralashdi:

“O okulun müdürünü tanıyor musunuz?” diye merakla sordu Şoqan. Pomerantsev cevap vermeye kalmadan Sergey söz aldı:

– سىز ئۇ مەكتەپنىڭ باشلىقىنى تونامسىز؟ – دېگەن شوقاننىڭ سوالىغا، پومېرانتسېۋتىن بۇرۇن سېرگېي جاۋاب بېرىپ:

Çokanın, “O məktəbin direktoru ilə tanışsınız?” – sualına Pomerantsevdən əvvəl Sergey:

– Сол мектепте де бұл кісі сабақ береді.

– He also teaches there himself.

- Bu kishi o‘sha maktabda ham dars beradi.

“Bu hocamız zaten o okulda da ders veriyor.

– بۇ كىشى ئۆزىمۇ شۇ مەكتەپتە دەرس بېرىدۇ، – دېدى.

– Bu adam da həmin məktəbdə dərs deyir.

– Онда мен жаз елге барғанда Мысықты алып келем, оны сол мектепке сіз алғызасыз ба? – деп Шоқан аса қуана да, асыға да тілек айтты.

– Then when I return home in the summer, I will bring Mysyq with me. Will you help admit him to the school? - asked Shoqan, with joy and urgency.

- Unda men yozda qishloqqa borganimda Mushukni olib kelaman. Uni o‘sha maktabga kirgizib bera olasizmi? - dedi Shoqan juda quvonch va shoshqaloqlik bilan o‘z istagini bildirib.

“Öyleyse, yaz tatilinde köye gittiğimde Mısıq’ı getireyim. Onu okula aldırmanızda bana yardımcı olur musunuz?” dedi Şoqan sevincini gizleyemeyerek.

– ئۇنداق بولسا، مەن يازدا جۇتقا بارغانىمدا مۆشۈكنى ئېلىپ كېلىمەن، سىز ئۇنى شۇ مەكتەپكە ئالغۇزالامسىز؟ – دېدى شوقان ناھايىتى شاتلىق بىلەن ۋە ئىنتىزارلىق بىلەن ئارزۇسىنى بىلدۈردى.

– Onda yayda ölkəyə gedəndə Pişiyi gətirərəm, onu o məktəbə apararsız? – Çokan böyük sevinc və həvəslə dedi.

– Егер Шыңғыс Уәлиханович қатынас жазып өтінсе, алдыруға болады, – деді Померанцев алдыңғы сөзін қайталап. Шоқан қуанып кетті.

– If Shyngys Ualikhanovich writes a letter of recommendation, it can be arranged,- repeated Pomerantsev. Shoqan was overjoyed.

- Agar Shyng‘ys Ualixanovich tavsiyanoma yozib, iltimos qilsa, uni qabul qildirish mumkin, - dedi Pomerantsev oldingi gapini takrorlab. Shoqan juda quvonib ketdi.

“Eğer Şıngıs Ualihanoviç bir dilekçe yazıp ricada bulunursa, alınabilir” dedi Pomerantsev önceki sözünü yineleyerek. Şoqan böyle cevaba çok sevindi.

– ئەگەر شىڭغىس ۋالىخانۇۋىچ يازما رەۋىشتە تەۋسىيە قىلسا، ئۇنى كىرگۈزۈشكە بولىدۇ، – دېدى پومېرانتسېۋ ئالدىدىكى سۆزىنى قايتىلاپ. بۇ سۆز شوقاننى قاتتىق خۇشال قىلدى.

– Çingiz Vəlixanoviç ərizə yazıb müraciət etsə, götürə bilər, – Pomerantsev əvvəlki sözlərini təkrarladı. Çokan sevindi.

Шоқанның бұл қыстағы бір ренжіген жайы Сергей ағайдың Омбы қаласынан еріксіз түрде жер ауып кеткені болды. Оның не себепті жер ауғанын Шоқан талдап білген жоқ-ты. Жалғыз-ақ, Сергей ағай көптен көрінбей жүріп бір демалыс күні корпус үйіне келіп, Шоқанды корпустан сұрап алып үйіне апарған. Сол күні Сергей ағайдың үйінде Померанцев та болды. Сергей Сотников Померанцевка Шоқанды айырықша тапсырып:

That winter, one of the things that saddened Shoqan was the forced exile of his mentor Sergei from the city of Omsk. Shoqan never learned the exact reason for his exile. Only once, after a long absence, Sergei appeared at the Corps building on a holiday, asked for Shoqan to be released, and took him to his home. That day, Pomerantsev was also there. Sergei Sotnikov entrusted Shoqan especially to Pomerantsev:

Shoqanning bu qishdagi eng ko‘ngilsiz voqealardan biri - Sergey akaning Omsk shahridan majburan surgun qilinganligi bo‘ldi. Uning nima sababdan surgun qilinganini Shoqan aniq bilmagan edi. Faqat Sergey aka ancha vaqt ko‘rinmay yurib, bir dam olish kuni korpus binosiga keladi va Shoqanni korpusdan so‘rab olib, uyiga olib ketadi. O‘sha kuni Sergey akaning uyida Pomerantsev ham bor edi. Sergey Sotnikov Pomerantsevga Shoqanni alohida topshirib, shunday dedi: ...

Bu kış, Şoqan’ın içini burkan en büyük hüzün, Sergey öğretmeninin Ombı’dan sürgüne gönderilmesiydi. Onun neden gittiğini tam olarak bilmiyordu. Yalnızca bir defasında, uzun zamandır ortalıkta görünmeyen Sergey öğretmen bir pazar günü kampüse gelerek Şoqan’ı izinli alıp evine götürdü. O gün Sergey’in evinde Pomarantsev de vardı. Sergey Sotnikov, Pomarantsev’e Şoqan’ı özenle emanet etti:

شوقاننىڭ بۇ قىشتىكى بىر رەنجىگەن جايى سېرگېي ئاكىنىڭ ئومبە شەھرىدىن مەجبۇرىي تۈردە <MS/>سۈرگۈن قىلىنىشى بولدى. ئۇنىڭ نېمە سەۋەپتىن <MS/>سۈرگۈن قىلىنغانلىقىنى شوقان تولۇق بىلمەيتتى. پەقەت، سېرگېي ئاكا كۆپتىن بېرى كۆرۈنمەي يۈرۈپ، بىر دەم ئېلىش كۈنى كورپۇسقا كېلىپ، شوقاننى سورىغاندىن كېيىن ئۆيىگە ئېلىپ بارغان ئىدى. شۇ كۈنى سېرگېي ئاكىنىڭ ئۆيىدە پومېرانتسېۋمۇ بولغان. سېرگېي سوتنىكوۋ پومېرانتسېۋقا شوقان ھەققىدە ئالاھىدە تاپشۇرۇپ:

Bu qış Çokanın giley-güzarlarından biri də Sergey müəllimin Ombıdan getməyə məcbur olması idi. Çokan onun niyə getməyə məcbur olduğunu bilmirdi. Digər tərəfdən, çoxdan görünməyən Sergey müəllim həftə sonu bir dəfə korpusun evinə gələrək Çokan üçün icazə alıb evə aparmağı xahiş edir. Həmin gün Pomerantsev də Sergeyin evində idi. Sergey Sotnikov Çokanı xüsusilə Pomerantsevə tapşırdı və dedi: