Корпустан іздеу

– Мен бұл қаладан кететін болдым. Мына Шоқанды үйіне апарып демалыстарда бойын сергіт, жақсы кітаптар тауып бер. Қалғанын өздерің ұғыныса жатарсыңдар, – деген. Сергей ағайдың осы сөзі Померанцев пен Шоқан арасына достық ілгегін қадағандай болды. Содан былай Померанцев Шоқанды демалыстарда үйіне алып барады. Шоқаннан ауыл жайларын сұрап, сурет салу жайынан ұсыныстар беретін болды. Әсіресе, өзінің үйіндегі көрнекті суретшілердің шығармаларын көрсетіп, көптеген түсініктер айтып отырады.

– I am leaving this city. Take Shoqan to your home during holidays, help him refresh his mind, find him good books. The rest, you will understand between yourselves, - he said. These words of Sergei seemed to tie a bond of friendship between Pomerantsev and Shoqan. From then on, Pomerantsev often took Shoqan to his home during holidays, asked him about village life, and gave him advice on drawing. In particular, he would show him works by renowned artists in his collection and explain many things about them.

- Men bu shahardan ketadigan bo‘ldim. Mana shu Shoqanni uyiga olib borib, ta’til paytlarida bir oz dam oldir, yaxshi kitoblar topib ber. Qolganini o‘zlaring kelishib olarsizlar, - degan edi. Sergey akaning shu gapi go‘yo Pomerantsev bilan Shoqan o‘rtasiga do‘stlikning mustahkam rishtasini bog‘lagandek bo‘ldi. Shundan keyin Pomerantsev ta’til kunlarida Shoqanni uyiga olib boradigan bo‘ldi. U Shoqandan qishloq hayoti haqida so‘rar, rasm chizish borasida maslahat va tavsiyalar berardi. Ayniqsa, uyidagi mashhur rassomlarning asarlarini ko‘rsatib, ular haqida ko‘plab tushuntirishlar berib o‘tirardi.

“Bu şehirden ayrılıyorum. Arada bir onu evine götür, rahatlat, elinden geldiğince güzel kitaplar bul ve okumasına yardımcı ol. Geri kalanını artık aranızda halledersiniz,” demişti. Sergey’in bu sözü, Pomarantsev ile Şokan arasına dostluğun ilk düğümünü atmış oldu. O andan itibaren Pomarantsev, Şoqan’ı her tatilde evine götürmeye başladı. Köy hayatına dair sohbetler eder, çizim üzerine öneriler sunardı. Özellikle kendi evinde bulunan seçkin ressamların eserlerini göstererek, Şoqan’a sanatın inceliklerini uzun uzun anlatırdı.

– مەن بۇ شەھەردىن كېتىدىغان بولدۇم. مانا بۇ شوقاننى دەم ئېلىش كۈنلىرىدە ئۆيىڭىزگە ئېلىپ بېرىپ، كۆڭۈل ئاچتۇرغۇزۇڭ. ياخشى كىتابلارنى تېپىپ بېرىڭ. قالغىنىنى ئۆزۈڭلار چۈشۈنۈپ كېتىسىلەر، – دېگەن. سېرگېي ئاكىنىڭ بۇ سۆزلىرى پومېرانتسېۋ بىلەن شوقان ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇق رىشتىسىنى باغلاپ قويغاندەك بولدى. شۇندىن كېيىن پومېرانتسېۋ شوقاننى ھەر دەم ئېلىش پەيتىدە ئۆيىگە ئېلىپ بارىدىغان بولدى. ئۇ شوقاندىن جۇتى ھەققىدە سورايدۇ، سۈرەت سىزىش ھەققىدە پىكىر-تەكلىپلەر بېرىدۇ. ئەڭ كۆپىنچە ئۆز ئۆيدىكى كۆزگە كۆرۈنۈكلۈك رەسساملارنىڭ ئەسەرلىرىنى كۆرسىتىپ، كەڭ چۈشەندۈرۈشلەر بېرىپ تۇرىدۇ.

- Mən bu şəhəri tərk edəcəm. Çokanı evə aparın, bayramlarda dincəlsin, ona yaxşı kitablar tapın. Qalanını özünüz həll edə bilərsiniz, - dedi. Sergey müəllimin bu sözü sanki Pomerantsevlə Çokanın dostluğunu möhkəmləndirdi. Bundan sonra Pomerantsev bayram günlərində Çokanı evinə aparacaqdı. Çokandan kənd haqqında soruşub, rəssamlıqla bağlı təkliflər verəcəkdi. Xüsusilə evində məşhur rəssamların əsərlərini ona göstərib, çoxlu izahatlar verəcəkdi.

Бір күні Померанцев Сергей Сотников туралы сөз қозғап, одан хат алғанын айтты. Ол мұндағы жолдастарын қатты өгейсиді. Саған сәлем айтыпты. Сергейдің өзі де тентек қой. Ол өшіккен, жек көрген адамына тура мылтық атып, қол жұмсайды. Мынау уақыт оны көтере ме, – деді. Сотниковтың қандай қылмыспен Омбыдан айдалғанын білмейтін Шоқан Померанцевтан Сергей ағайының не себепті жер ауғанын сұрады.

One day, Pomerantsev brought up Sergei Sotnikov and mentioned that he had received a letter from him. He feels terribly alienated from his comrades here. He sends you his regards. Sergei is reckless, you know. When he hates someone, he will shoot or strike without hesitation. Can such a man survive in these times? - Pomerantsev said. Since Shoqan did not know what crime had led to his mentor’s exile from Omsk, he asked Pomerantsev about it.

Bir kuni Pomerantsev Sergey Sotnikov haqida gap ochib, undan xat olganini aytdi. U bu yerdagi o‘rtoqlarini juda begona ko‘rar ekan. Senga salom aytibdi. Sergey o‘zi ham sho‘x odam-da. U o‘ch olgan, yomon ko‘rgan kishiga ro‘paradan miltiq otib, qo‘l ko‘tarishi ham mumkin. Bu zamon uni ko‘tara olarmikan, - dedi. Sotnikovning qanday jinoyat bilan Omskdan surgun qilinganini bilmaydigan Shoqan, Pomerantsevdan Sergey akasining nima sababdan surgun qilinganini so‘radi.

Bir gün Pomarantsev, konu açıldığında Sergey Sotnikov’dan bahsetti. Ondan yeni bir mektup aldığını söyledi. “Sergey, buradaki eski dostlarını özlediğini söylüyor. Sana da selam yollamış. ​​Sergey’in mizacı zaten biraz isyankârdır; kin duyduğu kişiye gözünü kırpmadan silah doğrultur, öfkesini yumrukla dile getirir. Böylesi birini bu zaman kaldırır mı acaba?” dedi. Sergey Sotnikov’un hangi suçla Ombı’dan sürüldüğünü bilmeyen Şoqan, Pomarantsev’e onun neden şehirden uzaklaştırıldığını sordu.

بىر كۈنى پومېرانتسېۋ سېرگېي سوتنىكوۋ ھەققىدە سۆز قوزغاپ، ئۇنىڭدىن خەت ئالغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇ بۇ يەردىكى دوستلىرىنى سېغىنىپتۇ. ساڭا سالام ئېيتىپتۇ. – سېرگېينىڭ ئۆزىمۇ بىراز تەنتەكقۇ. ئۇ ئاچچىقلانغان ياكى ئۆچ كۆرگەن كىشىگە بېۋاسىتە مىلتىق ئېتىپ، قول كۆتۈرۈدۇ. بۇ زامان مۇنداقنى كۆتەرەمدۇ، – دېدى. سوتنىكوۋنىڭ قانداق جىنايەت بىلەن ئومبىدىن سۈرگۈن قىلىنغانلىقىنى بىلمەيدىغان شوقان، پومېرانتسېۋتىن: –سېرگېي ئاكا نېمە سەۋەپتىن <MS/>سۈرگۈن قىلىندى؟ – دەپ سورىدى.

Bir gün Pomerantsev Sergey Sotnikovun adını çəkdi və dedi ki, ondan məktub alıb. Buradakı yoldaşları üçün çox darıxıb. Sənə salam dedi. Sergeyin özü də yaramaz oğlandır. Nifrət etdiyi birini vurub öldürəcək. Bu dəfə dözəcəkmi? - dedi. Sotnikovun hansı cinayətə görə Ombıdan qovulduğunu bilməyən Çokan Pomerantsevdən müəllimi Sergeyin niyə qaçdığını soruşdu.

– Сен оны білген жоқ па едің? Онда тыңда. Сотников осындағы бір полковникпен бір жерде ерегісіп қалады. Шені үлкен ұлық Сотниковке жаза бергізеді. Сотников ондайды көтере алмайтын өр мінезді адам.

– Didn’t you know? Then listen. Sotnikov once quarreled with a colonel. The high- ranking officer had him punished. Sotnikov, being proud and hot-tempered, could not bear such humiliation.

- Sen buni bilmasmiding? Unda eshit. Sotnikov bu yerda bir polkovnik bilan bir masalada tortishib qoladi. Martabasi yuqori bir amaldor Sotnikovni jazolatadi. Sotnikov esa bunaqa narsani ko‘tara olmaydigan g‘ururli, o‘ziga yarasha qattiq fe’lli odam.

“Sen bunu bilmiyor muydun? Öyleyse anlatayım. “Sotnikov, buradaki bir albayla sert bir tartışmaya giriyor. Rütbesi yüksek olan bu adam, gücünü kullanarak ona ceza kestiriyor. Ama Sotnikov, böyle haksızlıklara boyun eğemeyen, gururlu bir ruha sahipti.

– سەن بۇنى بىلمىگەندىڭمۇ؟ ئۇنداقتا ئاڭلا. سوتنىكوۋ بۇ يەردىكى بىر پالکوۋنىك بىلەن بىر يەردە تالىشىپ قالىدۇ. ئۇنىڭ لاۋازىمى چوڭ بولغانلىقىتىن، سوتنىكوۋقا <FR/>جازا بېرىدۇ. لېكىن سوتنىكوۋ مۇنداق نەرسىلەرنى كۆتۈرەلمەيدىغان <FR/>كەسكىن مۈجەزلىك كىشى.

- Bundan xəbərin yox idi? Elə isə qulaq as. Sotnikov burada polkovniklə dava edib. Yüksək rütbəli məmur Sotnikovu cəzalandırdı. Sotnikov belə şeylərə dözə bilməyən yüksək xasiyyətli adamdır.

Полковниктен кек алуды ойлап бір күні өшіккен адамының қонақта болған хабарын біліп, оны жолда андиды. Аңдығанда Сотников өзіне таныс қыр қазағының атын сұрап мініп, оның барлық сыртқы киімін киіп, жуан қамшысын алып тосып тұрады. Полковник жолдастарынан бөлініп пәтер үйіне бұрыла бергенде, аттың сауырына алып, қамшының астына алады. Полковник айқайлап қашып, оның дауысынан көшедегі адамдар көріне бастағанда, Сотников құйғытып жөнеледі. Сонан бұл іс тексеріліп, Сотниковтың істегені мойнына қойылып, сонан сотталған. Ол қазір жазалы адам ретінде жер ауып кеткен, – деді.

Seeking revenge, he learned one day that the colonel would be attending a gathering. Sotnikov borrowed the horse of a kazakh he knew, dressed in the Kazakh’s clothes, and armed himself with a heavy whip. When the colonel, separating from his companions, turned into the yard of his house, Sotnikov seized the moment, lashed him across the back, and beat him with the whip. The colonel shouted and ran, and when people from the street began to gather at the noise, Sotnikov spurred the horse and fled. The affair was investigated, Sotnikov’s guilt proven, and he was sentenced. Now he has been exiled as a convict,- explained Pomerantsev.

Polkovnikdan qasos olishni o‘ylab, bir kuni o‘ziga g‘anim bo‘lgan odamning mehmondorchilikda ekanini bilib, uni yo‘lda poylaydi. Poylab turish uchun Sotnikov o‘ziga tanish dasht qozoqning otini so‘rab minib, uning barcha tashqi kiyimlarini kiyib, qo‘liga yo‘g‘on qamchisini olib kutib turadi. Polkovnik yo‘ldoshlaridan ajralib, uyga burila boshlaganida, Sotnikov otni uning ustiga haydaydi va uni qamchining ostiga oladi. Polkovnik baqirib qochadi, uning ovozini eshitib ko‘chadagilar chiqib kelayotganida, Sotnikov otini qattiq haydab jo‘nab ketadi. Keyin bu ish tekshirilib, hammasi Sotnikovning zimmasiga qo‘yiladi va u sud qilinadi. Hozir u jazoga tortilgan shaxs sifatida surgunda yashamoqda.

Albaydan intikam almaya yeminliydi. Günün birinde, o öfke beslediği adamın misafirlikte olduğunu öğrenince, önünü kesmeye karar verdi. Tanıdığı bir Kazak köylüsünün atına bindi, elbiselerini giydi, eline kalın kamçısını alarak yolun kenarında sessizce pusuda bekledi. Albay, arkadaşlarından ayrılıp evine doğru yöneldiği anda, Sotnikov aniden atını sürüp arkasından yaklaştı ve kalın kırbacıyla saldırıya geçti. Albay bağırarak kaçmaya çalıştı. Sesleri duyan sokaktaki insanlar görünmeye başlayınca, Sotnikov atını dört nala sürüp oradan uzaklaştı. Olay araştırıldıktan sonra, suç Sotnikov’un üzerine kaldı ve mahkûm edildi. Şimdi o, cezasını çekmek üzere uzaklara sürgüne gönderildi .”

پولكوۋنىكتىن <FR/>ئۆچ ئېلىشنى ئويلاپ، بىر كۈنى ئۇ كىشىنىڭ مەھمانغا بارغىنىدىن خەۋەر ئېلىپ، يولدا ئۇنى كۈتىدۇ. سوتنىكوۋ ئۆزىگە تونۇش بىر <MS/>قىر قازاغىنىڭ ئېتىنى سوراپ مىنىپ، ئۇنىڭ بارلىق سىرتقى كىيىملىرىنى كىيىپ، قولىغا قېلىن <MS/>قامچىسىنى ئېلىپ، ساقلاپ تۇرىدۇ.پولكوۋنىك دوستلىرىدىن ئايرىلىپ، ئۆيگە بۇرىلىۋاتقاندا، ئاتنىڭ قۇيرۇقىغا ئېلىپ، <MS/>قامچا ئاستىغا ئالىدۇ. پولكوۋنىك ۋاقىراپ قېچىپ، ئۇنىڭ ئاھاڭىدىن كوچىدىكى ئادەملەر پەيدا بولغىنىدا، سوتنىكوۋ قىيغىتىپ قېچىپ كېتىدۇ. بۇ ئىش تەكشۈرۈلۈپ، سوتنىكوۋنىڭ قىلغىنى ئىسپاتلىنىپ، شۇنىڭ بىلەن سوتلىنىدۇ. ھازىر ئۇ <MS/>جازاغا تارتىلغان كىشى سۈپىتىدە <MS/>سۈرگۈن قىلىنغان، – دېدى.

Polkovnikdən qisas almağı düşünərək bir gün mənfur dostunun qonaq olduğunu öyrənib və onu yolda pusquya salıb. Bu zaman Sotnikov tanıdığı bir Aran qazaxının atını istəyib, onun atına minib bütün üst paltarını geyinib, sonra qalın bir qamçı götürərək qarşılayıb. Polkovnik yoldaşlarından ayrılıb yenidən yaşayış binasına dönəndə onu atın dırnaqları altına alıb qamçıladılar. Polkovnik qışqıra-qışqıra qaçıb və onun səsi küçədəkilər tərəfindən eşidilməyə başlayanda Sotnikov onu qovub. Sonra iş araşdırılıb, Sotnikov törətdiyi əmələ görə məsuliyyətə cəlb edilib və ona hökm oxunub. O, indi cinayətkar olduğunu bildirib.

Шоқан мынаны естігенде Сергей ағайының мінезіне қайран қалды. Қандай өжеттік деп ойлады.

When Shoqan heard this, he was astonished at Sergei’s character. What daring courage! he thought.

Shoqan buni eshitgach, Sergey akasining fe’l-atvoriga hayratlandi. “Qanday jasorat!” deb o‘yladi

Şoqan bu gerçeği öğrenince donakaldı. Sergey öpretmeninin gözü pekliği karşısında derin bir hayranlık duydu.“Ne azimli bir adam!” diye geçirdi içinden.

شوقان بۇ گەپلەرنى ئاڭلىغان چاغدا، سېرگېي ئاكىسىنىڭ مۈزەجىگە <FR/>ھەيران قالدى. قانداق جاسارەت! – دەپ ئويلىدى.

Çokan bunu eşidəndə müəllimi Sergeyin xasiyyətinə heyran oldu. Onun necə cürətli olduğunu düşündü.

– Бірақ, ол айласыз. Тура қамалға қарсы шабады. Ондайды білдіртпей істеу керек. Қазір өзі жазаға душар болды, – деді сөзін аяқтап Померанцев.

– But still, it was reckless. He charges straight at the fortress. Such things must be done in secret. Now he has fallen under punishment himself,-Pomerantsev concluded.

- Ammo u ayyor emas. To‘g‘ridan-to‘g‘ri qal’aga hujum qiladi. Bunday ishlarni bildirmay qilish kerak. Mana endi o‘zi jazoga duchor bo‘ldi, - dedi Pomerantsev gapini yakunlab.

“Ama o, açık sözlü biri. Düşmanın üzerine doğrudan saldırır. Oysa böyle şeyler gizlice yapılmalı. Şimdi de ceza aldı işte” diye sözünü tamamladı Pomerantsev.

– لېكىن ئۇ توغرا كىشى. ئۇدۇل قورغانغا قاراپ چاپىدۇ. بۇنى بىلدۈتمەي قىلىش كېرەك. ھازىر ئۆزى جازاغا <FR/>ئۇچراپتۇ، – دەپ سۆزىنى تاماملىدى پومېرانتسېۋ.

- Amma hiyləgərdir. Birbaşa qalaya tərəf qaçdı. O, xəbərdarlıq etmədən bunu etməli idi. İndi onun özü cəzalandırılır, - Pomerantsev yekunlaşdırdı.

Күн ұзап, оқу жылы аяқтауға таянған мезгіл. Шоқанның өте сүймейтін сабағы – есеп. Ол есепке қандай ескерту болса да тіпті көңіл қоймайды. Оны оқытушылардың бәрі де біледі. Бір күні корпустың аға оқытушысы Ждан-Пушкиннің өзі есеп сабағын жүргізді. Сабақ жүріп жатқанда Шоқан үйдің төбесіне қарап есеппен жұмысы жоқ отыра берді. Ждан-Пушкин Шоқанның отырысына көзі түсіп, қасына келіп:

Time passed, and the school year neared its end. Shoqan’s least favorite subject was mathematics. No matter what was said about it, he showed no interest. All the teachers knew this. One day, the head teacher of the corps, Zhdan-Pushkin himself, came to teach a mathematics lesson. While the class went on, Shoqan sat staring at the ceiling, paying no attention to the work. Zhdan-Pushkin noticed his behavior, walked over, and asked:

Kunlar o‘tib, o‘quv yili yakunlanishga yaqinlashgan payt edi. Shoqanning eng yomon ko‘radigan fani - matematika edi. U matematikaga oid qanday tanbeh yoki nasihat bo‘lmasin, mutlaqo e’tibor bermasdi. Buni o‘qituvchilarning barchasi ham bilardi. Bir kuni korpusning katta o‘qituvchisi Jdan-Pushkinning o‘zi matematika darsini o‘tdi. Dars davom etayotgan paytda Shoqan shiftga tikilib o‘tirar, matematika bilan esa mutlaqo ishi yo‘q edi. Jdan-Pushkin Shoqanning bu holatini ko‘rib qolib, uning yoniga kelib: ...

Zaman ilerlemiş, eğitim yılının sonu yaklaşmıştı. Şoqan’ın hiç haz etmediği ders ise hesaptı. Ne kadar uyarı alsa da, bu derse bir türlü gönül vermiyordu. Bunu da bütün öğretmenleri biliyordu. Bir gün kampüsün başöğretmeni Jdan-Puşkin’in kendisi hesap dersini işlemeye geldi. Fakat ders boyunca Şoqan başını kaldırıp tavana bakıyor, hesapla zerre kadar ilgilenmeden oturmayı sürdürüyordu. Jdan-Puşkin, Şoqan’ın öylece oturduğunu fark edip yanına geldi:

كۈن ئۇزاپ، ئوقۇش يىلى تاماملىشىش ئالدىدىكى مەزگىل. شوقاننىڭ ئەڭ يامان كۆرۈدىغان پەنى – ھېساپ ئىدى. ھېساپقا قانداقلا ئەسكەرتىش بېرىلسىمۇ، ئۇ تامامەن كۆڭۈل بۆلمەيدۇ. بۇنى ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ھەممىسى بىلىدۇ. بىر كۈنى كورپۇسنىڭ چوڭ ئوقۇتقۇچىسى ژدان-پۇشكىن ئۆزى ھېساپ دەرىسىنى ئۆتكۈزدى. دەرىس داۋام ئېتىۋاتقاندا، شوقان ئۆينىڭ تورىسىغا قاراپ، ھېساپقا ھېچ ئامال قىلماي ئولتۇرىۋەردى. ژدان-پۇشكىن شوقاننىڭ ئولتۇرۇشىغا كۆزى چۈشۈپ، يېنىغا كېلىپ:

Günlər uzanırdı, dərs ili bitmək üzrəydi. Çokanın ən az sevdiyi fənn riyaziyyat idi. Xəbərdarlıq nə olursa olsun, o riyaziyyata fikir belə vermirdi. Bunu bütün müəllimlər bilirdi. Bir gün korpusun baş müəllimi Jdan-Puşkin özü riyaziyyatdan dərs deyirdi. Çokan dərs vaxtı boş oturub evin damına baxırdı. Jdan-Puşkin Çokanın oturuşunu görüb onun yanına gəldi:

– Шоқан Уалиханов, сен неге есебіңді шығармай отырсың? – деді. Шоқан бөгелместен:

– Shoqan Ualikhanov, why are you not doing your problems?

- Shoqan Ualixonov, nega masalangni yechmay o‘tiribsan? - dedi. Shoqan hech ikkilanmay:

“Şokan Ualıhanov, neden hesabını yapmıyorsun?” diye sordu. Şokan hiç duraksamadan:

– شوقان ۋالىخانوۋ، سەن نېمىشقا ھېساپ چىقارماي ئولتۇرسەن؟ – دەپ سورىدى. شوقان ھېچ بىر تارتىنماي:

– Çokan Vəlixanov, niyə hesablamanı aparmırsan? – deyə soruşanda, Çokan tərəddüd etmədən dedi:

– Мен алты ай қыстай есеп сабағын жақсы білме енде, бүгінгі бір сабақта бәрін білем дейін бе. Онан да басым дем алсын деп отырғаным, – деді.

– I haven’t learned mathematics properly for six months through the whole winter; am I supposed to know it all in a single day’s lesson? Better let my head rest instead.

- Men olti oy qish bo‘yi matematikani yaxshi bilmagan bo‘lsam, bugungi bitta darsda hammasini bilib qolaman deb o‘ylaysizmi? Undan ko‘ra boshim biroz dam olsin deb o‘tiribman, - dedi.

“Altı ay boyunca anlayamadığım hesabı bugün bir derste çözeyim mi? Hiç değilse kafam biraz dinlensin diye böyle oturuyorum” dedi.

– مەن ئالتە ئاي قىشتا ھېساپ پەنىنى ياخشى بىلەلماي كېلىۋاتىمەن، بۇ كۈننىڭ بىر دەرىسىدىلا ھەممىسىنى بىلىۋالىمەنمۇ؟ ئۇنىڭ ئورنىغا بېشىم دەم ئالسۇن دەپ ئولتۇرغىنىم، – دېدى.

– Mən altı aydır riyaziyyatı yaxşı öyrənmirəm və bu gün hər şeyi bir dərsdə öyrənəcəm?! Mən ondansa dincəlməyə çalışıram, – dedi.

Ждан-Пушкин Шоқанды кластан ертіп алып кетті. Балалар, әсіресе дос балалары Шоқанды жазалайды деп қорықты. Бірақ, оқытушы оны жазаламады. Оны өзінің отыратын бөлмесіне апарып, «Современник» журналының жаңа номерін қолына беріп, соны оқытып қойды. Сабақ артынан балалар Шоқаннан:

Zhdan-Pushkin took Shoqan out of the classroom. The boys, especially his close friends, were afraid that Shoqan would be punished. But the teacher did not punish him. Instead, he brought him to his own room, handed him the latest issue of the Sovremennik journal, and had him read it. After class, the boys asked Shoqan:

Jdan-Pushkin Shoqanni sinfdan ergashtirib olib chiqib ketdi. Bolalar, ayniqsa uning yaqin do‘stlari, Shoqanni jazolashadi deb qo‘rqishdi. Ammo o‘qituvchi uni jazolamadi. Uni o‘z xonasiga olib borib, Sovremennik jurnalining yangi sonini qo‘liga berdi va o‘sha jurnalni o‘qib o‘tirishni buyurdi. Darsdan keyin bolalar Shoqandan:

Jdan-Puşkin, Şoqan’ı sessizce sınıftan alıp dışarı çıkardı. Arkadaşları, özellikle de yakın dostları, başına kötü bir şey gelir diye endişelendiler. Fakat öğretmen onu cezalandırmadı. Onu kendi özel odasına götürüp, “Sovremennik” dergisinin yeni çıkan nüshasını uzattı ve okumaya bıraktı. Ders bitiminde merak içindeki çocuklar Şoqan’a yanaşıp sordular:

ژدان-پۇشكىن شوقاننى سىنىپتىن ئېلىپ كەتتى. بالىلار، بولۇپمۇ دوستلىرى، شوقانغا جازا بېرىلىدۇ دەپ قورقتى. لېكىن ئوقۇتقۇچى ئۇنىڭغا جازا بەرمىدى. ئۇ شوقاننى ئۆز ئۆيىگە ئېلىپ بېرىپ، «سوۋرېمېننىك» ژۇرنىلىنىڭ يېڭى سانى قولىغا بېرىپ، شۇنى ئوقۇتۇپ قويدى. دەرىستىن كېيىن بالىلار شوقاندىن:

Jdan-Puşkin Çokanı sinifdən çıxarıb özü ilə birlikdə apardı. Uşaqlar, xüsusən də dostları Çokanın cəzalandırılacağından qorxurdular. Amma müəllim onu cəzalandırmadı. Onu öz otağına aparıb “Sovremennik” jurnalının son sayını verib oxutdurdu. Dərsdən sonra uşaqlar Çokandan soruşdular:

– Саған қандай жаза көрсетті? – деп сұрағанда.

– What kind of punishment did they give you? Shoqan replied:

- Senga qanday jazo berdi? - deb so‘rashganida...

“Sana ne ceza verdi?”

–ساڭا قانداق جازا بەردى؟ – دەپ سوراشتى.

- Nə cür cəza verdi?

– Немене, мен жазалайтын кәмпит саудасын істеппін бе? деп жауап берді. Оған жолдастары мәз болып күлісіп қалды. Шоқанды сол екінші жылдың өзінде корпус оқытушылары баласындай, болашағы бар деген айырықша ұғымда меңзеп, оның зерек алғырлығын, алған бетінен қайтпайтын қайсар тапқырлығын қадыр тұтатын болған-ды. Әсіресе, Костылецкий деген оқытушы Шоқанға ерекше назар аударды. Оның себебі Костылецкий арабша, парсыша, сол кездегі Азия елдерінің тілінде шығатын әдебиеттерді оқи білетін адам екен. Ол қазақ жерлерінде болып, қазақ ертегі, жырларын да жинаған, дала сырынан хабардар адам екен. Ол кей сабақтарында халықтың ауыз әдебиетіне көшіп, қазақ дастандарының жайын айтып, балаларға түсінік беретін. Ондай сабақ жүргізгендегі Костылецкийдің көмекші серігі Шоқан болады. Ол кейде Шоқанға қазақтың ертегі, жырларын айтқызып басқа балаларға өзі орысшалап мазмұнын айтып береді. Бір күнгі сабақта әңгіме Қозы Көрпеш – Баян жырына арналып, Шоқанның Арыстан ақыннан естіген түрін айтқызып, Костылецкий өзі де құмарта тыңдады. Бір әредікте:

– What, do you think I was running a candy shop to be punished? His friends burst into laughter at that. Already in his second year, the corps teachers regarded Shoqan not just as a student but almost as their own son – a boy with great promise. They valued his sharp mind, persistence, and fearless ingenuity. One teacher in particular, Kostyletsky, paid special attention to Shoqan. The reason was that Kostyletsky could read Arabic, Persian, and the literature of contemporary Asian countries. He had traveled through kazakh lands, collected kazakh tales and epics, and was familiar with the spirit of the steppe. During some of his lessons, Kostyletsky would turn to oral folk literature and talk about kazakh epics, explaining them to the students. In those classes, Shoqan would often act as his assistant. Sometimes Kostyletsky would have Shoqan recite kazakh fairy tales and songs, then translate and explain their meaning to the other boys in russian. One day, the lesson was devoted to the epic Qozy Korpesh – Bayan Sulu. Shoqan recounted the version he had heard from the poet Arystan, and Kostyletsky listened with great interest. At one point, he came up to Shoqan and said:

- Nima, men jazolanadigan konfet savdosi bilan shug‘ullanibmanmi? - deb javob berdi. Bunga o‘rtoqlari maza qilib kulib yuborishdi. Shoqanni o‘sha ikkinchi o‘qish yilining o‘zidayoq korpus o‘qituvchilari o‘z farzandidek ko‘rib, kelajagi porloq bola deb alohida e’tibor bera boshlagan edilar. Ular uning ziyrakligi, tez ilg‘ab olishi hamda biror maqsadni ko‘zlaganida ortga chekinmaydigan qat’iyati va topqirligini qadrlashardi. Ayniqsa, Kostiletskiy Shoqanga alohida e’tibor qaratdi. Buning sababi shundaki, Kostiletskiy arab va fors tillarini, shuningdek o‘sha davrdagi Osiyo xalqlari tillarida yozilgan adabiyotlarni o‘qiy oladigan bilimdon kishi edi. U qozoq yurtlarida bo‘lgan, qozoq xalq ertaklari va qo‘shiqlarini to‘plagan, dasht hayotidan yaxshi xabardor inson edi. Ba’zi darslarda u xalq og‘zaki adabiyotiga o‘tib, qozoq dostonlari haqida gapirib, bolalarga tushuntirish berardi. Bunday mashg‘ulotlarda Kostiletskiyning eng yaqin yordamchisi Shoqan bo‘lardi. U ba’zan Shoqanga qozoq ertaklari va qo‘shiqlarini ayttirar, keyin o‘zi ularning mazmunini boshqa bolalarga rus tilida tushuntirib berardi. Bir kuni dars Qo‘zi Ko‘rpesh – Bayan Sulu dostoniga bag‘ishlandi. Shoqan bu dostonning o‘zi Arystan shoirdan eshitgan variantini aytib berdi. Kostiletskiy ham uni katta qiziqish bilan tingladi. Bir mahal: ... deb so‘z boshladi.

“Ne oldu yani, ben de cezayı hak edecek şekilde şeker ticareti mi yaptım sanki?” dedi. Arkadaşları bu söze gülüştüler. Şoqan, daha ikinci yılında bile, kampüs öğretmenlerinin gözünde bir evlat gibi görülmeye başlanmıştı. Onlar, onun keskin zekâsı, inatçı kararlılığı ve pratik düşünce gücünü çok takdir ediyordu. Özellikle Kostıletskiy adındaki öğretmen, Şoqan’a karşı özel bir ilgi göstermeye başladı. Bu ilgisinin kaynağı, onun Arapça ve Farsçanın yanı sıra, dönemin Asya coğrafyasında çıkan edebi eserleri okuyup anlayabilecek düzeyde dil bilgisine sahip olmasıydı. O, daha önce Kazak topraklarında bulunmuş, Kazak masallarını ve destanlarını toplamış, bozkırın ruhuna aşina biriydi. Bazı derslerinde söz halk edebiyatına gelir, Kazak destanlarının içeriğinden söz ederek öğrencilere bilgi verirdi. Kostıletskiy bu tür derslerde yardımcısı olarak hep Şoqan’ı seçerdi. Bazen ona Kazak masallarını ve destanlarını anlattırır, ardından bunların içeriğini diğer öğrencilere Rusça olarak kendisi aktarırdı. Bir ders günü, konu Kozı Körpeş ile Bayan destanına geldi. Şoqan, bu destanın Arıstan adlı ozandan dinlediği varyantını anlattı. Kostıletskiy ise o anlatıya gönülden bağlanmışçasına kulak kesildi.

شوقاننى شۇ ئىككىنچى يىلدىلا كورپۇس ئوقۇتقۇچىلىرى ئۆز پەرزەندىدەك كۆرۈپ، كېلەچىگى بار دەپ ئايرىم دىققەتتە تۇتۇپ، ئۇنىڭ زېھىندارلىقىنى، ئالغان يولىدىن قايتمايدىغان قەيسەر تاپقۇرلىقىنى ئالاھىدە ھۆرمەت قىلاتتى. بولۇپمۇ كوستىلېتسىكىي ئىسىملىك ئوقۇتقۇچى شوقانغا ئالاھىدە <FR/>ئېتىۋار بېرەتتى. بۇنىڭ سەۋەبى – كوستىلېتسىكىي ئەرەپچە، پارىسچە ۋە شۇ دەۋىرىدىكى ئاسىيا ئەللرىنىڭ تىللىرىدا چىقىدىغان ئەدەبىياتلارنى ئوقالايدىغان كىشى ئىكەن. ئۇ قازاق يېرىدە بولۇپ، قازاق <MS/>رىۋايەت ۋە داسانلىرىنى يىغقان، دالا ھاياتىدىن خەۋەردار ئىكەن. ئۇ بەزى دەرىسلەردە خەلق <MS/>ئېغىز ئەدەبىياتى توغرىلىق گەپ باشلاپ، قازاق <MS/>داسانلىرى ھەققىدە بالىلارغا چۈشەنچە بېرەتتى. بۇ خىل دەرسلەردە كوستىلېتسىكىينىڭ ياردەمچىسى شوقان بولاتتى.– نېمىشقا، مەن جازالىنىدىغان كەمپۈت سودىسىنى قىلدىممۇ؟ – دەپ جاۋاب بەردى. بۇ سۆزگە دوستلىرى شاتلىنىپ كۈلۈشتى. ئۇ بەزى چاغلاردا شوقانغا قازاق رىۋايەتلىرىنى ۋە داسانلىرىنى ئېيتىپ بېرىشنى بۇيرۇپ، باشقىمۇ بالىلارغا ئۆزى رۇس تىلىدا مەزمۇنىنى چۈشەندۈرەتتى.بىر كۈنى دەرىستە سۆھبەت <MS/>«قوزا كۆرسەش – بايان» داسانىغا بېغىشلىنىپ، شوقان ئارىستان <MS/>شاىردىن ئاڭلىغان نۇسخىسىنى ئېيتىپ بەردى. كوستىلېتسىكىي چوڭ قىزىقىش بىلەن تىڭشىدى. بىر پەيتتە:

- Xeyirdir, məni cəzalandıracaq konfet satmışam? – deyə Çokan cavab verdikdə dostları ona sevinclə güldülər. Artıq həmin ikinci kursda korpus müəllimləri Çokana uşaq vaxtı onun gələcəyinin olduğunu xüsusi dərk edərək ona müraciət etməyə başlayır, onun fərasətliliyini, yüksək hazırcavablığını yüksək qiymətləndirirdilər. Xüsusilə Kostıletski adlı müəllim Çokana xüsusi diqqət yetirirdi. Səbəb isə Kostıletskinin ərəb, fars və o dövrün Asiya ölkələrinin dillərində ədəbiyyat oxuya bilən bir şəxs olması idi. O, Qazax torpaqlarında olmuş, Qazax nağıllarını, şeirlərini toplamış, çöl sirlərinə bələd bir insan idi. Bəzi dərslərdə xalq ədəbiyyatına üz tutur, Qazax dastanlarından danışır, uşaqlara başa salırdı. Belə dərsləri deyərkən Kostıletskinin köməkçisi Çokan olardı. Hərdən o, Çokana Qazax nağıllarını, şeirlərini danışdırar, məzmununu isə digər uşaqlara rusca danışardı. Günlərin birində dərс zamanı mövzu “Kozı Körpeş – Bayan Sulu” dastanı idi və Çokan şair Arıstandan eşitdiyi variantı danışır, Kostıletski özü də maraqla dinləyirdi. Bir anda:

– Сен Қозы Көрпеш боласың, – деді Шоқанның қасына келіп Костылецкий.

– You will be Qozy Korpesh.

- Sen Qo‘zi Ko‘rpesh bo‘lasan, - dedi Shoqanning yoniga kelgan Kostiletskiy.

Bir ara Kostıletskiy Şoqan’ın yanına gelip: “Sen Kozı Körpeş olacaksın” dedi.

– سەن قوزا كۆرسەش بولىسەن، – دېدى كوستىلېتسىكىي شوقاننىڭ يېنىغا كېلى.

- Sən də Kozı Körpeş olacaqsan, - Kostıletski Çokana yaxınlaşaraq dedi.

– Ол батыр ғой, – деді Шоқан.

– But he was a hero,- Shoqan replied.

- Axir u bahodir-ku, — dedi Shokan.

“Ama o bir kahraman” diye yanıtladı Şoqan.

– ئۇ <MS/>باتۇر ئەمەسمۇ؟ – دېدى شوقان.

- Amma o bir qəhrəmandır, - dedi Çokan.

– Несі бар, сен де батыр боласың. Батырлық білекте, күште емес, ойға алғанын орындайтын қайыспас қажырда.

– So what? You will be a hero too. Heroism lies not in muscle or strength, but in unbending determination to carry out what one has set their mind to.

- Nima qipti, sen ham bahodir bo‘lasan. Bahodirlik bilakda, kuchda emas, balki ko‘zlagan maqsadidan qaytmaydigan mustahkam iroda va matonatda, - dedi.

“Olsun, sen de kahraman olursun. Kahramanlık, bilekteki güçte değil, kafasına koyduğunu yılmadan gerçekleştirecek azimdedir” dedi.

– <FR/>بولسا بولسۇن، سەنمۇ <MS/>باتۇر بولىسەن. <MS/>باتۇرلۇق بىلەكتە، كۈچتە ئەمەس، بەلكى ئويغا ئالغانىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان سۇنماس ئىرادىدە.

- Nə olsun ki, sən də qəhrəman olacaqsan. Qəhrəmanlıq gücdə deyil, qarşısına qoyduğu işi yerinə yetirmək üçün dönməz əzmdədir.

Сирек, түлкі қара мұрты бар, адырақ көз, еңгезердей жігіттің комбайн кебежесінен ағытылған бидайды қапшықтарға құйып ап, арқалауы сол арадағы колхозшылардың көзін сүріндірді

A tall, broad-shouldered fellow with sparse fox-like whiskers and bulging eyes poured the wheat released from the combine’s hopper into sacks, shouldered them, and at once drew the astonished gaze of the kolkhoz (state farm) workers nearby.

Siyrak, tulki qora mo‘ylovli, baqraygan ko‘zli, barvasta yigitning kombayn g‘aladonidan to‘kilgan bug‘doyni qoplarga solib, ko‘tarib yurishi o‘sha yerdagi kolxozchilarning ko‘zini qamashtirdi.

Seyrek, kara bıyıklı, iri gözleriyle dikkat çeken iri yapılı bir adamın, biçerdöverin haznesinden boşaltılan buğdayı çuvallara doldurup sırtlaması, oradaki kolhoz işçilerinin gözlerini kamaştırdı.

نادىر ئۇچرايدىغان <MS/>ئىنچىكە قارا بۇرتى بار، <MS/>بادراڭ كۆز ،<MS/>گەۋدىلىك يىگىتنىڭ كومباين قۇتىسىدىن ئاققۇزۇلغان بۇغدايلارنى <MS/>قاپلارغا تولتۇرۇپ، ئارقىلىشى شۇ يەردىكى كولخوزچىلارنى <FR/>ھەيران قالدۇردى.

Seyrək bığlı, qara burunlu, iri gözləri ilə diqqət çəkən iri bədənli bir kişi kombaynın bunkerindən boşaldılan buğdanı kisələrə doldurub çiyninə alırdı. Bu mənzərə kolxoz işçilərinin gözlərini qamaşdırdı.

– Нешеуі керек, – дейді өлшеуші.

– How many should it be? – asked the measurer.

- Qancha kerak? - so‘radi o‘lchovchi.

“Kaç tane lazım?” diye sordu tartıcı.

–      نەچچە قاپ كېرەك؟ – دەيدۇ ئۆلچىگۈچى.

“Neçə dənə lazımdır?” – deyə soruşdu çəkici.

– Мейлің, өзің біл!– дейді адырақ көз, белдеме тұсынан айқыра айқастырған жұдырықтарының жұбын жазбай, арқасын еңкейе, тоса беріп.

– As you wish, you decide! – replied the bulging-eyed man, keeping his fists clenched at his belt, bending his back, and waiting.

- Ixtiyoring, o‘zing bilasan! - dedi baqraygan ko‘zlari, belidan kesib o‘tgan mushtlarini qo‘yib yubormay, orqasini egib.

“Fark etmez, sen bilirsin!” dedi iri gözlü adam, bel hizasında kenetlendiği yumruklarını hiç çözmeden, sırtını eğip çuvalları almaya hazırlanırken.

– <FR/>ئۆزەڭ بىلگىن! – دەيدۇ <MS/>بادراڭ كۆز يىگىت، بىلەكلىرىنى <MS/>بېلىنىڭ ئۈستىدىن قوشلاپ، يۇمرۇقلىرىنى ايرىمايلا، دۈمبىسىنى ئېڭىشتۇرۇپ، توساپ تۇرۇۋېلىپ.

“Fərqi yoxdur, sən bilirsən!” – dedi iri gözlü kişi, belində sıx-sıx bağladığı yumruqlarını açmadan kisələri qaldırmağa hazırlaşaraq.

– Он пұтты әкеттің. Он бес пұт салсам қайтесің?

– You’ve already carried ten poods. What if I make it fifteen?

- O‘n pudni olib ketding. O‘n besh pud qo‘ysam, nima deysiz?

“On pud götürdün. On beş pud koysak ne dersin?”

– ئون <MS/>پۇتنى ئېلىپ كېتىڭ. نېمە دەيسەن، ئون بەش <MS/>پۇت سالىمەن؟

“On pud götürdün. On beş pud qoysaq necə?”

– Қорған купецтерінің жиырма пұтын арқалап та көргем, бұл өзіміздің бидай ғой, салсаң, сал!

– I once shouldered twenty poods of merchant Kurghan’s grain. This is our own wheat, load it up if you like!

- Qo‘rg‘on savdogarlarining yigirma pudini ko‘tarib ko‘rganman, bu bizning bug‘doy, solsang sol!

“Kurgan tüccarlarının yirmi pudunu da sırtladığım olmuştu, bu bizim kendi buğdayımız ya, koyacaksan koy!”

–     قورغاندىكى سودىگەرلەرنىڭ يىگىرمە <MS/>پۇتىنى ئارقىلاپ باققانمەن، بۇ ئۆزۈمىزنىڭ بۇغدايى، سالساڭ سال!

“Kurgan tacirlərinin iyirmi pudunu da çiynimə almışam. Bu öz buğdamızdır, qoyacaqsansa qoy!”