Корпустан іздеу

Сонымен жүргенде Қарағылыш тағы бір көлді көлге қосып жатқан кісіні жолдас қылып алыпты және бір мергенді және бір шапшаңды. Шапшаң сонша асқан екен. Екі отырған сауысқанның бірінің құйрығын біріне кесіп алып жалғайды екен. Солармен бір атқа мінісіп келіпті. Келсе, бір екі тау көріпті. Сол таудың бүйірінен ірің ағып жатыр екен. Мұның астында ханның ауылы бар екен. Қарағылыш ханға барып айтыпты:

Karagylish gathered such companions: a man who joined lakes, an archer, and a swift runner. The swift one had such speed that he once saw two wagtails playing: he cut off the tail of one and attached it to the other, so fast and clever was he. Together they mounted and rode on. They reached a pair of mountains where a pus-filled boil oozed at the slope — beneath it lay the king’s village. Karagylish told the king:

Shunday qilib, Qarag'ilish yana bir ko'lni ko'lga qo'shayotgan odamni, yana bir merganni va bir tezkorni o'ziga yo'ldosh qilib olibdi. Tezkor shunchalik mohir ekanki, ikki o'tirgan zag'chaning birining dumini kesib, boshqasiga ulab qo'yar ekan. Ular bilan bir otga minishib kelibdi. Kelsa, ikki tog'ni ko'ribdi. O'sha tog'ning yon bag'ridan yiring oqib yotar ekan. Uning ostida xonning ovuli bor ekan. Qarag'ilish xonga borib aytibdi:

O adam : "Karağılış'a arkadaş olmak için bekliyorum" dedi. Öylece ikisi yollarına birlikte devam ettiler. Sonra Karağılış bir gölü bir göle bağlayan bir adamı daha arkadaş edindi, bir nişancıyı ve bir de hızlı koşan birini. Hızlı koşucu o kadar hızlıydı ki. İki saksağanın oturduğunu görürse, birinin kuyruğunu diğerine kesip takarmış. Onlarla birlikte aynı ata binmişler. Varınca, iki dağ görmüşler. Sol taraftaki dağın kenarından irin akıyordu. O dağın yamacında padişahın köyü vardı.

ئاندىن كېيىن قاراغىلىش يەنە بىر كۆلنى يەنە بىر كۆلگە قوشۇۋاتقان كىشىنى يولداش قىلىپ، يەنى بىر مەرگەننى ۋە بىر چاققان كىشىنىمۇ يولداش قىلىپتۇ. بۇ چاققان ئادەم شۇنچىلىك چاققانكەنكى، ئىككى ئولتۇرغان سېغىزخاننىڭ بىرىنىڭ قۇيروقىنى كېسىپ، ئىككىنچىسىگە ئۇلاپ قويالايدىكەن. ئۇلار ھەممىسى بىر ئاتقا مىنىپ يولغا چىقىپتۇ. كەلسە، بىر ئىككى تاغنى كۆرۈپتۇ. شۇ تاغلارنىڭ يېنىدىن تامچا ئېقىپ تۇرۇدىكەن. مۇشۇنىڭ ئاستىدا خاننىڭ ئاۋۇلى بار ئىكەن. قاراغىلىش خاننىڭ يېنىغا بېرىپ:

– Nə edirsən? Adam cavab verir: – Qarağılışa yoldaş olmaq üçün gözləyirəm. Beləcə birlikdə yola davam edirlər. Sonra bir gölü digər gölə bağlayan bir adamı, bir nişançını və bir sürətli qaçanı da dost edirlər. O sürətli qaçan o qədər cəld idi ki, iki saksağan oturanda birinin quyruğunu digərinə taxardı. Onlar hamısı eyni ata minib, yol gedirlər. Çatanda iki dağ görürlər. Sol tərəfdəki dağın ətəyindən irin axırmış. O dağın yaxınlığında padşahın kəndi varmış

Сонан соң хан барлығын бір темір үйге қамапты да, жан-жағынан көрік басыпты. Сонда манағы көл ұрттағыш екі ұртына екі көлдің суын ұрттап әкеліп, үйге шашыпты. Сонан соң хан қызын ұзатыпты. Манағы Қарағылыштың жолдастары орнында қалыпты. Оларға Қарағылыш киім берген екен, олар алмапты. Сонан соң Қарағылыш қызды айдаһарға әкеліп беріпті де, өзі кетіп, ағаларын тауып алыпты.

The king then shut everyone in an iron house and set traps around it. They took water from two lakes and poured it over the roof. Finally, the king gave away his daughter; Karagylish’s companions remained where they were. Karagylish dressed them in clothing, but they would not accept it. He took the princess to the dragon and then went off to fetch his brothers.

Keyin xon ularning barchasini temir uyga qamab qo'ydi va har tomondan gulxanlar o'rnatdi. Shunda haligi ko'lxo'r ikki lunjiga ikki ko'l suvidan ho'plab, uyga sepibdi. Keyin xon qizini uzatdi. Qorag'ilishning do'stlari o'z joylarida qolishdi. Qorag'ilish ularga kiyim bergan edi, ular olishmadi. Shundan so'ng, Qorag'ilish qizni ajdarga olib keldi va o'zi ketib, akalarini topdi.

Sonra padişah hepsini demir bir eve kapatıp ve etrafını közle doldurur. O zaman işte gölü gölü bağlayan, iki yanağına iki gölün suyunu emip getirir ve eve sıçratır. Hilesi kalmayınca padişah kızını evlendirir. Karağılış'ın arkadaşları ise yerinlerinde kalmışlar. Onlara Karağılış kıyafet verir, almamışlar. Sonra Karagılış kızı ejderhaya getirip teslim eder ve kendisi gidip kardeşlerini bulur.

ئاندىن كېيىن خان ھەممىسىنى بىر تۆمۈر ئۆيگە قاماپتۇدە، يان-يېقىدىن ئوت قويۇپتۇ. شۇ چاغدا ھېلىقى كۆل قوشىدىغان ئىككى يىنىغا ئىككى كۆلنىڭ سۈيىنى تولتۇرۇپ، ئۆينىڭ ئۈستىگە چېچىپتۇ. ئاندىن كېيىن خان قىزىنى ئۇزىتىپتۇ. قاراغىلىش بىلەن بىللە ماڭغان يولداشلىرى ئورۇنلىرىدا قاپتۇ. ئۇلارغا قاراغىلىش كىيىم بېرىپتۇ، لېكىن ئۇلار قوبۇل قىلماپتۇ. ئاندىن كېيىن قاراغىلىش خان قىزىنى ئەجدىھاغا ئەكېلىپ بېرىدۇدە، ئۆزى كېتىپ، ئاكىلىرىنى تېپىپتۇ.

Sonra padşah hamısını dəmir bir evə salır və ətrafını közlə doldurur. Göl bağlayan dost göllərin suyunu içib yanaqlarında gətirib közə tökür. Padşahın hiylələri tükənir. Nəhayət, qızını Qarağılışa verir. Qarağılışın dostları qalıb, onlara paltar verir, amma onlar qəbul etmirlər. Qarağılış qızı əjdahaya gətirib təhvil verir və sonra qardaşlarını tapmaq üçün yola çıxır.

Ертеде бір шал мен кемпір болыпты. Олардың үш баласы, бес ешкісі бар екен. Бір күні үлкен баласы басқа жерден пайда кәсіп қылуға талап етіп, өзіне тиген енші ешкісін сойып алып, етінен кемпір мен шалға бір түйір де берместен, арқалап кетіпті. Келе жатса, бір өнерші байдікіне келеді. Бұл байға өнер үйренуге ол жігіт жалданыпты. Өнерші бай бек қатты жауыз адам екен. Ол жалданған жігітті бір сандыққа салып қойып, аштан өлтіріпті. Үйінде қалған ортаншы баласы, бұ да өнер үйренбекке талап етіп, о да ағасының кеткен жолымен кетіп, о да өнерші байға келіп жалданыпты. Өнерші бай оны да ағасынша аштан өлтіріпті. Үшінші ұлы – Тазша бала, о да ағаларындай өзіне тиген енші ешкісін сойып алып, жарты етін әке-шешесіне беріп, олардан рұқсат алып, арқалап кетіпті.

Once upon a time, there lived an old man and an old woman. They had three sons and five goats. One day, the eldest son decided to leave home and make his fortune elsewhere. He slaughtered his inheritance goat but didn't give his parents even a single piece of meat, he packed it all up and left. As he traveled, he came to the house of a rich craftsman. The young man decided to work for the craftsman to learn a trade. But the craftsman turned out to be a cruel man, he locked the young man in a chest and left him there to die of hunger. After some time, the middle son decided to do the same, to go and learn a trade. He followed the same path as his brother and came to the same craftsman's house. But his fate was no better, the cruel craftsman locked him in a chest too, and he also died of hunger. The youngest son, the bald boy, likewise slaughtered his inheritance goat. But unlike his brothers, he gave half of the meat to his parents, asked for their blessing, and left with the rest.

Qadim zamonda bir chol bilan kampir bo‘lgan ekan. Ularning uch o‘g‘li va beshta echkisi bor ekan. Bir kuni katta o‘g‘li boshqa yurtda foyda topib, kasb qilish niyatida o‘ziga tegishli ulushdagi echkisini so‘yib olibdi-da, go‘shtidan chol bilan kampirga bir bo‘lak ham bermay, yelkasiga ortib yo‘lga tushibdi. Yo‘lda ketayotib, bir hunarmand boyning uyiga kelib qolibdi. Bu boydan hunar o‘rganish uchun yigit xizmatga yollanibdi. Hunarmand boy juda zolim odam ekan. U yollangan yigitni bir sandiqqa solib qo‘yib, ochdan o‘ldiribdi. Uyda qolgan o‘rtancha o‘g‘il ham hunar o‘rganishni istab, akasining yo‘lidan ketibdi va o‘sha hunarmand boyning oldiga xizmatga kiribdi. Hunarmand boy uni ham akasidek ochdan o‘ldiribdi. Uchinchi o‘g‘li - Tazcha bola ham akalariga o‘xshab, o‘ziga tegishli ulushdagi echkini so‘yib olibdi. Lekin go‘shtining yarmini ota-onasiga berib, ulardan ruxsat olib, yo‘lga chiqibdi.

Eskide ihtiyar ve karısı olmuş. Onların üç çocuğu bir de beş keçisi varmış. Günlerin birinde en büyük oğlu başka bir şehirde çalışmak istemiş ve kendisine düşen keçi payını kesip, etinden anne babasına bir parça bile vermeden alıp gitmiş. Yolda sanatçı hem zengin birine rastlar. O sanatçıya öğrenci olmak için evinde işçi olmaya razı gelmiş. Sanatçı çok kötü kalpli bir adamdı. O çalıştırmaya anlaştığı genci bir sandığa koyup açlıktan öldürmüş. Evde kalan ortanca oğlu, o da sanat öğrenmek için yola çıkmış ve abisinin gittiği yoldan giderek sanatçıya rastlar ve onun yanında çalışmaya başlar. Sanatçı onu da ağabeyi gibi açlıktan öldürür. Üçüncü oğlan – Keloğlan, o da kardeşleri gibi kendine düşen keçi payınıkesip, etinin yarısını ana babasına verir, onlardan izniyle yola koyulur.

بۇرۇندا بىر بوۋاي بىلەن موماي بولۇپتۇ . ئۇلارنىڭ ئۈچ بالىسى، بەش ئۆشكىسى بار ئىكەن. بىر كۈنى چوڭ ئوغلى باشقا يۇرتتىن پايدا تاپىمەن دەپ، ئۆزىگە <MS/>تەقدىم قىلىنغان ئۆشكىسىنى سويىۋېلىپ، گۆشىدىن بوۋاي بىلەن مومايغا بىر پارچىمۇ بەرمەي، بويلاپ يولغا چىقىپتۇ. كېلىۋاتقاندا بىر ھۈنەرۋەن بايغا كېلىپتۇ. بۇ باي ھۈنەرۋەنگە ھۈنەر ئۆگىنىشكە ياللىنىپتۇ. ئەمما بۇ ھۈنەرۋەن باي ناھايىتى يامان، شەپقەتسىز ئادەم ئىكەن. ئۇ يىگىتنى بىر ساندۇققا سولاپ قويۇپ، ئاشتىن ئۆلتۈرۈپتۇ. ئۆيدە قالغان ئوتتۇرانچى ئوغلىمۇ ھۈنەر ئۆگىنىشكە ئىنتىلىپ، ئۇمۇ ئاكىسىنىڭ يولىنى تۇتۇپ، شۇ باينىڭ ئۆيىگە بېرىپ، يالىنىپتۇ. ئۇنىمۇ باي ساندۇققا سېلىپ، ئاشتىن ئۆلتۈرۈپتۇ. ئۈچىنچى ئوغلى – تاز بالا، ئۇمۇ ئاكىلىرىدەك ئۆزىگە <MS/>تەقدىم قىلىنغان ئۆشكىنى سويىۋېلىپ، گۆشىنىڭ يىرىمىنى ئاتا-ئانىسىغا بېرىپ، ئۇلاردىن رۇخسەت ئرلىپ يولغا چىقىپتۇ.

Bir zamanlar yaşlı bir kişi və onun arvadı yaşarmış. Onların üç oğlu və beş keçisi varmış. Günlərin bir günü, böyük oğul başqa bir şəhərdə işləmək istəyib və öz keçi payını kəsərək, anası ilə atasına bir parça belə vermədən götürüb gedib. Yolun üstündə sənətkar və zəngin bir adama rast gəlir. O sənətkara şagird olmaq üçün evində işçi olmağa razı olur. Sənətkar isə çox sərt ürəkli adam idi. O işlənmək üçün götürdüyü genci bir sandığa salıb açlıqdan öldürüb. Orada qalan orta oğul da sənət öyrənmək istəyib və abisinin yolunu tutaraq sənətkarın yanına gəlib işləməyə başlayır. Sənətkar onun da başına eyni dəhşətli münasibəti gətirir və onu da açlıqdan öldürür. Üçüncü oğul – Keloğlan, qardaşları kimi keçi payını kəsib, qurunun yarısını ata-anaya verir və icazə alıb yola çıxır.

Келе жатса, бір қора қойға ұшырапты. Бұл қора қойдың қойшысына жолығып сұраса, бұл қойлар өнерші байдікі екен. Ол Тазшадан сұрайды: – Балам, қайда барасың? – деп. Тазша бала жауап береді: – Өнер үйренуге барамын, – деп. Сонда шал тұрып айтады: – Балам, бұл сөз бөтен ешкімге айтпа, жатқа (бөтендерге) шыныңды айтпа деген, – деп. Сонан соң, бала «шалдың бұл айтқаны рас екен» деп ойлап, өнерші байға барыпты. Байдың үйіне қонып, ертең жүрейін деп жатқанда, өнерші бай Тазшадан сұрайды: – Балам, қайда барасың, жолың болсын? – деп. Тазша бала жауап береді: – Мен өзіңдей ер баласы жоққа еншілес бала боламын, – деп. Сонда өнерші бай айтады: – Балам, сен біздікіне қал, маған бала бол, біздің бір ақ құнан қойды сойып, той қылып, асық жілігін етімен өзің жеп той, мен өзім жолаушы барамын, – дейді де, өзі жолына кете береді. Тазша бала: – Хош әке, жақсы бол! – деп , үйінде қала беріпті. Бұл өнерші байдың үйінде бір қызы бар екен. Бұл Тазша балаға айтады: – Аға, сен асық жіліктен өзің жемей, керегенің басына іліп қой, сонда бір ақ тазы келіп, жілікке ұмтылар, сонда сен балтамен ол тазыны лақтырып өлтір, – деп.

On his way, he came across a large flock of sheep. He met the shepherd and asked whose sheep they were. The shepherd told him they belonged to the craftsman. He asked the bald boy: – Boy, where are you going? – asked the old shepherd. – I'm going to learn a craft, – answered the bald boy. – Boy, never tell anyone that, – said the old man. – Don't reveal your true intentions to strangers. The bald boy thought, the old man is right, and went on to the craftsman's house. He stayed there for the night, and in the morning, when he was about to leave, the craftsman asked: – Boy, where are you going? May your road be safe! – I want to be an adopted son to someone who has none, – replied the bald boy. The craftsman said: – Stay here, be my son. We'll slaughter a white wether lamb, have a feast, and you eat the knuckle bone with the meat yourself. I'm going away on a journey. – All right, father, farewell, – said the bald boy and stayed in the house. The craftsman had a daughter. She said to the bald boy: – Brother, don't eat the knuckle bone. Hang it on the wall. A white hound will come and try to grab it, strike it with your axe and kill it.

Yo‘lda ketayotib, bir qo‘ra qo‘yga duch kelibdi. Bu qo‘ralarning cho‘ponidan so‘rasa, qo‘ylar o‘sha hunarmand boyniki ekan. Cho‘pon Tazchadan so‘rabdi: – Bolam, qayerga ketyapsan? – deb. Tazcha bola javob beribdi: – Hunar o‘rgangani ketyapman, – deb. Shunda chol aytibdi: – Bolam, bu gapingni begonalarga aytma, yot odamlarga rostingni ochma, – deb. Shundan keyin bola “cholning aytgani to‘g‘ri ekan”, deb o‘ylab, hunarmand boynikiga boribdi. Boyning uyiga qo‘nib, ertaga yo‘lga chiqaman deb yotganida, hunarmand boy undan so‘rabdi: – Bolam, qayerga ketyapsan, yo‘ling bo‘lsin? – deb. Tazcha bola javob beribdi: – Men sizdek o‘g‘li yo‘q odamga merosxo‘r o‘g‘il bo‘laman, – deb. Shunda hunarmand boy aytibdi: – Bolam, sen biznikida qol, menga o‘g‘il bo‘l. Bizning bir oq qunan qo‘yni so‘yib, to‘y qil. Oshiqli iligini go‘shti bilan o‘zing yeb to‘yib ol. Men esa safarga ketaman, – deb o‘z yo‘liga ravona bo‘libdi. Tazcha bola: – Xo‘p ota, yaxshi boring! – deb uyda qolibdi. Hunarmand boyning bir qizi bor ekan. U Tazcha bolaga aytibdi: – Aka, sen oshiqli ilikni o‘zing yema, uni uyning keragasi tepasiga ilib qo‘y. Shunda bir oq tozi it kelib ilikka sakraydi. O‘shanda sen bolta bilan urib, o‘ldir, – debdi.

Yolda giderken bir koyun sürüsüne rastlar. Bu koyun sürüsünün çobanıyla konuşup öğrendiğine göre bu koyunlar sanatçıya aitti. O Keloğlan’a sorar: "Oğlum, nereye gidiyorsun?" der. Keloğlan "sanat öğrenmeye gidiyorum," diye yanıtlar. O zaman çoban ayağa kalkıp der ki: "Oğlum, bu maksadını kimseye söyleme, yabancılara sırrını verme" der. Sonra çocuk "çobanın bu dediği doğruymuş" diye düşünüp sanatçının yanına gider. Sanatçının evinde kalıp, ertesi gün tam gideyim derken, sanatçı Keloğlan’a sorar: "Oğlum, nereye gidiyorsun, yolun açık olsun?" der. Keloğlan cevap verir: "Senin gibi çocuğu olmayanların derdine ortak olmaya" demiş. O zaman sanatçı dedi ki: -"Oğlum, sen bizimle kal, bana çocuk ol, biz bir beyaz kısrak koyunu kesip, düğün yapalım, paşa kemiğini etiyle birlikte sen ye, ben de yoluma gideyim," der ve yoluna devam eder. Keloğlan: "Hoşça kal baba, kendine iyi bak!" der ve evde kalır. Bu sanatçının evinde bir kızı varmış. Bu Keloğlan'a der ki: -"Ağabey, sen paşa kemiğini kendin yeme, eşiğin yukarısına as, o zaman beyaz bir tazı gelecek, kemiğe saldıracak, o zaman sen balta ile o tazıyı öldür," dedi.

كېلىۋاتقاندا چوڭ بىر قوي پادىسىغا ئۇچراپتۇ. ئۇ پادىنى بېقىۋاتقان قويچىغا يولۇقۇپ سورىسا بۇ قويلار ھۈنەرۋەن بھينىڭ ئىكەن. ئۇ تاز بالىدىن سورايدۇ: — بالا، قەيەرگە بارىسەن؟ تاز بالا جاۋاب بەردى — مەن ھۈنەر ئۈگىنىشكە كېتىپ بارىمەن. شۇندا قويچى بالىغد: — بالا، بۇ گەپنى ھېچكىمگە ئېيتما، ياتقا راستىڭنى دېمە، — دەيدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن بالا «بوۋاينىڭ بۇ ئېيتقىنى راست ىكەن»، دەپ ئويلاپ، ھۈنەرۋەن بايغد بېرىپتۇ. بىر كېچە مېھمان بولۇپ، ئەتە كېتەي دەپ تۇرغىنىدا باي تاز بالىدىن سورايدۇ: — بالام، نەگە بارماقچىسىن؟ <FR/>يولۇڭ بولسۇن، — دەيدۇ. تاز بالا جاۋاپ بەردى: — مەن سېنىڭدەك ئوغۇل بالىسى يوققا <MS/>ئۆگەي بالا بولىمەن، — دەيدۇ. شۇندا ھۈنەرۋەن باي دەيدۇ: — بالام، سەن بىزنىڭكىدە قال، ماڭا بالا بول. بىز بىر ئاق <MS/>قۇنان قوينى سويۇپ توي قىلىمىز، ئوشۇق ئىلىگىنى ئۆزەڭ یەپ توي، مەن يولغا كېتىمەن، — دەيدۇ. تاز بالا: — خۇش، دادا، ئانان بولۇڭ، — دەپ ئۆيدە قالىدۇ. بۇ ھۈنەرۋەن باينىڭ ئۆيىدە بىر قىزى بار ئىكەن. ئۇ قىز تاز بالىغا: — ئاكا، سەن ئوشۇق ئىلىگىدىن ئۆزەڭ يېمەي، ئۆي تىرىگىنىڭ بېشىغا ئىلىپ قوي، شۇ ۋاقىتتا بىر ئاق تاز كېلىپ ئىلىككە تەمشىلىدۇ ئۇ چاغدا پالتىتنى تازغا تاشلاپ ئۆلتۈر، — دەيدۇ.

Yolda bir qoyun sürüsü görür. Sürüyə baxan çobanla danışanda öyrənir ki, qoyunlar eyni sənətkara məxsusdur. Çoban Keloğlana deyir: – Oğlum, hara gedirsən? Keloğlan: – Mən sənət öyrənməyə gedirəm, – deyir. Çoban ona xəbərdarlıq edir: – O məqsədini heç kimə demə, yad adamlara sirlərini açma. Keloğlan çobanın sözünün doğru olduğunu düşünür və sənətkarın yanına yollanır. Evdə qalır. Ertəsi gün gedəndə sənətkar soruşur: – Oğlum, hara gedirsən? Yolun açıq olsun! Keloğlan da cavab verir: – Sənin kimi övladı olmayanlara bir az ata olmağa gedirəm. Sənətkar deyir: – Oğlum, bizimlə qal, mənim üçün uşaq ol. Gəlin bir ağ kısrak qoyunu kəsək, toy edək. Paşa sümüyünü sən ye, mən də yoluma davam edərəm. Keloğlan deyir: – Sağol, ata, özünü yaxşı qoru! – və orada qalır. Sənətkarın evində bir qızı varmış. Qız demiş: – Ağabəy, sən paşa sümüyünü özün yorma, qapının yuxarısına as. Bir ağ tazı gələcək, sümüyə hücum edəcək, o zaman sən balta ilə onu öldür.

– Бір Тазша деген балам бар еді, соны көрдіңіз бе? –деп. Өнерші бай: – Көргенім жоқ – деп жауап береді. Бұлардың сөйлесіп тұрған сөз Тазша үйде, сандықта жатып есітіп жатыр еді. Бай әлгідей дегенде, Тазша: – Әке, мен мұндамын! – деп сандық ішінен айқайлапты. даусын баласын танып, байдың сандығынан шығарып алып, Тазша мен әкесі үйіне қайтыпты. Тазша жолай әкесіне айтады: – Әке, мен бір қара құнан қой болайын, мойныма жіп тағып, жетектеп барып базарға жақсы бағаға сат, бірақ жібіңді алып қал, – дейді. Баласы сол жерде айтқанынша қара құнан қой болады, әкесі мойнына жіп тағып, базарға апарып сатып, ақшасын алып үйіне қайтады. Ертеңіне баласы өз қалпына түсіп, әкесіне айтады: – Әке, мен бір қара жорға ат болайын, мені базарға апарып сат, пұлымды ал, бірақ шылбырымды алып қал, – депті. Баласы айтқанынша ат болып, әкесі базарға апарып сатып, шылбырын алып, үйіне кайтты. Ертеңіне баласы, Тазша, тағы өз қалпына түсіп, үйіне келіп әкесіне айтады: – Әке, мен бір жез бұйдалы нартайлақ болайын, сен мені базарға апарып сат та, пұлымды алып, бірақ бұйдамды алып қалып, үйге қайта бер, – деді. Тазша айтқанынша тайлақ болып, әкесі базарға сатайын деп жетектеп келе жатса, алдынан баяғы өнерші бай шығыпты. Ол айтады: – Маған мынау тайлағынды сат, – деп. Тазшаның әкесі айтыпты: – Тайлағым басы жүз тілла, – деп.

– Have you seen my son, the bald boy? – he asked. – No, I haven't, – lied the craftsman. The bald boy heard this from inside the chest and shouted: – Father, I'm here! The old man recognized his son's voice, broke open the chest, freed him, and took him home. On the way, the bald boy said: – Father, I'll turn into a black wether lamb. Tie a rope around my neck, take me to the market, and sell me for a good price, but keep the rope. He turned into a black wether lamb, and his father did as was told, he sold the sheep and kept the rope. The next day, the bald boy said again: – Father, I'll turn into a black pacing horse. Take me to the market and sell me, but keep the bridle. He became a black horse, and his father sold him, keeping the bridle. The next day, the bald boy said: – Father, I'll turn into a young camel with a brass halter. Take me to the market, sell me, but keep the halter and come home. The bald boy turned into a camel, and his father led him to the market. There, the same cruel craftsman appeared and said: – Sell me that camel. – The price is one hundred gold coins, – said the old man.

– Mening Tazcha degan bolam bor edi, uni ko‘rdingizmi? – deb so‘rabdi. Hunarmand boy: – Ko‘rganim yo‘q, – deb javob beribdi. Ularning gaplarini Tazcha uyda, sandiq ichida yotib eshitib turgan ekan. Boy shunday deganda, Tazcha: – Ota, men bu yerdaman! – deb sandiq ichidan baqiribdi. Otasi ovozidan o‘g‘lini tanib, boyning sandig‘idan chiqarib olibdi. So‘ng Tazcha bilan otasi uyiga qaytibdi. Yo‘lda Tazcha otasiga aytibdi: – Ota, men qora qunan qo‘y bo‘lay. Bo‘ynimga arqon taqib, bozorga yetaklab borib yaxshi narxga soting. Lekin arqonimni olib qoling, – debdi. Bola aytganidek qora qunan qo‘yga aylanibdi. Otasi bo‘yniga arqon taqib, bozorga olib borib sotibdi-da, pulini olib uyiga qaytibdi. Ertasi kuni bola yana o‘z holiga qaytib, otasiga aytibdi: – Ota, men qora yo‘rg‘a ot bo‘lay. Meni bozorga olib borib soting, pulini oling, lekin jilovimni olib qoling, – debdi. Bola aytganidek ot bo‘libdi. Otasi uni bozorga olib borib sotib, jilovini olib uyiga qaytibdi. Ertasi kuni Tazcha yana o‘z holiga kelib, otasiga aytibdi: – Ota, men jez burunli nor tuyacha bo‘lay. Meni bozorga olib borib soting-da, pulini olib, lekin no‘xtamni olib qolib uyga qayting, – debdi. Tazcha aytganidek tuyachaga aylanibdi. Otasi uni bozorga sotishga yetaklab ketayotganda, oldidan o‘sha eski hunarmand boy chiqib qolibdi. U: – Menga shu tuyachangni sot, – debdi. Tazchaning otasi: – Tuyamning narxi yuz tilla, – debdi. .

"Bir Keloğlan adında oğlum vardı, onu gördünüz mü?" der. Sanatçı: "Görmedim," diye cevap verir. Onların konuştuklarını Keloğlan evde, sandıkta yatarken duyuyordu. Sanatçı öyle deyince, Keloğlan: "Baba, ben buradayım!" der ve sandık içinden bağırdı. Sesinden çocuğunu tanıuıp, sanatçının sandığından çıkarıp, Keloğlan ve babası evine döndüler. Keloğlan yolda babasına der ki: -"Baba, ben bir kara kısrak koyun olayım, boynuma ip takıp, götürüp pazarda iyi fiyata sat, ama ipini sen al," der. Çocuk o anda dediği gibi kara kısrak koyun oluverir, babası boynuna ip takıp, pazara götürüp satar, parasını alıp evine döner. Ertesi gün çocuğu kendi haline gelir, babasına der ki: – Baba, ben bir kara kısrak at olayım, beni pazara götürüp sat, paramı al, ama dizginimi kendin alıkoy,– der. Oğlu dediği gibi bir at olur, babası pazara götürüp satar, dizginini alıp evine döner. Ertesi gün oğlu, Kel Oğlan, yine eski haline dönüp, evine gelip babasına der ki: – Baba, ben bir bakır yularlı deve olayım, beni pazara götürüp sat da, paramı al, ama yularımı alıkoyup, eve geri dön,– der. Kel Oğlan dediği gibi tay olup, babası pazara satmaya götürürken, karşısına o eski sanatçı çıkar. Sonra sanatçı der ki: – Bana şu deveni sat,– der. Kel Oğlan'ın babası: – Devemı yüz dirhem,– de.

بىر تاز دېگەن بالام بار ئىدى، شۇنى كۆرمىدىڭىزمۇ؟ – دەيدۇ. ھۈنەرۋەن باي: – كۆرمىدىم ياق، – دەپ جاۋاب بەردى. بۇلارنىڭ سۆزلىشىپ تۇرغان گەپلىرىنى تاز بالا ئۆيدە، ساندۇقتا يېتىپ ئاڭلاۋاتاتتى. باي شۇنداق دېگەندە، تاز بالا: – دادا، مەن بۇ يەردە! – دەپ ساندۇق ئىچىدىن ۋاقىراپتۇ. ئۈنىدىن بالىسىنى تونۇپ، باينىڭ ساندۇقىدىن چىقىرىپ ئېلىپ، تاز بالا بىلەن دادىسى ئۆيىگە قايتۇپتۇ. يولدا تازچى ئاتىسىغا ئېيتىپتۇ: – دادا، مەن بىر قارا قۇنان قوي بولاي، بوينۇمغا يىپ قاداپ، يۆتىلەپ بېرىپ، بازارغا ياخشى سات، بىراق يىپىڭنى ئېلىپ قال، – دەيدۇ. بالىسى شۇ يەردە ئېيتقىنىدەك قارا قۇنان قوي بولىدۇ، دادىسى بوينىغا يىپ قاداپ، بازارغا ئېلىپ بېرىپ سېتىپ، پۇلىنى ئېلىپ ئۆيىگە قايتىدۇ. ئەتىسى بالىسى ئۆز قېلىپىغا چۈشۈپ، دادىسىغا دەيدۇ: – دادا، مەن <MS/>مىس بۇقۇشلۇق نار تۆگە بولاي، سەن مېنى بازارغد ئاىرىپ ساتتە، پۇلۇمنى ئېلىپ، بىراق بۇقۇشۇمنى ئېلىپ قېلىپ، ئۆيگە قايتېۋەر. تاز ئېيتقىنىچە تۆگە بولۇپ، دادىسى بازارغا ساتاي دەپ كېلىۋاتسا، ئالدىدىن باياقى ھۈنەرۋەن باي ئۇچراپتۇ. ئۇ ئېيتىپتۇ: – ماڭا مۇنۇ تۆگەڭنى سات، – دەيدۇ. تاز بالىنىڭ دادىسى ئېيتىپتۇ: – تۆگىنى باھاسى يۈز تىللە، – دەيدۇ.

Mənim Keloğlan adlı oğlum vardı, onu görmüsünüz? Sənətkar: – Görməmişəm, – deyir. O zaman Keloğlan evdə, sandığın içində yatır və bu söhbəti eşidir. Atasının səsini tanıyıb sandıq içərisindən qışqırır: – Ata, mən buradayam! Atası onu tanıyır, sandıqdan çıxarır və birlikdə evlərinə dönürlər. Yolda Keloğlan atasına deyir: – Ata, mən qara bir kısrak qoyunum, boynuma ip as və bazara aparıb yaxşı qiymətə sat, ipi özün götür. Atası dediyini edir: Kısrağı bazara aparır, satır, pulunu götürür. Ertesi gün oğlan yenidən öz vəziyyətinə dönür və atasına deyir: – Ata, mən qara kısrak at olum, məni bazara aparıb sat, pulumu götür, amma dizginimi sən saxla. Atası yenə edər, dizginini götürü və evə dönər. Sonra Keloğlan, özündən soruşur: – Ata, mən bir dəvə olum – məni apar, sat və paramı götür, amma yularımı sən saxla. Belə də olur, uşağ dövəyə çevrilir. Atası dəvəni bazara aparanda o köhnə sənətkarla qarşılaşır. Sənətkar deyir: – Bu deveni mənə sat. Keloğlanın atası: – Mənim dəvəmi yüz dirhemə satıram.

Алма кеткен соң, Қарақызғақатты шамданып, ұрысқым келді. Оның менен үш жас үлкендігі бар еді, бірақ кішкентай қыз сияқты ыржыңдап күле беретін. Оның әке-шешесі саудамен айналысады, көбінде тауар алуға сапарларға шығып кетеді де, ол біздің үйде қалатын. Келген сайын менің жыным құрысады. Анам үнемі «сендер туыссыңдар ғой, олай етпе, ұят болады» – деп ескертетін. Ал осы жолы мен шындап ашуландым.

After Alma left, I was furious with Karakyz. She was three years older than me but still giggled like a little child. Her parents were merchants, always off somewhere getting supplies, so she often stayed at our house. Every time she came, she got on my nerves. But my mom would always say, — You’re family. Don’t be rude. It’s shameful.

Olma ketgach, Qoraqizdan qattiq g‘azablanib, uni urishgim keldi. U mendan uch yosh katta edi, lekin u xuddi kichkina qizlardek jilmayardi. Uning ota-onasi savdo bilan shug‘ullanadi, ko‘pincha tovar olish uchun safar qiladilar, u esa uyimizda qoladi. Har safar kelganimda g‘azablanaman. Onam har doim: «Sizlar qarindoshsizlar, unday qilmang, uyat bo‘ladi» deb ogohlantirardi. Va bu safar men juda g‘azablandim.

Alma döndükten sonra Qaraqız’a çok sinirlenip, kızacaktım. O benden üç yaş büyük olmasına rağmen küçük kızlar gibi güler durardı. Onun anne babası ticaretle uğraştıkları için çoğu zaman mal almaya gittiklerinde Qaraqız bizim evde kalırdı. O geldikçe benim canım sıkılırdı. Annem sürekli “siz akrabasınız, öyle yapmayın, ayıp olur” derdi. Ama bu sefer iyice zıvanadan çıkmış durumdaydım.

ئالما كەتكەندىن كېيىن، <MS/>قارا قىزغا <MS/>قاتتىق ئاچچىقلىنىپ، ئۇرۇشقۇم كەلدى. ئۇنىڭ مېنىڭدىن ئۈچ ياش چوڭلىقى بار ئىدى، لېكىن كىچىك قىزلاردەك نايناقلاپ كۈلىۋېرىدىغان. ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى سودا بىلەن شۇغۇللىنىدۇ، كۆپىنچە مال ئەكىلىش ئۈچۈن سەپەرلەرگە كېتىپ قالىدۇدە، ئۇ بىزنىڭ ئۆيدە قالىدىغان. ھەر كەلگىنىدە، مېنىڭ <FR/>جېنىم چىقىدۇ. ئانام دايىم «سىلەر <MS/>توغقانسىلەرغۇ، ئۇنداق قىلما، ئۇيات بولىدۇ» دەپ ئەسكەرتىدىغان. ئەمما بۇ قېتىم مەن ھەقىقىي ئاچچىقلاندىم.

"Alma getdikdən sonra Qarqıza çox əsəbiləşmişdim, ona qəzəblənəcəkdim. Məndən üç yaş böyük olsa da, balaca qızlar kimi gülüb durardı. Onun ata-anasi ticarətlə məşğul olduğuna görə, tez-tez mal almağa getdiklərində Qarqız bizim evdə qalırdı. O gəldikcə, canım sıxılırdı. Anam daim deyərdi: – Siz qohumsunuz, elə etməyin, ayıb olar. amma bu dəfə artıq səbri daşmış biri kimi idim.

Негізі менің анам кекшіл адам емес, ол әрқашан кешірімді болатын. Бірақ мен осы жолы шынымен ойланбастан қателік істедім. Және сол қателіктің кесірінен інім екеуміздің бірдей жапа шегуіміз мүмкін еді. Бәлкім, анам осыны түсінуім үшін мені осылайша жазалаған болар. Қайткенмен, мен мұны әлдеқашан түсініп қойғам.

My mother isn’t the vengeful type. She’s always been forgiving. But this time, I had truly acted without thinking. Because of that one mistake, my brother and I could have lost our lives. Maybe she punished me this way so I would understand the weight of it. Either way, I had already come to realize it.

Aslida, onam qasoskor emas, u har doim kechirimli edi. Ammo bu safar men haqiqatan ham o‘ylamasdan xato qildim. Va o‘sha xato tufayli ukam ikkalamiz ham halok bo‘lishimiz mumkin edi. Balki onam buni tushunishim uchun meni shunday jazolagandir. Nima bo‘lganda ham, men buni allaqachon tushunganman.

Aslında benim annem kin tutan biri değil. O her zaman affeden biriydi. Ama ben bu sefer düşünmeden yanlış yaptım. Bu yanlışımın yüzünden erkek kardeşim ikimizin başımıza bir şey gelebilirdi. Annem işte bunları anlamam için beni bu şekilde cezalandırdı. Nasılsa ben bunu hemen anlamıştım.

ئەسلىدە، مېنىڭ <MS/>ئانام<MS/> ئۆچ ساقلايدىغان ئادەم ئەمەس، ئۇ ھەر قاچان كەچۈرۈمچان بولىدىغان. لېكىن مەن بۇ قېتىم ھەقىقەتەن ئويلانماستىن خاتالىق قىلدىم. يەنى شۇ خاتالىقنىڭ تەسىرىدىن <MS/>ئىنىم ئىككىمىزنىڭ بىردەك <FR/>زىيان تارتىشىمىز مۇمكىن ئىدى. بەلكىم، ئانام مۇشۇنى چۈشىنىشىم ئۈچۈن مېنى جازالىغان بولار. قانداقلا بولمىسۇن، مەن بۇنى باياقىدا چۈشەنگەندىم.

Əslində, mənim anam kin saxlayan biri deyil. O, həmişə bağışlayan, könlü yumşaq biri olub. amma bu dəfə mən düşünmədən böyük bir səhv etmişdim. Bu səhvim üzündən qardaşımla ikimizin başına pis bir iş gələ bilərdi. Anam da məni bunu dərk edim deyə belə cəzalandırmışdı. Onsuz da mən bunu çoxdan başa düşmüşdüm.

Мен осы жолы шынымен ашуландым.

That really set me off.

Men bu safar juda g‘azablandim.

Ben bu sefer iyice sinirlendim.

مەن بۇ قېتىم ھەقىقىي ئاچچىقلاندىم.

Bu dəfə lap əsəbləşdim.

Мектеп бітіру кешім – менің өмірімнің ең бір жарқын сәттерінің бірі болды. Бастысы, қасымда ата-анам, інім және Алма бар. Мектептегі концерттік бағдарламадан кейін Жаңабайдың үйінде (мектеп директоры) барлық мектеп бітірушілер мен олардың туыстары үшін мерекелі дастарқан жайылды. Оның себебі, Жаңабайдың қызы да бізбен бірге мектеп бітіріп жатқан. Астан кейін анам мен әкем үйге қайтып кетті, ал біз, он бір жыл бойы сыныптас емес, бауыр болып кеткендер, түні бойы би кешіне барып, таңертең күннің шығуын тамашаладық. Сол кездегі сезімімізді сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес, тіпті әлемдегі ең мықты жазушың да бүл сезімді сипаттап бере алмас еді. Мектеппен, достармен, ұстаздармен қоштасып, жаңа, үлкен әлемге аяқ басамыз. Енді әрбіріміздің жолымыз әр жаққа айырылады. Бірақ бәріміз де бір күндері жолдарымыздың қайта түйісетініне сенген болатынбыз. Бүл – шексіз бақыт еді.

My graduation night became one of the brightest moments of my life. The most important thing: my parents, my brother, and Alma were there with me. After the school’s concert program, we gathered at Zhanabay’s house — he was our school director and had prepared a festive table for all the graduates and their families. His daughter, after all, was graduating with us. After dinner, our parents returned home, but we no longer just classmates, but like family after eleven years together, danced all night and watched the sunrise together. There’s simply no way to put those feelings into words. Even the greatest writer in the world couldn’t describe what we felt in that moment. We were saying goodbye to school, to our friends, to our teachers… and stepping into a new, vast world. Now each of us would walk our own path. But we truly believed that one day, our paths would cross again. That was happiness, pure and real.

Maktabni tugatish kechasi hayotimning eng yorqin lahzalaridan biri bo‘ldi. Eng muhimi, ota-onam, ukam va Alma yonimda. Maktabdagi konsert dasturidan so‘ng Janabayning uyida (maktab direktori) barcha maktab bitiruvchilari va ularning qarindoshlari uchun bayram dasturxoni yozildi. Sababi, Janabayning qizi ham biz bilan maktabni tugatayotgan edi. Ovqatdan so‘ng onam va otam uyga qaytishdi, biz esa, o‘n bir yil davomida sinfdosh emas, aka-uka bo‘lib qolganlar, tun bo‘yi raqs kechasiga bordik va ertalab quyosh chiqishini tomosha qildik. O‘sha paytdagi his-tuyg‘ularimizni so‘z bilan ifodalab bo‘lmaydi, hatto dunyodagi eng zo‘r yozuvchi ham bu tuyg‘uni tasvirlab bera olmaydi. Maktab, do‘stlar, o‘qituvchilar bilan xayrlashib, yangi, katta dunyoga qadam qo‘yamiz. Endi har birimizning yo‘limiz boshqa-boshqa bo‘ladi. Ammo biz hammamiz bir kun kelib yo‘llarimiz qayta tutashishiga ishonardik. Bu cheksiz baxt edi.

Mezuniyet gecem hayatımın en parlak anılarından biriydi. Önemlisi anne babam, erkek kardeşim ve Alma yanımdalar. Okuldaki etkinlikten sonra Janabay’ın (okul müdürü) evinde kutlama partisi düzenlendi. Böyle olma sebebi Janabay’ın kızı da bizimle beraber mezun oluyordu. Yemekten sonra annem ile babam eve döndüler, biz on bir yıl boyunca aynı sınıfta okuyan arkadaşlar değil artık kardeşliğe dönüşünler gece boyunca dans edip eğlenerek sabahın doğuşunu birlikte izledik. O andaki duygularımızı sözle ifade etmek imkansız, hatta dünyadaki en iyi dediğin yazar bile bu hisleri tasvir edemezdi. Okulla, arkadaşlarla, öğretmenlerle vedalaşıp, yeni daha da kocaman dünyaya adım atacağız. Artık her birimizin yollarımız ayrı. Ama hepimiz bir gün yollarımızın tekrar kavuşacağına inanmıştık. Bu sonsuz mutluluk idi.

مەكتەپ پۈتۈرۈش كېچىم — مېنىڭ ھاياتىمنىڭ ئەڭ بىر يارقىن مەزگىللىرىنىڭ بىرى بولدى. ئەڭ مۇھىمى، يېنىمدا ئاتا-ئانام، ئىنىم ۋە ئالما بار. مەكتەپتىكى كونسېرتلىق پروگرام تۈگىگەندىن كېيىن ژاناباينىڭ ئۆيىدە (مەكتەپ مۇدىرى) بارلىق مەكتەپ پۈتەرگۈچىلەر ۋە ئۇلارنىڭ <MS/>تۇقانلىرى ئۈچۈن <MS/>مەيرەملىك دەستىخان يېيىلدى. بۇنىڭ سەۋەبى، ژاناباينىڭ قىزىما بىز بىلەن بىللە مەكتەپنى پۈتتۈرۈۋاتقان ئىدى. تاماقتىن كېيىن ئانام بىلەن دادام ئۆيگە قايتىپ كەتتى، بىز بولساق، ئون بىر يىل بويى سىنىپداش ئەمەس، <MS/>قېرىنداش بولۇپ كەتكەنلەر، تۈنى بويى ئۇسسۇل كېچىگە بېرىپ، تاڭدا كۈننىڭ چىقىشىنى تاماشا قىلدۇق. شۇ پەيتتىكى ھىس-تۇيغۇمىزنى <FR/>سۆز بىلەن ئېيتىپ يەتكۈزۈش مۇمكىن ئەمەس، ھەتتاكى دۇنيادىكى ئەڭ ئۇلۇغ يازغۇچىمۇ بۇ سېزىمنى ئىسپاتلاپ بېرەلمەس ئىدى. مەكتەپ بىلەن، دوستلار بىلەن، ئوستازلار بىلەن خوشلىشىپ، يېڭى، چوڭ دۇنياغا <FR/>قەدەم تاشلايمىز. ئەمدى، ھەر بىرىمىزنىڭ <FR/>يولىمىز ھەر تەرەپكە ئايرىلىپ كېتىدۇ. لېكىن، ھەممىمىزمۇ بىر كۈنلىرى <FR/>يوللىرىمىزنىڭ قايتىدىن قىيىلىشىدىغانلىقىغا ئىشەنگەن ئىدۇق. بۇ – چەكسىز بەخىت ئىدى.

Məzuniyyət gecəm həyatımın ən parlaq xatirələrindən biri oldu. Ən önəmlisi – yanımda ata-anam, kiçik qardaşım və Alma var idi. Məktəbdəki tədbirdən sonra Canabay müəllimin (məktəb direktoru) evində bayram ziyafəti təşkil olundu. Səbəbi isə – Canabay müəllimin qızı da bizimlə birlikdə məzun olurdu. Yeməkdən sonra anamla atam evə döndülər, biz isə on bir il boyunca eyni sinifdə oxuyub artıq bacı-qardaşa çevrilmiş dostlarla gecə boyu rəqs edib, əylənərək sübhü bir yerdə qarşıladıq. O an yaşadığımız hissləri sözlə ifadə etmək mümkün deyildi. Hətta dünyanın ən güclü yazarı belə bu duyğuları təsvir edə bilməzdi. Məktəbdən, dostlardan, müəllimlərdən ayrılıb daha böyük bir həyata qədəm qoyurduq. Artıq hər birimizin yolu fərqli idi. amma biz hamımız inanırdıq ki, bir gün yollarımız yenidən kəsişəcək. Bu, əbədi bir xoşbəxtlik idi.

Алдымда үлкен жол бар. Мен сол жолдың негізгі кейіпкері болмақпын... Бұл айтқандарымның бәрі ойларым. Мен үнемі үздіксіз ой үстінде жүретін болып кеттім. Осылайша жолға дайындалып, шыққалы жатқанымда жүрегім аузыма тығылды! Мектептің ұзын дәлізінен шығып, далаға беттеп келе жатқам. Түн тас қараңғы, мектеп ауласында бірең-сараң тұр. Солардың сөйлескен күбірлерінен басқа дыбыс жоқ. Енді далаға шыға бергенімде алдымнан бір қара көрінді. Шошып кеттім!

There’s a long road ahead. And I’ll be the main character in it. All of this is just thoughts in my mind. Lately, I seem to always be thinking. And just as I was preparing to set off on this journey, my heart leapt into my throat! I was walking down the long school corridor, heading outside. The night was pitch-black. A few people lingered in the schoolyard. The only sounds were their murmurs. Then, just as I stepped into the open, a shadow appeared in front of me. I jumped.

Oldinda katta yo‘l bor. Men bu yo‘lning asosiy qahramoni bo‘laman… Bu aytganlarimning barchasi mening fikrlarim. Men doimo tinimsiz o‘ylaydigan bo‘lib qoldim. Shunday qilib, yo‘lga tayyorgarlik ko‘rayotganimda, yuragim og‘zimga tiqildi! Maktabning uzun yo‘lagidan chiqib, tashqariga yo‘l oldim. Tun zim-ziyo, maktab hovlisida yakkam-dukkam turibdi. Ularning shivirlashidan boshqa tovush yo‘q edi. Endi tashqariga chiqmoqchi bo‘lganimda, oldimda bir qora odam paydo bo‘ldi. Men qo‘rqib ketdim!

Önümde koskocaman yol var. Ben o yolun en önemli yolcusuyum... Bu dediklerimin hepsi benim düşüncelerim. Ben sürekli durmadan düşünen birine dönüşüyordum. Böylece hazırlanıp çıkmak üzereyken kalbim sıkışmaya başladı. Okulun uzunca koridoruyla dışarıya doğru ilerliyordum. Gece zifiri karanlık, okul avlusundan birilerinin sesi geliyor. Tam dışarı çıkarken biri belirdi. Korktum!

ئالدىمدا چوڭ يول بار. مەن شۇ يولنىڭ ئاساسىي قەھرىمانى بولماقچىمەن... بۇ سۆزلىرىمنىڭ ھەممىسى ئويلىرىم. مەن دايىم داۋاملىق ئوي ئىچىدە يۈرۈدىغان بولۇپ كەتتىم. مۇشۇنداقلا يولغا تەييارلىنىپ، ماڭغىلى تۇرغاندا <FR/>يۈرىكىم ئاغزىمغا تىقىلدى! مەكتەپنىڭ ئۇزۇن ھويلىسىدىن چىقىپ، <MS/>تالاغا قاراپ مېڭىۋاتاتتىم. تۈن <FR/>قاپ-قاراڭغۇ، مەكتەپ ھويلىسىدا بىر-ئىككى كىشى تۇرغان. ئۇلارنىڭ مۇڭدىشىۋاتقان سۆزلىرىدىن باشقا باشقا ھېچقانداق ئاۋاز يوق. ئەمدى <MS/>تالاغا چىقىشىمغا <FR/>ئالدىمدىن بىر قارا كۆرۈندى. چۆچۈپ كەتتىم!

Qarşımda çox böyük bir yol var. O yolun ən önəmli yolçusu isə mənəm... Bütün bu dediklərim yalnız mənim düşüncələrim idi. Mən artıq dayanmadan düşünən birinə çevrilmişdim. Beləcə hazırlaşıb çıxmağa yaxınlaşanda ürəyim sıxılmağa başladı. Məktəbin uzun dəhlizi ilə çölə doğru irəliləyirdim. Gecə qaranlıq idi, məktəbin həyətindən kimlərinsə səsləri eşidilirdi. Tam bayıra çıxanda qarşıma biri çıxdı. Qorxdum!

– Жүр, тезірек жолға шығайық, – деді.

— Come on, let’s get going — he said.

- Yuring, tezroq yo‘lga chiqamiz, - dedi u.

Hadi, hemen yola koyulalım, – dedi.

– يۈر، ئىلدامىراق يولغا چىقايلى، – دېدى.

Hadi, tez yola çıxaq, – dedi.

– Жоқ, Мирош. (қысқартып осылай атайтынбыз оны). Керек емес, күнде барып жүрген жолым ғой, өзім-ақ жетемін.

— No, Mirosh. (That’s what we called him, short and sweet.) It’s the same road I take every day. I’ll manage on my own.

- Yo‘q, Mirosh. (Biz uni qisqacha shunday chaqirardik). Kerak emas, har kuni boradigan yo‘lim, o‘zim yetib olaman.

Hayır, Miroş. (Ona kısaca böyle derdik.) Gerek yok, her gün yürüdüğüm yol işte, kendim giderim.

– ياق، مېروش. (ئۇنى قىسقارتىپ شۇنداق دەتتۇق). كېرەك ئەمەس، كۈندە بېرىپ يۈرگەن يولۇمغۇ، ئۆزەم يېتىپ بارىمەن.

Yox, Miroş. (Biz ona qısaca belə deyərdik.) Lazım deyil, bu yol mənim hər gün getdiyim yoldur, özüm gedərəm.

Жол бойы екеуміз болашақ туралы әңгімелестік. Қызық, неге осындай бақытты кезеңдерде уақыт тез өтіп кетеді екен? Жол да қысқарып қалғандай, ауылға тез жетіп қалдық. Менің көзіме еріксіз жас үйіріле берді. Терезеге қарап отырып, үнсіз жылай бердім. Мен сезбеппін, Мейіржан да мұны біліп отыр екен.

Along the road, Meirzhan and I spoke about the future. Funny, isn’t it… how time always seems to fly during the happiest moments? Even the road felt shorter and before I knew it, we had arrived. Tears welled up in my eyes without warning. I just sat there, silently looking out the window, crying. I hadn’t realized it, but Meirzhan had noticed.

Yo‘lda ikkalamiz kelajak haqida gaplashdik. Qiziq, nega bunday baxtli damlarda vaqt tez o‘tib ketadi? Yo‘l ham qisqardi, qishloqqa tezda yetib bordik. Ko‘zlarimda beixtiyor yosh paydo bo‘ldi. Derazaga qarab, jimgina yig‘layverdim. Men sezmagan ekanman, Meirjan ham buni bilar ekan.

Yol boyunca gelecekle ilgili konuştuk. Ne garip, böyle mutlu anlarda zaman neden bu kadar hızlı geçiyor? Yol da kısalmış gibi, hemen köye vardık. Gözlerim doldu, pencereye bakarak sessizce ağlamaya başladım. Farkında değildim, Meyirjan bunu fark etmiş:

يول بويى ئىككىمىز كېلەچەك توغرىسىدا سۆزلەشتۇق. قىزىق، نېمىشكە شۇنداق بەخىتلىك پەيتلەر ئىلدام ئۆتۈپ كېتىدىكەن؟ يولمۇ قىسقىراپ كەتكەندەك، يېزىغا تېز يېتىپ قالدۇق. مېنىڭ <MS/>كۆزۈمگە ئىختىيارسىز ياش كېلە بەردى. دېرىزىگە قاراپ ئولتۇرۇپ، ئۈنسىز يىغلاۋەردىم. مەن سەزمەي قاپتىمەن، مېيىرجانمۇ بۇنى سېزىپ ئولتۇرىپتۇ.

Yol boyu gələcək haqqında danışdıq. Nə qəribədir, belə xoşbəxt anlarda zaman niyə bu qədər tez keçir? Elə bil yol da qısalmışdı – az sonra kəndə çatdıq. Gözlərim doldu, pəncərəyə baxaraq sakitcə ağlamağa başladım. Fərqinə varmadan, Meyircan bunu hiss etmişdi:

Үңгірден еңбектей шығып, тастарды тасалай төңірекке мұқият зер сала отырып, тау етегінде бірінің ізінен бірі ерген қарақшы Жолбарыстың қолынкөзі шалып қалды. Қаздай тізіліп, оңтүстікті бетке алып шұбап барады екен. Абдулсаттар ерінбей-жалықпай көзі талғанша жеке-жеке қарап шықты. Елден көшпен бірге шыққан оқымысты отбасылары мен Имин молдадан басқалары дін аман. Демек, бұл қаскөйдің бізбен бірге жолға шығу мақсаты – бас көтерер азаматтардыңкөзін жою болған екен ғой, деп көңіліне түйіп қойды Абдулсаттар.

He crawled out of the cave, cautiously scanning the area from behind the rocks. From the mountainside, he spotted the men. Zholbarys, the bandit leader, and his group were riding south in a single line like migrating geese. Abdulsattar stared until his eyes ached, studying every person one by one. All of the educated families who had fled with them were gone. Only Imin the mullah remained. So that was Jolbarys’s real plan- to pretend to escape with them, only to eliminate all the strong men.

G‘ordan emaklab chiqib, toshlar orqasiga yashirinib, atrofga diqqat bilan razm solar ekan, tog‘ etagida birin-ketin kelayotgan qaroqchi Yo‘lbarsning qo‘lini ko‘ziga tashlanib qoldi. Ular g‘ozdek tizilib, janubga tomon yo‘l olishayotgan edi. Abdulsattor charchamay, ko‘zlari toliqqunicha birma-bir sinchiklab ko‘zdan kechirdi. Yurtdan ko‘chmanchilar bilan birga chiqqan o‘qimishli oilalar va Imin mulladan boshqalari sog‘-salomat ekan. Demak, bu yovuzning biz bilan birga yo‘lga chiqishdan maqsadi bosh ko‘targan fuqarolarning ko‘zini yo‘q qilish bo‘lgan ekan-da, deb xayolidan o‘tkazdi Abdulsattor.

Mağaradan emekleyerek çıkıp, taşları siper alarak etrafı dikkatle süzerek dağ yamacında birinin arkasından diğerinin gittiği haydut Jolbarıs'ın kolunu gözüne kestirdi. Kaz gibi dizilerek güneye doğru sıralanmış gidiyorlardı. Abdulsattar üşenmeyip gözü yorulana kadar her birini tek tek inceledi. Halkla birlikte göç eden bilim insanı aileleri ve İmin mollanın dışında herkes sağ salimdi. Demek ki, bu hainin bizimle birlikte yola çıkma amacı – önde gelen kişilerin gözünü yok etmekmiş, diye düşündü Abdulsattar.

ئۆڭكۈردىن ئۆمۈلەپ چۈشۈپ، تاشلارغا يوشۇرۇنۇپ، ئەتراپقا دىققەت بىلەن كۆز سېلىپ، تاغ ئېتىگىدە بىرىنىڭ <MS/>ئىزىدىن بىرى ئەگەشكەن <MS/>قاراقچى جولبارىسنىڭ ئەسكەرلىرىگە <FR/>كۆزى چۈشتى. ئۇلار غازدەك تىزىلىپ، جەنۇب تەرەپكە قاراپ سوزۇلۇپ كېتىپ بارغان ئىكەن. ئابدۇلساتتار ئېرىنمەي-ھارماي، <FR/>كۆزى تالغىچە يەكە-يەكە قاراپ چىقتى. ئەلدىن <MS/>كۆچ بىلەن بىرگە چىققان <MS/>ئوقۇمۇشلۇق ئائىلىلەر<MS/> بىلەن ئىمىن <MS/>موللىدىن باشقىلىرى <MS/>ئامان. دېمەك، بۇ غەزەپقورنىڭ بىز بىلەن بىرگە يولغا چىقىش مەخسىتى – <MS/>باش كۆتەرگۈچى ئىنسانلارنى<FR/> <MS/>كۆزدىن يوقىتىش بولغان ئىكەنغۇ، دەپ <FR/>كۆڭلىگە پۈكۈپ قويدى ئابدۇلساتتار.

Mağaradan sürünərək çıxıb, daşları sipər götürərək diqqətlə dağın yamacını süzdü və birinin arxasınca digərinin getdiyi quldur Colbarısın qolunu gözü ilə tutdu. Qaz kimi sıralanıb cənuba doğru gedirdilər. Abdulsəttar yorulana qədər hər birini tək-tək incələdi. Xalqla birlikdə köç edən elm adamı ailələri və İmin molladan başqa hamı sağ-salamat idi. Deməli, bu xəyanətin bizimlə yola çıxmaq məqsədi – qabaqdakı önəmli şəxslərin gözünü çıxarmaq imiş, – deyə düşündü Abdulsəttar.

Қайран әкешім-ай, еліңнің азаттығы үшін қанша жыл күресіп жүріп, иегіңнің астындағы сатқынды сезбей келгенің қалай?! Бір қойды сылтауратып, бір ауыл үйдіқырып салып, әне, Жолбарысың әскерін ертіп кетіп барады.

Oh, father… Abdulsattar’s heart ached. You fought for your people’s freedom for so many years. How did you not notice the traitor beside you? And now, under the excuse of a missing sheep, he had wiped out an entire village. And he was leaving with soldiers at his side.

Otajonim-a, yurtingning ozodligi uchun shuncha yil kurashib, iyagingning ostidagi xoinni sezmay kelganing qanday?! Bir qo‘yni bahona qilib, bir qishloq aholisini qirib tashlab, mana, Yo‘lbarising qo‘shinini ergashtirib ketyapti.

Ah, benim babacığım, ülkenin özgürlüğü için kaç yıl mücadele ettin de, burnunun dibinde biten şu haini nasıl fark etmedin?! Bir koyunu bahane ederek, bir köyü yıkıp yok eden işte Jolbarıs'ın askerleriyle gidiyor.

<MS/>بېچارە دادام-ەي، ئېلىڭنىڭ ئازاتلىقى ئۈچۈن قانچە يىل كۈرىشىپ يۈرۈپ، <FR/>ئېڭىگىنىڭ ئاستىڭدىكى ساتقۇننى سېزمەي كالغىنىڭ قانداق؟ بىر قوينى سەۋەپ كىلىپ، بىر <MS/>يېزا ئۆينى <FR/>قىرىۋېتىپ، ئەينە، جولبارىسىڭ ئەسكىرىنى ئەگەشتۈرۈپ كېتىپ بارىدۇ.

Ah, mənim atam, ölkənin azadlığı üçün neçə il mübarizə apardın, bəs burnunun altında bitən bu xəyanəti niyə görmədin?! Bir qoyunu bəhanə edib, bir kəndi dağıdan elə Colbarısın əsgərləri ilə gedirlər.

Ақыл тоқтатпаған үш баланың көз алдынан төрт күн бұрынғы қанды оқиға кетер емес. Қайда барарларын, не істерлерін білмей есеңгіреп қалған, Бұған дейін үлкендерден жөн сұрап, ата-ананың аялы алақанымен алшаң басып келсе, тағдыр әп-сәтте есейтіп, қия-құз жартастың басына лақтырып тастағандай. Енді үлкендерше санамен, ақылмен әрекет ету керек. Бірақ қалай аяқ астынан ересектерше тірлік ете алмақ? Кайда бармақ? Алтайдан шыққалы екі айдай жол жүрді. Әкелер мақсаты – Тибеттің Лхаса қаласына бару. Одан әрі Үндістан арқылы Тайпейге жетіп, азат ел атанбақшы еді. Жол үсті арманның бәрі адыра қалды. Үш жетім әке армандарын жалғамақ түгілі, тірі қалу үшін не істемек керек екенін біле алмауда. Ел қайда? Жүретін жол қайда? Бәрінің біткені ме? Мына мәңгілік мұз құрсауындағы алып таулардың құзғындарына жем болғандары ма? Жо-жоқ, бұлай отыра беруге болмас. Тірі адам тіршілікке қам қылмаушы ма еді .

The memory of the bloody event four days ago wouldn’t leave their minds. They were stunned, lost, unsure of where to go, or what to do. Until now, they had always asked adults for help, moved under the care of their parents. But fate had suddenly made them grow up, pushing them alone into this cold, jagged world. Now they had to think like adults, make decisions, survive. But how does one become an adult overnight? Where could they go? They had already been on the road for nearly two months since leaving Altai. Their fathers’ dream was to reach Lhasa in Tibet, then escape to Taiwan through India- to live free. But all those dreams had crumbled on the way. The three orphans couldn’t even begin to carry on those dreams. They didn’t even know how to survive now. Where was the road? Where was home? Was this the end? Were they to become nothing more than food for mountain vultures? No! They couldn’t just sit here waiting for death. If you’re alive - you must fight to live.

To‘rt kun oldingi qonli voqea aqldan ozmagan uch bolaning ko‘z oldidan ketmaydi. Ular qayerga borishini, nima qilishini bilmay, dovdirab qolgan edi. Ilgari kattalardan yo‘l-yo‘riq so‘rab, ota-onasining mehribon kaftlari bilan yurgan bo‘lsa, taqdir ularni bir zumda ulg‘aytirib, qoya cho‘qqisiga uloqtirgandek edi. Endi kattalardek ong va aql bilan harakat qilish kerak. Lekin qanday qilib ular birdaniga kattalardek hayot kechira oladi? Qayerga borish kerak? Ular Oltoydan chiqqandan beri ikki oy yo‘l yurishdi. Otalarning maqsadi Tibetning Lhasa shahriga borish edi. Keyin Hindiston orqali Taypeyga yetib borib, ozod mamlakatga aylanmoqchi edilar. Yo‘l ustidagi barcha orzular puchga chiqdi. Uch yetim ota orzularini amalga oshirish u yoqda tursin, tirik qolish uchun nima qilish kerakligini ham bilmaydi. Yurt qayerda? Yo‘l qayerda? Hammasi tugaganmi? Bu abadiy muzlikdagi ulkan tog‘larning quzg‘unlariga yem bo‘lganlarmi? Yo‘q-yo‘q, bunday o‘tirib bo‘lmaydi. Tirik odam tirikchilik uchun g‘amxo‘rlik qilishi kerak.

Akılları ermeyen üç çocuğun gözlerinin önünden dört gün önceki kanlı olay gidecek gibi değil. Nereye gideceklerini, ne yapacaklarını bilemeyerek serseme dönmüşlerdi. Daha önce büyüklerinden ne yapacaklarını öğrenip, anne babaların şefkatli kollarında rahatça yürürlerken, kader bir anda büyütüp, uçurumun başına fırlatmış gibiydi. Artık kendileri büyükler gibi akıl ve mantıkla hareket etmek gerekiyor. Ama nasıl aniden yetişkinler gibi yaşayabilirler? Nereye gidecekler? Altay'dan çıkalı yaklaşık iki ay oldu. Babalarının amacı – Tibet'in Lhasa şehrine gitmekti. Oradan Hindistan üzerinden Taipey`e ulaşıp özgürlüğe kavuşacaklardı. Tüm yolculuk boyunca edilen hayallerin hepsi boşa çıktı. Üç yetim, babaların hayallerini sürdürmek bir yana, hayatta kalmak için ne yapacaklarını bile bilemiyorlardı. Yurt nerede? Yürünecek yol nerede? Her şey bitti mi? Şu ebedi buzların sardığı dev dağların akbabalarına yem mi oldular? Hayır hayır, böyle boşboş oturmak olmaz. Yaşayan insan hayata çare bulmalı.

ئەقىل توختاتمىغان ئۈچ بالىنىڭ <FR/>كۆز ئالدىدىن تۆرت كۈن بۇرۇنقى قانلىق ۋەقە كېتەر ئەمەس. قەيەرگە بارارىنى، نېمە قىلىشىنى بىلمەي ھاڭ-تاڭ بولۇپ قالغان، بۇنىڭغىچە چوڭلاردىن دۇرۇسىنى سوراپ، ئاتا-ئانىنىڭ مېھرىۋان ئالىقىنى بىلەن سالماقلىق بېسىپ كەلسە، تەغدىر بىر پەيتتە چوڭايتىپ، قىيا يارتاشنىڭ بېشىغا پېقىرتىپ تاشلىغاندەك. ئەمدى چوڭلار ئوخشاش ھېساپ بىلەن، ئەقىل بىلەن ھەرىكەت قىلىش كېرەك. بىراق قانداق <FR/>تۇيۇقسىزدىن چوڭلارچە تىرىكچىلىك قىلماق؟ كايەرگە بارماق؟ ئالتايدىن چىققاندىن ئىككى ئايدەك يول يۈردى. ئېلىپ كېلەر مەخسىتى – تىبەتنىڭ لخاسا شەھىرىگە بېرىش. ئۇنىڭدىن نېرى ھىندىستان ئارقىلىق <MS/>تايپېيگە يېتىپ، <MS/>ئازات ئەل ئاتالماقچى ئىدى. يول ئۈستى ئارماننىڭ بارلىقى <FR/>ئەمەلگە ئاشمىدى. ئۈچ يىتىم دادىسىنىڭ ئارمانلىرىنى داۋاملاشتۇرماقتۈگۈر، تىرىك قېلىش ئۈچۈن نېمە قىلىش كېرەك ئىكەنلىگىنى بىلمەيدۇ. ئەل قەيەردە؟ ماڭىدىغان يول قەيەردە؟ ھەممىنىڭ پۈتكىنىمۇ؟ نۇ مەڭگۈلۈك مۇز قورشىغان دېۋە تاغلارنىڭ يىرتقۇچ قۇشلىرىغا يەم بولغانلىقىمۇ؟ ياق-ياق، مۇنداق ئولتۇرۇۋەرسەك بولماس. تىرىك ئادەم تىرىكچىلىككە <FR/>غەم قىلمىشىمۇ ئىدى.

Ağılları başlarına gəlməyən üç uşağın gözlərinin önündən dörd gün əvvəlki qanlı hadisə getmirdi. Haraya gedəcəklərini, nə edəcəklərini bilməyərək çaşqın düşmüşdülər. Daha əvvəl böyüklərindən nə edəcəklərini öyrənib, ana-atalarının şəfqətli qucaqlarında rahatca addımlayarkən, tale birdən onları böyüdüb uçurumun kənarına atmış kimi idi. İndi özləri böyüklər kimi ağıl və məntiqlə hərəkət etməli idilər. Amma necə birdən-birə böyüklər kimi yaşaya bilərlər? Haraya gedəcəklər? Altaydan çıxalı təxminən iki ay olmuşdu. Atalarının məqsədi – Tibetin Lhasa şəhərinə getmək idi. Oradan Hindistan vasitəsilə Taypeyəyə çatıb azadlığa qovuşacaqdılar. Bütün səyahət boyunca qurduqları xəyallar puça çıxdı. Üç yetim, atalarının xəyallarını davam etdirməkdən də uzaq, həyatda qalmaq üçün nə edəcəklərini belə bilmirdilər. Vətən hardadır? Gediləcək yol hardadır? Hər şey bitdimi? Bu əbədi buzla örtülmüş nəhəng dağların qartallarına yem oldularmı? Xeyr, xeyr, boş-boş oturmaq olmaz. Yaşayan insan həyatda çıxış yolu tapmalıdır.

Күн батып, қас қарая үш бала бір-бірін пана тұтып, жан-жақтарына сақтықпен жаутаңдай қарап жолға шықты. Анда-санда қалт тоқтап, тың-тыңдап алады да, қайта аяңдайды. Төрт күн бұрынғы ойрандалған жұрттың орнынан талғажау ететін бірдеңе іздемек.

As the sun set and darkness fell, the three boys set out, huddled close to one another, their eyes darting around nervously. Step by step, cautiously, they moved forward. From time to time, they stopped, held their breath, and listened. Then, slowly, they continued. They were heading back to the burned village, hoping to find something to eat.

Quyosh botib, qorong‘u tushishi bilan uch bola bir-birini pana qilib, ehtiyotkorlik bilan atrofga olazarak boqib yo‘lga chiqishdi. Vaqti-vaqti bilan birdan to‘xtab, quloq solib, so‘ng yana sekin yurishardi. To‘rt kun oldin vayron bo‘lgan qo‘nalg‘aning o‘rnidan biror yegulik narsa topishni umid qilishardi.

Gün batmış, hava kararırken, üç çocuk birbirine sığınarak etraflarına dikkatle bakınıp yola çıktılar. Ara sıra durup dinliyor, sonra tekrar yürüyorlardı. Dört gün önceki yıkılan yerden yiyecek bir şeyler bulmak istiyorlardı.

<MS/>كۈن پېتىپ، گۇگۇم چۈشكەندە ئۈچ بالا بىر-بىرىنى پانا تۇتۇپ، يان-ياقلىرىغا ساقلىق بىلەن ئۈمۈتلەنگەندەك قاراپ يولغا چىقتى. ئاندا-ساندا بىردىن توختاپ، تىڭشايدۇدە، قايتىدىن ئاستۇ ماڭىدۇ. تۆت كۈن بۇرۇنقى ۋەيران قىلىنغان يۇرتنىڭ ئورنىدىن بىر ئاز بولسىمۇ ئاچلىقىنى باسىدىغان بىر نېمە ئىزدىمەك.

Gün batmış, hava qaralarkən, üç uşaq bir-birinə sığınaraq ətraflarına diqqətlə baxıb yola çıxdılar. Ara-sıra dayanıb dinləyir, sonra yenidən irəliləyirdilər. Dörd gün əvvəl dağıdılmış yerdən yemək tapmaq istəyirdilər.

Осылай таң бозара орнынан бірге көтерілген үшеу бір-бір құрттан ұрттарына салып алып, жұрттың орнын тағы да кезіп шықты. Мүрделердің бас-аяғын түгендеп, мұсылмандық ырымын жасаған үш бала күн ұясынан көтеріле түйеге мінгесіп ұзақ сапарлы жолға беттеген еді.

As the sky brightened with the first morning light, the three boys stood together. Still chewing on their pieces of cheese, they quietly wandered the remains of the village once more. They gathered the scattered bodies of the dead and, following the customs of their faith, said prayers for them. Then, as the sun rose into the sky, they climbed onto the camel and set off on a long, uncertain journey.

Shunday qilib, tongda birga ko‘tarilgan uchovlon har birining lunjiga bittadan qurt solib, yana odamlar o‘rnini aylanib chiqishdi. Uch bola jasadlarni boshdan-oyoq ro‘yxatga olib, musulmon urf-odatlarini bajo keltirib, quyosh uyasidan ko‘tarilib, tuyalarga minib, uzoq safarga yo‘l olishdi.

Böylece, şafakla birlikte yerlerinden kalkan üçü, yanaklarına birer kurut koyup, tekrar yurdun harabesini aramaya bakmaya gittiler. Cesetlerin başlarını ve ayaklarını kontrol edip, müslümanlık ritüellerini yerine getirdikten sonra, üç çocuk, güneşin yükselişiyle birlikte, deveye binerek uzun bir yolculuğa çıktılar.

مۇشۇنداق <MS/>تاڭ ئاتقاندا ئورنىدىن بىرگە كۆتىرىلگەن ئۈچى بىر-بىر قۇرۇتتىن مەڭزىنىڭ كەينىگە سېلىپ، <MS/>يۇرتنىڭ ئورنىنى يەنە بىر ئارىلاپ چىقتى. مەيىتلەرنىڭ باش-ايىغىنى تۈگەللەپ، <MS/>مۇسۇلمانلىق ئىرىمىنى ياسىغان ئۈچ بالا <MS/>كۈن ئۇگىسىدىن كۆتىرىلگەندە <MS/>تۆگىگە مىنىپ ئۇزاق سەپەرلىك يولغا يۆنەلگەن ئىدى.

Beləliklə, dan yeri söküləndə, üçü də ayağa qalxıb, yanaqlarında bir qurutla, yenidən yurdun xarabalıqlarını axtarmağa başladılar. Cəsədlərin baş və ayaqlarını yoxlayıb, müsəlman adət-ənənələrinə uyğun vidalaşma etdikdən sonra, günəşin doğması ilə birlikdə dəvəyə minib uzun bir səfərə çıxdılar.

Үш бала ұзақ сапарлы беймәлім өмірге белдерін бекем буғанмен де, төрт күн пана болған үңгірдің жанына дейін келді де, ары қарай қайда жол тартарларын білмей мүдіріп қалды. Елге кері қайту – өлімге өздерін байлап бергенмен бірдей. Лхасаға бет алса, мына тіршілік белгісі жоқ мұз кұрсауындағы қия-құздарды жарып өту керек. Оған дейін қанша уақыт жол жүрерлері де, жол-жөнекей қандай қиыншылықтарға тап боларлары да беймәлімтін.

Though the boys were determined to move forward into an unknown future, they found themselves returning one last time to the cave that had sheltered them for four days. Then they stopped. They didn’t know which direction to go next. Returning home was the same as walking into death. If they went toward Lhasa, they would have to cross snow-covered cliffs and icy ridges, with no guarantee of food, shelter, or safety. How long it would take - no one could say. What dangers lay ahead - they couldn’t imagine.

Uchala bola uzoq safarga, noma’lum hayotga qat’iy bel bog‘lagan bo‘lsalar-da, to‘rt kunlik boshpana bo‘lgan g‘orga yaqinlashdilar va qayerga yo‘l olishni bilmay ikkilanib qoldilar. Vatanga qaytish o‘zlarini o‘limga mahkum qilish bilan barobar. Agar u Lhasa tomon yo‘l olsa, bu hayot belgilari bo‘lmagan muz bo‘shlig‘idagi qoyalarni kesib o‘tishi kerak. Ungacha qancha vaqt yo‘l yurishlari va yo‘lda qanday qiyinchiliklarga duch kelishlari noma’lum edi.

Üç çocuk, uzun bir yolculuğa, bilinmeyen bir hayata sımsıkı sarılsalar da, dört gün sığınak olan mağaranın yanına geldiler ve artık nereye gideceklerini bilemeyerek tökezlediler. Kendi ülkelerine geri dönmek, kendi kendilerini ölüme götürmekti. Lhasa'ya yönelirlerse, bu yaşam belirtisi olmayan buz kuşatmasındaki kayalıkları aşmaları gerekecekti. Ne kadar süre yolculuk etmeleri gerektiği ve yolculuk boyunca hangi zorluklarla karşılaşacakları da belirsizdi.

ئۈچ بالا ئۇزاق سەپەرلىك نامەلۇم ئۆمۈرگە <FR/>بەللىرىنى مەككەم باغلىغان بىلەن، تۆرت كۈن پانا بولغان ئۆڭكۈرنىڭ يېنىغىچە كەلدىدە، نېرى قاراپ قەيەرگە يول ماڭىدىغانلىقىنى بىلمەي <MS/>تەنتىلەپ قالدى. ئەلگە كەينىگە قايتىش – ئۆلۈمگە ئۆزلىرىنى باغلاپ بەرگەن بىلەن بىردەك. لخاساغا قاراپ ماڭسا، مونۇ تىرىكچىلىك بەلگۈسى يوق مۇز قوينىدىكى قىيا-يارىتاشلارنى يېرىپ ئۆتۈش كېرەك. ئۇنىڭغىچە قانچە ۋاقىت يول يۈرىدىغانلىقىنى، يول ئۈستىدە قانداق قىيىنچىلىقلارغا ئۇچرىشىدىغانلىقىمۇ <MS/>نامەلۇم.

Üç uşaq, uzun bir səfərə, naməlum bir həyata sıx bağlansalar da, dörd gün sığınacaq olduqları mağaranın yanına çatdılar və artıq haraya gedəcəklərini bilməyərək dayandılar. Öz vətənlərinə qayıtmaq – özlərini ölümə aparmaq demək idi. Lhasaya yönəlsələr, bu həyat əlaməti olmayan buzla örtülmüş qayalıqları keçmək məcburiyyətində qalacaqdılar. Yolun nə qədər davam edəcəyi və bu müddətdə hansı çətinliklərlə qarşılaşacaqları da məlum deyildi.

– Бір күншілік жерге дейін қарақшы Жолбарыстың ізімен жүреміз. Одан кейін төте жол тауып Лхасаға Жолбарыстан бұрын жеткеніміз жөн. Елге қайтамыз деп бізді алдап, өздерінін оңтүстікке бет түзегендерін кеше көргенмін. Олар бұрын жетсе, Лхасадан да бізге пана жоқ. Лхасаға жетіп, Далай Ламамен жүздескенше жол-жөнекей кезіккен ешбір жанға жөнімізді айтпаймыз. Күніне бір-бір құрттан ғана сорып, азық етеміз. Өйткені, қанша күн жол жүреріміз белгісіз. Лхасаға аман-есен жетсек, ары қарай тағдырымыз айқындалады. Осыларға келісесіңдер ме? – деп Абдулсаттар артына бұрылды.

-We’ll follow Zholbaris’ trail for one day. After that, we’ll break away and find a shortcut to Lhasa. I saw them heading south - they lied when they said they’d go back home. If they reach Lhasa before us, we won’t be safe there either. We must get to Lhasa first and speak directly to the Dalai Lama. Until then, we won’t tell anyone who we are. Every day, we’ll take only one piece of cheese each. We don’t know how long the journey will be. If we make it to Lhasa safely, our future will be clearer. Do you agree? He turned to look at them.

- Bir kunlik yo‘lga qaroqchi Yo‘lbarsning izidan boramiz. Keyin to‘g‘ri yo‘lni topib, Lhasaga Yo‘lbarsdan oldin yetib borishimiz kerak. Kecha ular bizni aldab, vatanga qaytish uchun janubga yo‘l olishganini ko‘rdim. Agar ular oldinroq yetib kelishsa, Lhasadan ham panoh topolmaymiz. Lhasaga yetib, Dalay Lama bilan uchrashgunimizcha yo‘lda uchragan hech kimga gapirmaymiz. Kuniga atigi bir dona qurt so‘rib, ovqatlanamiz. Chunki qancha kun yo‘l yurishimiz noma’lum. Lhasaga eson-omon yetib olsak, keyingi taqdirimiz hal bo‘ladi. Shularga rozimisizlar? - dedi Abdulsattor orqasiga o‘girilib.

Bir günlük yere kadar haydut Jolbarıs'ın izinden gideceğiz. Ondan sonra kısa bir yol bulup Lhasa'ya Jolbarıs'dan önce varmamız gerekiyor. Dün, yurda geri döneceğiz deyip bizi kandırıp kendilerinin ise Güneye gittiklerini gördüm. Onlar önce varırlarsa, Lhasa'dan da bize sığınak kalmaz. Lhasa'ya varıp Dalai Lama ile görüşene kadar, yolda karşılaştığımız kimseye durumumuzu anlatmayacağız. Günde sadece bir kurt emerek besleneceğiz. Çünkü yolun kaç gün süreceği belli değil. Lhasa'ya sağ salim varırsak, kaderimiz belirlenir. -“Bu dediklerime katılıyor musunuz?” – dedi Abdulsattar, arkasına dönerek.

– بىر كۈندەك يەرگىچە قاراقچى جولبارىسنىڭ ئىزى بىلەن يۈرىمىز. ئۇنىڭدىن كېيىن قىسقا يول تېپىپ لخاسىغا جولبارىستان بۇرۇن يەتكىنىمىز دۇرۇس. ئەلگە قايتىمىز دەپ بىزنى ئالداپ، ئۆزلىرى جەنۇبقا <FR/>قاراپ كەتكىنىنى تۈنۈگۈن كۆرگەندىم. ئۇلار بۇرۇن يەتسە، لخاسىدىنمۇ بىزگە پانا يوق. لخاسىغا يېتىپ، دالاي لاما بىلەن ئۇچراشقىچە يول ئۈستىدە ئۇچراشقان ھېچ بىر جانغا ئىسمىمىزنى ئېيتمايمىز. كۈندە بىر-بىر قۇرۇتتىنلا شوراپ، ئوزۇقلىنىمىز. بولمىسا، قانچە كۈن يول يۈرىدىغانلىقىمىز بەلگۈسىز. لخاسىغا <FR/>ئامان-ېسەن يەتسەك، نېرى قاراپ تەغدىرىمىز ئېنىقلىنىدۇ. مۇشۇلارغا كېلىشەمسىلەر؟ – دەپ ئابدۇلساتتار كەينىگە بۇرۇلدى.

– Bir günlük məsafəyə qədər quldur Colbarısın izindən gedəcəyik. Ondan sonra qısa bir yol tapıb Lhasaya onlardan əvvəl çatmalıyıq. Dünən bizi aldadıb yurda qayıdırıq deyib, əslində isə cənuba getdiklərini gördüm. Onlar əvvəl çatsalar, Lhasada bizə sığınacaq qalmaz. Lhasaya çatıb Dalai Lama ilə görüşənədək, yolda qarşılaşdığımız heç kimə vəziyyətimizi anlatmayacağıq. Gündə sadəcə bir qurutla qidalanacağıq. Çünki yolun neçə gün çəkəcəyi məlum deyil. Əgər Lhasaya salamat çatsaq, taleyimiz orada müəyyənləşər. “Dediklərimlə razısınızmı?” – deyə Abdulsəttar arxaya dönərək soruşdu.