Корпустан іздеу

Бағила бұрылғанда өзінің арт жағында шырттай киініп алған, плюш пальтолы председательдің әйелін көрді.

When Bagila turned, she saw behind her the chairman’s wife, dressed smartly in a plush coat.

Bag‘ila orqasiga o‘girilib qarasa, raisning orqasida bejirim hashamatli kiyim kiygan, egnida yam-yashil palto kiygan rais xotinini ko‘rdi.

Bağila geriye döndüğünde, pelüş mantosu içinde özenle giyinmiş, başkanın eşiyle göz göze geldi.

باغىلا بۇرۇلۇپ ماڭغاندا ئۆزىنىڭ كەينىدە چىرايلىق كىيىنىپ ئالغان، ئىچى تىۋىتلىق رەختلىك پەلتولۇق رەئىسنىڭ ئايالىنى كۆردى.

Bağıla geriyə döndüyündə, məxmər (pelüş) paltosu içində səliqə ilə geyinmiş, sədrin yoldaşı ilə göz-gözə gəldi.

– Басқа шаруаңыз жоқ па еді? – Жо-жоқ, – деді әлі екі ұшты ойда тұрған Бағила. Председатель езу тартқандай болды да, бұрынғыдан да бетер қысылған Бағила шығып кетті. «Түу, ұят болды-ау, – деді сыртқа шыққан соң. – Беті ашылмаған қыздан да әрі болмағым не? Ұят-ай...»

— Wasn’t there any other matter? — N-no… — said Bagila, still wavering. The chairman smirked faintly, and Bagila, more embarrassed than ever, hurried out. “Ah, how shameful,” she thought once outside. “Why did I act worse than a timid, unmarried girl? Shameful…”

- Boshqa qiladigan ishing yoʻqmi? - Yoʻq, yoʻq, - dedi Bagʻila hamon oʻyga choʻmib. Rais xijolat tortdi shekilli, Bag‘ila avvalgidan ham xijolat bo‘lib chiqib ketdi. «Oh, bu uyatli, - dedi u ketganidan keyin. -Yuzi ochilmagan qizdan yomonroq nima bor? Qanday uyat...»

“Başka bir işiniz yok muydu?” “Y-yok…” dedi Bağila, hâlâ kararsız bir ruh hali içindeydi. Başkanın yüzünde belli belirsiz bir gülümseme oluştu. Bu da Bağila’nın iyice gerilmesine neden oldu. Hemen dışarı çıktı. “Ah, rezil oldum...” diye düşündü, kapıdan çıkar çıkmaz. “Genç kız gibi çekinip kalmak da neyin nesi şimdi? Ne ayıp...”

–باشقا ئىشىڭىز يوقمىدى؟ –يا-ياق، – دېدى تېخى ئىككى ئويلۇق بولۇپ تۇرغان باغىلا. رەئىس كۈلگەندەك قىلدىدى، بۇرۇنقىدىن بېتەر قىسىلغان باغىلا چىقىپ كەتتى. «تۇف، <FR/>ئۇيات بولدى، – دېدى سىرتقا چىققاندىن كېيىن. – «ئۈزى ئېچىلمىغان قىزدىن بېتەر ناچار بولغىنىممۇ؟ ئۇياتاي...».

“Başqa bir işiniz yox idimi?” “Y-yox…” dedi Bağıla, hələ də qərarsız bir əhval-ruhiyyə içindəydi. Sədrin üzündə bəlli-bəllsiz bir gülümsəmə yarandı. Bu da Bağılanın lap gərilməsinə səbəb oldu. Dərhal çölə çıxdı. “Ay, rəzil oldum…” deyə düşündü, qapıdan çıxan kimi. “Gənc qız kimi çəkinib qalmaq da nə deməkdir indi? Nə ayıb…”

Председательдің әйелі Бағиланы оқты көзімен атып жіберердей қарап, шығарып салған. «Қара зәндеміні,— деді жарылып кетердей боп, «жәйша»,— дейді, жаман қатты жәйша жүрген шығарсың» Күйеуінің жанына барып, сыбырлап қана үйге қашан қайтатынын сұрады.

The chairman’s wife had seen her out with eyes sharp enough to pierce. “That scoundrel,” she thought, nearly bursting with rage. “She says ‘just came by’… Must’ve been ‘just coming by’ a bit too often.” She went to her husband and whispered, asking when he would be coming home.

Raisning xotini Bag‘ilaga xuddi ko‘zlari bilan otib yubormoqchi bo‘lgandek qaradi-da, jo‘natib yubordi. — Qora ahmoq, — dedi u deyarli portlab ketib, — sen juda yaramas ekansan. Erining oldiga borib, qachon uyga qaytishini pichirladi.

Başkanın hanımı, gözleriyle Bağıla’yı delip geçecekmişçesine bakarak yolcu etti. “Bak şu kurnaza... “öylece uğradım” diyor. Kim bilir nasıl uğradı!” Sonra kocasına yanaşıp, fısıltıyla eve ne zaman döneceğini sordu.

رەئىسنىڭ ئايالى باغىلىنى ئوقلۇق كۆزى بىلەن ئېتىپ تاشلايدىغاندەك قاراپ، چىقىرىپ سالدى. «قارا يامانلىقىنى»، – دېدى يىرىلىپ كېتىدىغاندەك بولۇپ، – «‹ئۆزەم»، – دەيدۇ، يامان قاتتىق ئۆزى كەلگەندەك قىلىدىغۇ.» يولدىشىنىڭ يېنىغا بېرىپ، پىچىرلاپ ئۆيگە قاچان قايتىدىغانلىقىنى سورىدى.

Sədrin xanımı, gözləriylə Bağılanı dəlib keçəcəkmişcəsinə baxaraq yola saldı. “Bax, o kurnaza... ‘elə-belə gəldim’ deyir. Kim bilir necə gəlib!” Sonra ərinə yaxınlaşıb, pıçıltıyla evə nə vaxt dönəcəyini soruşdu.

– И-и, қайтамын ғой, – деді қабағы қайта түйіліп тыржиған Дауылбай жақтырмай. – Адамның есі шығып жүргенде сен де осы…

— I will, I will… — Dauylbay answered, his brow furrowing again, displeased. — With everything driving a man mad, you too with your questions…

— Oh, men qaytaman, — dedi Daulbay norozi ohangda, qoshlari yana chimirib. "Odam aqlini yo'qotganda, siz ..."

“Dönerim daha sonra…” dedi Dawılbay, yüzünü buruşturup kaşlarını çatarak soğuk bir sesle. “Zaten insanın aklı bir karış havada, bir de sen başladın…”

–ھازىر قايتىمەن، – دېدى قاپىقى قايتىدىن تۇتۇلۇپ قالغان داۋۇلباي ياقتۇرماي. – ئادەمنىڭ ئېسى چىقىپ يۈرگەندە سەنمۇ شۇ...

“Dönərəm daha sonra…” dedi Dauılbay, üzünü turşudub qaşlarını çataraq soyuq bir səslə. “Onsuz da insanın ağlı bir qarış havadadır, bir də sən başladın…”

Кешеден бері аш қоңыр сиыр бүгін ертеңгісін мөңіреп, тіпті тұра алмады. Аласұрып қазықты шырқ айналды. Сиырының әрбір меңірегені жанына қатты батқан Бағила жіп алып, председательдің үйіне қарай жүрді. Бұл кезде председательдің үйіне екінші шана шөп түсіріліп жатыр еді. Дауылбай есігінің алдында пальтосын желбегей жамылып жүрген. Төсектен тұрғаны осы еді, беті-қолын да жумаған.

Since yesterday the brown cow had been hungry; that morning she was lowing, unable even to stand. Restlessly, she circled the stake to which she was tied. Each moo pierced Bagila’s heart. Taking a rope, she set off toward the chairman’s house. At that moment, a second sledge of hay was being unloaded at the chairman’s place. Dauylbay was outside, his coat thrown loosely over his shoulders. He had just risen from bed and hadn’t even washed his face or hands.

Kechadan beri och qolgan qo‘ng‘ir sigir bugun ertalab ma’rab, hatto o‘rnidan ham tura olmay qoldi. Bezovtalanib, qoziq atrofida tinmay aylanardi. Sigirining har bir ma’rashi yuragiga qattiq botayotgan Bag‘ila arqonni olib, raisning uyiga qarab yo‘l oldi. Bu paytda raisning uyiga ikkinchi chana pichan tushirilayotgan edi. Dovilboy esa eshigi oldida paltosini yelkasiga tashlab yurardi. Endigina uyqudan turgan bo‘lib, hali yuzi-qo‘lini ham yuvmagan edi.

Dünden beri aç duran kahverengi inek, sabah olunca acı acı mölemeye başladı, ayakta duracak hâli kalmamıştı. Çıldırmış gibi kazığın etrafında döndü durdu. Her mölemesinde Bağila’nın yüreği sızladı. Eline bir ip alarak başkanın evine doğru yürüdü. O sırada başkanın evine ikinci saman kızağı boşaltılıyordu. Dawılbay, paltosunu omuzuna atmış hâlde kapının önünde geziniyordu. Yataktan yeni kalkmıştı, henüz yüzünü bile yıkamamıştı.

تۈنۈگۈندىن بېرى ئاچ يۈرگەن قوقۇر كالا بۈگۈن ئەتىگەنلىگىدىن باشلاپ مەڭىرەپ، ھەتتا تۇرالماي قالدى. ھالسىزلىنپ، باغلاپ قويغان قوزۇقنىڭ ئەتراپىدا <FR/>پەرۋانەدەك ئايلىنىپ يۈردى. كالىسىنىڭ ھەر بىر مەڭىرەپ ئۈن چىقىرىشى جېنىغا قاتتىق پاتقان باغىلا يىپ ئېلىپ، رەئىسنىڭ ئۆيىگە قاراپ ماڭدى. بۇ چاغدا رەئىسنىڭ ئۆيىگە ئىككىنچى چانا چۆپ چۈشۈرۈلىۋاتقان ئىدى. داۋۇلباي ئىشىگىنىڭ ئالدىدا پەلتوسىنى ئارتىپلا يېپىنىپ يۈرەتتى. ئورنىدىن تېخى ئەمدى تۇرغان ئىدى، يۈز-كۆزىنىمۇ يۇمىغان.

Dünəndən bəri ac qalan qəhvəyi inək, səhər olanda acı-acı böyürməyə başladı, ayaqda duracaq hali qalmamışdı. Dəlilənmiş kimi qazığın ətrafında fırlandı durdu. Hər böyürməsində Bağılanın ürəyi sızladı. Əlinə bir ip alaraq sədrin evinə doğru yeridi. O vaxt sədrin evinə ikinci saman xizəyi boşaldılırdı. Dauılbay, paltosunu çiyninə atmış halda qapının önündə gəzişirdi. Yatdan təzə qalxmışdı, hələ üzünü belə yumamışdı.

– Көрші, сиырым аш тұр, – деді амандықтан кейін Бағила.

— Neighbor, my cow is starving, — Bagila said after exchanging greetings.

– Qo‘shni, sigirim och, – dedi Bag‘ila birozdan keyin.

“Komşu, ineğim aç kaldı,” dedi Bağila, selamdan sonra.

—خوشنا، كالام ئاچ تۇرىدۇ، — دېدى سالاملىشىپ بولغاندىن كېيىن باغىلا.

“Qonşu, inəyim ac qaldı,” dedi Bağıla, salamdan sonra.

– Е, алыңыз, алыңыз. Көтергеніңізше алыңыз. – Бұл жолы да председатель кеңсесіндегідей қуақылана езу тартты. Онан соң түсіріп жатқан жігітке шанадағы шөпті почтаға апарып түсіруді бұйырды.

— Ah, take it, take it. Take as much as you can carry. — Again, the chairman smirked slyly, just as he had at the office. Then he ordered the young man unloading to take the hay to the post office instead.

— Xo‘p, ol, ol, qo‘lingdan kelgancha ol. Bu safar rais xuddi kabinetdagidek baland ovozda jilmaydi. Keyin pichan tushirayotgan yigitga chanadagi pichanni pochtaga olib borishni buyurdi.

“Öyle mi, alın tabii, alın. Ne kadar taşıyabilirseniz, o kadar alın,” dedi başkan gülümseyerek, tıpkı bürodaki gibi alayla karışık bir ifade takınarak. Ardından samanı indirmekte olan gence, kızağı posta evine götürüp boşaltmasını emretti.

—ھە، ئېلىڭ، ئېلىڭ. كۆتۈرەلىگىچە ئېلىڭ. — بۇ قېتىممۇ رەئىس ئىشخانىسىدىكىدەك كۈلدى. ئۇنىڭدىن كېيىن چۈشۈرۈۋاتقان يىگىتكى چانادىكى چۆپنى پوچتىغا ئاپىرىپ چۈشۈرۈشنى بۇيرىدى.

“Eləmi, alın əlbəttə, alın. Nə qədər daşıya bilsəniz, o qədər alın,” dedi sədr gülümsəyərək, eynilə ofisdəki kimi istehzayla qarışıq bir ifadə taxınaraq. Ardından samanı endirməkdə olan gəncə, xizəyi poçt evinə aparıb boşaltmasını əmr etdi.

Үй шаруасымен кіріп-шығып жүрген Мағия: – Өзімізге де жетпейді, – деп араласпақ болып еді, Дауылбай оған алара бір қарап, тыйып тастады. Бағила алғысын айтып, шана соңынан кете бергенде:

Magiya, bustling about with household chores, tried to intervene: — We don’t have enough for ourselves — but Dauylbay shot her a sharp glare and silenced her. Bagila gave her thanks and was just leaving behind the sledge when the chairman called out:

Uyga kirib-chiqayotgan Magiya “O‘zimizga ham yetmaydi”, deb aralashmoqchi bo‘ldi, lekin Daulbay unga keskin nazar tashlab, to‘xtatdi. Bagila rahmat aytib, chanaga ergashdi:

O sırada ev işleriyle meşgul olan Mağiya araya girmeye çalıştı: “Kendimize bile zor yetiyor…”deyince, Dawılbay onu sert bakışıyla susturdu. Bağila teşekkür ederek kızağın ardından yürümeye koyulmuştu ki, başkan ardından seslendi:

ئۆيدىكى ئىشى بىلەن كىرىپ-چىقىپ يۈرگەن ماغىيا: —ئۆزىمىزگىمۇ يەتمەيدۇ، — دەپ ئارىلاشماق بولۇۋېدى، داۋۇلباي ئۇنىڭغا ئالىيىپ بىر قاراپ، ئالدىنى توساپ تاشلىدى. باغىلا مىننەتدارلىقىنى بىلدۈرۈپ، چانا كەينىدىن كېتىپ بارغىنىدا:

O vaxt ev işləriylə məşğul olan Mağiya araya girməyə çalışdı: “Özümüzə belə zor çatır…” deyincə, Dauılbay onu sərt baxışıyla susdurdu. Bağıla təşəkkür edərək xizəyin ardından yeriməyə başlamışdı ki, sədr arxasından səsləndi:

– Бұл шөп неше күнге жетеді? – деді председатель, өзі мөлшерлеп біле тұрса да, қамқорлық білдірген үнмен.

— How many days will this hay last? — he asked in a tone of concern, though he already knew the answer.

– Bu o‘t necha kun davom etadi? — dedi rais o‘lchovlarni bilsa ham, xavotirli ohangda.

“Bu saman size kaç gün yeter, dersiniz?” dedi başkan, aslında tahmin edebileceği hâlde, ilgileniyormuş gibi bir ses tonuyla.

—بۇ چۆپ نەچچە كۈنگە يەتىدۇ؟ — دېدى رەئىس، ئۆزى مۆلچەرىلەپ بىلىپ تۇرسىمۇ، غەمخورلۇق بىلدۈرگەن ئۈن بىلەن.

“Bu ot sizə neçə gün çatar, nə deyirsiniz?” dedi sədr, əslində təxmin edə biləcəyi halda, maraqlanırmış kimi bir səs tonuyla.

– Біраз күнге…

— For a few days…

- Bir necha kunga...

“Birkaç gün idare eder…

—بىراز كۈنگە...

“Bir neçə gün idarə edər…”

Дауылбай басын шайқаған күйде ойланып біраз тұрды. – Сіз былай істеңіз. Мына шөпті өйтіп-бүйтіп он шақты күнге жеткізіңіз. Күндіз сиырыңызды босатып, біздің үйге қарай айдап жіберсеңізші. Мына біздің қораның төңірегіндегі шашылған шөпті онсыз да осы ауылдың бір қора малы торып жүреді. Сіз қайта көрші емессіз бе. Көрші қақысынан құтылу парыз ғой.

Dauylbay shook his head thoughtfully. — Here’s what you do. Stretch this hay for ten days somehow. During the day, drive your cow toward our place. The scraps of hay scattered around our barn are already being picked over by half the village’s livestock. And after all, you’re our neighbor. To help a neighbor is a duty, isn’t it?

Daulbay boshini chayqagancha bir zum turib qoldi. “Mana shunday qiling, mana bu pichanni yig‘ib, o‘n kunga yaqin bizga olib keling, kunduzi sigirlaringizni qo‘yib yuboring, uyimizga haydab yuboring, molxonamiz atrofida sochilib ketgan pichanzorda allaqachon bu qishloqning butun bir podasi o‘tlab yuribdi, yana qo‘shni emasmisiz, qo‘shnining haqqidan qutulish bizning burchimiz.

Dawılbay başını hafifçe sallayıp bir süre düşündü. “Şöyle yapın,” dedi sonunda. “Bu samanı idareli kullanıp on güne çıkarın. Gündüzleri ineğinizi salıverin, bizim eve doğru gelsin. Ahırın çevresindeki saçılmış samanları zaten köyün hayvanları didik didik ediyor. Siz de bizim komşumuzsunuz ya, komşuya el uzatmak borçtur.”

داۋۇلباي بېشىنى چايقىغان ھالدا ئويلىنىپ بىراز تۇردى. —سىز مۇنداق قىلىڭ. مونو چۆپنى ئۇنداق-مۇنداق قىلىپ تەخمىنەن ئون كۈنگە يەتكۈزۈڭ. كۈندۈزى كالىڭىزنى بوشىتىپ، بىزنىڭ ئۆي تەرەپكە قاراپ ھايداۋېتىڭ. مونۇ بىزنىڭ قورانىڭ ئەتراپىدىكى چېچىلغان چۆپنى ئۇنىڭسىزمۇ مۇشۇ يېزىنڭ بىر قورا مېلى توساپ يۈرىدۇ. سىز دېگەن خوشنا ئەمەسمۇ. خوشنا ھەققىدىن قۇتۇلۇش پەرىزدۇر.

Dauılbay başını yüngülcə yelləyib bir müddət düşündü. “Belə edin,” dedi sonunda. “Bu samanı qənaətlə istifadə edib on günə çıxarın. Gündüzlər inəyinizi buraxın, bizim evə doğru gəlsin. Ağılın ətrafına səpələnmiş samanları onsuz da kəndin heyvanları didik-didik edir. Siz də bizim qonşumuzsunuz axı, qonşuya əl uzatmaq borcdur.”

Былшықтары жуылмаған көзінде тағы да күлкі ойнады. Соңғы сөздерін әзіл ретінде айтса да, Бағилаға бір ойдың ұшын сездіргендей еді. Председательдің күлкісі де, сөзі де ұнаған жоқ.

Once more, laughter flickered in his unwashed eyes. Though he said the last words as a joke, Bagila sensed another meaning behind them. His smile and his words left her with a bitter feeling.

Hali yoshdan nam bo‘lgan ko‘zlari kulgiga to‘ldi. Uning so‘nggi so‘zlari hazil uchun aytilgan bo‘lsa-da, Bag‘ilaga nimanidir anglatgandek bo‘ldi. Uning kulgisi ham, gapi ham raisga yoqmadi.

Gözlerinin yıkanmamış tortusunda yine bir gülümseme dolaştı. Son sözlerini şaka yollu söylese de, Bağila bu sözlerde başka bir anlam sezmişti. Başkanın hem gülümsemesi hem de söyledikleri içine sinmemişti.

چاپاقلىرى يۇيۇلمىغان كۆزىدە يەنىلا كۈلكە پەيدا بولدى. ئاخىرقى سۆزلىرىنى چاق-چاق رېتىدە ئېيتسىمۇ، باغىلىغا بىر ئوينىڭ ئۇچىنى سەزدۈرگەندەك قىلدى. رەئىسنىڭ كۈلكىسىمۇ، سۆزىمۇ ياقمىدى.

Gözlərinin yuyulmamış tortusunda yenə bir gülümsəmə dolaşdı. Son sözlərini zarafatla söyləsə də, Bağıla bu sözlərdə başqa bir məna sezmişdi. Sədrin həm gülümsəməsi, həm də söylədikləri içərisinə sinməmişdi.

Содан екі күн өткен соң, түнде Бағила балаларын жатқызып, өзі кітап оқып отырған, ақырын ғана сыртқы есік қағылды. Бұл елең етіп, шыға қоймады. Есік тағы қағылды.

Two days later, late at night, Bagila had put her children to bed and was reading a book when there came a soft knock at the outer door. She didn’t react at once. The knock came again.

Oradan ikki kun o‘tib, kechasi Bag‘ila bolalarini yotqizib, kitob o‘qiyotganda, tashqi eshik ohista taqilladi. Bu uni hayratda qoldirdi va u tashqariga chiqa olmadi. Eshik yana taqilladi.

İki gün sonra, gece sessizliğinde Bağila çocuklarını yatırmış, bir köşede kitap okuyordu. Dış kapı usulca tıklatıldı. Bir anda irkildi. Yerinden kalkmadı. Kapı yeniden çalındı.

شۇنىڭدىن ئىككى كۈن ئۆتكەندىن كېيىن، كېچىدە باغىلا بالىلىرىنى ياتقۇزۇپ، ئۆزى كىتاب ئوقۇپ ئولتۇرغان ئىدى، ئاستا سىرتقى ئىشىكنى بىرى ئۇردى. بۇ ئۇنىڭغا مەن بەرمەي، چىقمىدى. ئىشىكنى يەنە ئۇردى.

İki gün sonra, gecə səssizliyində Bağıla uşaqlarını yatırmış, bir küncdə kitab oxuyurdu. Çöl qapı asta-asta tıqqıldadıldı. Bir anda irkildi. Yerindən qalxmadı. Qapı yenidən çalındı.

– Көрші, әй, көрші, – деген председательдің сыбырлы даусы естілді. Қорыққандықтан болу керек, Бағиланың буындары дірілдеп, қозғала алмай қалды. «Қой, ұят болар, бір шаруамен келген шығар» – деп те ойлады. Бірақ ұрлана шыққан дауыс ондай ештеңені аңғартпайды. Бағила тырс еткен жоқ. Председатель үйдің екінші жағындағы қалың қарды омбылап терезеге келді. Терезені қақты.

— Көрші, әй, көрші,— деген председательдің сыбырлы даусы естілді. Қорыққандықтан болу керек, Бағиланың буындары дірілдеп, қозғала алмай қалды. «Қой, ұят болар, бір шаруамен келген шығар» деп те ойлады. Бірақ ұрлана шыққан дауыс ондай ештеңені аңғартпайды. Бағила тырс еткен жоқ. Председатель үйдің екінші жағындағы қалың қарды омбылап терезеге келді. Терезені қақты.

— Qo‘shni, ey, qo‘shni, - raisning shivirlagan ovozi eshitildi. Qo‘rquvdan bo‘lsa kerak, Bag‘ilaning bo‘g‘imlari qaltirab, qimirlay olmadi. “Oh, uyat bo‘lsa kerak, biror ish bilan kelgan bo‘lsa kerak”, deb o‘yladi u. Ammo o'g'irlangan ovoz hech narsaga ishora qilmadi. Bagila qimirlamadi. Rais uyning narigi tomonidagi qalin qordan deraza tomon yurdi. U derazani taqillatdi.

“Komşu... hey komşu…” Başkanın fısıltılı sesi duyuldu. Korkudan mıdır, Bağila’nın dizlerinin bağı çözüldü, yerinden kımıldayamadı. “Belki önemli bir şey içindir…”diye düşündü bir an. Ama o fısıltılı ses, hiçbir ciddi işin habercisi değildi. Bağila kıpırdamadı. Başkan, evin öbür yanındaki kar yığınlarını geçip pencereye yöneldi. Camı yavaşça tıklattı.

—خوشنا، ھەي، خوشنا، — دېگەن رەئىسنىڭ پىچىرلىغان ئۈنى ئاڭلاندى. قورقۇپ كەتكەنلىكتىن بولۇش كېرەك، باغىلانىڭ پۇتلىرى تىتىرەپ، قوزغىلىيالماي قالدى. «قوي، ئۇيات بولىدۇ، بەلكى بىر ئىش بىلەن كەلگەن بولار»، دەپمۇ ئويلىدى. بىراق پىچىرلاپ سۆزلىشى ئۇنداق ھېچ نىمىنى بىلدۈرمەتتى. باغىلا ئۈن چىقارمىدى. رەئىس ئۆينىڭ ئىككىنچى تەرىپىدىكى قېلىن قارنى غىچىرلىتىپ دېرىزىگە كەلدى. دېرىزىنى ئۇردى.

“Qonşu... hey qonşu…” Sədrin pıçıltılı səsi eşidildi. Qorxudanmıdır, Bağılanın dizlərinin bağı çözüldü, yerindən tərpənə bilmədi. “Bəlkə vacib bir şey üçündür…” deyə düşündü bir an. Amma o pıçıltılı səs, heç bir ciddi işin xəbərçisi deyildi. Bağıla qıpırdayıb tərpənmədi. Sədr, evin o biri yanındakı qar yığınlarını keçib pəncərəyə yönəldi. Şüşəni yavaşca tıqqıldatdı.

– Көрші, әй көрші, тоңып кеттім, – дейді жалынышты үнмен, Бағиланың қатты-қатты сөздер айтып, айқайлап жібергісі келді де, балаларды шошытармын деп, ұстанып қалды. Тек, тұрып барып шамды сөндіре салуға ғана шамасы келді. Өне бойы бұрынғыдан да қатты дірілдеп кетті. Қорлаған сезім булықтырып барады. Соңғы айларда мүлдем ұмыт бола бастаған, әйел атаулыға қызыққыш, музыкант күйеуі есіне түсті: Аудандағы беті жалтыраған қыз-қырқынның соңына түсіп әуейіленіп жүруші еді. Сонда соның сол қылығына ерік беретін әйелдерді атуға Бағиланың атарға оғы жоқ еді. Күйеуін де, әйелдерді де өлердей жек көретін, жиренетін. Ол әрбір жаңа әнді бір естігеннен-ақ қандай тез, жеңіл үйренсе, Бағиламен де сондай тез, жеңіл айырылысқан... «Дап-дардай адам, мына председательдің мына қылығына не дерсің? Апырмай, еркек атаулының бәрінің білері осы ғана ма екен?» – деді көзі жасқа толып.

— Neighbor, hey, neighbor, — came the chairman’s whisper. Bagila trembled all over, unable to move, fear rooting her to the spot. “No, it would be shameful… Perhaps he really came on some errand,” she thought. But that furtive voice betrayed nothing of the sort. She kept silent. The chairman trudged through the deep snow to the window on the other side of the house and tapped. — Neighbor, hey, neighbor, I’m freezing out here, — he pleaded. Bagila longed to shout harsh words at him, to cry out, but she held back for fear of waking and frightening the children. All she managed was to get up and blow out the lamp. Her whole body shook harder than before. A suffocating sense of humiliation choked her. Suddenly she remembered her late husband, the musician, with his restless, wandering eyes. How he used to chase after every painted girl in the district! How she had despised not only him, but the women who encouraged him. He would learn each new song in an instant, lightly, easily and just as lightly, easily, he had parted from Bagila… — A grown man, and the chairman at that… behaving like this? My God, is this truly all men know? — she thought, her eyes filling with tears.

- Qo‘shni, ey qo‘shni, sovqotib ketdim, - dedi u yolvorinqiragan ohangda. Bag‘ilaning qattiq-qattiq gapirib, baqirib yuborgisi keldi, ammo bolalarni cho‘chitib qo‘yaman deb, o‘zini bosdi. Faqat o‘rnidan turib borib, chiroqni o‘chirib qo‘yishga kuchi yetdi, xolos. Butun vujudi avvalgidan ham qattiqroq titrab ketdi. Tahqirlanganlik hissi ich-etini kuydirardi. So‘nggi oylarda deyarli unut bo‘lib ketgan, ayollarga o‘ch, musiqachi eri yodiga tushdi. U tumandagi yuzlari yaltirab turgan qiz-juvonlarning ortidan quvib, yengiltaklik qilib yurardi. O‘shanda uning bu qilig‘iga imkon beradigan ayollarni Bag‘ilaning otishga o‘qi ham yo'q edi. U erini ham, o‘sha ayollarni ham o‘lgudek yomon ko‘rar, jirkanardi. Eri har qanday yangi qo‘shiqni bir eshitishdayoq qanchalik tez va oson o‘rganib olsa, Bag‘ila bilan ham xuddi shunchalik tez va oson ajrashib ketgan edi... “Voy, bunaqa katta odam bo‘la turib, raisning bu qilig‘iga nima deysan? Nahotki, erkak zotining biladigani shu birgina narsa bo‘lsa?” — dedi ko‘zlari yoshga to‘lib.

“Komşu, hey komşu, donuyorum…” dedi yalvaran bir ses tonuyla. Bağila’nın içinden bağırmak, sert sözlerle başkanın yüzüne haykırmak geldi ama çocukları uyandırırım diye kendini tuttu. Yalnızca yerinden kalkıp lambayı söndürmeye gücü yetti. Tüm vücudu öncekinden de beter titremeye başladı. İçini bir aşağılanmışlık hissi bastı. Bastırdığı bir öfke, bir utanç boğazına düğümlendi. Son aylarda zihninden silinmiş gibi olan eski kocasını hatırladı. Kadınlara düşkün, müzisyen kocası... İlçedeki cilalı yüzlü kızların peşinde dolanıp dururdu. Bağila, böyle davranışlara göz yuman kadınları cezalandırmak istese de, elinden hiçbir şey gelmezdi. Ne o adamı affedebiliyordu, ne de onun yolundaki kadınları. Hepsinden iğreniyordu. Kocasıysa... Yeni çıkan bir şarkıyı bir defa dinleyince hemen ezberleyen biri gibi, Bağila’dan da öyle kolay, öyle umursamazca ayrılıp gitmişti. “Koskoca şu başkanın yaptığını neyle açıklamalı? Erkek milleti dediğin bu mudur hep?” diye iç geçirdi gözleri yaşla dolarak.

—خوشنا، ھەي خوشنا، توڭلاپ قالدىم، — دەيدۇ يالۋۇرغان ئۈن بىلەن، باغىلانىڭ ئېغىر-ئېغىر سۆزلەرنى ئېيتىپ، ۋاقىراپ تاشلىغىسى كەلدىدە، بالىلارنى چۆچۈتۈپ ئالماي دەپ، توختاپ قالدى. پەقەت، ئورنىدىن تۇرۇپ بېرىپ چىراغنى ئۆچۈرۈشكە چامىسى يەتتى. پۈتكۈل تېنى بۇرۇنقىدىن بېتەر تىتىرەپ كەتتى. خورلىغان تۇيغۇ تونجۇقتۇرۇپ كېتىپ بارىدۇ. ئاخىرقى ئايلاردا تامامەن ئۇنتۇلۇپ قالغان، ئايال دېگەنگە قىزىققۇچى، مۇزىكانت يولدىشى ئېسىغا چۈشتى: ناھىيەدىكى جەلىپكار قىزلارغا ئەگىشىپ، چاق-چاق قىلىپ يۈرەتتى. شۇنداقتا بۇنىڭ مۇشۇ قىلقىغا قارايدىغان ئاياللارنى ئېتىش ئۈچۈن باغىلانىڭ <FR/>ئاتىدىغان ئوقىمۇ يوقتى. يولدىشىنىمۇ، ئاياللارنىمۇ ئۆلگىچە ئۆچ كۆرەتتى، ژىركىنەتتى. ئۇ ھەر بىر يېڭى ناخشىنى بىر ئاڭلىغاندىنلا قانداق چاپسان، ئوڭاي ئۆگىنىپ ئالغان بولسا، باغىلا بىلەنمۇ شۇنداق چاپسان، ئوڭاي ئايرىلىپ كەتتى... «چوپ-چوڭ ئادەم، مونۇ رەئىسنىڭ بۇ قىلغىغا نىمە ئېيتىشقا بولىدۇ؟ توۋۋا، ئەركەك دېگەننىڭ ھەممىسىنىڭ بىلىدىغىنى مۇشۇمېكىن؟» — دېدى كۆزى ياشقا تولۇپ.

“Qonşu, hey qonşu, donuram…” dedi yalvaran bir səs tonuyla. Bağılanın içindən qışqırmaq, sərt sözlərlə sədrin üzünə hayqırmaq gəldi, amma uşaqları oyadarım deyə özünü saxladı. Yalnızca yerindən qalxıb lampanı söndürməyə gücü çatdı. Bütün bədəni əvvəlkindən də betər titrəməyə başladı. İçini bir alçaldılmışlıq hissi basdı. Boğduğu bir qəzəb, bir utanc boğazında düyünləndi. Son aylarda zəhnindən silinmiş kimi olan keçmiş ərini xatırladı. Qadınlara düşkün, musiqiçi əri... Rayondakı cilalı üzlü qızların ardınca dolanıb dururdu. Bağıla, belə davranışlara göz yuman qadınları cəzalandırmaq istəsə də, əlindən heç bir şey gəlməzdi. Nə o adamı bağışlaya bilirdi, nə də onun yolundakı qadınları. Hamısından iyrənirdi. Əri isə... Yeni çıxan bir mahnını bir dəfə dinləyincə dərhal əzbərləyən biri kimi, Bağıladan da elə asan, elə laqeydcəsinə ayrılıb getmişdi. “Böyük bu sədrin etdiyini nə ilə izah etməli? Kişi milləti dediyin budurmu həmişə?” deyə köks ötürdü gözləri yaşla dolaraq.

Күйеуінің ашулы екенін Мағия оның аяғын қатты-қатты қағып, есікті жұлқа ашқанынан білді. Екі көзі от шашып үйге кірген Дауылбай орындыққа сылқ отыра кетті де, ымдап аяғын шешуді бұйырды. Мағия оның үстінің қарын қағып, пимасын шешті. «Құдай-ау, осынша қайда омбылады екен?» деп ойлады. Дауылбай сол томырайған қалпында, ләм деп аузын ашпастан, теріс қарап жатып қалды.

Magiya knew her husband was angry by the way he stomped his feet heavily and yanked the door open. Dauylbay stormed into the house with fire in his eyes, collapsed into a chair, and with a gesture ordered her to take off his boots. Magiya brushed the snow off his coat and pulled off his felt boots. “My God, where could he have trudged through such drifts?” she thought. Dauylbay, still scowling, lay down on his side without uttering a single word.

Magiya erining oyog‘ini qattiq tepib, eshikni ochganida g‘azablanganini bildi. Ko‘zlari chaqnab uyga kirgan Daulbay stulga o‘tirib, oyog‘ini yechish uchun ishora qildi. Magiya uning qornini silab, ko‘ylagini yechdi. — Ey xudoyim, qayerdan bunchalik xafa bo‘ldi? — deb o'yladi u. Daulbay o‘sha bo‘rtib qolgan holatda bir og‘iz so‘z aytmay, uzoqqa qaradi.

Kocasının öfkeli olduğunu, ayaklarını sert sert vurarak yürüyüşünden ve kapıyı hışımla açışından anlayan Mağiya, onun neye sinirlendiğini kestiremedi. Dawılbay, gözlerinden alevler saçılarak içeri girdi, sandalyeye çöktü ve tek kelime etmeden ayaklarını işaret etti. Mağiya hemen paltosunun üzerindeki karları silkeleyip çizmelerini çıkardı. “Allah’ım, bu ne hal? Nerede böyle kara bata bata yürüdü acaba?” diye geçirdi içinden. Dawılbay yüzünü çevirip hiçbir şey söylemeden sırtüstü uzanıverdi.

يولدىشىنىڭ ئاچچىقى كېلىپ تۇرغانلىقىنى ماغىيا ئۇنىڭ پۇتىنى قاتتىق-قاتتىق دەسەپ، ئىشىكنى ژۇلقىنىپ ئېچىشىدىن بىلەتتى. ئىككى كۆزىدىن ئوت چېچىراپ ئۆيگە كىرگەن داۋۇلباي ئورۇندۇققا تارس ئولتۇرۇپ ئېلىپ، شەرەت قىلىپ ئاياغ كىيىمىنى يېشىشنى بۇيرىدى. ماغىيا ئۇنىڭ ئۈستىدىكى قارنى قېقىپ، پىمىسىنى يەشتى. «خۇدايىم-ئەي، شۇنجە قەيەردە دومۇلدىكىنە؟» دەپ ئويلىدى. داۋۇلباي شۇ ئېگىلىپ يېتىشى بىلەنلا ئاغزىنى ئاچماي، تەتۈر قاراپ يېتىپ قالدى.

Ərinin qəzəbli olduğunu, ayaqlarını sərt-sərt vuraraq yeriməsindən və qapını hirs-həyəcanla açmasından anlayan Mağiya, onun nəyə əsəbiləşdiyini təxmin edə bilmədi. Dauılbay, gözlərindən alovlar saçılaraq içəri girdi, stula çökdü və tək kəlmə etmədən ayaqlarını işarə etdi. Mağiya dərhal paltosunun üzərindəki qarları silə-silə çəkmələrini çıxartdı. “Allahım, bu nə haldır? Harada belə qara bata-bata yeridi görəsən?” deyə içindən keçirdi. Dauılbay üzünü çevirib heç nə söyləmədən arxası üstə uzanıb qaldı.

Ертеңіне түсте ол кеңседен өзімен бірге колхоз бухгалтерін ерте келген. Тамақ алдынан тәбет ашу үшін деп, екеуі қырлы стаканды сәл ғана толтырмай арақ ішіп алды. Әр нәрсені әңгіме ете отырып, аздан кейін-ақ екеуінің де жүздері қызара бөртіп, терлей бастады. Осындайда мақтануды жаны сүйетін Дауылбай әйеліне:

The next day at noon he came home from the office, bringing along the state farm accountant. Before eating, they each downed a faceted glass of vodka, leaving it just shy of full, “to whet the appetite.” As they talked about this and that, their faces soon flushed crimson and beads of sweat began to appear. At such moments, Dauylbay, who loved to boast, turned to his wife and shouted:

Ertasi kuni peshin vaqtida kolxoz hisobchisini idoradan erta olib keldi. Kechki ovqatdan oldin ishtahalarini ochish uchun ikkalasi ham aroqni yarmigacha to'liq bo'lmagan holda, o'ralgan stakandan ichishdi. Ular hamma narsa haqida gaplashisharkan, tez orada ikkalasining ham yuzlari qizarib, terlasha boshladi. Shu payt maqtanishni yaxshi ko‘radigan Daulbay xotiniga:

Ertesi gün öğleye doğru, Dawılbay kolhozun muhasebecisini de yanına alarak erkenden idare binasına geldi. Yemekten önce iştah açılsın diye, ikisi de dolu dolu olmayan birer bardak votka içtiler. Birazdan muhabbet koyulaştı, yüzleri kızarıp terlemeye başladılar. Böyle zamanlarda böbürlenmeye bayılan Dawılbay, karısına dönerek:

ئەتەسى چۈشتە ئۇ ئىشخانىسىدىن ئۆزى بىلەن بىرلىكتە كولخوز بۇغالتىرىنى يېتىلەپ ئېلىپ كەلدى. تاماق ئالدىدا ئىشتەي ئېچىش ئۈچۈن دەپ، ئىككىسى قىرلىق ئىستاكاننى سەل تولتۇرماي ھاراق ئىچىپ ئالدى. ھەر نەرسىنى سۆزلەپ ئولتۇرۇپ، ئازدىن كېيىنلا ھەر ئىككېلىسىنىڭ يۈزلىرى قىزىرىپ، تەرلەشكە باشلىدى. مۇشۇنداق ۋاقىتتا ماختىنىشنى ياخشى كۆرىدىغان داۋۇلباي ئايالىغا:

Ertəsi gün günortaya doğru, Dauılbay kolxozun mühasibatçısını da yanına alaraq erkəndən idarə binasına gəldi. Yeməkdən əvvəl iştah açılsın deyə, hər ikisi də dolu-dolu olmayan bir stəkan araq (votka) içdilər. Bir azdan söhbət qızışdı, üzləri qızarıb tərləməyə başladılar. Belə zamanlarda loğalanmağı sevən Dauılbay, arvadına dönərək:

– Әй, сен тыңдайтын сөз емес, бара тұр, – деп ақырып қойды да бухгалтерге өзінің жаңа почта бастығымен «жақындығын», түнде сол үйде болғанын айтып, желпініп алды.

— Hey, this isn’t for your ears. Go away! Then, puffing himself up before the accountant, he began bragging about his “closeness” with the new postmaster and how he had spent the night at her house.

— Voy, eshitmayapsiz, keting, — deb qichqirdi va buxgalterga yangi pochta boshlig‘i bilan «yaqinligi»ni, o‘sha kechasi uyda qolganini aytib, keyin ketdi.

“Hey, konuşulacak şeyler sana göre değil, dışarı çıkadur!” diye bağırdı. Sonra da muhasebeciye yeni posta müdüresiyle olan “yakınlığını”, o gece o kadının evinde geçirdiği zamanı gururla anlatmaya koyuldu.

—ھەي، سەن تىڭشايدىغان سۆز ئەمەس، چىقىپ تۇر، — دەپ ۋاقىراپ قويدىدە، بۇغالتىرىغا ئۆزىنىڭ يېڭى پوچتا باشلىقى بىلەن «يېقىنلىقىنى»، كېچىدە شۇ يەردە بولغانلىقىنى ئېيتىپ، ماختىنىپ ئالدى.

“Hey, danışılacaq şeylər sənə görə deyil, çıx çölə dur!” deyə qışqırdı. Sonra da mühasibatçıya yeni poçt müdirəsiylə olan “yaxınlığını”, o gecə o qadının evində keçirdiyi zamanı qürurla danışmağa başladı.

Мағия ауыз бөлмеде тұрып-ақ күйеуінің: «Байғұс, есігінің алдына барып жөтелуім мұң екен, аша қойғаны. Ішке өзі кіргізіп алды. Мен де кіргеннен, көп отырар уақытым жоқ деп, бірден...» – дегенін есітті. Екеуі де қарқылдап күлісті.

Standing in the entryway, Magiya overheard her husband’s words: — “Poor thing, all it took was for me to cough outside her door, and she opened it right away. She even let me in. As soon as I stepped inside, I said I didn’t have much time to sit around, and then right away…” Both men burst into loud laughter.

Magiya dahlizdayoq turib, erining quyidagi gaplarini eshitdi: "Bechora, eshigi oldiga borib yo‘talishim bilanoq darrov ochib yubordi. Ichkariga ham o‘zi taklif qildi. Men ham kirishim bilan, ko‘p o‘tira olmayman deb, darrov... " Ikkalasi ham qah-qah otib kulishdi.

Mağiya, dış kapı önünde duruyordu. O sırada kocasının odadan gelen sesi kulaklarına çarptı: “Zavallı kadın! Daha kapısının önünde öksürmemle kapıyı açtı. İçeri de kendi davet etti. Ben de vakit kaybetmeden, “çok oturamam” dedim ve…” İkisi birden kahkahaya boğuldu.

ماغىيا ئېغىز بۆلمىدە تۇرۇپلا يولدىشىنىڭ: «بېچارە، ئىشىگىنىڭ ئالدىغا بېرىپ يۆتىلىپ قويوۋېدىم، دەرھال ئېچىپ چىقتى. ئىچىگە ئۆزى كىرگۈزۈپ ئالدى. مەنمۇ كىرگەندىن كېيىن، ئۇزاق ئولتۇرار ۋاقتىم يوق دەپ، بىردىنلا...» دېگىنىنى ئاڭلاپ تۇردى. ھەر ئىككىسى قاتتىق كۈلۈپ كەتتى.

Mağiya, çöl qapı önündə dururdu. O vaxt ərinin otaqdan gələn səsi qulaqlarına dəydi: “Zavallı qadın! Hələ qapısının önündə öskürməyimlə qapını açdı. İçəri də özü dəvət etdi. Mən də vaxt itirmədən, ‘çox otura bilmərəm’ dedim və…” Hər ikisi birdən qəhqəhəyə boğuldu.

Бағила алғашқы бір-екі күнде сиырын жібере қоймаған. Бірақ председатель уәде еткен күнге дейін шөптің жетпейтінін анық сезгеннен кейін, сиырын босатып жіберді. Бұл жайды қоңыр сиыр да жақсы түсінгендей, мол шөпке көз сүзе айналшақтай сабылған өзіндей малдарға қосылып, председательдің үйінің маңайынан шықпайтын болып алды.

In the first few days, Bagila had not let her cow go free. But once she realized that the hay would not last until the day the chairman had promised, she set the cow loose. The brown cow seemed to understand the situation just as well; joining the other restless animals that circled longingly around the abundance of grass, it refused to leave the chairman’s yard.

Bag‘ila dastlabki ikki kun sigirni qo‘yib yubormadi. Ammo rais va’da qilingan sanagacha o‘t yetishmasligini aniq sezgach, sigirni qo‘yib yubordi. Qo‘ng‘ir sigir buni yaxshi tushungandek, raisning uyidan chiqmaydigan o‘t-o‘langa to‘lib-toshgan boshqa hayvonlar podasiga qo‘shildi.

Bağila ilk günlerde ineğini göndermemekte direndi. Fakat başkanın vadettiği süreye kadar elindeki samanın yetmeyeceğini acıyla fark edince, çaresiz salıverdi. Sanki inek de bunu biliyor gibiydi, diğer hayvanlarla birlikte bol samanın kokusunu içine çeke çeke başkanın evinin etrafından ayrılmaz oldu.

باغىلا دەسلەپكى بىر-ئىككى كۈندە كالىسىنى ئەۋەتمىدى. بىراق رەئىس ۋەدە بەرگەن كۈنگىچە چۆپنىڭ يەتمەيدىغانلىقىنى ئېنىق ھىس قىلغاندىن كېيىن، كالىسىنى بوشىتىپ قويۇپ بەردى. بۇ جاغداينى قوڭۇر كالىمۇ ياخشى چۈشىنىپ تۇرغاندەك، كۆپ چۆپكە قىزىقىپ قاراپ ئايلىنىپ يۈرگەن ئۆزى ئوخشاش ماللارغا قوشۇلۇپ، رەئىسنىڭ ئۆيىنىڭ ئەتراپىدىن چىقمايدىغان بولدى.

Bağıla ilk günlərdə inəyini göndərməkdə dirəndi. Lakin sədrin vəd etdiyi müddətə qədər əlindəki samanın çatmayacağını acıyla fərq edincə, çarəsiz buraxdı. Sanki inək də bunu bilirmiş kimi idi, digər heyvanlarla birlikdə bol samanın qoxusunu içinə çəkə-çəkə sədrin evinin ətrafından ayrılmaz oldu.