Корпустан іздеу

Ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, өз сөзім өзімдікі дедім де, ақыры осыған байладым, енді мұнан басқа ешбір жұмысым жоқ.

Maybe someone will like any of my word, and he will rewrite it for himself, or just remember; and if not my words, as they say, will stay with me. At this point I stopped, and I have no other occupation than writing.

Oxir-oqibat men quyidagi qarorga keldim: xayolimga kelgan bu fikrlarni birma-bir yozdim. Qog'ozga qo'yay, qo'limdagi oq qog'oz va qora siyohni olaman. Agar kimdir mening yozgan narsamda foydali so'zlar topsa, uni yozib qo'ysinlar va olinglar yoki uni o'qib chiqsin. Agar yozganlarim foydali bo'lmasa, unda o'z so'zlarim o'zimnikidir. Men aytdim va nihoyat bu qarorga keldim. Endi menda bundan boshqa hech narsa yo'q. Mening ishim yo'q.

Sonunda şu karara vardım: Aklıma gelen bu düşüncelerimi bir bir kâğıda dökeyim, beyaz kâğıt ile siyah mürekkebi elime alayım. Herhangi biri bu yazdıklarımın içinden yararlı söz bulursa, yazıp alsın veya okusun. Eğer yazdıklarım yararlı değilse, kendi sözlerim kendimindir dedim ve sonunda bu karara vardım. Artık benim bundan başka hiçbir işim yoktur.

ئاخىرى ئويلاپ باقتىم: بۇ ئويۇمغا كەلگەن نەرسىلەرنى قاغازغا يازىۋېرىي، ئاق قاغاز بىلەن قارا سىيىنى ئەركىن قىلىي، كىمكى ئىچىدىن كېرەكلىك سۆز تاپسا، يازىپ ئالسىن، ياكى ئوقۇسىن، كېرەك بولمايدىكەن دەپ، ئۆز سۆزۈم ئۆزۈمگە تاقابىل دەپ، ئاخىرى بۇغا بەل بويلاپ، ئەمدى بۇندىن باشقا ھېچبىر ئىشۇم يوق.

Nəhayət, belə qərara gəldim: ağlıma gələn bu fikirləri bir-bir qoydum. İcazə verin kağıza salım, əlimə ağ kağızı, qara mürəkkəbi götürüm. Kimsə mənim yazdıqlarımda faydalı bir şey görsə, yazsın, ya da götürsün. qoy oxusun. Yazdıqlarım faydalı deyilsə, sözlərim özümə aiddir dedim və nəhayət bu qərara gəldim. Artıq bundan başqa heç nəyim yoxdur Mənim işim yoxdur.

Мен бала күнімде естуші едім, біздің қазақ сартты көрсе, күлуші еді «енеңді ұрайын, кең қолтық, шүлдіреген тәжік, Арқадан үй төбесіне саламын деп, қамыс артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенде «әке-үке» десіп, шығып кетсе, қызын боқтасқан, «сарт-сұрт деген осы» деп. Ноғайды көрсе, оны да боқтап күлуші еді: «түйеден қорыққан ноғай, атқа мінсе – шаршап, жаяу жүрсе - демін алады, ноғай дегенше, ноқай десеңші, түкке ыңғайы келмейді, солдат ноғай, қашқын ноғай, башалшік ноғай» деп. Орысқа да күлуші еді: «ауылды көрсе шапқан, жаман сасыр бас орыс» деп.

In my childhood I heard a lot about how the Kazakhs seeing the Uzbeks laughed at them: «Oh, you wide-brimmed, with an unclear jabber instead of human speech. You wouldn’t leave on the road, even a bundle of rotten reed! You take the bush at night for the enemy, fawn in the eyes, and revile people behind the eyes. That’s why we call you «SART» which means a loud knocking or crackle». The Kazakhs also laughed over the Nogais - the Tatars. «Hey, Tatars, you're afraid of camel, while riding on a horse get tired; you rest, when you are walking. You have a bearish agility, and your name is not Nogais but Nokais- clumsy. Maybe that’s why, all we just see around: the soldier – the Tatar, the fugitive – the Tatar, the grocer – the Tartar».

Men bolalik chog'larimda bizning qozoqlar sartni1 ko'rsa: «Onangni emgur, chulduragan tojik» deb; no‘g‘oyni ko‘rsa, uni ham: «Tuyadan qo'rqqan no‘g‘ay, otga minsa charchab, yayov yursa dam oladi» deb masxara qilishardi.

Ben çocukluk yıllarımda duymuştum, bizim Kazak, Sart’ı gördüğünde onunla şöyle alay ederdi: “Anasını sattığımın, gamsız, geveze Tacik! Evin tavanına koyacağım diye ovadan kamış taşıyan, çalı çırpıdan korkan Tacik, yüz yüze gelince “aman efendim, vay efendim” diyen, gittikten sonra ana avrat küfreden “sart surt” diyenler onlardır” der. Nogay’ı görünce, onlara sövüp şöyle diyerek gülerdi: “Deveden korkan Nogay ata binse yorulur, yürüse dinlenir. Nogay yerine Nokay demeli. Beceriksiz, asker Nogay, kaçak Noğay, pazarcı Noğay”. Ruslara da gülerlerdi: “Oba görse saldıran, pis kokulu Rus” derlerdi.

مەن بالىلىقىمدا قازاقىستانلىق سارتنى كۆرگەندە ، ئۇنىڭ ئۇنى مەسخىرە قىلىدىغانلىقىنى ئاڭلىدىم: «سەن غەمسىز ، سۆزلەيدىغان تاجىك! تۈزلەڭلىكتىن قومۇش كۆتۈرگەن ئۆينىڭ ئۆگزىسىگە قويۇش ئۈچۈن ، شاخ-شۇمبىلاردىن قورقىدىغان ، يۈزتۇرانە كۆرۈشكەندە «ئاھ ئەپەندى ، ئاھ ئەپەندىم» دەيدىغان ، ئايرىلغاندىن كېيىن ھەر بىر ئايالغا لەنەت ئوقۇيدىغان تاجىكلار «سارت سۇرت» دەيدىغانلار. ئۇ نوگاينى كۆرۈپ ، ئۇلارغا لەنەت ئوقۇدى ۋە كۈلۈپ تۇرۇپ مۇنداق دېدى: «تۆگەدىن قورقىدىغان نوگاي ئات مىنسە ھېرىپ قالىدۇ ، ئەمما ماڭسا ئارام ئالىدۇ. نوگاينىڭ ئورنىغا ئۇ نوكاي دېيىشى كېرەك. ئىقتىدارسىز ، ئەسكەر نوگاي ، قېچىپ كەتكەن نوگاي ، بازار ئاچقۇچى نوگاي ». ئۇلار يەنە رۇسلارغا كۈلۈپ تۇرۇپ: «ئەگەر قەبىلە ھۇجۇم قىلغۇچىنى كۆرسە ، ئۇلار« سېسىق رۇس »دېيىشىدۇ» دېدى.

Uşaq vaxtı qazaxların özbəklərə necə güldüyünü görürdüm; "Ay enliətək sartlar damınızın üstünü örtmək üçün qamışı uzaqdan daşıyırsınız, bir-birinizi görəndə yaltaqlanırsız, amma arxasınca söyürsünüz bir-birinizi, hər koldan qorxursuz, dil-boğaza qoymursuz, ona görədə adınızı sart-sürt qoyublar." Noğaylarla rastlaşandada gülüb onları danlayırdılar: "Noğay dəvədən qorxur, at belində yorulur, piyada yeriyəndə dincəlir- qaçaqda, əsgərdə, tacir də noğaydan olur. Sizi noğay deyil, "nokay" çağırmaq lazım idi (noxay kazax dilində "it" deməkdi).

Орыс ойына келгенін қылады деген... не айтса соған нанады, «ұзын құлақты тауып бер депті» – деп.

They also laughed over the Russians. «Redheads do everything that comes to their mind. Seeing yurts in the endless steppe rush headlong to them and believe everything they are told. We even asked them to show the "Uzun-fist", and try to see yourself how they found out about you at the other end of the steppe ...»

Ruslarni ko‘rganda esa: « 0 ‘yiga kelganini qiladigan o'ris... Nima desang shunga inonadi...» deb ularning ustidan ham kulishardi.

Rus, aklına ne gelse yapar, ne söylenirse ona inanırlar. Onlara “Uzun kulaklıyı bulup getir” diyerek dalga geçerlermiş.

روسلار كاللىسىغا كەلگەننى قىلىدۇ ۋە نېمە دېيىلسە ئىشىنىدۇ. ئۇلار «ئۇزۇن قۇلاقنى تېپىپ ئۇنى قايتۇرۇپ كېلىڭ» دەپ ئۇلارنى مەسخىرە قىلاتتى.

Ruslar haqqında deyirdilər: "Qırmızıbaş urus nulu (kəndi) görən kimi ora cumur, ağlına nə gəlirsə edir, hamıda "uzunqulağı" göstərməyi tələb edir, nə desəndə inanır". "Aman Allah!" Mən o zaman qürurla düşünürdüm: "Bela çıxır ki, dünyada qazaxdan layiqli və nəcib xalq tapa bilməzsən!" Bu söhbətlər məni sevindirir, əyləndirirdi.

Сонда мен ойлаушы едім: ей, құдай-ай, бізден басқа халықтың бәрі антұрған, жаман келеді екен, ең тәуір халық біз екенбіз деп, әлгі айтылмыш сөздерді бір үлкен қызық көріп, қуанып күлуші едім.

I laughed joyfully and proudly, listening to these stories. «Oh, Allah, - I thought delighted – no one, it turns out, cannot compare with my great nation. » Now I see that there is no plant that is not raised by the Sart, no tastier fruit than in the garden of the Sart. You will not find a country that is not visited by the Sart, trading, there is simply no thing that he could not make. Everyone in the town is too busy to keep an eye on each other’s affairs, that’s why they are more amicable. Earlier in fact they made clothes for the Kazakhs. We took even shrouds for the dead from them, instead we gave them cattle, for which foolishly killed each other. When the Russians came, the Sarts were ahead of us again, having adopted from the Russians their skills. Wealth, and piety, and skills, and courtesy- all of these have the Sarts now.

Shunda men xudoga ming marta shukurki, bizdan boshqa xalqlarning hammasi yomon xalq bo'lar ekan, dunyoda eng yaxshi xalq bizlar o‘zimiz ekanmiz, deb o‘ylab, hahgi aytilgan so'zlardan juda zavq qilib kular edim.

O zaman ben “Vay be, bizim Kazak milletinden başka milletlerin hepsi ahmak ve beceriksizmiş, en iyi millet bizmişiz” diye düşünür ve bu sözlerden hoşlanır, sevinerek gülerdim.

ئۇ ۋاقىتتا مەن «ۋاھ ، بىزنىڭ قازاق مىللىتىمىزدىن باشقا بارلىق دۆلەتلەر ئەخمەق ۋە ئىقتىدارسىز ، بىز ئەڭ ياخشى مىللەت» دەپ ئويلايتتىم ، مەن بۇ سۆزلەردىن ھۇزۇرلىنىپ ، خۇشاللىق بىلەن كۈلەتتىم.

Indi görürəmki, elə bir bitki yoxdu ki, onu sart yctişdirməsin, clə bir ölkə qalmıyıbki ora tacir-sart getməsin, elə bir əşya yoxdu ki, o düzəldə bilməsin. Sülh içində yaşayırlar, düşmənçilik axtarmırlar, Rus tacirləri olmayanda sartlar qazaxların dirilərinə paltar, ölülərinə kəfən gətirirdilər, ataynan oğulun bölüşə bilmədiyi mal-qaranı sürüynən alırdılar.

Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, шығармаған жемісі жоқ, саудагерінің жүрмеген жері жоқ, қылмаған шеберлігі жоқ. Өзіменен өзі әуре болып, біріменен бірі ешбір шаһары жауласпайды! Орысқа қарамай тұрғанда қазақтың өлісінің ахиреттігін, тірісінің киімін сол жеткізіп тұрды. Әке балаға қимайтұғын малыңды кірелеп сол айдап кетіп тұрды ғой. Орысқа қараған соң да, орыстың өнерлерін бізден олар көп үйреніп кетті. Үлкен байлар да, үлкен молдалар да, ептілік, қырмызылық, сыпайылық - бәрі соларда. Ноғайға қарасам, солдаттыққа да шыдайды, кедейлікке де шыдайды, қазаға да шыдайды, молда, медресе сақтап, дін күтуге де шыдайды. Еңбек қылып, мал табудың да жөнін солар біледі, салтанат, әсем де соларда. Оның малдыларына, құзғын тамағымыз үшін, біріміз жалшы, біріміз қош алушымыз. Біздің ең байымызды: «сәнің шақшы аяғың білән пышыратырға қойған идән түгіл, шық, сасық казақ», - деп үйінен қуып шығарады. Оның бәрі - бірін-бірі қуып қор болмай, шаруа қуып, өнер тауып, мал тауып, зор болғандық әсері. Орысқа айтар сөз де жоқ, біз құлы, күңі құрлы да жоқпыз. Бағанағы мақтан, бағанағы қуанған, күлген сөздеріміз қайда?

Look at the Tatars. They carry soldiery, withstand poverty, endure grief and love God. The Tatars are able to work hard, know how to amass wealth and how to live in luxury. Even the most elected of our rich they kick out of the house: "Our floor glitters not for your footprints, Kazakh, left on it with your muddy boots!" There is nothing to say about the Russians. We cannot be compared even with their servants. Where did our boasting, pride for the family, and a sense of superiority over our neighbors disappear? Where is my happy laughter?

Endi bundoq o‘ylab qarasam, sartlar ekmagan ekin, ular olmagan hosil, savdogarlari bormagan yer - xullasi ularning qo'lidan kelmagan ish yo‘q ekan. Ular o‘zlari bilan o'zlari ovora bo‘hb, shahar xalqlari bir-biri bilan yovlashmaydi – ahil yashashadi. 0 ‘rislarni hisobga olmaganda, ular qozoqlaming o'ligiga kafan, tirigiga ust-bosh yetkazib berishadi. Qozoqlaming o‘z bolasiga ishonmagan mollarini kira qilib, tashib berayotgan ham shu sartlar. O'rislar istilo qilib olgandan keyin ham, sartlar ularning ilm-u urfonlarini bizlardan ko'ra awal o ‘rganib ohshdi. Katta-katta boylar ham, mullalar ham shularda; Imshyorlik, ustalik, tejog'lilik, epchillik, uddaburonlik ham shularda, sipolik, odoblilik ham shularda. No'g'oylarga qarasang – ularsoldatlikka ham, ochlikka ham, kanibag‘alchilikka ham, o'hmga ham chidaydi. Mullalarini izzatikrom qilib, adrasalar qurlshga, dinni qattiq tutishga ham qodir. Mehnat qilib mol topish yo'llarini ham bilishadi, saltanat, hashamaf ham shularda. Bizning odamlarimiz o'zlarining baloi-nalslari uchun no'g'oylar eshigida biri chorakor, biri qo'shchi bo‘lib yollanib ishlashadi. Bizning eng boy deganlarimizni ham ular: «Sening naqshi oyog'ing bilan pichiratirg‘a qo'yg'on idan tugil, chiq illos, assi qozoq» deb uylaridan haydab chiqarishadi. Xo'sh, bularning bari nimalikdan? Bularning bari shundanki, ular bir-birlarini quvdi-quvdi qlimay, tinch-toluv yashab, melmat qilib, hunar o'rganib, mol-dunyo orttirib, boyib borayotganliklaridandir. O'rislar haqida-ku, og'iz ochmasak ham bo'ladi. Bizlar uning quli ham, cho'risi, qaroli ham emasmiz. Bas, shunday ekan, xo' boyagi maqtanganlarimiz, zavq qilib kulganlarimiz, mazaq qilib aytgan so'zlarimiz qayoqqa ketdi?

Şimdi bakıyorum da satların ekmediği ekini, yetiştirmediği yemişi yok, tüccarlarının gezmediği yer, yapmadığı iş yok. Sadece kendi işleriyle meşgul olup şehirleri birbirileriyle hiç savaşmamışlardır. Rusya’ya tabi olmadan önce, Kazakların ölüsünün kefenini, dirisinin elbiselerini onlar temin ediyordu. Babanın evladına vermeye kıskandığı hayvanları onlar satın alıp götürürlerdi. Rusya’ya tabi olduktan sonra Rusların bilim ve teknolojisini bize göre onlar daha çok öğrendiler. Büyük zenginler de, büyük imamlar da, beceriklilik de, incelik de, nezaket de hepsi onlarda. Nogaylara baktığımda gördüm ki, asker olmaya da dayanıklı, yoksulluğu da dayanıklı, kaza belaya da dayanıklı, hoca yetiştirip ve medrese açıyorlar ve dini vecibelerini yerine getirmekte de dayanıklıdırlar. Çalışarak para kazanmanın da yolunu biliyorlar, iyi yaşam ve güzellik de onlarda. Geçinmek için onların zengin olanlarına kimimiz kiralık işçi, kimimiz hizmetçi olduk. Bizim en zenginimizi “Senin pis kokan ayağın toprağı kirletiyor, çık git kokmuş Kazak” diyerek evinden kovuyordu. Bunun hepsi birbirilerinin peşine düşüp çekişme yerine, işine gücüne bakıp bir meslek edinerek para kazanarak güç sahibi olmalarının sonucudur. Rus’a söylenecek tek söz bile yok, biz onların kölesi de değil, cariyesi bile olamayız. Biraz önceki övünme, biraz önceki sevinme ve gülme dolu sözler nerede?

ھازىر قارىسام ، ئۇيغۇرلارنىڭ تېرىمىغان زىرائەتلەر ، ئۇلار ئۆستۈرمىگەن مېۋىلەر ، سودىگەرلىرى زىيارەت قىلمىغان جاي ۋە قىلمىغان سودا يوق. ئۇلار پەقەت ئۆز ئىشلىرى بىلەنلا شۇغۇللاندى ، شەھەرلىرى ئەزەلدىن ئۆز-ئارا ئۇرۇشمىدى. ئۇلار روسىيەگە بويسۇنۇشتىن ئىلگىرى ، ئۇلار ئۆلۈكلەرگە كېپەن ۋە تىرىك قازاقىستانلارنىڭ كىيىملىرىنى تەمىنلىدى. ئۇلار دادىسى ئوغلىغا ھەسەت قىلغان ھايۋانلارنى سېتىۋېلىپ ئېلىپ كېتەتتى. ئۇلار روسىيەگە بويسۇنىۋالغاندىن كېيىن ، ئۇلار بىزدىن روسىيە پەن-تېخنىكىسى توغرىسىدا كۆپرەك ئۆگەندى. ئۇلۇغ بايلار ، ئۇلۇغ ئىماملار ، ماھارەت ، تاكتىكا ۋە ئاق كۆڭۈللۈك ئۇلارنىڭ ھەممىسىدە. مەن نوگايلارغا قارىغىنىمدا ، ئۇلارنىڭ ئەسكەر بولۇش ، نامراتلىققا بەرداشلىق بېرىش ، ھادىسە ۋە ئاپەتلەرگە بەرداشلىق بېرىش ، دىنىي خادىملارنى تەربىيىلەش ۋە مەدرىسە ئېچىشتا قەيسەر ئىكەنلىكىنى ، ئۇلارنىڭ دىنىي مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشتا قەيسەر ئىكەنلىكىنى كۆردۈم. ئۇلار ئىشلەش ئارقىلىق پۇل تېپىشنى بىلىدۇ ، ياخشى تۇرمۇش ۋە گۈزەللىك ئۇلاردا. تۇرمۇشىنى قامداش ئۈچۈن ، بەزىلىرىمىز ياللانغان ئىشچىغا ، بەزىلىرىمىز بايلارنىڭ خىزمەتچىسىگە ئايلاندۇق. ئۇ ئارىمىزدىكى ئەڭ باي ئادەمنى ئۆيىدىن قوغلاپ چىقىرىپ: «سېسىق پۇتلىرىڭىز يەرنى بۇلغايدۇ ، چىقىڭ ، سېسىق قازاق» دېدى. بۇلارنىڭ ھەممىسى بىر-بىرىگە ئەگىشىش ۋە ئۇرۇش قىلىشنىڭ ئورنىغا ، ئۆزىنىڭ ئىشىنى ئويلايدۇ ، خىزمەتكە ئېرىشىدۇ ۋە پۇل تېپىش ئارقىلىق ھوقۇققا ئېرىشىدۇ. رۇسلارغا ئېيتىدىغان بىر ئېغىز سۆزمۇ يوق ، بىز ئۇلارنىڭ قۇلى بولالمايمىز ، ھەتتا ئۇلارنىڭ جۈپتى بولالمايمىز. بىر دەم ئىلگىرىكى ماختىنىش ، خۇشاللىق ۋە كۈلكە سۆزلىرى نەدە؟

Indi rusların dövründə sartlar yenilikləri başqalarından tez mənimsəyiblər. Əsilzadə bəylər, savadlı mollalar, ustalıq, nəciblik, cah-cəlal hamısı sartlarda var. Noqaylara baxıram onlar yaxşı əsgər ola bilirlər, çətinliyə dözürlər, ölümü itaətkarlıqla qarşılayırlar, məktəbləri qoruyurlar, dinə hörmətlə yanaşırlar, işləyib var-dövlət qazana bilirlər, bəzənib-düzənib əylənə bilirlər. Biz qazaxlar isə dolanmaq üçün onların bəylərinə hanballıq (rəncbərlik) edirik. Bizim bəyləri öz evlərindən qovurlar: "Ey qazax biz döşəməni sən çirkli çəkmələrinlə tapdayasan deyə döşəməmişik." Onların gücü ondadır ki, yorulmadan sənət öyrənirlər, işləyirlər və öz aralarında alçaldıcı çəkişmələrə vaxt sərf etmirlər. Maariflənmiş, alicənab ruslardan heç söz ola bilməz. Heç onların qulluqçularınada tay ola bilmərik. Hara getdi bizim keçmiş məftunluğumuz? Hanı bizim sevincli gülüşlərimiz?

Қазақтың бірінің біріне қаскүнем болмағының, бірінің тілеуін бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі аз болатұғынының, қызметке таласқыш болатұғынының, өздерінің жалқау болатұғынының себебі не? Һәмма ғаламға белгілі данышпандар әлдеқашан байқаған: әрбір жалқау кісі қорқақ, қайратсыз тартады; әрбір қайратсыз қорқақ, мақтаншақ келеді; әрбір мақтаншақ қорқақ, ақылсыз, надан келеді; әрбір ақылсыз надан, арсыз келеді; әрбір арсыз жалқаудан сұрамсақ, өзі тойымсыз, өнерсіз, ешкімге достығы жоқ жандар шығады.

Why do the Kazakhs look at each other like wolves? Why do not they have empathy to relatives, why is there no truth? When and where from did idleness and laziness come into the blood of the proud steppe peoples? Great sages have noticed long ago: each idler is weak-willed and cowardly; a weak-willed man is always boastful; a boastful man except cowardice is also a fool; and the fool is always ignorant and dishonest. Out of dishonest come the greedy, quarrelsome and talentless creatures, useless in the world.

Qozoqlarning bir-biriga dushman bo'lishining, birining lilagini ikkinchisi tilamasligining, rost so'zi kam, mansabparasl, yalqov bo‘lishliklarining sababi nimada? Bunga dunyoda o'tgan barcha donishmandlar shunday javob qiladi: har qanday yalqov kishi – qo‘ rqoq va g‘ayratsiz bo'ladi; har qanday g'ayratsiz, qo'rqoq kishi - maqtanchoq bo'ladi; har qanday maqtanchoq, qo'rqoq kishi - aqlsiz, nodon bo'ladi; har qanday aqlsiz, nodon kishi – orsiz bo'ladi; har qanday orsiz kishi – yalqov, kishi oldida lilamchi, ochko'z, suq bo'ladi; bunday hunarsiz kishilar hech qachon birovga do'sl bo'lmaydi.

Kazakların birbirine düşman olmasının, birisinin isteğine bir başkasının destek olmamasının, doğru sözünün az olmasının, makam mevkiye düşkün olmasının, tembel olmasının sebebi nedir? Tüm dünyaca meşhur âlimler çok önceden tespit etmişlerdir ki: Bütün tembel insanlar korkak, gayretsiz olur; her gayretsiz kişi korkak ve kibirli olur; her kibirli kişi korkak, akılsız ve cahil olur; her akılsız cahil ve hayâsız olur; her hayâsız miskinden dilenci, açgözlü, mesleksiz ve hiç kimse ile dostluğu olmayan kimseler çıkar.

قازاقلارنىڭ بىر-بىرىگە دۈشمەن بولۇشى ، بىر-بىرىنىڭ ئارزۇسىنى قوللىماسلىقى ، راست گەپ قىلماسلىقى ، ئورنى ۋە ئورنىنى ياخشى كۆرۈشى ۋە ھورۇن بولۇشىنىڭ سەۋەبى نېمە؟ دۇنياغا داڭلىق ئالىملارنىڭ ھەممىسى خېلى بۇرۇنلا مۇنداق بەلگىلىگەن: ھورۇنلارنىڭ ھەممىسى قورقۇنچاق ، تىرىشچانلىقى كەمچىل ھەربىر تىرىشچان ئادەم قورقۇنچاق ۋە تەكەببۇر بولۇپ قالىدۇ ھەر بىر تەكەببۇر ئادەم قورقۇنچاق ، ئەخمەق ۋە نادان بولۇپ قالىدۇ ھەر بىر ئەخمەق ئادەم نادان ۋە نومۇسسىز ھەر بىر نومۇسسىز ۋە بىكار ئادەمدىن تىلەمچى ، ئاچكۆز ، كەسىپسىز ۋە دوستانە كېلىدۇ.

Qazaxların parçalanmasının, bir-birinə düşmənçiliyinin, pis niyyətinin səbəbi nədir? Niyə onların sözləri qeyri-səmimidir, özləri isə tənbəl və hakimiyyətpərəstliyə tutulublar? Dünyanın müdrikləri çoxdan müşahidə ediblər ki, tənbəl bir insan, bir qayda olaraq, qorxaq və zəifiradəli, zəifiradəli - qorxaq və lovğadır; lovğa - qorxaq, axmaq və cahildir; axmaq - cahildir və namus barədə anlayışı yoxdur, namusu olmayansa tənbəldən dilənir, acgöz, azğın, istedadsızdır, ətrafındakılara yaxşılıq arzulamır .

Мұның бәрі төрт аяқты малды көбейтеміннен басқа ойының жоқтығынан, өзге егін, сауда, өнер, ғылым - солар секілді нәрселерге салынса, бұлай болмас еді. Әрбір мал іздеген малым көп болса, өзімдікі де, балаларым да малды болса екен дейді. Ол мал көбейсе, малшыларға бақтырмақ, өздері етке, қымызға тойып, сұлуды жайлап, жүйрікті байлап отырмақ. Қыстауы тарлық қылса, арызы жеткендік, сыйы өткендік, байлық қызметінен біреудің қыстауын сатып алмақ, ептеп алмақ, тартып алмақ. Ол қыстауынан айырылған және біреуге тиіспек, я болмаса орынсыздығынан елден кетпек - әр қазақтың ойы осы.

That's happened to us. And the reason for this is the removal of agriculture, commerce, crafts and science. We only think how to increase our flocks and herds, provide cattle not only for us, but also for our children. When it succeeds, the herds are passed to the shepherds, and we, newly appeared rich people only eat meat to satiety, drink our heady kumyz, have fun with beauties, and enjoy running horses. If winter yurts are getting crowded, we start to trade or struggle with neighbors, making slander, bribery, blood feuds. The victim also oppresses another neighbor.

Bu fazilatlarning hammasi to'rl oyoqli molni ko'paylirishdan boshqa narsa xayoliga kclmaydigan kishilardan chiqadi. Agar inson ckm-tikin, ilm-hunar, savdo ishlari bilan shug'ullansa, bunday yomon l'azilatlar unga dorimagan bo'lur edi. Mol-dunyoning keliga tushgan har qanday odam, molim ko'p bo'lsa, o'zimniki ham, bolalarimniki ham oshib-toshib yotsa, deb o'ylaydi. Bordi-yu moh ko'paysa, unga qarol yollab, o'zlari go'shtga to'yib, qimizga qonib, uchqur bedovni qoziqqa bog'lab qo'yib, jononlar bilan aysh-Lshrat qilishni o'ylaydi... Agarda qislilovi lorlik qilsa – ariza bitib, tanish-bilish qilib, boyligi orqasidan birovlarning qishlovini sotib olsa, bir iloj qilib eplab oisa, torlib oisa... Qishlovidan ayrilgan odam esa, birovning eshigiga borib yollansa, yoki omadi kelmagani uchun eldan bosh olib ko‘chib ketsa - mana, qozoqlarning o'ylagan fikri-zikri shunday.

Bunların hepsi de dört ayaklı hayvanlarını çoğaltmaktan başka bir düşüncesinin olmamasından kaynaklanmaktadır, eğer bunun dışında tarım, ticaret, sanat ve ilim gibi şeylere daha çok zaman ayrılsaydı, böyle olmazdı. Her hayvan peşinde koşan kimse hayvanlarının çok olmasını ister, kendimin de, çocuklarımın da hayvanları çok olsun der. Eğer hayvanı çoğalırsa, onları çobanlara teslim etmek, kendileri ete, kımıza doyup oturmak, güzellerle eğlenmek, hızlı atlar elde etmek ister. Eğer kışlağı yetmiyorsa, gücü ve otoritesiyle veya parasıyla bir başkasının kışlağını satın alır, satın alamazsa kandırarak veya zorbalıkla elinden alır. Kışlağından ayrılan kişi de başka birisine sataşır veya yeri olmadığından orayı terk eder. Herkesin hayat tarzı işte böyledir.

بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭ تۆت پۇتلۇق ھايۋانلىرىنىڭ سانىنى كۆپەيتىشتىن باشقا ئويلانمىغانلىقىدىن بولغان ، ئەگەر ئۇ دېھقانچىلىق ، سودا ، سەنئەت ۋە ئىلىم-پەن قاتارلىق ئىشلارغا كۆپرەك ۋاقىت سەرپ قىلغان بولسا ، بۇ يۈز بەرمىگەن بولاتتى. ھەر بىر ھايۋاننى ياخشى كۆرىدىغان ئادەم نۇرغۇن ھايۋانغا ئېرىشىشنى خالايدۇ ، ئۇ مۇنداق دېدى: «مەن ئۆزۈم ۋە بالىلىرىم ئۈچۈن نۇرغۇن ھايۋانلارغا ئىگە بولغۇم بار». ئەگەر ئۇنىڭ ھايۋانلىرى كۆپىيىپ كەتسە ، ئۇلارنى پادىچىلارغا تاپشۇرۇپ بەرمەكچى ، ئۇنىڭ گۆش ۋە كاۋىسىنى تولدۇرۇپ يەپ ، گۈزەل ئاياللار بىلەن كۆڭۈل ئاچماقچى ۋە تېز ئات ئالماقچى. ئەگەر ئۇنىڭ قىش پەسلى يېتەرلىك بولمىسا ، ئۇ ئۆزىنىڭ كۈچى ۋە ھوقۇقى ياكى پۇلى بىلەن باشقىلارنىڭ قىشلىق تۇرالغۇسىنى سېتىۋالىدۇ ، ئەگەر ئۇنى سېتىۋالالمىسا ، ئۇنى ئالداش ياكى زورلاش ئارقىلىق ئۇلاردىن ئالىدۇ. قىش پەسلىدىن ئايرىلغان ئادەم يا تۇرىدىغان يېرى بولمىغاچقا يا باشقىلارنى تاللايدۇ ياكى ئايرىلىدۇ. بۇ ھەممەيلەننىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلى.

Bu nöksanlar ondan irəli gəlir ki, insanları yalnız bir şey maraqlandırır - mümkün qədər çox mal-qaraya sahib olmaq və bununla da, ətrafdakıların hörmətini qazanmaq. Əgər onlar əkinçiliklə, ticarətlə məşğul olsaydılar, elmə, sənətə can atsaydılar, bu baş verməzdi. Sürülərini çoxaldan valideyinlər çalışırlar ki, övladlarınında sürüləri bərəkətli olsunki, onların baxımını çobanlara həvalə etsinlər, özləri isə rahat həyat tərzi sürsünlər -doyunca ət yesinlər, kımıs içsinlər, gözəllərdən həzz alıb, atları seyr etsinlər. Nəhayət, onların qışlaqları, otlaqları darısqal olur, sonra onlar öz təsir gücündən və ya mövqelərindən istifadə edərək, əllərində olan bütün vasitələrlə qonşularının torpaqlarını müxtəlif yollarla aldadaraq, girovdan çıxararaq əllərindən alırlar. Qarət edilmiş isə başqa bir qonşuya zülm edir və ya öz doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qalır.

Осылар біріне бірі достық ойлай ала ма? Кедей көп болса, ақысы кем болар еді, малдан айырылғандар көбейсе, қыстауы босар еді деп, мен ананы кедей болса екен деп, ол мені кедей болса екен деп, әуелде ішімізбен қас сағындық. Әрі-беріден соң сыртымызға шықты, жауластық, дауластық, партияластық. Осындай қастарға сөзім өтімді болсын және де ептеп мал жиюға күшім жетімді болсын деп, қызметке болыстық, билікке таластық.

And one day, a black song idea was born: let the people get poorer more and more, because the poorer people, the cheaper their work, the roomier pastures and the more defenseless their winter yurts. We dream about the impoverishment of the contenders, they want to bankrupt us. So, tell me, is it possible to wish good to each other?

Shunday likrdagi odamlar bir-biri bilan do‘st ho'lish to'g'risida o'ylaydimi hech? Qashshoq qancha ko‘p bo‘lsa, mehnal haqisi shuncha kam bo'Iadi, rnoldan ayrilganlar qancha ko'paysa, qishJovlar shuncha ko‘p bo'lib qoladi, deb men uni, u bo‘lsa meni, kafangado bo‘Isa kan, deb bir-birimizga ich-ichimizdan dusluuaniik qilamiz. Sal o'tmay, bu duslunanhgimiz ichimizdan sirtimizga chiqadi: oshkor yovlashamiz, dovlashamiz, taraf-taraf bo'lib urish, janjal chiqaramiz. Mana shunday ohshuvlarda obro'yim baland, qo'lim uzun bo‘lsin, deb mansab, bo'lislik, biylik talashamiz.

Böyle insanlar birbirlerine dostluk düşünebilir mi? Yoksullar çoğalsa, ücretler düşük olur, hayvanlarını kaybedenler çoğalsa, kışlak boşalır düşüncesiyle ben başkasını yoksul olsun diye, o başkası da beni yoksul diye düşünerek önce içimizden birbirimize düşman olduk. Biraz zaman geçtikten sonra düşmanlık içimizden dışımıza çıktı, dövüştük, mahkemelik olduk, gruplara ayrıldık. Düşmanlara sözümüzü geçirebilmek ve hayvanları daha da çoğaltmada güçlü olabilmek için makam ve iktidar mücadelesi verdik.

بۇنداق كىشىلەر ئۆز-ئارا دوستلۇقنى ئويلامدۇ؟ ئەگەر نامراتلارنىڭ سانى كۆپەيسە ، ئىش ھەققى تۆۋەن بولىدۇ ، ئەگەر تېخىمۇ كۆپ ئادەم ھايۋانلىرىنى يوقىتىپ قويسا ، قىش پەسىللىرى قۇرۇق بولسا ، مەن باشقىلارنىڭ كەمبەغەل بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن ، باشقىلار مېنى كەمبەغەل دەپ ئويلايدۇ ، شۇڭا بىز ئالدى بىلەن ئۆز-ئارا دۈشمەن بولۇپ قالدۇق. بىر مەزگىلدىن كېيىن ، دۈشمەنلىك ئىچىمىزدىن چىقتى ، بىز ئۇرۇشتۇق ، سوتقا چىقتۇق ، گۇرۇپپىلارغا بۆلۈندۇق. بىز دۈشمىنىمىز ھەققىدە سۆز قىلىش ۋە ھايۋانلارنىڭ سانىنى تېخىمۇ كۆپەيتىش ئۈچۈن ئورۇن ۋە كۈچ ئۈچۈن كۈرەش قىلدۇق.

Bu insanlar bir-birlərinə yaxşılıq arzu edə bilərlərmi? Kasıblar nə qədər çox olsa, onların əməyi də bir o qədər ucuzlaşır. Nə qədər çox yoxsul olsa bir o qədərdə çox qışlaqlar olar. O, mənim müflis olmağımı gözləyir, məndə onun yoxsullaşmağını. Tədricən bir-birimizə qarşı gizli düşmənçiliyimiz getdikcə açıq, barışmaz düşmənçiliyə çevrilir, hirslənirik, məhkəməyə veririk, partiyalara parçalanırıq, rəqiblərdən üstün olmaq üçün nüfuzlu tərəfdarlara rüşvət veririk, rütbələr uğrunda mübarizə aparırıq.

Сонан соң не момынның баласы бөтен жаққа шығып, еңбек қылып, мал іздемейді, егін, сауданың керегі жоқ болады. Өз басын өзі осындай таласпенен кісі көбейтеміз деп партия жиғандардың бүгін біреуіне, ертең біреуіне кезекпен сатады да жүреді. Ұрылар тыйылмайды. Ел тыныш болса, оның ұрлығын ешкім сүйемес еді. Ел екі жар болған соң, кім ант ішіп ақтап, арамдығын жақтап, сүйеймін десе, соған жақ болып сүйеніп, бұрынғыдан ұрлығын әлденеше есе асырады.

We began to feud, fight; we divided into groups and in order to defend our wealth and pastures, started bickering for the power. No one was left out of this vortex. People did not leave their homelands to learn an unfamiliar craft, did not cultivated fields, and did not seek to benefit from the trade. They traded only themselves, adhering to one or to the other party.

Shundan keyin bironta odam bolasi bundayroq, chekkaroq joyga chiqib, melmat qilib mol topayin emaydi, ekin-likin, savdosotiq ishlari bilan shug'ullanmaydi. Shunday qilib, ular araftaraf bo‘lib yurganlarning bugun bittasiga, erta ikkinchisiga galmagaldan o‘zlarini o ‘zlari sotib yurishadi. 0 ‘g‘rilarga tiyim yo‘q. Agar el tinch bo‘lsa, o ‘g‘rilarni ham (iyib qo'yadigan odam cliiqardi. El-u yurt ikki taraf bo'lganidan keyin, ularga kirn: «Men sening tarafmgni olaman!» deb ont ichib va’da bersa, bular ham shu tomonga suyanib, o'g'irlik ishlarini burungisidan ltam bir necha hissa oshirib davom etthishadi.

Ayrıca yolsul insanların çocukları başka diyarlara gidip çalışıp, kazanmanın yollarını aramıyorlar; tarım ve ticaret gelişmiyor. Kendi şahsiyetini, böyle çekişmelerle taraftar çoğaltmak isteyen grupların bugün birisine, ertesi bir diğerine satıp durur. Hırsızlar hırsızlıktan vazgeçmiyor. Halk huzurlu olsa, hırsızlıklara kimse izin vermezdi. Halk ikiye bölündüğü için kim yemin edip yanlışlığına arka çıkarsa, onun tarafına geçip daha önce yaptığı hırsızlıklarını misliyle arttırma yoluna gider.

شۇنداقلا ، نامرات كىشىلەرنىڭ بالىلىرى باشقا يەرلەرگە بارماي ، ئىشلەش ۋە پۇل تېپىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدىمەيدۇ. دېھقانچىلىق ۋە سودا تەرەققىي قىلمايدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ شەخسىيىتىنى بىر گۇرۇپپىغا ، ئاندىن يەنە بىر گۇرۇپپىغا سېتىپ بېرىدۇ ، ئۇلار بۇ خىل توقۇنۇشلار ئارقىلىق قوللىغۇچىلىرىنى كۆپەيتمەكچى. ئوغرىلار ئوغرىلىق قىلىشنى توختاتمايدۇ. ئەگەر خەلق تىنچ بولسا ، ھېچكىم ئوغرىلىققا يول قويمايتتى. كىشىلەر ئىككىگە بۆلۈنگەن بولغاچقا ، كىم ئۇنىڭ خاتالىقىنى قەسەم قىلسا ۋە قوللىسا ، ئۇ ئۇنىڭ يېنىغا ئۆتۈپ ، ئىلگىرىكى ئوغرىلىقلىرىنى بىر ھەسسە كۆپەيتىدۇ.

Məğlub olunmuş işləmiyəcək, başqa bir yolla öz rifahını düzəltməyəcək, nə ticarat, nədəəkinçilik onu maraqlandırmır, gah o, gahda bu partiyaya qoşularaq özünü satacaq, aclıq və səfalət içində yaşayacaq. Çöldə oğurluq qurtarmır. Əgər xalq arasında birlik olsaydı, bu və ya digər qrupun dəstəyindən məharətlə istifadə edərək soyğunçuluğunu daha da, gücləndirən oğruyla insanlar barışmazdılar.

Елдегі жақсы адамдардың бәрінің үстінен бекер, өтірік «шапты, талады» деген әртүрлі уголовный іс көрсетіп, арыз береді. Оған дознание - тергеу шығарады. Өтірік көрмегенін көрдім деуші куәлар да әлдеқашан дайындап қойылған, бағанағы жақсы адам сайлауға жарамасы үшін. Ол адам басын құтқармақ үшін жамандарға жалынса, оның да адамдығының кеткені, егер жалынбаса, тергеулі, сотты адам болып, ешбір қызметке жарамай, басы қатерге түсіп өткені. Ол болыс болғандар өзі қулық, арамдықпенен болыстыққа жеткен соң, момынды қадірлемейді, өзіндей арам, қуларды қадірлейді, өзіме дос болып, жәрдемі тиеді деп, егер қас болса, бір түрлі өзіме де залал жасауға қолынан келеді деп.

Thieves did not disappear- they were needed for quarrels. But the best people were slandered, criminal proceedings were initiated against them, false witnesses were selected. And all this was done in order to block the path to the power for the honest. Slandered and humiliated, some of them turned for help to the powers that be, and then the steppe lost another honest son. There remained one way to more proud one - while away his days in prison. Rural municipality governors achieved their position by guile and cunning, and supported the unjust, because it’s better to make friends than feud with similar. Cunning is limitless – impossible to determine who will deceive tomorrow.

Ba’zilar eldagi eng yaxshi odamlar ustidan: «Zo‘rlik qildi, moli-jonimizni taladi» deb tuhmat qihb, soxta hujjatlar yig'ib, arizalar yog'dirisha boshlaydi. Nihoyat, jinoiy isli qo'zg'aladi. Bechoralarni tergovga chaqirisha boshlaydi. Bu yaxshi damlarning nomzodlari saylovdan o'tib ketmasligi va hahgi yolg'on-yashiq uydirmalar asosli bo'lishi uchun, bunday paytlarda ko'rmaganni ko'rdim deydigan guvohlar oldindan tayyorlanib qo'yilgan bo'Iadi. Agar ayblangan odam o'z boshini qutqarmoqchi bo'lib, yomonlardan yalinib-yolvoradigan bo'lsa – odamgarchiligi yo'qoladi; agar bordi-yu yalinmasa u holda sudlangan odam hisoblanib, hech qanday xizmatga olinmay, butun umri xavfxalarda o'tadi. Xo'sh, endi, bo'lis bo'lib aylangardaridan keyin esa, o'zi shu mansabga shumlik, harom niyat bilan erishgani uchun, to'g'ri niyatii kishilarning tarafini oladi deysizmi? Yo'q, albatta o'zi kabi shum, harom niyatii kishilarni qadrlaydi. Chunki, bunday kishilarning do'st bo'lsa foydasi tegadi, qasd bo'lsa qo'lidan zararli islilar ham keladi, deb o'ylaydi.

Halk arasındaki iyi insanların hepsinin aleyhinde temelsiz ve yalan yere “çaldı, yağmaladı” diyerek her türlü suçu isnat edip şikâyette bulunurlar. Böylece bir soruşturma başlatırlar. Görmediğini gördüm diyen yalancı şahitler de önceden hazırlanmış, az önce bahsedilen iyi adam seçimlere katılmasın diye. O iyi adam kendini kurtarmak için kötü insanlara yalvarırsa, onun da insanlığı ölmüştür, eğer yalvarmazsa suçlu ve mahkemelik bir adam olur ve hiçbir makama işe alınmaz, başı da beladan kurtulmaz. Bolıs seçilenler, kurnazlık ve hileyle bu makama geldikleri için mazlum kişilere sahip çıkmazlar, kendileri gibi kötü ve hilekârlara itibar ederler, çünkü “dost olursam faydasını görürüm, eğer düşman olursa, bana bir şekilde zarar vermek elinden gelir”, diye düşünür.

ئۇلار كىشىلەر ئارىسىدىكى بارلىق ياخشى كىشىلەرنى ئاساسسىز ۋە يالغاندىن «ئوغرىلىق ، بۇلاڭچىلىق» بىلەن ئەيىبلەيدۇ ۋە ئۇلارغا قارىتا ھەر خىل ئەرزلەرنى قىلىدۇ. شۇڭا ئۇلار تەكشۈرۈشنى باشلايدۇ. ئۆزلىرى كۆرمىگەننى كۆرگەنلىكىنى ئېيتقان يالغان گۇۋاھچىلارمۇ ئالدىن تەييارلانغان ، بۇنداق بولغاندا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ياخشى ئادەم سايلامغا قاتنىشالمايدۇ. ئەگەر ئۇ ياخشى ئادەم يامان ئادەملەردىن ئۆزىنى قۇتۇلدۇرۇپ قېلىشنى ئۆتۈنسە ، ئەگەر ئۇ تىلەمچىلىك قىلمىسا ، ئۇنىڭ ئادىمىيلىكىمۇ ئۆلۈپ كېتىدۇ ، ئۇ گۇناھكار ئادەم ۋە دەۋانىڭ سۇبيېكتى بولۇپ قالىدۇ ، ئۇ ھېچقانداق ئورۇندا ئىشقا ئورۇنلاشمايدۇ ، ئۇمۇ تۇرمايدۇ قىيىنچىلىقتىن. بولىس بولۇپ سايلانغانلار زالىملارغا قارشى تۇرمايدۇ ، چۈنكى ئۇلار ھىيلە-مىكىر ۋە ئالدامچىلىق ئارقىلىق بۇ ئورۇنغا كەلگەن ، ئۇلار ئۆزىگە ئوخشاش رەزىل ۋە ئالدامچى كىشىلەرنى ھۆرمەتلەيدۇ ، چۈنكى ئۇلار «ئەگەر مەن دوست بولسام ، مەن بولىمەن» ئۇنىڭدىن پايدا ئېلىڭ ، ئەگەر ئۇ دۈشمەن بولۇپ قالسا ، ئۇ ماڭا مەلۇم جەھەتتىن زىيان سالىدۇ ».

Bozqırın namuslu oğullarına yalan iftiralar əsasında cinayət işləri açılır, alçaldıcı sorğular aparılır, qabaqcadan heçnəyi görməyən və eşitməyən şahidlər tapılır. Bütün bunlarda ona görədi ki, namuslu bir insanı ləkələsinlər, ya da, yüksək vəzifə seçkilərində iştirakına mane olsunlar. Əgər nicat üçün zülmə məruz qalan cyni bədxahlara müraciat etməli olarsa, onlara baş əyməzsə, namusunu qurban verər, haqsız yerə mühakimə olunar və ömrü boyu layiqli bir iş, yer tapa bilməyərək yoxsulluq və müsibətlərə məruz qalacaq. Yalan və hiyləylə hakimiyətə çatanlar sakit və təvazokarları görmürlər, onlar özləri kimi kələkbaz, diribaşların dəstəyindən istifadə edirlər və hər şeydən əvvəldə düşmənçiliklərindən qorxaraq həmin insanlarla münasibət qurmağa çalışırlar.

Осы күнде қазақ ішінде «ісі білмес, кісі білер» деген мақал шықты. Оның мәнісі: «ісіңнің түзулігінен жетпессің, кісіңнің амалшы, айлалылығынан жетерсің» деген сөз. Үш жылға болыс сайланады. Әуелгі жылы «Сені біз сайламадық па?» деп елдің бұлданғандығымен күні өтеді. Екінші жылы кандидатпенен аңдысып күні өтеді. Үшінші жылы сайлауға жақындап қалып, тағы болыс болып қалуға болар ма екен деп күні өтеді. Енді несі қалды? Осы қазақ халқының осындай бұзықшылыққа тартып, жылдан жылға төмендеп бара жатқанын көрген соң, менің ойыма келеді: Халықтың болыстыққа сайлаймын деген кісісі пәлен қадәрлі орысша образование алған кісі болсын. Егер де орталарында ондай кісісі жоқ болса, яки бар болса да сайламаса, уезный начальник пенен военный губернатордың назначениесімен болады десе, бұл халыққа бек пайдалы болар еді. Оның себебі: әуелі - қызметқұмар қазақ балаларына образование беруге ол да - пайдалы іс, екінші - назначениемен болған болыстар халыққа міндетті болмас еді, ұлықтарға міндетті болар еді.

There is the truth in what the proverb says: «Never judge a man by his actions, but judge by his intentions». It turns out that people have believed that nothing can be achieved by the honest work, but they can get everything through deception. Where is the root cause of this trouble? Rural municipality is selected for three years. The first year flies in the little offenses of the people who elected him, in mutual reproaches and flirting. The second year goes in the fight of the governor with the candidate on his place: to try to win even on the distant approaches to elections. The third year continues in giving promises because everyone hopes to remain in place of the governor for the next period. I see how in this turmoil my people are getting shallow every year and become more immoral. It’s hard to look at them. Why, for example, not to elect a rural municipality out of the people who were educated in Russian? If not, then let the rural municipality be appointed by a county chief or even by the military governor. There will be less work. It would be also good not to elect but appoint the judges for them not to look back at every step on steppe tycoons. There would be less slander.

Shu kunlarda qozoqlar o'rtasida: «Ishi bilan emas, kishisi bilan ulug'» degan maqol paydo bo'ldi. Buning ma’nosi shuki: qilgan ishing tuzuk bo'lsa emas, suyangan kishing tuzuk bo‘lsa – murod-maqsadingga yetasan, demakdir. Odatda, bo'lis uch yilda bir marta saylanadi. Saylangan odamning birinchi yili – odamlarning: «Seni o ‘zimiz ayiamaganmidik?» – degan ta’nalazyiqlari bilan o'tadi. Ikkinchi yili – o'rniga saylanadigan nomzod bilan olishnv boshlanadi. Uchinchi yili esa – saylovlar yaqinlashib qolgach, qayla saylanishning iloji bo‘lmasmikin, degan tashvish bilan o ‘tadi. Xo'sh, endi nimasi qoldi? Qozoqlaming yildanyilga mana shunday buzuqchilikka berilib, ahvoli og'irlashib borayotganini ко'rib, men o ‘zimcha shunday qarorga keldim. Xalqning bo‘lislikka saylaydigan odami eng kamida falon darajada o'rischa ihni bor odam bo‘lsin. Bordi-yu bunday kishilar oralarida yo‘q bo'lsa, yoki bor bo‘lsa ham saylanmasa, u holda bo‘lis yo uyezd boshlig'i, yo esa harbiy gubernator tomonidan layinlanadigan bo'lsa – chamasi xalq uchun mana shunisi foydaliroq bo‘larmidi deyman-da? Buning sababi, birinchidan, bu mansabparast qozoq yoshlarining ihn-urfon o‘rganishi uchun ham foydaliroq bo‘lardi, ikkinchidan esa, tayinlangan bo'lislar xalqqa emas, ulug‘larga tobe bo'lgan bo'lur edi.

Günümüzde Kazakların arasında “İşi bilmez, kişi bilir” diye bir deyim yaygınlaştı. Onun manası şudur: “İşinin doğruluğundan kazanamazsın, adamının becerikli ve hilekâr oluşundan kazanırsın”. Bolıs üç yıllığına seçilir. İlk sene “Seni biz seçmedik mi?” diyerek senden minnettarlık bekleyen halkın sözlerini işitmetle geçer. İkinci sene diğer adaylarla tartışarak geçer. Üçüncü sene de, seçimler yaklaştığından, tekrar bolıs seçilmek imkânlarını kollamakla geçer. Şimdi bundan toplum ne kazandı? Kazak halkının böyle yozlaşmaya başladığını ve seneden seneye bozulmakta olduğunu gördükten sonra aklıma şu geldi: Halkın bolıslığa seçeceği kişi Rusça eğitim almış saygın bir kişi olsun. Eğer halk arasında böyle birisi yoksa ya da var olup da seçilemezse, o zaman ilçe kaymakamı ve askeri vali tarafından atanır denilse, o zaman bu durum halk için çok yararlı olurdu. Bunun sebebi şudur: Bu durum önce makam düşkünü Kazakların çocuklarına eğitim aldırmaya teşvik eder, ikincisi göreve atanmayla gelen bolıslar halka değil, yüksek makamdakilere minnet borcu olurdu.

ھازىر ، قازاقىستانلىقلار ئارىسىدا: «خىزمەتنى بىلمەيدىغان ئادەم ئادەمنى تونۇيدۇ» دېگەن بىر سۆز كەڭ تارقالدى. ئۇنىڭ مەنىسى مۇنداق: «خىزمىتىڭىزنىڭ سەمىمىيلىكىدىن پۇل تاپالمايسىز ، ئادىمىڭىزنىڭ ماھارىتى ۋە ئالدامچىلىقىدىن پۇل تاپالايسىز». بولىس ئۈچ يىل ۋەزىپە ئۆتەيدۇ. بىرىنچى يىلى «بىز سېنى تاللىمىدۇقمۇ؟». ئۇ سىزدىن مىننەتدار بولۇشنى ئۈمىد قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ سۆزىنى ئاڭلاش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. ئىككىنچى يىلى باشقا كاندىداتلار بىلەن مۇنازىرىلىشىش بىلەن ئۆتتى. ئۈچىنچى يىل سايلامنىڭ يېقىنلىشىشىغا ئەگىشىپ ، قايتا سايلىنىش پۇرسىتىنى ساقلاش بىلەن ئۆتىدۇ. ھازىر جەمئىيەت بۇنىڭدىن نېمىگە ئېرىشىدۇ؟ قازاقىستان خەلقىنىڭ بۇ خىل ئۇسۇلدا چېكىنىشكە ۋە يىلدىن-يىلغا داۋاملىق چېكىنىشكە باشلىغانلىقىنى كۆرگەندىن كېيىن ، ماڭا مۇنداق بىر ئىش كەلدى: خەلقنى ۋالىي قىلىپ سايلايدىغان كىشى روسىيە مائارىپىنى قوبۇل قىلغان ھۆرمەتكە سازاۋەر كىشى بولۇشى كېرەك. ئەگەر كىشىلەر ئارىسىدا بۇنداق ئادەم بولمىسا ياكى ئۇ مەۋجۇت بولسىمۇ ، ئەمما سايلىنالمىسا ، ئۇنداقتا ئۇنى ۋىلايەت باشلىقى ۋە ھەربىي ۋالىي تەيىنلەيدۇ دېيىلسە ، بۇ خەلق ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق. بۇنىڭ سەۋەبى تۆۋەندىكىچە: بىرىنچىدىن ، بۇ ئەھۋال ۋەزىپىنى ياخشى كۆرىدىغان قازاقىستانلىقلارنىڭ بالىلىرى ئۈچۈن تەربىيە ئېلىشىغا ئىلھام بېرىدۇ ، ئىككىنچىدىن ، ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەن مۇكاپاتلار مىننەتدارلىق قەرزى ئەمەس. كىشىلەرگە ، ئەمما يۇقىرى ئورۇندىكىلەرگە.

İndi məişətdə yeni atalar sözü işlədilir: " İşin mahiyyəti deyil, şəxsiyyətin mahiyyədi vacibdir". Bu o deməkdir ki, sən planlaşdırdığınə işin ədalətliliyi ilə deyil, onu icra edənin çevikliyi və hiyləsi ilə əldə edə bilərsən. Vilayətlilər 3 ll müddətinə seçilirlər. Onların hakimiyyətinin birinci ili təhqir və məzəmmətlərə qulaq asmaqla keçir: "Biz səni namizəd göstərmədikmi?". Ikinci il gələcək rəqiblərlə mübarizəyə sərf olunur. Üçüncü il isə seçkiqabağı təlaşlarla keçir, yenidən seçilmək üçün. Nə qalır ki? İnsanların get-gedə nə qədər fitnə-fəsadlara bölündüyünü müşahidə edərək belə bir qənaətə gəldim ki: vilayət idarəçiliyinə az da olsa rus təhsili alan adamları seçmək lazımdır. Əgər belələri yoxdursa və ya var, lakin namizədliyini irəli sürmək istəmirlərsə, vilayət başçılarını qəza hakimiyyəti və hərbi qubernator təyin etsin. Bu, bir çox cəhətdən faydalı olardı. Birincisi, lovğa qazaxlar uşaqlarını məktəbə göndərərdilər; ikincisi, vilayət başçıları yerli zadəganların istəklərindən asılı olmayacaq, yalnız yuxarı hakimiyyət orqanlarına tabe olacaqlar. Qaçılmaz olan xəbərçilik və böhtanlara yol verməmək üçün təyin olunanları hər cür yoxlama və sınaqlardan qorumaq lazımdır.

Уә және назначение қылғанда тергеуі, сұрауы барлығына қарамаса, өтірік арыз берушілер азаяр еді, бәлки жоғалар еді. Уә және әрбір болыс елде старшина басы бір би сайланғандық, бұл халыққа көп залал болғандығы көрініп, сыналып білінді. Бұл билік деген біздің қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолын, Есім ханның ескі жолын», Әз Тәуке ханның Күлтөбенің басындағы күнде кеңес болғанда «Жеті жарғысын» білмек керек. Әм, ол ескі сөздердің қайсысы заман өзгергендікпенен ескіріп, бұл жаңа заманға келіспейтұғын болса, оның орнына татымды толық билік шығарып, төлеу саларға жарарлық кісі болса керек еді, ондай кісі аз, яки тіпті жоқ.

Biys - steppe judges - have already made harm because they have completely lost the good grandfather's traditions. Not every Biy remembers now «old truths», bequeathed by the ESIM-Khan, or «shining path», drawn by Kasym-Khan, or «seven bodies of law» left by the wise Tauke. But they still have to know that their outdated laws and regulations do not respond the spirit of time, prevent new life. Where can we find the wise Biys? There are almost none.

Shunday qilinsa, uning tergovlarini, so'roqlarini hisobga olmaganda, yolg‘ondakam ariza emvchilar ozayibgina qolmay, balki yo‘qolar ham edi. Yana har bir bo'lisda tarshinalar, biylar saylanishi – xalq uchun lurgan-bitgani zarar ekanini tajribada o'ribbilib turibmiz. Bundan tashqari, umuman bu «biylik» qihsh degan gap bizning qozoqlar orasida saylangan har bir kishining qo‘lidan kelavermaydi. Buning uchun biy bo'lib saylanadigan kishilar qadimgi «Qosimxonning siyqa siyosati»ni, «Esimxonning eski yo‘li»ni va «Tavkaxonning Kultepa boshidagi kengashlarida ta’sis etUgan «Yetti qonuni»ni bilmoq kerak. Bilish bilan birga, u qonunlarning qaysi biri zamonlar taqozosi bilan eskirib qolganligi va qaysi birini hozirgi zamon nuqtayi nazari bilan o ‘zgartirish mumukin ekanligini bildiradigan – shunga fahmi-farosati yetadigan kishilar bo'lishi kcrak. Ammo, bunday kishilar hozircha bizda yo'q.

Tayin yoluyla atanan kişiler için soruşturma ve şikâyetlerin hiçbiri dikkate alınmazsa yalan şikâyette bulunanlar azalır ve hatta yok olurdu. Kasaba ve ilçelerde her köye bir bey (idareci) seçmenin, halka zarar verdiği tecrübe edildi. Bu yöneticilik işi, Kazaklar içinde seçilen herkesin elinden gelmez. Bunun için eskilerin “Kasım Han’ın Ak Yolunu, Esim Han’ın Eski Yolunu” Tevke Han’ın Kültepe başında her gün yapılan meclisindeki “Yedi Yasası”nı bilmek gerekir. Ayrıca O bu eski gelenek-erin hangisi zamanla eskimiş ve günümüze uygun gelmiyorsa, onların yerine uygun ve gelişmiş kanunlar çıkaran ve vergiler koyan faydalı kişilerin olması gerekirdi. Böyle kişiler az veya da hiç yok.

ئەگەر تەيىنلەش ئارقىلىق تەيىنلەنگەن كىشىلەر توغرىسىدىكى تەكشۈرۈش ۋە ئەرزلەرنىڭ ھېچقايسىسى نەزەرگە ئېلىنمىسا ، يالغان ئەرز قىلىدىغانلارنىڭ سانى ئازىيىدۇ ، ھەتتا يوقىلىدۇ. يېزا-بازار ۋە رايونلاردىكى ھەر بىر كەنتكە ھەسەل (باشقۇرغۇچى) تاللاشنىڭ كىشىلەرگە زىيان سالىدىغانلىقى تەجرىبىلەرگە ئېرىشتى. بۇ باشقۇرۇش خىزمىتى قازاقىستانلىقلار ئارىسىدا سايلانغانلارنىڭ ھەممىسى ئۈچۈن مۇمكىن ئەمەس. بۇنىڭ ئۈچۈن كونا دەۋردىكى «قاسىم خاننىڭ ئاق يولى ، ئېسىم خاننىڭ كونا يولى» ۋە تېۋكې خاننىڭ «يەتتە قانۇنى» نى ھەر كۈنى كۇلتېپېنىڭ بېشىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان كېڭەشتە بىلىش كېرەك. بۇنىڭدىن باشقا ، ئەگەر بۇ كونا ئەنئەنىلەرنىڭ بىرى كونىراپ كەتكەن بولۇپ ، بۈگۈنكى كۈنگە ماس كەلمىسە ، مۇۋاپىق ۋە مۇكەممەل قانۇنلارنى ماقۇللاپ ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا باج ئالىدىغان پايدىلىق كىشىلەر بولۇشى كېرەك. بۇنداق كىشىلەر ئاز ياكى يوق.

Hər vilayətdə hakim-bəy seçilməsinin faydasızlığına əmin olduq. Hər kəsin ədaləti həyata keçirmək gücü yoxdur. Şuranı necə deyərlər, "Kültobənin zirvəsində" saxlamaq üçün ata-babalarımızdan bizə miras qalan qanun məcəllələrini bilmək lazımdır- Qasım xanın "Işıqlı yolu"nu, Yesim xanın "Qədim yolu"nu, Az Tauke xanın "Yeddi qanunu"nu kimi. Lakin onlarda zaman keçdikcə köhnəliblər, dəyişiklik və məsum bir hökmdar tələb edirlər, hansılarki, xalq arasında az qalıblar, yada artıq heç yoxdular.

Бұрынғы қазақ жайын жақсы білген адамдар айтыпты: «Би екеу болса, дау төртеу болады» деп. Оның мәнісі - тақ болмаса, жұп билер таласып, дау көбейте береді дегенмен айтылған сөз. Өйтіп би көбейткенше, әрбір болыс елден толымды-білімді үш-ақ кісі билікке жыл кесілмей сайланса, олар түссе, жаманшылығы әшкере білінгендікпенен түссе, әйтпесе түспесе.

Our grandfathers used to say: "Where there are two Biys, four disputes are being born." The meaning of these words is that an even number of Biys will never come to a consensus. I think it would be better to elect three Biys on every rural district, to elect the most worthy and on the constant term. Then the replacement of any of them will be an event and a reminder of the justice for the others. But Biys should not immediately decide litigation themselves. My mind is.

Qadimda qozoqlar hayotini yaxshi bilgan odamlar: «Xon ko‘p bo'Isa, yov ko‘p bo'ladi, biy ko'p bo'lsa, dov ko'p bo'ladi» degan ekan. Buning ma'nosi shundayki: agar biylar toq bo'lmayjull bo'Lsa, bir-biri bilan dovlashib umri o'tadi, demakdir. Bunday qilib biylarni ko'paytirguncha, undan ko'ra har bir bo'lisdan faqat uchtadan biy saylangani ma’qul. Bular albatta qo'lidan ish keladigan ilmli kishilardan bo'lishlari kerak. Bundan tashqari, ularni «muncha yilgacha» deb saylamasdan, udom saylaslilari, biylikdan tushgudek bo'lsa

Eski Kazakların durumunu iyi bilen insanlar “Yönetici iki olursa, sorun dört olur” demişler. Onun manası: Yönetici tek olmasa, ikili yönetimler birbiriyle çekişip sorunlar çoğalır demektir. Böyle yöneticileri çoğalmaktansa, her bölgeden seçkin bilgili üç kişi, yılı belirlemeden seçilmeli; onlar, yanlış yaptığında görevden alınmalı, aksi halde göreve devam etmelidir.

كونا قازاقىستانلارنىڭ ئەھۋالىنى ياخشى بىلىدىغان كىشىلەر: «ئەگەر ئىككى ھۆكۈمدار بولسا ، تۆت مەسىلە بولىدۇ» دېدى. ئۇنىڭ مەنىسى: ئەگەر بىرلا باشقۇرغۇچى بولمىسا ، قوش باشقۇرۇش بىر-بىرى بىلەن جېدەللىشىپ ، مەسىلىلەر كۆپىيىدۇ. بۇ خىل باشقۇرغۇچىلارنىڭ سانىنى كۆپەيتىشتىن كۆرە ، يىل بەلگىلەشتىن ئىلگىرى ھەر بىر رايوندىن ئۈچ داڭلىق ۋە بىلىملىك ​​ئادەمنى تاللاش كېرەك ئۇلار خاتالىق سادىر قىلغاندا خىزمىتىدىن ئېلىپ تاشلىنىشى كېرەك ، بولمىسا ئۇلار داۋاملىق خىزمەت قىلىشى كېرەك. ئەگەر بۇ باشقۇرغۇچىنى ئەرز قىلغان كىشى چىڭ تۇرسا ، ئۇنداقتا ئۇ ئىككى ئادەمنى سوتچى ، بىر ئادەمنى ۋاسىتىچى قىلىپ تاللىشى كېرەك.

Qazaxları yaxşı tanıyan insanlar deyirdilərki, "Əgər bəy ikidirsə, onda mübahisə dördür". Ali hakimin olmaması və cütlərlə bəyin olması mübahisələrin həllini yalnız çətinləşdirir. Bəylərin sayını nəyə görə artırmaq lazımdır ki? Yaxşı olmazmı ki, hər bir vilayətdən üç fərasətli, ziyalı adam seçib, vəzifə müddətini dəqiqləşdirməyəsən və yalnız nalayiq işlər görənləri dəyişəsən?

Ол билерге даугер адамдар қалмай, екеуі екі кісіні билікке таңдап алып, үстіне біреуді посредникке сайлап алып, біте берсе; егер оған да ынтымақтаса алмаса, бағанағы үш бидің біреуін алып, яки жеребемен сайлап алып жүгінсе, сонда дау ұзамай, бітім болар еді.

Quarreling parties choose one defender, they are joined by a mediator, and these three lead a particular case. If the case will not be solved, one of Biys, which, for example, can be selected by lot, comes to help them. Wouldn’t this be the way to solve many disputes of our lives?

Jiam – yomonligi elga oshkora bo'lgandan keyingina tushadigan, bo‘imasa biy bo‘iib ishlayveradigan qilib saylaslilari kerak... Nihoyat, dovlashuvchi shaxslar bu biylardan ikkitasini lanlab olib, uchinchisini xolis qilib saylashsa, agar bunga liam ko'nmasa, boyagi uch biydan bittasini lanlab, yoki chek tashlash yo‘li bilan saylab olib, aiz-dodlarini shunga aytsa – ehtimol, janjalli islilar oson bitgan bo‘lur edi.

Bu yöneticilere dava açan adam ısrar ederlerse, o zaman iki kişiyi kadılığa, bir kişiyi de arabuluculuğa seçmelidir. Eğer dava bitmez ise, daha önce ifade edilen üç yöneticiden birisini tayin veya kura yoluyla hakem tayin etmelidir; o zaman dava uzatılmadan sonuçlanır.

ئەگەر بۇ دېلو ئاياغلاشمىسا ، ئۇ چوقۇم يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئۈچ باشقۇرغۇچىنىڭ بىرىنى تەيىنلىشى ياكى چەك تارتىش ئارقىلىق كېسىمچى تەيىنلىشى كېرەك. ئاندىن دېلو كېچىكتۈرۈلمەي ئاخىرلىشىدۇ.

Qoy mübahisələri iki hakim və iddiaçıların seçdiyi vasitəçi həll etsin. Və yalnız bu insanlarda həqiqəti tapmasalar, sülh əldə edə bilməsələr, mübahisə edənlər üç daimi hakimdən birinə müraciət edərlər. Onda məhkəmələr uzanmazdı.

Әрбір байқаған адам білсе керек: күлкі өзі бір мастық екенін, әрбір мас кісіден ғафил көп өтетұғынын да, әрбір мастың сөйлеген кезінде бас ауыртатұғынын. Бұлай болғанда, күлкіге салынған кісі не шаруадан, не ақылдан, не бір ұят келерлік істен құр, ғафил көп өткізіп отырса керек. Осындай ғафилдік көп өткізіп, өлмеген кісінің не дүниеде, не ахиретте басы бір ауырмай қалмаса керек.

It has been noticed long ago that laughter is similar to drunkenness. Foolish laughter is a sign of carelessness, it makes so severe headache, as well as tipsy chatter. Carelessness leads to the ruin, the impoverishment of the mind and shameful deeds. I think that people, who indulge in silly laughter, are equally unhappy both in this and that world.

Har bir farosatli odam kulki degan narsaning mastlik ekanini, har qanday mast kishi g‘olil bo'lishini va bosh og‘riq gaplarni ko‘p gapirishini yaxshi biladi. Zotan, bunday bekordan-bekorga kulaveradigan kishiningyo aqli joyida bo'lmaydi, yo esa kulaman deb ishidan, ro‘zg‘oridan, nomusidan ayrilganini o‘z ham bilmay qoladi. Bunday kishilar bu dunyoda ham, u dunyoda ham oxir bir azob chekishi bor.

Dikkatli her insanın bilmesi gerekir ki, gülmenin kendisi bir sarhoşluktur, her sarhoş kişinin başından çok pişmanlık verici işlerin geçtiğini ve her sarhoşun konuştuğunda baş ağırttığını. Böyle olunca, gülmeye kendisini kaptıran kişi işten güçten ve akıldan bir fayda göremez, ayrıca ayıp olacak amellerden de geri durmaz, gaflet ve pişmanlıklar içinde yaşar gider. Böyle gaflet ve pişmanlıklar içinde yaşayan kişinin ne dünya da, ne ahirette başı beladan kurtulmaz.

ھەر بىر ئېھتىياتچان كىشى شۇنى بىلىشى كېرەككى ، كۈلۈشنىڭ ئۆزى بىر خىل مەستلىك ، ھەر بىر مەست ئادەم نۇرغۇن پۇشايماننى باشتىن كەچۈرگەن ، ھەر بىر مەست ئادەم سۆزلىگەندە ئاۋارىچىلىق تۇغدۇرىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا ، كۈلكە بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئادەم خىزمەت ، كۈچ ۋە ئەقىل-پاراسەتتىن پايدىلىنالمايدۇ ، نومۇسسىز ئىشلارنى قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرمايدۇ ، پەرۋاسىزلىق ۋە پۇشايمان ئىچىدە ياشايدۇ. بۇنداق بىپەرۋالىق ۋە پۇشايماندا ياشايدىغان ئادەم قىيىنچىلىقتىن قۇتۇلالمايدۇ ، بۇ دۇنيادا ۋە ئاخىرەتتە.

Diqqətli insanlar çoxdan müşahidə ediblər ki, axmaq gülüş sərxoşluğa bərabərdir. Sərxoşluq xatalara səbəb olur, sərxoş adamla danışmaq baş ağrısı verir. Boş gülüşlərə qapılan insan vicdanını itirir, işlərdən uzaqlaşır, bağışlanmaz səhvlərə yol verir. Və buna görədə bu dünyada olmasada, o biri dünyada cəsasını alır.

Әрбір уайым-қайғы ойлағыш кісі не дүние шаруасына, не ахирет шаруасына өзгеден жинақырақ болса керек. Әрбір жинақылықтың түбі кеніш болса керек. Енді олай болғанда, үнемі уайым-қайғыменен жүре аламыз ба? Үнемі күлмей жүруге жан шыдай ма екен? Жоқ, мен үнемі уайым-қайғыменен бол демеймін. Уайым-қайғысыздығыңа уайым-қайғы қыл дағы, сол уайым-қайғысыздықтан құтыларлық орынды харекет табу керек һәм қылу керек. Әрбір орынды харекет өзі де уайым-қайғыны азайтады, орынсыз күлкіменен азайтпа, орынды харекетпен азайт!

Mind and concentration lead to prosperity and the people possessing these qualities are usually of a different character. This, of course, does not mean that one should always be sad, indulged in bitter thoughts or suffer from every failure. Such a burden is too much for the man. You just need to fall in a reasonable work, but not in the empty laughter. There are different people, and for those who are closed in their grief, struggling in sadness, like a prisoner – work is also the only salvation.

Qayg'u-hasrat nimaligini biladigan, likr qila oladigan kishi bu dunyoda ham, u dunyoda ham ortiq qiynalmaydi – ishi pishiq bo'ladi. Odatda, pishiqlikning tagi mo'lchilik bo'ladi. Xo'sh, endi, agar shanday bo'lsa, biz doimo qayg'u-hasratga yor bo'Ub yura olamizmi? Doimo qayg'u-hasratga yor bo'lib yurishga jonimiz to'zim bera olarmi ekan? Yoki, deylik, doimo kulrnay yura olamizmi? Shunday doimo kulmay yurishga chiday olarmi ekan inson? Yo'q! Men, doimo, qayg'u-hasrat bilan yurish kerak, demayman. Ammo hech qayg'u-hasrat chekmaslik ham mumkin emas. Demak, ko'proq ana shu qayg'u-hasratdan qutulish uchun harakat qilish kerak. Qilganda ham – bilib qilish kerak. Chunki har qanday o'rinli harakat qayg'u-hasratnikamayliradi. Shunday qilib, qayg'uni o'rinsiz kulgi bilan emas, o'rinli harakat bilan kamaytirish zarur!

Dertli, kaygılı ve düşünceli kişiler hem dünya işinde hem ahiret işinde başkalarından daha derli toplu daha düzenli olması gerek. Her düzenli oluşun sonucu ferahlık olsa gerek. Şimdi durum böyleyse, daima dert ve üzüntü içinde yaşayabilir miyiz? Daima gülmeden yaşamaya can dayanır mı? Hayır, ben daima dertli ve kederli ol demiyorum. Dertsizlik-kedersizliğini dert ve keder haline getir ve bu dertsizlik kaygısızlığına dert yan, kaygı duy da o dertsizlik-kedersizliğinden kurtulmak için yerinde davranışlar bulman ve yerine getirmen lazımdır. Her bir yerinde yapılan davranışın kendisi de dert ve üzüntüyü azaltır; yersiz gülmelerle azaltma, yerinde davranışlarla azalt.

ئاۋارىچىلىق ، تەشۋىش ۋە تەپەككۇر قىلىدىغان كىشىلەر دۇنيا ئىشلىرىدا ۋە ئاخىرەتتە باشقىلارغا قارىغاندا تېخىمۇ رەتلىك ۋە تەشكىللىك بولۇشى كېرەك. ھەر بىر قانۇنىيەتنىڭ نەتىجىسى چوقۇم يېنىك بولۇشى كېرەك. ئەگەر ھازىر مۇشۇنداق بولسا ، بىز ھەمىشە قىيىنچىلىق ۋە قايغۇ ئىچىدە ياشىيالايمىزمۇ؟ ھايات ھەمىشە كۈلمەي تۇرۇپ ھايات كەچۈرەلەمدۇ؟ ياق ، مەن ھەمىشە ئاۋارىچىلىك ۋە قايغۇلۇق دېمەيمەن. بىپەرۋالىق-قايغۇ-ھەسرەتلىرىڭىزنى ئاۋارىچىلىك ۋە قايغۇغا ئايلاندۇرۇڭ ، ھەمدە بۇ غەمسىزلىكىڭىزدىن ئەنسىرەپ ، تەشۋىش ھېس قىلىڭ ، بۇ غەمسىز-قايغۇ-ھەسرەتتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ، مۇۋاپىق ھەرىكەتلەرنى تېپىپ چىقىپ ، ئۇلارنى ئورۇندىشىڭىز كېرەك. ھەر بىر ھەرىكەتنىڭ ئۆزى ئاۋارىچىلىق ۋە قايغۇنى ئازايتىدۇ. نامۇۋاپىق كۈلۈش بىلەن ئۇنى ئازايتماڭ ، مۇۋاپىق ھەرىكەت بىلەن ئازايتىڭ.

Düşüncəyə meyilli olan insan həmişə toparlanmış, dərin düşüncəli olur, istər dünyəvi işlərdə, istərsədə ölümün məhkəməsində. Əməllərdə və düşüncələrdə intizam (topluluq) rifahın əsasını təşkil edir. Bu o deməkdi ki, biz daima məyusluq içində olmalıyıq? Məgər qəlb sevinc, gülüş bilmədən yalnız kədərlənə bilərmi? Xeyir, mən heçrazı deyiləmki, biz səbəbsiz yerə yalnız kədərlənməliyik. Lakin öz qayğısızlığımız haqqında fikirləşmək lazımdı, bununla kədərlənib qayğısızlıqdan qurtulmaq və faydalı işlə məşğul olmaq lazımdı.

Шығар есігін таба алмай, уайым-қайғының ішіне кіріп алып, қамалып қалмақ, ол өзі де - бір антұрғандық. Және әрбір жаман кісінің қылығына күлсең, оған рахаттанып күлме, ыза болғаныңнан күл, ызалы күлкі - өзі де қайғы. Ондай күлкіге үнемі өзің де салынбассың, әрбір жақсы адамның жақсылық тапқанына рахаттанып күлсең, оның жақсылықты жақсылығынан тапқандығын ғибрат көріп күл. Әрбір ғибрат алмақтың өзі де мастыққа жібермей, уақытымен тоқтатады. Көп күлкінің бәрін де мақтағаным жоқ, оның ішінде бір күлкі бар-ау, құдай жаратқан орныменен іштен, көкіректен, жүректен келмейді, қолдан жасап, сыртыменен бет-аузын түзеп, бай-бай күлкінің әнін сәндеп, әдемішілік үшін күлетін бояма күлкі.

Do not rejoice in evil deeds of people. If you saw misfortune, then let your laughter be bitter. Bitter laughter is always short. Rejoice, when a person does a good deal, for you saw a good example. The meanings of the person’s deal will itself determine how much you will laugh. But there is laughter, from which I want to warn everyone. It was not born in the chest, doesn’t come from the heart, but only changes the face. It is beautiful and sonorous, this fake laughter, and it has many faces. Throw it away from you, people!

Qayg'u-hasrat uyiga kirib qolib, undan cliiqolmay qolLshning o'zi ham bir halokatdir. Sen birovning yomon qiiig'idan kulsang – rohatlanib kulma, achinib, izza bo'lib kul. Zotan, achinib, izza bo'lib kulislming o'zi – qayg'u-hasratdir. Demak, bunday o'rinda o'zing ham doimo kulavermaysan, albatta. Bordi-yu, yaxshi odamning yaxshi qiiig'idan kulsang, lining shu yaxshi qiliqni yaxslulikdangina topganini o'zingga ibrat qilib kul. Yaxshi-yomonni ko'rib ibrat olmoq – hayotda seni yo'ldan oz.ishdan ehtiyot qiladi. Men hamma kulgilar to'g'risida gapirib o'tirmayman. Ammo shu kulgilarning ichida bir kulgi borki, bundan xudoning o'zi asrasin! Bu kulgi xudoning o‘zi yaratgan joydan – yurakdan chiqmay, halki aksincha, mutlaqo soxta bo‘lib, xo‘jako‘rsingagina kulinadi.

Çözüm yolunu bulmadan, dert ve üzüntü içine dalıp hapis olmak, bunun kendisi de bir ahmaklıktır. Ayrıca eğer, cahil bir kişinin haline gülersen, ona keyiflenerek değil, öfkelenerek gül; öfkeli gülüşün kendisi de üzüntüdür. Öyle gülüşe kendin de daima kapılmazsın, her iyi adamın iyi işlerine keyifle gülsen, onun iyiliği iyilikten bulduğunu ibret alarak gül. Her bir ibret almanın kendisi de senin sarhoşluğa kapılmanı zamanında engeller. Çok gülmenin hiçbirini övmüyorum, onun içinde bir gülüş var ki, Allah’ın yarattığı şekilde içten, gönülden, yürekten gelmez, yapmacıktır, dış görünüşte ağzını ve yüzünü hazırlar, kibar bir gülüşün biçimiyle süslenmiş, güzel ve iyi görünmek için yapılan kozmotik bir gülüştür.

ھەل قىلىش چارىسى تاپالماي ئاۋارىچىلىق ۋە قايغۇغا پېتىپ قېلىشنىڭ ئۆزى بىر ئەخمەقلىق. شۇنداقلا ، نادان كىشىنىڭ ئەھۋالىدىن كۈلسىڭىز ، خۇشاللىق بىلەن ئەمەس ، ئاچچىق بىلەن كۈلۈڭ. ئاچچىق كۈلۈشنىڭ ئۆزى قايغۇ. سىز ھەمىشە ئۆزىڭىزگە ئوخشاش كۈلەلمەيسىز ، ئەگەر سىز ھەر بىر ياخشى ئادەمنىڭ ياخشى ئىشلىرىدىن خۇشاللىق بىلەن كۈلسىڭىز ، ئۇ ياخشىلىق ئارقىلىق ياخشىلىقنى تاپقان دەرس سۈپىتىدە كۈلۈڭ. ھەر بىر دەرس ۋاقتىدا مەست بولۇپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. مەن بەك كۈلۈشنى ماختىمايمەن ، ئۇنىڭدا قەلبتىن ، قەلبتىن كەلمەيدىغان تەبەسسۇم بار ، خۇدا ئۇنى ياراتقاندەك ، ئۇ ساختا ، ئېغىز ۋە يۈزنى تاشقى كۆرۈنۈشكە تەييارلايدۇ ، ئۇ بىر ئالەم. چىرايلىق ۋە چىرايلىق كۆرۈنۈش ئۈچۈن ئەدەپلىك تەبەسسۇم شەكلىدە بېزەلگەن تەبەسسۇم.

Yalnız ruhən zəif olanlar özlərinə qapanıb acı fikirlərə dalarlar və heç bir təsəlli tapmazlar. Əgər səfeh bir insanın axmaqlıqlarına gülürsənsə, onun axmaq olmağına sevinərək gülmə, acıqla gül. Belə gülüşə tez-tez qapılmayacaqsan. Təəsüflü gülüş-acı gülüşdü. Xoşbəxtlik tapmış təqlid olunmağa layiq olan adamı gördükdə coşqunluqla gül, səmimi qəlbdən sevin. Yaxşı nümunə təmkinli olmağı öyrədir, vaxtında dayandırar, sərxoşluğa yol verməz. Hər gülüş təqdirəlayiq deyil. Elə gülüşlər də var ki, sinədən gəlmir - Tanrının verdiyi yolla, yalnız gözəl görsənmək üçün libasa bürünmüş boş cingiltiyə bənzəyir.

Адам баласы жылап туады, кейіп өледі. Екі ортада, бұ дүниенің рахатының кайда екенін білмей, бірін-бірі аңдып, біріне-бірі мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен, қор етіп өткізеді де, таусылған күнде бір күндік өмірді бар малына сатып алуға таба алмайды.

A man comes to life with a cry, dies angry. Not knowing what happiness is people humiliate life with empty affairs. They chase each other, pride themselves before each other, hoard wealth, and when there comes the last hour, ready to give all their possessions for one day of the life. Why does an epiphany come to people so late?

Har qanday odam bolasi tug'ilishda yig‘lab tug‘iladi-yu, keyin o'layotganda norozi bo‘iib o'ladi. Shu ikki o'rtada dunyoning ubu rohatlarini totib ko‘rolmay, birining ketiga biri tushib, biriga biri maqtanib, ne-ne esiz umrini qayoqdagi bo‘lmag‘ur islilarga sarf qilib, ma’nosiz o ‘tkazadi-da, o ‘lim oldida ado bo‘lgan oltin umrining hatto bir kunini ham butun bisol ini, mol-dunyosini sotib qaytarib olishning ilojini topa olmay qoladi.

İnsanoğlu ağlayarak doğar, üzülerek ölür. İki arada, bu dünya rahatının nerde olduğunu bilmeden, birbirini takip edip, birbirine övünüp, kıymetli ömre anlamdırmadan, boşuna, hoş olmayan davranışlarla, uygunsuz bir şekilde geçirir, bittiğinde bir günlük ömrü tüm mal varlığına satın almak istese de, bulamaz.

ئىنسانلار تۇغۇلۇپ يىغلاپ تۇغۇلىدۇ. ئۇ ھاياتىنى بىھۇدە ، يېقىمسىز ھەرىكەتلەر بىلەن ئۆتكۈزدى ، نامۇۋاپىق ، بۇ دۇنيانىڭ راھەتلىرىنىڭ نەدىلىكىنى بىلمەي تۇرۇپ ، بىر-بىرىگە ئەگىشىش ، بىر-بىرى بىلەن ماختىنىش ، قىممەتلىك ھاياتقا ئەھمىيەت بېرىش ، ھەتتا پۈتۈن ھاياتى ئۈچۈن بىر كۈنلۈك ھاياتىنى سېتىۋالماقچى بولغان تەقدىردىمۇ. مال-مۈلۈك ئاخىرلاشقاندا ، ئۇنى تاپالمايدۇ.

İnsan ağlayaraq bu dünyaya gəlir və kədərlə onu tərk edir. Bu iki hadisə arasında heç vaxt əsl xoşbəxtliyi yaşamamış, ona verilən ömrün dəyərini və bənzərsizliyini tam dərk etmədən, düşünmədən, onu alçaldıcı çəkişmələrdə, nalayiq mübahisələrdə yandırır.

Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ - өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сыйынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды.

Why from the very beginning not to believe in their destiny and begin to work. Then the scarcest land would give us the fruit. After all, that is its purpose.

Quvlik va shumlik bilan kun ko'rish, ko‘z suzib, tilamchilik qilish – bu bir hunarsiz itning ishidir. Sen agar odam bo'lishni istasang – awalo o‘z g'ayratingga tayanib mehnat qil, mehnat qilsang qora yer ham sendan o ‘z nozi-ne’matini ayamaydi va sen hech qachon xor-zor bo‘lmaysan.

Kurnazlık yapmak, göz süzüp, dilenip, adam sömürmek beceriksiz, alçak insanların işidir. Önce Allah’a güvenir, sonra kendi gayret ve çabana dayanarak çalışırsan, kara toprak bile karşılığını verir, boş bırakmaz.

ھىيلىگەر بولۇش ، تىلەمچىلىك قىلىش ، كىشىلەرنى ئېكىسپىلاتاتسىيە قىلىش ئىقتىدارسىز ، پەسكەش كىشىلەرنىڭ ئىشى. ئەگەر سىز ئالدى بىلەن خۇداغا ئىشىنىپ ، ئاندىن ئۆزىڭىزنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە تىرىشچانلىقىڭىزغا تايىنىپ ئىشلىسىڭىز ، ھەتتا قارا تۇپراقمۇ ئۇنىڭ مۇكاپاتىنى بېرىدۇ ۋە سىزنى بوش قويمايدۇ.

İnsan ağlayaraq bu dünyaya gəlir və kədərlə onu tərk edir. Bu iki hadisə arasında heç vaxt əsl xoşbəxtliyi yaşamamış, ona verilən ömrün dəyərini və bənzərsizliyini tam dərk etmədən, düşünmədən, onu alçaldıcı çəkişmələrdə, nalayiq mübahisələrdə yandırır.

Үстіне Оқ бойы алда су жаңа шинель киіп, қолына түйіншек ұстаған полиция надзирателі Очумелов базар алаңын кесіп өтіп жатты. Оған ілесе аяңдап жирен қалабасы келеді, қолында кәмпескеленген тошалағы толы елегі бар. Айнала тым-тырыс..- Алаңда қыбыр еткен жан жоқ... Дүкендер мен кабактардың есіктері жарық дүниеге аранын ашқандай шалқасынан ашылып, тұнжырай қарап қалыпты, олардың маңында, тіпті, қайыршы да жоқ.

The police superintendent keep an arrow’s flight aheadOtchumyelov is walking across the market square wearing a new overcoat and carrying a parcel under his arm. A red-haired policeman strides after him with a sieve full of confiscated gooseberries in his hands. There is silence all around. Not a soul in the square. . . . The open doors of the shops and taverns look out upon God's world disconsolately, like hungry mouths; there is not even a beggar near them.

Bozor maydonidan yangi ancha oldinda borar shinel kiygan, tuguncha ko‘targan politsiya nazoratchisi Ochumelov o‘tib borardi. Uning orqasidan musodara kilingan krijovnik to‘la g‘alvirni ko‘targancha malla gorodovoy kelmoqda. Tevarak-atrof jimjit... Maydonda jon asari ko‘rinmaydi... Do‘konlar va qovoqxonalarning huvillagan eshiklari yorug‘ dunyoga ochiqqandek og‘iz ochib turibdi; ularning yaqinida hatto gadoylar ham yo‘q.

Pazar meydanından, sırtında yeni paltosu, elinde küçük bohçası ile ok boyu önde polis müfettişi Oçumelov geçiyor. Haczedilmiş bektaşi üzümü ile tepeleme dolu bir kalbur taşıyan zabıta memuru da peşinden gidiyor. Ortalık sessiz… Meydanda in cin top oynuyor… Dükkân ve meyhanelerin aralık kapıları, aç ağızlar gibi yılgın bakıyorlar dünyaya; dilenciler bile gezinmiyor çevrelerinde.

خامېلېئونچېخوپئۈستىگە يېڭى شىنىل كىيگەن ۋە قولىغا بوپا تۇتقان ساقچى نازارەتچىسى ئوچۇمىلوپخىلە ئيلىگيرى بازار ئىچىدىن كېتىپ باراتتى. ئۇنىڭ كەينىدىن مۇسادىرە قىلىنغان مېۋە بىلەن تولدۇرۇلغان غەلۋىرنى كۆتۈ... ئۈستىگە يېڭى شىنىل كىيگەن ۋە قولىغا بوپا تۇتقان ساقچى نازارەتچىسى ئوچۇمىلوپ بازار ئىچىدىن كېتىپ باراتتى. ئۇنىڭ كەينىدىن مۇسادىرە قىلىنغان مېۋە بىلەن تولدۇرۇلغان غەلۋىرنى كۆتۈرۈپ، سېرىق چاچلىق ساقچى كېتىپ باراتتى. ئەتراپ جىمجىت... بازار مەيدانىدا ھېچكىم يوق... دۇكان ۋە قاۋاقخانىلارنىڭ ئوچۇق قالغان ئىشىكلىرى، گوياكى ھاڭقىيىپ قالغان ئوچۇق ئېغىزلارغا ئوخشاش قايغۇلۇق كۆرۈنەتتى. ھەتتا ئۇلارنىڭ ئالدىدا گادايلارمۇ يوق. ئوچۇمىلوپنىڭ قۇلىقىغا تۇيۇقسىزلا؛

Polis müfəttişı Oçumyelov əynində palto,qoltuğunun altında paket bazar meydanına doğru irəliləyirdi.Arxasında isə qızılı saçlı bir polis onunla birlikdə gedirdi.Hər tərəf səssiz idi.Hər yer sükuta qərq olmuşdu.Dükanların və meyxanaların açıq qapıları həsrətlə müştəri gözləyirdi.Ətrafda dilənçi belə görmək mümkün bir ox mənzili qədər qabaqda deyildi. Uzaqdan kimsə çığırdı: