Корпустан іздеу

Әкесі, жабайы құстарды кәсіп қылып жүріп, басқа тоғайдан барып атамын деп жандармалар өлтірген. Мен бір кездерде көрген бойшаң, ашаң ұл да жабайы құстардың атақты қырғыны еді. Бұларды Саваж деп айтатын. Онысы есім бе, жоқ әлде жанама ат па, оны құдай біледі. Сервалға дауыстадым. Сервал саздың құстарындай маймаңдап, маған жайлап басып келді. -Мұндағы адамдарға не болған? - деп сұрадым онан. Сонда ол маған мына әңгімені айтты. Соғыс жарияланғаннан кейін, жас Саваж сол кезде ол отфз үште болатын, - жорыққа кетті. Шешемі үйде жалғыз қалды, алайда оны онша аяған еш кім бола қойған жоқ; ақшаның кемпірде кемпірде сақталатыны жұрттың бәріне де мәлім болатын. Кемпір деревнеден алыс, тоғайдың шетіндегі, оқшау үйінде, мүлде жалғыз тұрды. Кемпірді қорқақ кемпір еді деуге келмейді; бұл да сол өзінің күйеуі мен ұлы сияқты адамдардың жынысынан еді. Бойшаң, ашаң, қатаң кемпір еді. Еш уақыт күлмейтін, оның үстіне оны мен қалжыңдасам деп ешкім ойлағандай емес еді. Қара шаруа әйелдері тегі аз күледі,- күлкі еркектердің ісі: олардың өлшеулі, аянышы психикасы үнсіз, түрсіз тұрмысқа көніп алады. Қара шаруа еркек ең болмағанда қабақта болса да, көңілді шуға әуес, ал, оның әйелі үнемі салмақты күйінен аумай, жүзі қашан да жабық келеді. Әйелдердің беттерінің еті еш уақыт күліп ыржиюды білмейді.

The father, an old poacher, had been killed by the gendarmes. The son, whom I had once seen, was a tall, dry fellow who also passed for a fierce slayer of game. People called them "Les Sauvage." Was that a name or a nickname? I called to Serval. He came up with his long strides like a crane. I asked him: "What's become of those people?" This was his story: When war was declared the son Sauvage, who was then thirty-three years old, enlisted, leaving his mother alone in the house. People did not pity the old woman very much because she had money; they knew it. She remained entirely alone in that isolated dwelling, so far from the village, on the edge of the wood. She was not afraid, however, being of the same strain as the men folk — a hardy old woman, tall and thin, who seldom laughed and with whom one never jested. The women of the fields laugh but little in any case, that is men's business. But they themselves have sad and narrowed hearts, leading a melancholy, gloomy life. The peasants imbibe a little noisy merriment at the tavern, but their helpmates always have grave, stern countenances. The muscles of their faces have never learned the motions of laughter.

Uning hikoya qilishicha, qari brokon`er bo’lmish ota qishloq mirshablari tomonidan o’ldirilgan. O’g’li – men uni qachondir bir payt ko’rgan edim – baland bo’yli, ozg’in yigitcha; u ham yovvoyi qushlarga qiron soluvchi ashaddiy ishqiboz sifatida dong taratgan. Ularni Sovaj lar deyishardi. Bu ularning familiyasimi yoki laqabmi – bilmayman. Men Servalni chaqirdim. U odatdagi turnayurishi bilan shoshilib keldi. — Uy sohiblariga nima bo’ldi? – so’radim undan. Shunda Serval` quyidagilarni hikoya qilib berdi. Urush boshlanishi bilan Sovajlarning o’sha paytda 33 yoshda bo’lgan kichik o’g’li onasini yakka-yolg’iz qoldirib ko’ngilli bo’lib jangga jo’nab ketdi. Hech kim kampirga achinmadi, chunki hamma uning puldor xotin ekanligini bilardi. Shunday qilib, kampir qishloqdan uncha uzoq bo’lmagan joyda, o’rmon etagida joylashgan xilvat uyda so’ppayib bir o’zi qolaverdi. Ayni paytda bu tetik kamirning o’zi ham baland bo’yli, suyakdor bo’lib, o’g’li va eri bilan bir avloddan, ko’p kulmas va hazil-mazaq qilmasdi. Umuman olganda esa, dehqon ayollar kamdan-kam kuladi. Ko’p kulish erkaklarning ishi. Xotinlarning huzunli va mahdud qalbida ma’yus, ro’shnoliksiz turmushi tajassum topgan. Erkak kishi ba’zan sershovqin qovoqxonada vaqtichog’lik qiladi, xotin kishi esa har doim xafahol, jiddiy ko’rinishda bo’ladi – uning yuz muskullari kulgidan qisqarishga hecham moslashmagan.

Hep tezkeresiz avcılık eden baba, jandarmalar tarafından öldürülmüştü. Daha önce görmüş olduğum oğul, iri ve kuru bir delikanlıydı ve o da korkunç bir av düşmanı sayılıyordu. Bunlara Sauvagelar deniyordu. Bu bir ad mı, yoksa anlamlı bir lakap mıydı? (3) Serval’e seslendim. Uzun leylek adımlarıyla geldi. — Burada oturanlar ne oldu? diye sordum. Bana aşağıdaki olayı anlattı. II Savaş başlayınca otuz üç yaşında olan Sauvage oğul, anayı evde yalnız bırakarak askere gitti. Parası olduğunu bildikleri için yaşlı kadına pek acıyan yoktu. Onun için o, köyden o kadar uzakta, ormanın kıyısındaki bu ıssız evde tek başına kaldı. Erkekleriyle aynı soydan, uzun ve zayıf, çok gülmez, hiç şakaya gelmez, sert bir kocakarı olduğu için korkmuyordu da. Zaten köy kadınları hiç gülmezler. Gülmek erkeklere özgü bir şeydir. Donuk ve ışıksız bir ömür sürdükleri için kadınların dar ve üzüntülü bir ruhları olur. Köylü meyhanede gürültülü neşeyi biraz öğrenirse de karısı boyuna asık bir suratla ciddi kalır. Onların yüz kasları asla gülme alıştırması yapmamıştır.

. موماينىڭ ئېرىنى قانۇنسىز ئوۋ قىلغانلىقى ئۈچۈن ساقچىلار ئېتىۋەتكەنىكەن. شۇ چاغدا موماينىڭ ئوغلىنىمۇ كۆرگەنىدىم، ئۇ جۇدەڭگۈ، ئېگىز بوي يىگىت ئىدى، ئەپتىدىن ئۇستا ئوۋچىلاردەك كۆرۈنەتتى. كىشىلەر بۇ ئائىلىدىكىلەرنى «قاراملار» دېيىشىدىكەن. بۇ شۇلارنىڭ جەمەتىنىڭ فامىلىسىدۇر ياكى لەقىمىدۇر. شۇلارنى ئويلاپ يىراق جايدا تۇرغان سېۋالنى چاقىردىم. ئۇ قاقىرىدەك يوغان ـ يوغان چامداپ قېشىمغا كەلدى. ـ بۇ ئۆينىڭ ئىگىسى نەگە كەتكەندۇ؟ ـ سورىدىم مەن. سېۋال تۆۋەندىكى ھېكايىنى ئېيتىپ بەردى. پرۇسسىيە ـ فرانسىيە ئۇرۇشى پارتىلىغاندا، موماينىڭ ئوتتۇز ئۈچ ياشلىق ئوغلى ئەسكەرلىككە كېتىپ، موماي يالغۇز قالدى. موماينىڭ ھال ـ كۈنى ياخشى بولغاچقا، ئۇنىڭدىن ئەنسىرەش ھاجەتسىز ئىدى. موماينىڭ ئۆيى مەھەللىدىن خېلى يىراق ئورمانلىقنىڭ قېشىدا بولسىمۇ، موماي ھېچ نەرسىدىن قورقمايتتى. ئورۇق، ئېگىز بۇ موماينىڭ مىجەزىمۇ ئېرى بىلەن ئوغلىغا ئوخشاش قارام ئىدى، كىشىگە ئانچە چىراي ئاچمايتتى، كىشىلەرمۇ ئۇنىڭدىن ئەيمىنەتتى. سەھرا ئاياللىرىغۇ ئانچە كۈلۈپ ـ ئېچىلىپ كەتمەيدۇ، سەھرادا كۈلكە ـ چاقچاق، ئويۇن ـ تاماشا ئەرلەرگىلا مەنسۇپ. سەھرا ئاياللىرى بۇرۇقتۇملۇق، مەھكۇملۇق ئىچىدە ياشىغاچقا ، ئىچى تار ، نادان كېلىدۇ. ئەرلەر قاۋاقخانىلارغا ئانچە ـ مۇنچە كىرىپ كۆڭۈل ئېچىشنى، كۈلۈشنى بىلگىنى بىلەن، ئۇلارنىڭ ئۆيدىن چىقالمايدىغان خوتۇنلىرىنىڭ چىرايى كۈلكىگە ئادەتلەنمىگەن.

Həmişə icazəsiz ov edən ata asayiş qoruqçuları tərəfindən öldürülüb. Əvvəllər gördüyüm oğul iri, quru bir gənc idi və o da ovçuluğun dəhşətli düşməni hesab olunurdu. Bunlara Sauvages deyilirdi. Bu bir ad idi, yoxsa mənalı bir ləqəb? Servəli çağırdım. Uzun leylək addımları ilə gəldi. - Burda oturanlara nə olub? soruşdum. O, mənə aşağıdakı hadisəni danışdı. II Müharibə başlayanda otuz üç yaşında olan Sauvage oğlu anasını evdə tək qoyaraq hərbi xidmətə getdi. Heç kəs yaşlı qadına o qədər də yazığı gəlmirdi, çünki onun pulu olduğunu bilirdilər. Ona görə də meşənin qırağında, kənddən bir qədər aralı bu tənha evdə tək qalmışdı. Qorxmurdu, çünki o, kişilərlə eyni boylu, arıq və uzun boylu, çox gülməyən, heç zarafat etməyən sərt yaşlı qadın idi. Onsuz da kənd qadınları heç vaxt gülmürlər. Gülüş insana xas bir şeydir. Qadınlar sönük və işıqsız bir həyat sürdükləri üçün dar və kədərli ruhlara malikdirlər. Kəndli meyxanadakı səs-küylü şənliklərdən bir qədər öyrənsə də, arvadı həmişə küt sifətlə ciddi qalır. Onların üz əzələləri heç vaxt gülmək məşq etməyib.

IX Менің ойымша Кішкентай ханзада жабайы құстардың қоныс аударуын пайдаланып саяхатқа аттанып кеткен. Сапарға шығар күні ол ертемен планетасын жөнге келтірді. Жанып тұрған жанартауларының түтін шығар жолдарын мұқият тазартты. Оның сөнбеген екі жанартауы болатын. Бұл – таңғы асты ысытқанға өте қолайлы нәрсе. Бұлардан басқа, оның тағы бір сөніп қалған жанартауы бар еді. Бірақ ол айтқандай, «Сақтықта қорлық жоқ», сондықтан сөніп қалған жанартауды да тазартып қойды. Егер олар жақсылап тазартылса, атылмай біркелкі әрі жай жанады емес пе. Жанартаудың атылғаны пештегі жалындаған оттай болады. Әрине, біздің жерімізде жанартауларды тазартуға күшіміз жетпейді, біз тым кішкентаймыз. Олардың көптеген бақытсыздыққа душар ететіні де сол себептен. Кішкентай ханзада аздаған мұңды кейіппен баобабтың соңғы шыққан сабақтарын да отап тастады. Қайтып оралмасқа бел буған сияқты. Бірақ сол таңертеңгі істеген үйреншікті жұмыстары жанына ерекше жайлы көрінді. Ал гүлді соңғы рет суарған соң, оны шыны қалпағымен жауып қоюға ыңғайланған кезінде жылағысы келетінін байқады.

IX I believe that he took advantage of a migration of wild birds for his escape. On the morning of the departure he put his planet in order. He carefully roamed his active volcanoes. He had two active volcanoes. And it was very convenient to warm up the morning breakfast. He also possessed an extinct volcano. But, as he said, “You never know!” He therefore also roamed the extinct volcano. If they are well swept, volcanoes burn gently and regularly, without eruptions. Volcanic eruptions are like chimney fires. Obviously on our land we are much too small to swallow our volcanoes. That’s why they’re causing us a lot of trouble. The little prince also snatched, with a little melancholy, the last shoots of baobabs. He thought he would never have to come back. But all these familiar labors appeared to him, that morning, extremely sweet. And when he watered the flower for the last time, and prepared to shelter it under his globe, he discovered the desire to weep.

IX Anglashimcha, u jahongashta qushlar bilan birga parvoz qiiishga qaror bergan. Oxirgi kuni ertalab u odatdagidan kocra boshqacharoq g‘ayrat bilan sayyorasini tozalashga kirishdi. Qunt va zo`r hafsala bilan uyg`oq vulgonlarni tozalay boshladi. Sayyorada ikkita uyg`oq vulcion bo`lib, ular nonushta tayyorlashga judayam qulay edi. Bundan tashqari, yana bitta so`ngan vulgon ham bor edi. Biroq bu so`ngan-ku, deb xotirjam yurib bolmaydi-da, dedi u. Shu sababdan uni ham erinmay tozalay chiqqan. Vulqonlarni chinnichiroqdek ozoda qilib tozalasangiz, ular tutun-u qurum chiciarmay bir maromda biqirlagancha qaynab yotadi... Albatta, biz - Yerdagi ahli zamin, g`oyat kichkina odamlarmiz, vulqonlarimizni tozalashga kuchimiz yetmaydi. Shuning uchun ham ular bizga shu qadar ko`p ziyon-zahmat yetkazadi. Kichkina shahzoda baobablarning so`riggi nihollarini yularkan, xiyol g`ussaga ham botdi. Balki endi sirayam bu yerlarga qaytmasman, deb o'yladi. Ammo bu tongning har kungi odatiy yumushlari unga g`ayri oddly zavq bag`ishlamoqda edi. Ajoyib feruza gulni oxirgi bor sug`orib, ustini shisha qalpoq bilan yopib qo`yishga chog`lanarkan, o‘pkasi to`lib, hatto kelib ketdi.

IX Oradan kaçabilmek için sanırım vahşi kuşların göç etmelerinden faydalandı küçük prens. O sabah gezegenini bir güzel düzenledi. Aktif yanardağlarını özenle süpürdü. İki tane aktif yanardağı vardı. Sabah kahvaltısını bunların üzerinde ısıtırdı. Ayrıca bir de sönmüş yanardağı vardı. Ama ne olur ne olmaz diye onu da temizledi. Söylediğine göre, düzenli olarak süpürüldüklerinde yanardağlar hafif hafif yanarlarmış Hiç patlama olmazmış. Yanardağ patlamaları da baca yangınlarına benzer. Temizlenmezlerse felakete neden olabilirler. Tabii biz, dünyamızdaki yanardağları temizlemek için çok fazla küçük kalıyoruz. Bu yüzden de, patladıklarında büyük zararlar meydana geliyor. Küçük prens hiçbir üzüntü hissetmeksizin, son baobap filizlerini de söktü. Bir daha hiç geri dönmeyeceğine inanıyordu. Ama o sabah son kez yaptığı bu günlük işler ona öyle güzel gelmişti ki... Ve nihayet çiçeğini sulayıp korunağını üzerine yerleştirmeye hazırlanırken, ağlayacak gibi oldu.

توققۇزىنچى شاھزادىنىڭ قانداق قېچىپ كەتكەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ باقتىم: « ئۇ چوقۇم بىر توپ قۇش كۆچكەن مەزگىلدە ئايرىلغان، يولغا چىقىدىغان سەھەردە ئۇ ئۆز يۇلتۇزىنى ئەستايىدىللىق بىلەن يىغىشتۇرغان، ئۇنىڭدىكى ئىككى ئوچۇق يانار تاغ ئېغىزىنى ئەستايىدىل راۋانلاشتۇرغان» دەپ ئويلىدىم. بۇ ئىشلار بۇرۇن ئۇنىڭ ناشتىلىقىغا كۆپ ئاسانىق ئېلىپ كېلەتتى. «ئۆچكەن يانار تاغنىمۇ ئەستايىدىللىق بىلەن سەرەمجانلاشتۇرغان، كىم بىلىدۇ، ئۇمۇ ھەرىكەتكە كېلىپ قالامدۇ تېخى. يانار تاغلار راۋانلاشتۇرۇلغاندىن كېيىن، ئۇزۇن مەزگىل چىڭقىلىپ كەتكەندەك تۇيۇقسىز ئېتىلىپ چىقماي، ئەكسىچە ئاستا – ئاستا كۆيىدۇ. يانار تاغ دېگەنمۇ خۇددى تۇرخۇنغا ئوخشايدۇ» دېگەن خىياللار كاللامدىن كەچتى. بىزنىڭ يەر شارىمىزدىكى يانار تاغلار دائىم ئاۋارىچىلىك تۇغدۇرۇپ بېرىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى ئۆزىمىزنىڭ كالۋالىقىمىزدا، ئۇلارنى راۋانلاشتۇرۇپ تۇرۇشقا ئامالسىز قالغانلىقىمىزدا. نېمىلا دېگەن بىلەن ئايرىلىش شاھزادىنىڭ كۆڭلىنى سەل يېرىم قىلىپ قويغان ئىدى. ئۇ كۈنى ئەتىگەندە ئۇ مەڭگۈ خوشلىشىدىغاندەك ئازابلىق تۇيغۇدا ئىشلەپ، بىر نەچچە تال ئادانسونىيە نوتىسىنى يۇلىۋەتكەندىن كېيىن، گۈلنىڭ يېنىغا كەپتۇ ۋە ئۇنى سۇغۇرۇپ، شامال قاپتا قاپلاپ قويماقچى بوپتۇ. گۈلگە قاراپ تۇرۇۋېتىپ يىغلاپ سالغىلى تاسلا قاپتۇ.

IX O, bu planetdən getmək üçün mən elə başa düşdüm ki, köçəri quşlardan istifadə edib. Yola düşəcəyi axırıncı gün səhər tezdən öz planetini yaxşıca silib-süpürüb. Fəaliyyətdə olan vulkan- larını səliqə ilə təmizləyib. Onun fəaliyyətdə olan vur-tut iki vulkanı vardı. Onların üstündə səhər yeməyini qızdırmaq balaca şahzadə üçün rahat idi. Bu iki vulkandan başqa onun sönmüş bir vulkanı da vardı. O deyirdi: "Nə bilmək olar, hər şeyi əvvəlcədən görmək qeyri- mümkündür!" Buna görə sönmüş vulkanı da təmizlədi. Vulkanlar yaxşı təmizlənsə, onlar sakit, eyni vamla, püskürmədən yanırlar. Vulkan püskürməsi sobadan çıxan oda bənzəyir. Biz Yer kürəsinin sakinləri vulkanlarımızı təmizləmək üçün çox azıq və acizik. Buna görə də onlar bizə olmazın ziyan vurur. Balaca şahzadə bir az qəmgin, bir az fikirli halda baobabların axırıncı kollarını kökündən qopartdı. Ona elə gəlirdi ki, bir daha buraya qayıtmayacaq. Amma bu sadə və adəti iş ona bu səhər son dərəcə xoş gəldi. O, axırıncı dəfə gülü sulayıb qurtarandan sonra və onu örtüyün al- tına qoymağa hazırlaşanda qəhər onu boğdu, ağlamaq istədi.

Патша үшін ең маңызды нәрсе – оның айтқанын екі етпей, бас ию ғой. Бағынбаушылықты ол көтермейді. Бұл билігі шексіз патшаның өзі болатын. Бірақ ол тым мейірімді болғандықтан, ақылға сиярлықтай жарлықтар беретін. «Егер мен генералға теңіз құсына айнал деп әмір етсем, ол оны орындаудан бас тартса, бұған генерал айыпты емес. Бұл менің кінәм болады» деп жиі қайталайтын патша.

For the King was essentially concerned that his authority should be respected. He did not tolerate disobedience. He was an absolute monarch. But as he was very good, he gave reasonable orders. “If I commanded,” said he, “if I ordered a general to change into a sea-bird, and if the general did not obey, it would not be the general’s fault.” It would be my fault.

Chunki qirol uchun eng muhimi o`ziga so`zsiz itoat qilinishi edi, u itoatsizlik va shakkoklikka toqat etolmasdi, chunki mutlaq hukmdor edi-da. Biroq u g`oyat oqko'ngil edi va shu vajdan faqat oqilona farrnoyishlargina berardi. «Agar men generalimga, dengizdagi oq chorloqqa aylanasan, deb amr etsam-u, general buyrug`imni bajarmasa, - derdi u, - bu uning emas,mening aybim bo`ladi”.

Otoritesine çok önem veriyordu anlaşılan. Emirlerine karşı gelinmesine hiç tahammülü yoktu. Ama aslında iyi bir kraldı. Bu yüzden de emir verirken insaflı davranıyordu. “ Bir generale martıya dönüşmesini emredersem ve general bu emre uymazsa suç onun değildir. İmkansız bir şeyi yapmasını istediğim için, suç benimdir.” dedi.

ئۇ بىر مۇستەبىت پادىشاھكەن، شۇنداقتىمۇ كۆڭلى ئاق بولۇپ، ئورۇنلۇق ئىشلارغا پەرمان چۈشۈرىدىكەن. ئۇ پات – پاتلا: - ناۋادا بىرەر گېنېرالغا دېڭىز قۇشى بولۇشقا پەرمان قىلىپ، ئۇ بەجا كەلتۈرەلمىسا گېنېرالنى ئەيىبلەشنىڭ ئورنى يوق. بۇ مېنىڭ خاتالىقىمدۇر.

Kralın istədiyi o idi ki, onun əmrinə sözsüz riayət etsinlər. İtaətsizliyə o dözmürdü. O, müt- ləq hökmdar idi. Amma rəhmdil və ədalətli olduğundan verdiyi əmrlər də ağıllı və tədbirli olurdu. Kral deyirdi: "Əgər mən generala əmr etsəm ki, qiyafəsini dəyişib qağayı quşu olsun və belə halda general mənim əmrimə tabe olmazsa, bu generalın günahı deyil. Bu mənim günahımdır".

Мен түрі сұп-сұр болып кеткен Кішкентай ханзадамды қағып алу үшін, қабырға іргесіне дер кезінде жеттім. - Бұл не сұмдық! Сен енді жыландармен әңгімелесетін болғанбысың! Мен оның өмірі тастамайтын алтын түстес сары бөкебайын шештім. Самайын сулап, су жұтқыздым. Оған сұрақ қоюға батылым жетпеді. Ол маған байыптап қарады да, қолымен мойнымды құшақтап алды. Мен оның жүрегі мылтықтың оғы тиіп мертіккен құс тәрізді әлсіз соғып тұрғанын байқадым. Ол маған: - Мен сенің ұшағыңның ақауын тапқаныңа қуаныштымын. Сен енді өз еліңе қайта аласың... - Оны қайдан білдің? Мен оған жұмысымның оңға басқанын енді айтпақшы болып оқталып отыр едім.

I reached the wall just in time to receive in my arms my little prince, pale as snow. “What is that story?” You talk now with snakes! “ I had undone his eternal golden cowl. I had wet her temples and made her drink. And now I dared not ask him anything. He looked at me gravely and wrapped his arms around me. I felt his heart beat like that of a bird that dies, when it has been shot with a rifle. He tells me: “I’m glad you found what was missing from your machine. You can go home … - How do you know ! “ I had just told him that, against all hope, I had succeeded in my work!

Rosa vaqtida yetib kelgan ekanman, boyoqish Kichkina shahzodamni dast ko`tarib oldim. Rangi qordek oqarib ketgan edi. Nima qiiganing bu, bolakay! dedim nafasim tikilib. Nega ilon bilan suhbat qurib o`tiribsan? Shunday deb, uning doimiy yoldoshi - tillarang sharfini bo`yniga taqib qo`ydim, yuz-ko`zini yuvib, majburan suv ichirdim. Ammo boshqa biror narsani so`rashga yuragim dov bermadi. U menga sinchiklab tikildi-da, bo`ynimdan mahkam quchdi. Yuragining yarador qushdek betoqat tipirchilayotganini yaqqol eshitib turardim. Nihoyat, mashinangni tuzatib olibsan, judayam xursand bo'ldim, dedi u. - Endi bemalol uyingga qaytishing mumkin... Shoshma, sen buni qayoqdan bilding?! Chunki barcha balolarni dog`da qoldirib, samolyotimni tuzatishga muvaffaq bolganimni aytmoq uchun endigina oglz juftlagan edim-da!

Küçük prensimi tutmak için tan zamanında yetiştim. Onu kollarıma aldığımda yüzünün bembeyaz olduğunu gördüm. “Bu ne demek oluyor?” diye sordum. “Neden yılanlarla konuşuyorsun?” Boynundaki altın renkli fuları çözdüm. Alnını hafifçe ıslattım ve içmesi için ona biraz su verdim. Artık soru sormaya cesaret edemiyordum. Bana ciddi bir ifadeyle baktı ve kollarını boynuma doladı. Kalp atışlarını duyabiliyordum. Sanki tüfekle vurulmuş bir kuşun gittikçe yavaşlayan kalp atışları gibiydi. Bana: “Motorundaki arızayı bulmana sevindim. Artık evine gidebilirsin” dedi. “Bunu nereden biliyorsun?” Aslında bu haberi vermeye geliyordum. Çok umutsuz olmama rağmen, motoru tamir etmeyi başarmıştım.

تامنىڭ تۈۋىگە يۈگۈرۈپ بېرىشىمغا شاھزادىمۇ سەكرەپ چۈشتى. شۇئان ئۇنى چىڭ قۇچاقلىۋالدىم. ئۇنىڭ چىرايى تامدەك تاتىرىپ كەتكەن ئىدى. - نېمە ئىش بولدى؟ يىلان بىلەن پاراڭلاشقىنىڭ نېمىسى؟ - دەپ سورىدىم مەن. ئۇنىڭ بوينىدىن ئەزەلدىن يېشىلىپ باقمىغان سېرىق شارپىسىنى يېشىپ، سۇدا نەملىگەندىن كېيىن چېكىسىگە باستىم، ئاندىن ئۇنىڭغا ئازراق سۇ ئىچكۈزدۈم. بۇ جەرياندا بىر ئېغىز گەپ قىلىشقىمۇ جۈرئەت قىلالمىدىم. ئۇ بوينۇمدىن قوش قوللاپ قۇچاقلىغىنىچە ماڭا تىكىلدى. شۇ تاپتا ئۇنىڭ يۈرىكى ئوق تەگكەن قۇشنىڭ يۈرىكىدەك دۈپۈلدەپ سوقۇۋاتاتتى. - ئايروپىلانىڭىزنى رېمونت قىلىپ بولغىنىڭىزدىن بەك خۇش بولدۇم. ئەمدى ئۆيىڭىزگە قايتالايدىغان بولدىڭىز. - بۇنى قانداق بىلدىڭ؟ - دەپ سورىدىم مەن. دەرھەقىقەت، ئۈمىدىمنى ئۈزۈپ تۇرغىنىمدا، ئويلىمىغان يەردىن ئايروپىلانىم ئوڭشىلىپ قالغان ئىدى. مەن بۇ خۇشاللىقنى ئۇنىڭغا دېيىش ئۈچۈن كەلگەن ئىدىم.

Hövləng divara tərəf qaçdım. Özümü balaca şahzadəyə vaxtında yetirib onu qollarımın ara-sına aldım. Onun bənizi qar kimi ağarmışdı. -Bu nə qovğadır! İndi də ilanlarla söhbət edirsən?! Həmişə boynuna bağladığı qızılı rəngli şərfi açdım. Gicgahlarını islatdım və bir az su da içirtdim. İndi cürət edib ondan heç nə soruşa bilmirdim. O, ciddi nəzərlərlə mənə baxıb qollarını boynuma doladı və məni bərk-bərk qucaqladı. Onun ürəyinin döyüntülərini hiss edirdim. Bu döyüntülər ovçu tərəfindən vurulub yerə salınmış, ölməkdə olan quş ürəyinin çırpıntılarını xatırladırdı. O mənə dedi: -Mən şadam ki, sən təyyarənin nasazlığını tapıb düzəltmisən. İndi evinə qayıda bilərsən… -Hardan bildin? Mən ona demək istəyirdim ki, bütün gözlə-diklərimin əksinə olaraq maşını düzəltməyə nail oldum! Bax, bunu sənə xəbər verməyə gəlmişdim.

Алапардың қаншаға келгенін кім білсін. Бір білерім мен ес білгелі бері бар. Ит деген аты болмаса осының ит болып үріп, Үй қорып қарық қылғаны шамалы. Бұның бар міндеті жуынды ішіп, аяқ босату ғана болатын. Бірақ қазаннан қақпақ кеткен кездерде, бұдан ұят кеткен емес. Өзге иттер құсап таза ыдыстарды иіскеу немесе ілулі тұрған қатықтың дорбасын ақтарып кету деген оның табиғатына жат қылық.

Who knows how old Alapar really was. All I know is that he had always been around for as long as I could remember. He might have been called a dog, but he never really lived up to the name - no barking to speak of, no guarding the house. His only job was to slurp up leftovers and relieve himself. But to his credit, even when the pot lids were left open, he never did anything shameful. Unlike other dogs, he wouldn’t sniff at clean dishes or dig into bags of curds hanging from the ceiling - such behavior simply wasn’t in his nature.

Olaparning qancha yoshga kirganini kim bilsin. Bir bilganim men es bilganimdan beri bor. It degan nomi bo‘lmasa, buning it bo‘lib hurib, uy qo‘riqlab rosa foyda qilgani kam. Buning butun vazifasi yuvindi ichib, hojatini chiqarish edi. Lekin qozondan qopqoq ketgan paytlarda ham, bundan uyat ketmagan. Boshqa itlarga o‘xshab toza idishlarni hidlash yoki osilib turgan qatiqning xaltasini ag‘darib ketish uning tabiatiga yot qiliq.

Alapar'ın kaç yaşında olduğunu kim bilebilir ki? Bildiğim tek şey, onu ben hatırladığımdan beri vardı. Köpek olarak anılıyor ama ne havlayıp ne de evi koruyup işe yaradığını gördüm. Tek görevi, artıkları yeme suyu içmek ve rahatlamaktı. Ancak kazanın kapağını açık bıraktıysakta o haylazlık yapmamıştı. Diğer köpekler gibi bulaşıkları koklamak veya asılı duran yoğurt torbasını parçalamak onun doğasına aykırıydı.

ئالاپارنىڭ نەچچە ياشقا كىرگەنلىكىنى <FR/>كىم بىلسۇن. بىر بىلگىنىم، مەن <FR/>ئۆزۈمنى بىلگىنىمدىن بېرى بار ئىدى. ئىت دەيدىغان نامى بولغىنى بىلەن، ئۇنىڭ ئىتتەك ھۈرۈپ، ئۆي قوغداپ پايدا قىلغىنى چامىلىق. ئۇنىڭ بارلىق ۋەزىپىسى – يۇندا ئىچىپ، نەژاسەت چىقىرىش ئىدى. لېكىن قازاننىڭ تۇۋىغىنى ئالغان چاغدا، ئۇ نومۇس قىلاتتى. باشقا ئىتلاردەك تازا قاچا-قومۇچلارنى پۇراپ، يە بولمىسا ئىلىنغان <MS/>قېتىق توربىسىنى ئاغدۇرۇپ كېتىش دېگەن ئۇنىڭ <FR/>قىلقىدىن ئەمەس ئىدى.

Alaparın neçə yaşında olduğunu kim bilər? Bildiyim tək şey, məni xatırladığımdan bəri o var idi. İt kimi adlandırılırdı, amma nə hürürdü, nə də evi qoruyub işə yarayırdı. Yeganə vəzifəsi, qalıq yemək və içmək, sonra rahatlamaq idi. Amma qazan qapağı açıq qalsa da, o yaramazlıq etmirdi. Digər itlər kimi qabları yoxlamaq və asılmış qatığı parçalamaq onun təbiətinə ziddi.

– Ей, өзіңде бар адам құсап сөйлемеші-ей сен, – деді зіркілдеп сөйлейтін біреуі. Жуасып қалған ана байғұс:

-Hey, don’t talk like you’re better than him - you don’t even have one yourself! - snapped another boy who always spoke harshly. The poor boy, now embarrassed, muttered:

- Hoy, o‘zingda bor odamdek gapirmasang-chi, sen, - dedi baqiroq ovoz bilan gapiradiganlardan biri. Bechora, indamay qolgan o‘sha bola:

– Hey, sanki senin bir şeyin varmış gibi konuşma- dedi homurdanan biri. Uysallaşan zavallı çocuk:

– ئەي، ئۆزىڭدە بار ئادەمدەك گەپ قىلمىغىنە-ھە، سەن – دېدى تېرىكىپ سۆزلەيدىغان بىرى. يۇگاش بولۇپ قالغان ئاۋۇ بىچارە:

Hey, sanki sənin bir şeyin varmış kimi danışma – dedi homurdanan biri. Yatışan bədbəxt uşaq:

Мен де қарап жүрмей ауладағы теректерге бірді-екілі құстың ұясын жасадым. Үш ұя жасап едім, екеуіне қараторғай ұялап, балапан басты. Үшіншісі сол бойы бос қалды. Сабағым да бір ретке келді. Өзіміздің ауылда да тәуір оқитындардың қатарында едім, мына жақта тіпті маңдайалды оқушы болдым. Ұстаздардың мені өзгелерге үлгі тұтқаны одан әрмен кұлшындыра түсті. Қоғамдық жұмыстарға да атсалысамын, мен де жақындасып кеттім.

I didn’t sit idle either. I built a couple of birdhouses in the yard’s poplar trees. Out of three, two were occupied by starlings who laid eggs and raised chicks. The third remained empty. My studies picked up as well. I had been among the better students back in our old village, but here I became one of the top in class. The teachers started holding me up as an example, which only motivated me more. I even began taking part in school activities.

Men ham qarab turmay, hovlidagi teraklarga bir-ikkita qush uyasini yasadim. Uchta uya yasagan edim, ikkitasiga qora to‘rg‘ay uya qurib, jo‘ja ochdi. Uchinchisi shundayligicha bo‘sh qoldi. Darslarim ham bir yo‘lga tushdi. O‘zimizning qishloqda ham yaxshi o‘qiydiganlar qatorida edim, bu yerda esa hatto eng ilg‘or o‘quvchi bo‘ldim. O‘qituvchilarning meni boshqalarga o‘rnak qilib ko‘rsatishi meni yanada g‘ayratlantirib yubordi. Jamoat ishlariga ham faol qatnashaman, men ham yaqinlashib ketdim.

Ben de boş durmayıp, bahçedeki kavak ağaçlarına bir iki kuş yuvası yaptım. Üç yuva yapmıştım, ikisine serçeler yuva yaptı ve yavruları oldu. Üçüncüsü o haliyle boş kaldı. Derslerim de artık düzene girdi. Memleketteyken sınıfta çalışkan öğrenciler sırasındaydım, bu köyde ise en önde gelen öğrenci oldum. Öğretmenlerin beni başkalarına örnek göstermesi beni daha da çalışkan olmaya teşvik etti. Toplumsal etkinliklere de katılıyorum derken arkadaşlarla içli dışlı olmaya başladım.

مەنمۇ قاراپ تۇرماي ھويلىدىكى تېرەكلەرگە بىرنەچچە قۇش ئۇگىسى ياسىدىم. ئۈچ ئۇگا ياسىۋىدىم، شۇنىڭ ئىككىسىگە قارا تورغاي ئۇۋا سېلىپ، جۆجە چىقاردى. ئۈچىنچىسى <FR/>شۇ پېتىچە بوش قالدى. دەرسىممۇ بىر رەتكە چۈشتى. ئۆز يېزىمىزدىمۇ ياخشى ئوقۇيدىغانلار قاتارىندا ئىدىم، مونۇ ياقتا ھەتتا سىنىپنىڭ ئالدىنقى قاتارلىق ئوقۇغۇچىسى بولدۇم. ئۇستازلىرىمنىڭ مېنى باشقىلارغا ئۈلگە كۆرسىتىشى تېخىمۇ ئىلھام بېرىپ، تىرىشچانلىغىمنى ئاشۇردى. جەمىيەتلىك ئىشلارغىمۇ ئارىلىشىشقا باشلىدىم، مەنمۇ يېقىنلىشىپ كەتتىم.

Mən də boş durmadım, bağdakı kavak ağaclarına bir-iki quş yuvası düzəltdim. Üç yuva düzəltdim, ikisinə serçələr yuva qurdu və bala verdi. Üçüncüsü isə boş qaldı. Dərslərim də artıq qaydasına düşdü. Vətəndəykən sinifdə çalışqan şagirdlərdən biri idim, bu kənddə isə ən qabaqcıl şagird oldum. Müəllimlərin məni başqalarına nümunə göstərməsi məni daha çox çalışmağa təşviq etdi. Cəmiyyət tədbirlərində də iştirak edir, dostlarla iç-içə olmağa başladım.

Төрдегі кілемде ілініп тұрған тақиясын алды да иттің ұясының жанына апарып іліп қойды. Бейшара иттің құдды бір адам құсап қуанғанын көрсеңіз. Ілулі тақияның жанына барып етпеттеп жатты да тұмсығын тақап алып иіскеді-ай дейсің келіп. Бір сағаттай өткесін шешем тақияны алып қайтадан орнына іліп қойды. Ақтабанға не керегін білгесін мен де кейде шешем жоқ кездерде ол сұраса әкемнің тақиясын бірер сағатқа бере тұратынмын. Оның мауқы басылды-ау дегенде алатынмын да орнына іліп қоятынмын.

She took father’s skullcap, which hung on the rug, and carried it out to Aktaban’s kennel. If only you could have seen how happy he was - like a person reunited with a piece of their heart. He sniffed it gently, then lay down beside it and didn’t move for an hour. Afterward, Mother took the cap back inside and re-hung it. Now that we understood what he needed, I too would give him the cap for a little while when mother was away. Once he had grieved in silence, I would gently take it back and return it to its place.

To‘rdagi gilamga ilib qo‘yilgan do‘ppisini oldi-da, itning uyasi yoniga olib borib ilib qo‘ydi. Bechora itning xuddi odamdek quvonganini ko‘rsangiz edi. Ilib qo‘yilgan do‘ppining yoniga borib qorni bilan cho‘zilib yotdi-da, tumshug‘ini yaqinlashtirib rosa hidlabdi. Bir soatcha o‘tgach, onam do‘ppini olib, yana o‘z joyiga ilib qo‘ydi. Oqtabanga nima kerakligini bilib olganimdan keyin, ba’zan onam yo‘q paytlarida, agar u so‘rasa, otamning do‘ppisini bir-ikki soatga berib turardim. Uning ko‘ngli to‘lib, sog‘inchi bosilgach, do‘ppini olib, yana o‘z joyiga ilib qo‘yardim.

İçerideki duvar halısında asılı duran takkeyi aldı ve köpeğin yuvasının yanına asıp geri geldi. Zavallı köpeğin insan gibi sevindiğini görseniz. Asılı takkenin yanına gelip yüzüstü yattı ve burnunu dayayıp kokladı. Yaklaşık bir saat sonra annem takkeyi alıp tekrar yerine astı. Aqtaban'ın neye ihtiyacı olduğunu bildiğim için, annem yokken isterse babamın takkesini birkaç saatliğine verirdim. Rahat ettiğini hissettiğimde, alıp yerine asardım.

تۆرىدىكى گىلەمگە ئىلىنىپ تۇرغان دوپىسىنى ئالدىدە ئىتنىڭ ئۇگىسىنىڭ يېنىغا ئاپىرىپ ئىلىپ قويدى. بېچارە ئىتنىڭ خۇددى بىر ئادەم ئوخشاپ خۇشال بولغىنىنى كۆرسىڭىز. ئىلىغلىق <MS/>دوپىنىڭ يېنىغا بېرىپ ئۈزىنى يەرگە قارىتىپ ياتىدۇدە تۇمشۇقىنى تىقىۋېلىپ ھىددىنى پۇرامدىكى دەيسەن كېلىپ. بىر سائاتتەك ئۆتكەندىن كېيىن ئانام <MS/>دوپىنى ئېلىپ قايتىدىن ئورنىغا ئىلىپ قويدۇ. ئاقتاپانغا نېمە كېرەكلىكىنى بىلگەندىن كېيىن مەنمۇ ئايرىم چاغلاردا ئانام يوق چاغلاردا ئۇ سورىسا دادامنىڭ دوپىسىنى بىرەر سائاتقا بېرىپ تۇراتتىم. ئۇنىڭ <MS/>خۇمارى بېسىلدى ھە دېگەندە ئالاتتىمدە ئورنىغا ئىلىپ قوياتتىم.

Divardan asılmış, atama məxsus papağı götürüb, itin yuvasının yanına asdı və geri gəldi. Yazıq itin insan kimi sevindiyini bir görəydin! Asılmış papağın yanına gəlib üzü üstə uzandı və burnunu ona dayayıb iyini içinə çəkdi... Təxminən bir saat sonra anam papağı götürüb yenidən yerinə asdı. Aktabanın nəyə ehtiyac duyduğunu bildiyim üçün, anam evdə olmayanda bəzən ona atamın papağını bir neçə saatlıq verirdim. Rahatladığını hiss edəndə, papağı alıb yenidən yerinə asardım.

Бұл былай болған екен. Ертеде мынау төмен жақта бір биік тау болыпты. Ол таудан әрі қарай ешбір құс асып өте алмапты. Нелер ұшқыр, қыран құстар талаптанып көріпті. Бірақ шамалары келмепті. Бүркіттің ұшқыш қыраны келіпті, аса алмапты. Қырғидың атақтысы келіпті, ол да аса алмапты. Ең соңында «енді кім қалды?» – дегенде, бөденеден басқаның бәрі сыннан өтіп біткен екен. Бөдененің атақтысы шақырылыпты. – Тәуекел! – деп, бөдене ұша жөнеліпті. Шырқап көтеріліп барып, таудан ол да аса алмапты. Сонан соң ызаланған бөдене зымырап құйылғаннан құйылып кеп, тауды көкірегімен соққан екен дейді. Сонда ол таудың ар жағына бір-ақ түсіп кетіпті. Міне, содан бері қарай бөдене қонғанда, аяғымен қонбайды, көкірегін жерге соға қонады. Ал құйрығы нағып қысқа десек, әлгі тау тесігінің арасында жұлынып қалып қойыпты. Әйтпесе, бұрын бөдененің құйрығы қырғауылдың құйрығындай ұзын болса керек. Сөйтіп, «биік таудан аса алмаған құстар әрі қарай бөдене тескен тесіктен асып барыпты», – дейді.

Once upon a time, at the edge of the world, there stood a towering mountain. No bird had ever managed to fly over it. Many tried, swift and mighty birds, eagles and hawks alike, but none succeeded. The proud Eagle, the master of flight, came first, but even he could not soar beyond the mountain’s peak. Then came the fierce Falcon, yet he too failed to pass over. At last, when all the great birds had tried and failed, they asked, — Who’s left to try? It turned out that only the Quail had not yet made an attempt. So the most renowned of all quails was summoned. — Well then, I’ll take my chance! — said the Quail boldly, and took off into the air. It flew higher and higher, circling upward toward the mountain’s crest, but it too could not pass beyond it. Angered by its failure, the Quail dove sharply down, gathered all its strength, and struck the mountain straight in the chest. They say it burst right through to the other side! And from that day on, when the Quail lands, it never settles on its feet first, it lands chest-first against the ground, just as it did when it struck the mountain. And why is its tail so short? Because when it broke through the mountain, its tail got caught and torn off in the hole it made. Long ago, the Quail’s tail was said to be as long and splendid as the Pheasant’s. That’s why people still say: “When the great birds could not cross the high mountain, they passed through the hole the Quail had pierced.”

Bu shunday bo‘lgan edi. Qadimda pastda baland tog‘ bo‘lgan ekan. Hech bir qush tog‘dan oshib o‘ta olmadi. Qancha uchqur, qanotli qushlar urinib ko‘rdi. Ammo ular buni uddalay olmadilar. Burgutning uchar burguti keldi, oshib o‘tolmadi. Qirg‘iylarning mashhuri keldi, u ham o‘ta olmadi. Nihoyat, "endi kim qoldi?" deganida, bedanadan boshqa hamma narsa sinovdan o‘tib bo‘lgan edi. Bedananing mashhur vakili chaqirilgan. - Tavakkal! - deb, bedana uchib ketdi. U ham tog‘dan oshib o‘tolmadi. Keyin g‘azablangan bedana yugurib kelib, ko‘kragi bilan tog‘ni urganini aytishadi. Shunda u tog‘ning narigi tomoniga tushib ketdi. O‘shandan beri, bedana qo‘nganida, oyoqlari bilan emas, ko‘kragi bilan yerga qo‘nadi. Ammo dumi nima uchun qisqa ekanligini so‘rasak, u tog‘dagi teshik orasida uzilib qolgan. Aks holda, ilgari bedananing dumi qirg‘ovulning dumi kabi uzun bo‘lgan bo‘lishi kerak. Shunday qilib, "baland tog‘dan oshib o‘tolmagan qushlar bedana teshib o‘tgan teshikdan o‘tib ketishgan," deydi.

Bir varmış bir yokmuş, yeryüzünün güneyinde öyle yüksek bir dağ varmış ki, hiçbir kuş onun ötesine geçemezmiş. Kartallar, doğanlar, yırtıcı tüm kuşlar kanat çırpmış ama dağın doruğuna ulaşamamış. Sonunda “Kim kaldıysa gelsin!” demişler. Herkes denemiş, geriye yalnızca küçük bıldırcın kalmış. En ünlü bıldırcın çağrılmış sıraya. Bıldırcın “Tüm kalbimle deneyeceğim,” demiş ve havalanmış. Yükselmiş, yükselmiş ama o da geçememiş. Bunun üzerine öfkelenmiş, kanat çırpmış, göğsünü ileri uzatmış ve dağı var gücüyle delip geçmiş. Bıldırcın dağın arkasına ulaşmış ama kuyruğu oracıkta kalakalmış. İşte bu yüzden bıldırcın yere inerken ayaklarıyla değil, göğsüyle iner. Kuyruğu da kısa kalmıştır, çünkü o büyük cesaretin bir bedeli olmuştur. Aslında bıldırcının kuyruğu eskiden sülünün kadar uzunmuş. Halk arasında “O yükseği aşamayan kuşlar, bıldırcının açtığı yoldan geçip giderler” sözü meşhurdur.

بۇ مۇنداق بولغان ئىكەن. ئۆتكەن زاماندا تۆۋەن تەرەپتە بىر ئېگىز تاغ بولغان ئىكەن. ئۇ تاغدىن نېرى ھېچ بىر قۇش ئۆتەلمەپتۇ. ئۇچقۇر، قىران قۇشلار تىرىشىپ كۆرۈپتۇ. بىراق چامىلىرى يەتمەپتۇ. بۈركۈتمۇ كۆرۈپتۇ، بىراق ئۆتەلمەپتۇ. شۇڭقار قۇشىنىڭ ئەڭ ئاتاقلىقلىرىمۇ كېلىپ، ئۇلارما ئۆتەلمىدى. <FR/>ئەڭ ئاخىرىدا «ئەمدى كىم قالدى؟» – دېگەندە بۆدۈنىدىن باشقا ھەممىسى سىناقتىن ئۆتۈپ كۆرگەن ئىكەن. بۆدۈنىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ئاتاقلىق دېگىنىنى چاقىرتىپتۇ. – تەۋەكەل! – دەپ بۆدۈنە ئۇچۇپ بېرىپتۇ. ئېگىز كۆتىرىلىپ، ئۇچۇپ، تاغدىن ئۇ ئېشىپ كېتەلمەپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن تېرىككەن بۆدۈنە بىر ئىشتىك ئۇچۇپ بېرىپ، تاغنى كۆكرىكى بىلەن بىر ئۇرغان ئىكەن دەيدۇ. شۇ چاغدا ئۇ تاغنىڭ نېرى يېقىغا بىر چۈشۈپتۇ. مانا، شۇنىڭدىن بېرى بۆدۈنە قونغاندا، ئايىقى بىلەن ئەمەس، كۆكرىكى بىلەن يەرنى ئۇرۇپ قونىدۇ. ھە، قۇيرۇقى نېمىگە قىسقا دېسەك، ھېلىقى تاغ تۆشۈگىنىڭ ئارىسىدا يۇلۇنۇپ قاپتۇ. بولمىسا، بۇرۇن بۆدۈنىنىڭ قۇيرۇقى قارغاۋۇلنىڭ قۇيرۇقىدەك ئۇزۇن بولسا كېرەك. شۇنداق قىلىپ، «ئېگىز تاغدىن ئېشىپ ئۆتەلمىگەن قۇشلار، نېرى تەرەپكە بۆدۈنە تېشىپ قويغان تۆشۈكتىن ئېشىپ بېرىپتۇ»، – دەيدۇ.

Biri var idi, biri yox idi, yer üzünün cənubunda elə hündür bir dağ var idi ki, heç bir quş onun o tərəfinə keçə bilməzdi. Qartallar, şahinlər, bütün yırtıcı quşlar qanad çırpdı, lakin dağın zirvəsinə çata bilmədi. Sonunda “Kim qalıbsa gəlsin!” demişlər. Hamı cəhd etmiş, geriyə ancaq kiçik bildirçin qalmışdı. Ən məşhur bildirçin çağırıldı sıraya. Bildirçin “Bütün qəlbimlə cəhd edəcəm,” demiş və havaya qalxmışdı. Yüksəlmiş, yüksəlmiş, amma o da keçə bilməmişdi. Bundan sonra qəzəblənmiş, qanad çırpmış, döşünü irəli uzatmış və dağı bütün gücüylə yarıb keçmişdi. Bildirçin dağın arxasına çatmışdı, lakin quyruğu elə orada qalmışdı. Bax buna görə də bildirçin yerə enərkən ayaqlarıyla deyil, döşüylə enir. Quyruğu da qısa qalmışdı, çünki o böyük cəsarətin bir əvəzi olmuşdu. Əslində bildirçinin quyruğu əvvəllər sülünün quyruğu qədər uzunmuş. Xalq arasında “O hündürlüyü aşa bilməyən quşlar, bildirçinin açdığı yoldan keçib gedərlər” sözü məşhurdur.

Әрі-беріден соң, суырдың қасына шаршап, шөлдеп ат келеді. – Суыр сұңқар, су қайда? – дейді еркелетіп. – Жылқы тұлпар, су мұнда! – деп, суыр мөлдір, тұнық суды атқа ұстата береді. Таза, тұнық суға қанып алған ат бойына тың қуат қосылғандай болып, құстай ұшып, самғай жөнеледі. Сасық, лай су кеудесін алып қалған сиыр онша ұзап кете алмайды да, екі-үш қырды асқан соң, оны ат қуып жетіп, жанынан желдей жүйткіп өте шығады. Содан көмбеге бірінші болып жетеді. Содан бері жылқы төрт аяқты жануарлардың ішіндегі жүйрігі болып қалыпты. Кеудесін лай, сасық су алып қалған сиыр содан бері шабандап, жүгіре алмайтын күйде қалады. Сиырдың жатқан кезде ыңырана күрсінетіні – өзінің астамшылық етіп, суырға айтқан дөрекі сөзіне күні бүгінге дейін өкінгені екен деседі.

A little later, the tired, thirsty horse arrived. — Marmot the falcon, where’s the water? — he asked kindly. — Horse the champion, here it is! — said the marmot, offering him clear, fresh spring water. The horse drank deeply, feeling strength surge through his body. Refreshed, he leapt forward and soared like a bird. Meanwhile, the cow, heavy and sluggish from the dirty water, could no longer run fast. After a few hills, the horse caught up and sped past her, reaching the finish line first. Since that day, horses have been the fastest among all four-legged creatures. As for cows, slowed and humbled, they could no longer run swiftly. And when a cow sighs and moans while lying down, they say it’s from regret, for the rude words she once spoke to the marmot, to this very day.

Ko‘p o‘tmay, sug‘urning yoniga charchagan va chanqagan ot keladi. - Sug‘ur, lochin, suv qani? - deydi u erkalanib. - Ot tulpor, suv bu yerda! - deb, suvsar tiniq, shaffof suvni otga tutqazadi. Toza, tiniq suvga to‘yib olgan otga yangi kuch qo‘shilgandek, qush kabi uchib, parvoz qiladi. Sassiq, loyqa suvda qolgan sigir uzoqqa keta olmaydi va ikki-uch qirdan o‘tgach, ot uni quvib yetadi va uning yonidan shamoldek uchib o‘tadi. Shundan so‘ng u marraga birinchi bo‘lib yetib keladi. O‘shandan beri ot to‘rt oyoqli hayvonlar orasida eng tez yuguruvchisi bo‘lib qoldi. Ko‘kragini loyqa va sassiq suv bosgan sigir shundan beri sekinlashib, yugura olmaydigan holatda qoladi. Aytishlaricha, sigirning yotganda ingrashi uning takabburlik qilib, sug‘urga aytgan qo‘pol so‘zlaridan hali ham pushaymon ekanligidan dalolat beradi.

Sonunda su samurunun yanına yorgun, susamış at gelir. – Su samuru şahini, su nerede? – diye kibarca sorar. – Ey burak at, su işte burada! – diye su samuru sevecenlikle ve berrak, duru suyu ona sunar. Temiz sudan kana kana içen at yeniden güç kazanır, adeta kuş gibi uçarak ileri atılır. Lapa gibi bulanık su içmiş olan inek ise çok uzağa gidemez. İki-üç tepeyi aşar aşmaz, at onu yakalar ve rüzgar gibi yanından geçip gider. Böylece finiş çizgisine ilk ulaşan at olmuş. O günden beri at, dört ayaklıların en hızlısı sayılır olmuş. O kötü suyu içip göğsü dolan inek ise o günden beri hantallaşmış, koşamaz hale gelmiş. Halk arasında anlatıldığına göre, ineğin yatarken hüzünlü iç çekmesinin sebebi, zamanında su samuruna karşı ukala ve kaba konuşmasından dolayı hâlâ pişmanlık duymasıymış.

بىر ئازدىن كېيىن ئۇسساپ، چارچاپ ئات كېلىدۇ. – سۇغۇر باتۇر، سۇ قېنى؟ – دەيدۇ ئەركىلىتىپ. – ئات تۇلپارىم، سۇ مانا! – دەپ سۈپ – سۈزۈك سۇنى ئاتقا بېرىدۇ. تازا، تىنىق سۇنى قېنىپ ئىچكەن ئات، تېخىمۇ كۈچ – قۇۋەتكە ئىگە بولۇپ، قۇشتەك ئۇچۇپ ماڭىدۇ. سېسىق، لاي سۇ ئۆپكىسىگە كەلگەندە سىيىر ئانچە ئۇزاپ كېتەلمەي ئىككى – ئۈچ قىرنى ئاشقاندىن كېيىن، ئۇنى ئات قوغلاپ يېتىشىدۇ. شۇنداق قىلىپ ئات مەرىگە بىرىنى بولۇپ يېتىدۇ. شۇنداق قىلىپ ئات <FR/>تۆرت ئاياقلىقلارنىڭ ئارىسىدا ئەڭ يۈگرىگى ئاتاندى. مەيدىسىنى لاي، سېسىق سۇ تولغان سىيىر ئەمدى مۇنداق قاتتىق يۈگرەشكە يارىماي قالىدۇ. سىيىرنىڭ <FR/>مۇشۇ كۈنگىچە ئۆكۈنۈپ ئويلايدىغىنى ئۇ سۇغۇرغا ئېيتقان قوپال سۆزىگە كۈنى بويى بۈگۈنگىچە ئۆكۈنۈپ كېلىدىكەن.

Nəhayət su samurunun yanına yorğun, susamış at gəlir. — Su samuru şahı, su haradadır? – deyə nəzakətlə soruşur. — Ey buraxan at, su bax buradadır! – deyə su samuru səmimiyyətlə və şəffaf, duru suyu ona təqdim edir. Təmiz sudan doyunca içən at yenidən güc qazanır, sanki quş kimi uçaraq irəli atılır. Lövhə kimi bulanıq su içmiş olan inək isə çox uzağa gedə bilmir. İki-üç təpəni ötən kimi, at onu yaxalayır və külək kimi yanından keçib gedir. Beləliklə, finiş xəttinə birinci çatan at olur. O gündən bəri at, dördayaqlıların ən sürətlisi hesab olunur. O pis suyu içib sinəsi dolan inək isə o gündən bəri hantallaşmış, qaça bilməyən hala gəlmişdi. Xalq arasında danışılanlara görə, inəyin yatarkən hüznlü ah çəkməsinin səbəbi, vaxtında su samuruna qarşı təkəbbürlü və kobud danışdığına görə hələ də peşmanlıq duyması imiş.

Ерте, ерте, ертеде, ешкі құйрығы келтеде, аң мен құстардың ішіндегі ең әдемісі, сымбаттысы әтеш болыпты. Сондықтан ол өте тәкаппар екен. Жүріп-тұрса да маңғазданып, сылаңдай басады екен. Қоқыраяды да жүреді. Бірде-бір аңмен, не құспен сөйлеспейді. жалғыз серігі тоты құс болыпты. Тоты байғұстың үстінде жібі түзу, жөнді киімі жоқ екен. Бір күні тоты құс әлгі кербез әтешке келіп: – Досым, мен бүгін қонаққа бармақ едім. Жөнді киімім де жоқ. Мына түріммен қалай барамын. Мені сенің досың деп білетін ел мазақтайды ғой. Маған үстіңдегі әдемі киіміңді бере тұршы, – деп қиыла жалыныпты. Әтеш досының сөзіне сеніп, үстіндегі әдемі киімдерінің бәрін шешіп беріпті. Сөйтіп, тоты құс жасанып тұрып киініп алады. Қай мезгілде келетінін айтады. – Егер мен кешіксем, дауыстап шақыр. Келмей жатсам, тағы да шақыр, даусыңды естиін, – дейді. Сөйтіп, тоты құс әсем киініп, тойға кетеді. Бірақ ол қайтып оралмайды. Әтеш оны естісін деп, үсті-үстіне шақырады. Ешқандай хабар болмайды. Содан күні бүгінге дейін әтеш тоты құс пен әдемі киімін іздеп, таң қылаң бергеннен күн батқанға дейін айқайлап, шақыра береді екен.

"Long, long ago, when the goat’s tail was still short, the rooster was the most handsome and elegant of all the birds and animals. Because of that, he was proud and vain, walking with a stately air, chest puffed out, and rarely speaking to anyone. His only friend was the parrot, a poor bird with ragged feathers and no fine clothes. One day, the parrot came to the rooster and said: — My friend, I’m invited to a feast today, but I have nothing decent to wear. If I go looking like this, people will laugh at me. Please, lend me your beautiful clothes just for tonight. The rooster, trusting his friend, agreed and gave the parrot all his fine garments. The parrot dressed up beautifully, thanked him, and said: — If I’m late, call out for me. If I don’t answer right away, call again, I’ll hear you. Then the parrot flew off to the feast. But he never came back. The rooster waited and waited, calling for him over and over, but there was no answer. And ever since that day, from dawn until dusk, the rooster has been calling out, searching for the parrot who stole his fine clothes."

Qadim zamonlarda echki dumi kalta, hayvonlar va qushlar orasida eng chiroyli va kelishgan xo‘roz bo‘lgan. Shuning uchun u juda mag‘rur edi. Yursa ham, yursa ham, u viqor bilan yuradi. U mag‘rurlanib yuradi. U hech qanday hayvon yoki qush bilan gaplashmaydi. Uning yagona hamrohi to‘tiqush edi. Bechora to‘tiqushning egnida tuzukroq yaxshi kiyim yo‘q edi. Bir kuni to‘tiqush o‘sha chiroyli xo‘rozga kelib: - Do‘stim, men bugun mehmonga bormoqchi edim. Yaxshi kiyimim ham yo‘q. Bu ahvolda qanday boraman. Meni sizning do‘stingiz deb bilgan odamlar meni masxara qilishadi. Menga chiroyli kiyimingizni bering, - deb yolvordi. Xo‘roz do‘stining gapiga ishonib, barcha chiroyli kiyimlarini yechib berdi. Shunday qilib, to‘tiqush yasanib kiyinadi. Qaysi vaqtda kelishini aytadi. - Agar men kechikib qolsam, ovoz chiqarib chaqir. Agar kelmasam, yana chaqir, ovozingni eshitay, - deydi. Shunday qilib, to‘tiqush chiroyli kiyinib, to‘yga ketadi. Ammo u qaytib kelmaydi. Xo‘roz uni eshitishi uchun qayta-qayta chaqiradi. Hech qanday xabar bo‘lmaydi. O‘shandan beri xo‘roz to‘tiqush va uning chiroyli kiyimlarini izlab, tong otgandan quyosh botgunga qadar qichqiradi va chaqiradi.

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, keçinin kuyruğu kısa iken, hayvanlar ve kuşlar arasında en süslü, en yakışıklısı horoz olmuş. Bu horoz çok kibirliymiş. Hep başını dik tutar, kabararak yürür, kimseyle konuşmazmış. Sadece bir arkadaşı varmış: sevimli ama biraz fakir bir papağan. Papağanın ise ne doğru dürüst bir kıyafeti varmış, ne de güzel bir tüyü. Bir gün papağan horozun yanına gelip yalvarmış: – Dostum, bugün bir eğlenceye davetliyim. Ama üzerimde giyecek bir güzel elbisem yok. Bu halimle gidersem, senin dostunum diye bana gülerler. Ne olur üzerindeki kıyafetlerini bana ver, demiş. Horoz arkadaşına inanmış ve tüm süslü elbiselerini ona vermiş. Papağan da pırıl pırıl giyinmiş. – Eğer geç kalırsam, seslen bana. Gelmezsem yine çağır, sesini duyayım, – demiş. Papağan şık kıyafetleriyle sevinçle gidivermiş. Ama o gidiş, gidişmiş. Horoz sabırla beklemiş, sonra da bağırmış. Ama ses yok, papağan dönmemiş. İşte bu yüzden horoz hâlâ her sabah erkenden ötermiş. Papağanı ve güzel kıyafetlerini arayıp dururmuş.

بۇرۇن ئۆتكەن زامانلاردا، ئۆشكىنىڭ قۇيرۇقى قىسقا بولغان ۋاقىتلاردا، ھايۋانلار ۋە قۇشلار ئىچىدە ئەڭ گۈزىلى ۋە سىلىق – سىپايىسى غوراز ئىكەن. شۇڭلاشقا ئۇ تەكەببۇر ئىكەن. يۈرۈپ – ماڭسا، نازلىنىپ ماڭىدىكەن. بېشىنى كۆتىرىپ تىك ماڭىدىكەن. بىرمۇ ھايۋانات ۋە قۇش بىلەن پاراڭلاشمايدىكەن. ئۇنىڭ پەقەت بىرلا دوستى توتىقۇش بولۇپتۇ. توتىقۇش بېچارىنىڭ ئۈستىگە كىيىدىغان <FR/>تۈزىگىرەك كىيىمى يوق ئىكەن. بىر كۈنى ئۇ بۇ تەكەببۇر غورازنىڭ ئالدىغا كېلىپ: – دوستۇم، مەن بۈگۈن <MS/>مېھمانغا بارماقچى ئىدىم. بىر دۇرۇس كىيىمىم يوق. بۇ تۈرۈم بىلەن قانداق بارىمەن؟ مېنى سېنىڭ دوستۇڭ دەپ بىلىدىغان يۇرت مېنى زاڭلىق قىلىپ كۈلىدىغۇ. ماڭا ئۈستىڭدىكى چىرايلىق كىيىمىڭنى بېرىپ تۇرغىنە، – دەپ سوراپتۇ. غوراز دوستىنىڭ سۆزىگە ئىشىنىپ ئۈستىدىكى چىرايلىق كىيىملىرىنىڭ ھەممىسىنى بېرىپتۇ. شۇنداق قىلىپ، توتىقۇش ياسىنىپ، كىيىنىۋاپتۇ. قايسى پەيتتە قايتىپ كېلىدىغىنىنى ئېيتىدۇ: – ئەگەر كېچىكسەم، ئۈنىڭنى چىقىرىپ چاقىرغىن. كەلمەي قالسام، <FR/>يەنە بىر قېتىم چاقىرغىن، ئۈنىڭنى ئاڭلاي مەن، – دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن توتىقۇش چىرايلىق كىيىنىپ، تويغا كېتىدۇ. بىراق ئۇ قايتىپ كەلمەيدۇ. غوراز ئۇنى ئاڭلىسۇن دەپ بىر نەچچە قېتىم قىچقىرىدۇ. ئامما ھېچ قانداق خەۋەر بولمايدۇ. <FR/>شۇ كۈندىن تارتىپ، بۈگۈنگىچە غوراز توتىقۇش بىلەن چىرايلىق كىيىمىنى ئىزدەپ، تاڭ ئاتقاندىن، كۈن پاتقىچە قىچقىرىپ چاقىرىدىكەن.

Bir zamanlar, dəvə dəllək ikən, qızıl quş bəllək ikən, heyvanlar və quşlar arasında ən bəzəkli, ən yaraşıqlısı xoruz olmuşdu. Bu xoruz çox təkəbbürlü imiş. Həmişə başını dik tutar, qabara-qabara gəzər, heç kimlə danışmazmış. Yalnız bir dostu varmış: sevimli amma bir az kasıb bir tutuquşu. Tutuquşunun isə nə doğru-dürüst bir geyimi varmış, nə də gözəl bir tükü. Bir gün tutuquşu xoruzun yanına gəlib yalvarmışdı: — Dostum, bu gün bir şənliyə dəvətliyəm. Amma üstümdə geyinməyə bir gözəl paltarım yoxdur. Bu halımla getsəm, sənin dostunam deyə mənə gülərlər. Nə olar, üstündəki paltarlarını mənə ver, demişdi. Xoruz dostuna inanmış və bütün bəzəkli paltarlarını ona vermişdi. Tutuquşu da pırıl-pırıl geyinmişdi. — Əgər geciksəm, səslən mənə. Gəlməsəm yenə çağır, səslərini eşidim, – demişdi. Tutuquşu zərif paltarları ilə sevinclə gedibmiş. Amma o gediş, gedişmişdi. Xoruz səbrlə gözləmişdi, sonra da bağırmışdı. Amma səs yox idi, tutuquşu qayıtmamışdı. Bax, buna görə də xoruz hələ də hər səhər erkəndən banlayırmış. Tutuquşunu və gözəl paltarlarını axtarıb gəzirmiş.

Жер бетіндегі адам баласы мен аң-құсты түгел билеген Сүлеймен деген патша әйелін өте жақсы көреді екен. Не қаласа, бәрін орындай беріпті. Бір күні еріккен әйел Сүлеймен патшаға былай депті: – Маған тек қана құстың сүйегінен сарай салдырып бер! Патша шабарманы қаршығаны шақырып алады да, құс атаулыны түгел жинап келуге бұйырыпты. Патша әйелінің сөзін дуал үстінде отырған байғыз естіп қойыпты. Қаршыға ой мен қырды шарлап, құстарды тегіс жинапты. Сүлеймен патша сыртқа шығып, алдына келген құстарды түстеп, түгендей бастайды да жұдырықтай байғыздың жоқ екенін біліпті. Патша қаһарланып: – Байғыз қайда? – деп сұрапты. Қаршыға оның келмей қалған себебін айтыпты: – Біраз шаруам бар еді, – деді. – Тірі болса – өзін, өліп қалса – өлігін алып кел! – деп, Сүлеймен патша қаршығаны қайта жұмсапты. Қаршыға зулап отырып, байғызға жетіпті. Келе сала патшаның әмірін жеткізіпті. Сонда байғыз: – Жұмысым әлі біткен жоқ. Жұдырықтай мені патша қайтеді? Неге шақыртады, несіне керекпін? – депті қаршығаға. Патшаның бұйрығын орындамай қайтпайтын қаршыға күш көрсетіп:

Once upon a time, there lived King Solomon, who ruled over all humans and animals on earth. He loved his wife dearly and granted her every wish. One day, out of boredom, his wife said to him: — Build me a palace made only from the bones of birds! King Solomon summoned his messenger, the falcon, and ordered him to gather all the birds of the world. An owl, sitting on a wall nearby, overheard the queen’s request. The falcon flew far and wide, collecting every bird he could find. When King Solomon came out and began counting and inspecting the gathered birds, he noticed that the small owl was missing. Angrily, he asked: — Where is the owl? The falcon explained: — He said he had some business to finish. Solomon became furious and commanded: — If he is alive, bring him here; if he is dead, bring his body! The falcon soared away and soon found the owl. He immediately relayed the king’s order. The owl said: — My work isn’t finished yet. What could the great king possibly want with a tiny creature like me? Why does he summon me? What use am I to him? The falcon, who never disobeyed the king’s command, threatened him:

Yer yuzidagi barcha odamlar, hayvonlar va qushlar ustidan hukmronlik qilgan Sulaymon ismli podshoh o‘z xotinini juda yaxshi ko‘rar ekan. U nimani xohlasa, hammasini bajardi. Bir kuni zerikkan ayol Sulaymonga shunday debdi: - Menga faqat qush suyagidan saroy qurdir! Podshoh chopari qarchig‘ayni chaqirib, barcha qushlarni to‘plashni buyurdi. Podshoh xotinining so‘zlarini devor ustida o‘tirgan boyqush eshitib qoldi. Qarchig‘ay vodiy va qirlarni kezib, qushlarni to‘pladi. Sulaymon podshoh tashqariga chiqib, oldidagi qushlarni sanay boshladi va mushtdek boyqushning yo‘qligini bildi. Podshoh g‘azablanib: - Boyqush qani? - deb so‘radi. Qarchig‘ay uning kelmay qolish sababini aytdi: - Mening ba’zi ishlarim bor edi, - dedi. - Agar tirik bo‘lsa - o‘zini, agar o‘lgan bo‘lsa - o‘ligini olib kel! - deb shoh Sulaymon yana qirg‘iyni yubordi. Qirg‘iy uchib, boyqushga yetib keldi. U kelishi bilan podshohning buyrug‘ini yetkazdi. Shunda boyqush: - Ishim hali tugamadi. Podshoh mushtdek menga nima qiladi? Nega chaqirishadi, nega kerakman? - dedi u qarchig‘ayga. Podshohning buyrug‘ini bajarmasdan qaytmaydigan qarchig‘ay kuch ko‘rsatib:

Bir zamanlar yeryüzündeki tüm insanlara ve hayvanlara hükmeden Süleyman adında bir padişah varmış. Bu padişah, karısını öyle çok severmiş ki, o ne isterse hemen yerine getirirmiş. Bir gün kraliçe canı sıkılmış ve padişaha şöyle demiş: — Ben sadece kuş kemiklerinden yapılmış bir saray istiyorum! Padişahın ulakları doğanı yanına çağırmış ve bütün kuşları toplayıp getirmesini emretmiş. Tam o sırada, duvarın üstünde sessizce oturan baykuş bu konuşmaları duymuş. Doğan gökyüzünü arşınlamış, dağları, ovaları gezmiş ve bütün kuşları toplamış. Padişah dışarı çıkıp kuşları tek tek sayarken, bir eksik olduğunu fark etmiş: Baykuş yok! Hemen sormuş: — Baykuş nerede? Doğan kuş demiş ki: — Bazı işleri varmış, onun için gelememiş. Padişah çok öfkelenmiş: — Sağ ise kendisini, ölmüşse cesedini getir bana! Doğan hemen uçarak baykuşun yanına gitmiş. Doğan, hızla gelip padişahın emrini baykuşa iletmiş. Baykuş başını sallamış: — Daha işim bitmedi ki. Hem ben küçücük bir kuşum, padişah beni ne yapsın? Neden beni çağırıyor acaba? Ama kararlı doğan şöyle demiş:

يەر يۈزىدىكى بارلىق ئادەملەر ۋە ھايۋانلارنى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇلايمان دېگەن پادىشا ئايالىنى بەك ياخشى كۆرىدىكەن. ئايالى نېمە تىلىسە، شۇنىڭ ھەممىسىنى ئورۇنلاپ بېرىدىكەن. بىر كۈنى پادىشانىڭ ئايالى زېرىكىپ، مۇنداق دەپتۇ: – ماڭا <FR/>پەقەت قۇشنىڭ سۈيىگىدىن ساراي سالدۇرۇپ بەرگىن! پادىشا خەۋەرچىسى قارچىغىنى چاقىرىپ، بارلىق قۇشلارنى ژىغىپ ئېلىپ كېلىشىنى بۇيرۇپتۇ. پادىشا ئايالىنىڭ سۆزىنى ئۆگزىدە ئولتارغان بايقۇش ئاڭلاپ قالىدۇ. قارچىغا بارلىق يەرلەرنى ئارىلاپ، قۇشلارنى يىغىپتۇ. سۇلايمان پادىشا سىرتقا چىقىپ، ئالدىغا چىققان قۇشلارنىڭ يىغىپ، مۇشتۇمدەك تۇرغان بايقۇشنى بايقىماي قاپتۇ. پادىشا ئاچچىقلىنىپ: – بايقۇش قەيەردە؟ – دەپ سوراپتۇ. قارچىغا ئۇنىڭ كەلمەي قالغان سەۋەۋىنى ئېيتىپتۇ:. – بىر ئاز ئىشلىرىم بار ئېدى، دېگەن – دېدى. – <FR/>تىرىك بولسا – ئۆزىنى، ئۆلۈپ قالسا – ئۆلىگىنى ئېلىپ كەلگىن – دەپ، سۇلايمان پادىشا قارچىغانى يەنە ئەۋىتىپتۇ. قارچىغا چاپسان ئۇچۇپ، بايقۇشنىڭ يېنىغا يېتىپ بېرىپتۇ. كېلىپلا پادىشانىڭ بۇيرۇقىنى ئېيتىپتۇ. شۇ چاغدا بايقۇش: – ئىشلىرىم تېخى تۈگىمىدى، مۇشتۇمدەك مېنى پادىشا نېمە قىلىدىكەن؟ نېمىگە چاقىرىپتۇ، نېمىگە كېرەك قىلىپ قاپتۇ؟ – دەپتۇ قارچىغىغا. پادىشانىڭ بۇيرۇقىنى ئورۇنلىماي قالمايدىغان قارچىغا كۈچ كۆرسىتىپ:

Bir zamanlar yer üzündəki bütün insanlara və heyvanlara hökm edən Süleyman adlı bir padşah varmış. Bu padşah, arvadını elə çox sevirmiş ki, o nə istəsə dərhal yerinə yetirərmiş. Bir gün kraliçə darıxmış və padşaha belə demişdi: — Mən yalnız quş sümüklərindən tikilmiş bir saray istəyirəm! Padşahın elçiləri qırğını yanına çağırmış və bütün quşları toplayıb gətirməsini əmr etmişdi. Elə o vaxt, divarın üstündə səssizcə oturan bayquş bu danışıqları eşitmişdi. Qırğın göy üzünü addımlamış, dağları, düzləri gəzmiş və bütün quşları toplamışdı. Padşah çölə çıxıb quşları tək-tək sayarkən, birinin əskik olduğunu fərq etmişdi: Bayquş yox idi! Dərhal soruşmuşdu: — Bayquş haradadır? Qırğın quş demişdi ki: — Bəzi işləri varmış, ona görə gələ bilməyib. Padşah çox hirslənmişdi: — Sağdırsa özünü, ölübsə cəsədini gətir mənə! Qırğın dərhal uçaraq bayquşun yanına getmişdi. Qırğın, sürətlə gəlib padşahın əmrini bayquşa çatdırmışdı. Bayquş başını yelləmişdi: — Hələ işim bitməyib axı. Həm mən kiçik bir quşam, padşah məni nə edir ki? Niyə məni çağırır görəsən? Amma qətiyyətli qırğın belə demişdi:

– Егер өз ықтиярыңмен жүрмесең, зорлап алып кетемін, – депті. Басқа амалы құрыған байғыз еріксіз көніп, қаршығаның соңынан ілесіпті. Алдына келген соң, Сүлеймен патша ашуланып: – Бір шақырғаннан неге келмедің? – деп сұрапты. – Үйде жатып ой ойладым, тақсыр, – деп, жауап беріпті байғыз. Оның не ойлағанын білгісі келген патша тәптіштей түсіпті: – Не ойладың сонда? – О, патшам, дүниеде өлі көп пе, тірі көп пе? Соны есептедім, – депті байғыз. Сүлеймен патша таңданып қалыпты: – Иә, қайсысы көп екен? – Қанша есептесем де өлінің біреуі артық бола береді, – депті байғыз. Дүниенің есеп-қисабы қолында тұрған Сүлеймен патша бұған келіспей дау айтыпты: – Олай емес, тірінің біреуі артық. Сен қалай есептедің? – Тақсыр, – депті, байғыз бас иіп, – мен түске дейін ұйқтап жататындарды да, ояу болса да қалғып жүретіндерді де өліге қостым. Өйткені олар ештеңені де бітірмейді, ештеңені де ойламайды ғой. Сонда Сүлеймен патша: – Бұл қулықпен құтылмайсың. Мұны сенсіз де білеміз. Егер өзіңді ақтайтын дәлелің болмаса, қаршығаға мойныңды үздіремін! – депті қаһарланып. Зәресі ұшқан байғыз: – Дат, патшам, – депті сауға сұрап. Патша ырық береді: – Айт датыңды! – Бұдан басқа да есеп-қисабым бар еді. – Ол қандай есеп тағы? – Дүниеде еркек көп пе, ұрғашы көп пе деп, соларды да есептедім. Сонда ұрғашының біреуі артық шықты. – Бұл да мәлім жай. Еркектен әйелдің біреуі артық екені маған да белгілі. Сен әйелдің біреуі артық дегенде, қалай есептедің? – деп сұрапты патша. – Тақсыр, мен еріккен әйелдің тіліне еріп, ермегіне елігіп, өзі ойланып іс істемеген еркекті де әйел қатарына қостым, – депті байғыз. Сонда Сүлеймен патша ойланып отырып қалады да былай деп бұйырады: – Байғыз рас айтады. Ойыңды ұқтым. Мен еріккен әйелдің ермегіне айналған екенмін. Соған бола кінәсіз құстарды қырып, соның сүйегінен сарай салдырмақ болып ем. Оным орны толмас ағаттық екен. Құстың сүйегі сарай салуға шыдай ма, оны да ойға салмаппын. Не істесең де ойға салғаның дұрыс екенін ұмытыппын. – Ойлан, тақсыр, ойлан! – депті байғыз. Сонда Сүлеймен патша қаршығаға мойын бұрып, былай бұйырыпты: – Құстардың бәрін босатып қоя бер. Оларға ұқтыр, байғызға алғыс айтсын. Ол өз басын ажалға тігіп тұрып, құстарды қорғап қалды. Барлық құстарды қырғыннан құтқарды. Сөйтіп, құстар ажалдан аман қалыпты. Содан бері құс атаулы байғызды қастерлеп жүреді екен. Осы оқиғаны құстар ұмытпасын деп, байғыз түн ішінде ызыңдап, ұйқы көрмейді екен.

— If you don’t come willingly, I’ll take you by force. With no choice left, the owl reluctantly followed the falcon back to King Solomon. When they arrived, Solomon glared at the owl and demanded: — Why didn’t you come when I first called you? The owl bowed and answered: — I was thinking, Your Majesty. — Thinking about what? — asked the king. — Oh, my lord, I was counting whether there are more living beings or dead ones in this world, — said the owl. King Solomon was intrigued. — And what did you find? — No matter how I count, there is always one more dead than living, — replied the owl. King Solomon, who was said to know all the world’s wisdom and numbers, disagreed: — That cannot be! There is one more living than dead. How did you make your calculation? — My lord, — the owl said, bowing again, — I counted as dead those who sleep until noon and those who wander through the day half-awake, for they do nothing and think nothing. King Solomon frowned. — You won’t get away with such cleverness! We already know that truth. If you can’t justify yourself with real proof, I’ll have the falcon break your neck! Terrified, the owl pleaded: — Mercy, my king! Solomon relented slightly. — Speak, then. What else do you have to say? — I also made another count, Your Majesty — to see whether there are more men or women in the world. — And what did you find? — asked Solomon. — I found that women are one more than men. — That much I know, too, — said Solomon. — But tell me, how did you count it? — My lord, — replied the owl, — I counted as women all those men who listen to the whims of idle women, who act without thinking for themselves. King Solomon fell silent and pondered deeply. Then he said: — The owl speaks the truth. I understand now. I have become the plaything of an idle woman myself. I nearly slaughtered innocent birds to build a palace from their bones. What foolishness! Bird bones could never support a palace. I had forgotten that every deed must be weighed with thought. — Think, my lord, think! — said the owl. Then King Solomon turned to the falcon and commanded: — Release all the birds. Tell them to thank the owl. He risked his life to save them from death. Because of him, all birds shall live. And so the birds were freed from destruction. From that day on, all birds have honored and revered the owl. And to remind them of this event, the owl never sleeps at night, instead, it hoots in the darkness, keeping watch forever.

Agar o‘z ixtiyoring bilan bormasang, zo‘rlab olib ketaman, - dedi. Boshqa iloji qolmagan boyqush beixtiyor bo‘ysunib, qarchig‘ayning ortidan ergashdi. Uning oldiga kelgach, Sulaymon podshoh g‘azablanib: - Nega bir marta chaqirganingdan keyin kelmading? - deb so‘radi. - Uyda yotib o‘yladim, taqsir, - deb javob berdi boyqush. Podshoh uning nima haqida o‘ylayotganini bilmoqchi bo‘lib, batafsil so‘radi: - Xo‘sh, nima haqida o‘ylading? - O, podshohim, dunyoda o‘lik ko‘pmi, tirik ko‘pmi? Men shuni hisobladim, - dedi boyqush. Sulaymon shoh hayron bo‘lib: - Ha, qaysi biri ko‘p? - Qancha hisob-kitob qilsam ham, bittasi ortiqcha bo‘ladi, - dedi boyqush. Dunyoning hisob-kitobi uning qo‘lida bo‘lgan Sulaymon podshoh bunga e’tiroz bildirdi: - Unday emas, tiriklardan bittasi ortiqcha. Siz qanday hisobladingiz? - Taqsir, - dedi boyqush bosh egib, - men tushgacha uxlaydiganlarni ham, uyg‘oq bo‘lsa ham uxlaydiganlarni ham o‘liklarga qo‘shdim. Chunki ular hech narsani tugatmaydilar, hech narsani o‘ylamaydilar. Shunda Sulaymon podshoh: - Bu hiyla bilan qutulib bo‘lmaydi. Biz buni sizsiz ham bilamiz. Agar o‘zingni oqlaydigan dalillaring bo‘lmasa, qirg‘iyga bo‘yningni uzdiraman! - dedi g‘azablanib. Qo‘rqib ketgan boyqush: - Dat, podshohim, - dedi sovg‘a so‘rab. Podshoh o‘z hukmini o‘tkazdi: - Ayt! - Menda boshqa hisob-kitoblar ham bor edi. - Bu qanday hisob? - Men dunyoda erkaklar ko'pmi yoki xotinlar ko'pmi, deb o'ylab, ularni ham hisobga oldim. Shunda bitta urg‘ochi ortiqcha chiqdi. - Bu ham ma’lum narsa. Menga ma'lumki, erkakdan bitta xotin afzalroq. Xotinlardan bittasi ortiqcha bo‘lsa, qanday hisoblading? - deb so‘radi podshoh. - Taqsir, men bekorchi ayolning gapiga ergashib, ermakka berilib, o‘zi o‘ylab ish qilmagan erkakni ham ayol qatoriga qo‘shdim, - dedi boyqush. Shunda Sulaymon podshoh o‘ylanib o‘tirdi va buyurdi: - Boyqush to‘g‘ri aytadi. Fikringni tushundim. Men bekorchi ayolning ermagiga aylandim. Shuning uchun begunoh qushlarni o‘ldirib, uning suyaklaridan saroy qurmoqchi edim. Bu tuzatib bo‘lmaydigan xato edi. Qushning suyagi saroy qurishga bardosh bera oladimi, bu haqda o‘ylamaganman. Nima qilsang ham, o‘ylash kerakligini unutib qo‘ydim. - O‘yla, taqsir, o‘yla! - dedi boyqush. Shunda shoh Sulaymon qirg‘iyga o‘girilib, shunday buyurdi: - Hamma qushlarni qo‘yib yubor. Ularga tushuntiring, boyqushga minnatdorchilik bildirsin. U o‘zini o‘limga tikib, qushlarni himoya qildi. U barcha qushlarni qirg‘indan qutqardi. Shunday qilib, qushlar o‘limdan omon qolishdi. O‘shandan beri barcha qushlar boyqushni hurmat qilishadi. Bu voqeani qushlar unutmasligi uchun boyqush tun bo‘yi g‘ing‘illab, uxlamaydi.

— Kendi rızanla gelmezsen, zorla götürürüm seni! Baykuş korkmuş, yapacak bir şeyi kalmamış. Başını eğip doğanın peşine takılmış. Süleyman Padişah’ın huzuruna çıktıklarında padişah sertçe sormuş: — Seni bir kez çağırdığımda neden gelmedin? Baykuş da şöyle demiş: — Evde yatarken düşündüm biraz, padişahım. — Neymiş o düşündüğün? — demiş padişah merakla. — Dünyada acaba ölü mü çok, yoksa canlı mı? Bunu hesapladım. — E peki, hangisi çok çıktı? — Hep bir ölü fazla çıkıyor, padişahım. Padişah kaşlarını çatmış: — Hayır, hayır! Tam tersi! Canlı olanlar bir kişi daha fazladır. Nasıl böyle hesapladın? Baykuş usulca konuşmuş: — Padişahım, ben sabaha kadar yatanları, uyanık olsalar da düşünmeyen, bir şey üretmeyenleri de ölüden saydım. Çünkü onların da faydası yok. Bu sözlere kızan padişah haykırmış: — Böyle kurnazlıkla kurtulamazsın! Bunu biz zaten biliriz. Eğer başka savunman yoksa, doğan boynunu kıracak! Baykuş hemen yere kapanmış: — Dileğim var, padişahım! — Söyle bakalım, — demiş padişah. Baykuş demiş ki: — Başka bir hesap daha yapmıştım: Dünyada erkek mi çok, kadın mı? Kadınların bir fazlası var, padişahım. — Bu zaten bilinen bir şey, — demiş Süleyman Padişah. Süleyman Padişah şaşkınlıkla sormuş: — Kadınlar erkeklerden bir fazla, bunu ben de bilirim. Ama sen nasıl saydın da öyle dedin? Baykuş başını eğip sakince yanıtlamış: — Padişahım, ben aklını kullanmayan, kendi kararını veremeyen, sadece boş laflara kanıp kadınların peşinden sürüklenen erkekleri de kadınlardan saydım. Çünkü onlar düşünmeden yaşar, yönlerini başkalarının sözüne göre belirler. Padişah bu cevabı duyunca susmuş. Düşünmüş, derin derin iç çekmiş. — Baykuş doğruyu söylüyor, demiş sonunda. Ben de eşimin hevesine kapıldım. Suçsuz kuşları öldürüp onların kemiklerinden saray yaptırmak istedim. Bu büyük bir yanlıştı. Bir kuşun kemiğiyle saray yapılır mı hiç? Bunu bile düşünmemişim. Ne yaparsan yap, önce düşünmek gerekirmiş. Ben bunu unutmuşum. Baykuş usulca başını sallamış: — Düşün, padişahım... Düşünmeden adım atma! O zaman Süleyman Padişah şâhine dönmüş ve şöyle emretmiş: — Bütün kuşları serbest bırak. Hepsine anlat, baykuşa teşekkür etsinler. Çünkü o, canını ortaya koyarak hepsini kurtardı. Ölümden aldı onları. Ve böylece kuşlar kurtulmuş. O günden beri bütün kuşlar baykuşa büyük saygı duyarmış. Onu hep anarlarmış. Baykuş da, o günleri unutturmamak için her gece sessizce ötüp durur, uyumazmış.

– ئەگەر ئۆز ئىختىيارىڭ بىلەن ماڭمىساڭ زورلۇق بىلەن ئېلىپ كېتىمەن، – دەپتۇ. باشقا ئامالى قالمىغان بايقۇش، ئامالسىزلىقتىن كۆنۈپ، قارچىغانىڭ كەينىدىن مېڭىپتۇ. ئالدىغا كەلگەندىن كېيىن سۇلايمان پادىشا ئاچچىقلىنىپ: – بىر چاقىرغاندا نېمىشكە كەلمىدىڭ؟ – دەپ سوراپتۇ. – ئۆيدە يېتىپ ئوي ئويلىدىم، تەخسىر، – دەپ ژاۋاپ بېرىپتۇ بايقۇش. ئۇنىڭ ئويلىغان ئويىنى بىلمەكچى بولغان پادىشا: – نېمە ئوي ئويلىدىڭ ؟ – ئو، پادىشام، دۇنىيادا ئۆلۈك كۆپمۇ، تىرىك كۆپمۇ؟ شۇنى ھېساپلىدىم، – دەپتۇ بايقۇش. سۇلايمان پادىشا ھەيران بولۇپ: – ھە، قايسىسى كۆپ ئىكەن؟ – قانچىلىك ھېساپلىساممۇ بىر ئۆلۈك ئارتۇق چىقىۋاتىدۇ، – دەپتۇ بايقۇش. پۈتكۈل دۇنىيانىڭ ھېساۋىتى قولىدا تۇرغان سۇلايمان پادىشا بۇنىڭغا كېلىشمەي <MS/>مۇنداق دەپتۇ: – ئۇنداق ئەمەس، بىر تىرىك ئارتۇق. سەن قانداق ھېساپلىدىڭ؟ – تەخسىر، – دەپتۇ، بايغۇش باش ئېگىپ، – مەن چۈشكىچە ئۇخلاپ ياتىدىغانلارنىمۇ، ئويغاق بولسىمۇ، بېكار يۈرگەنلەرنىمۇ ئۆلۈككە قوشتۇم. سەۋەۋى، ئۇلار ھېچ ئىش پۈتەرمەيدۇ، ھېچ نەرسە ئويلىمايدۇ. شۇ چاغدا سۇلايمان پادىشا: – بۇ قۇۋلۇق بىلەن قۇتۇلمايسەن. بۇنى سېنىڭسىزمۇ بىلىمىز. ئەگەر ئۆزەڭنى ئاقلايدىغان دەلىلىڭ بولمىسا، قارچىغاغا بوينۇڭنى ئالغۇزىمەن! – دەپتۇ تېرىكىپ. قورقۇپ كەتكەن بايقۇش: – ۋاي، پادىشام، – دەپتۇ قورقۇپ. پادىشا تېرىكىپ: – ئېيت، ئېيتارىڭنى! – بۇنىڭدىن باشقىمۇ ھېساۋىتىم بار ئېدى. – ئۇ قانداق ھېساۋەت يەنە؟ دۇنىيادا ئەر كىشىلەر كۆپمۇ، ئايال كىشىلەر كۆپمۇ، شۇنىمۇ ھېساپلىدىم. شۇندا ئايال كىشىلەرنىڭ بىرى ئارتۇق چىقتى. – بۇ مەلۇم ژاغداي. ئەر كىشىلەردىن ئايال كىشىلەرنىڭ بىرىنىڭ ئارتۇقلىغى ماڭىما مەلۇم. سەن ئايال كىشىلەرنىڭ بىرىنىڭ ئارتۇقلىغىنى قانداق تاپتىڭ؟ – دەپ سوراپتۇ پادىشا. – تەخسىر، مەن زېرىكىپ يۈرگەن ئايالنىڭ گېپىگە كىرىپ، ئۆزى ئويلىنىپ ئىش پۈتەرمىگەن ئەر كىشىنى ئاياللار قاتارىغا قوشتۇم، دەپتۇ بايقۇش. شۇ چاغدا سۇلايمان پادىشا ئويلىنىپ قالىدۇدە مۇنداق دەپ بۇيرۇق بېرىدۇ: – بايقۇش راست ئېيتىدۇ. ئەمدى بىلدىم. مەن زېرىككەن ئايالنىڭ دېگىنىنى ئورۇنلاپ يۈرۈپتىمەن. شۇنىڭغا بولا گۇناسىز قۇشلارنى ئۆلتىرىپ، ئۇلارنىڭ سۈيەكلىرىدىن ساراي سالدۇرماق بولدۇم. ئۇ <FR/>ئورنى تولماس خاتالىق قىلدىم. قۇشنىڭ سۈيىگى ساراي سېلىشقا ياراملىقمۇ، ئۇنى ئويلىماپتىمەن. نېمە ئىش قىلساممۇ ئويغا سالغاننىڭ توغرا ئىكەنلىغىنى ئۇنتۇپ قاپتىمەن. – ئويلان، تەخسىر، ئويلان! – دەپتۇ بايقۇش. شۇ چاغدا سۇلايمان پادىشا قارچىغاغا قاراپ، مۇنداق بۇيرۇق بېرىپتۇ: – قۇشلارنىڭ ھەممىسىنى بوشىتىپ، قويۇپ بەرگىن. ئۇلارغا ئۇقتۇرۇپ ئېيتقىن بايقۇشغا <MS/>رەخمەت ئېيتسۇن. ئۇ ئۆز بېشىنى ئەژەلگە قىيىپ، قۇشلارنى ساقلاپ قالدى. بارلىق قۇشلارنى ئۆلۈمدىن قۇتقاردى. شۇنداق قىلىپ قۇشلار بىر ئەژەلدىن ئامان قاپتۇ. شۇنىڭدىن بېرى ئاتاقلىق بايقۇشنى ھۆرمەتلەپ يۈرۈپتۇ. مۇشۇ ۋەقەنى ئۇنتۇپ قالمىسۇن دەپ بايقۇش كېچىدە زىڭىلداپ ئۇيقا كۆرمەيدىكەن.

— Öz razılığınla gəlməsən, zorla apararam səni! Bayquş qorxmuşdu, edəcək bir şeyi qalmamışdı. Başını əyib qırğının dalınca düşmüşdü. Süleyman Padşahın hüzuruna çıxdıqda padşah sərtliklə soruşmuşdu: — Səni bir dəfə çağırdığımda niyə gəlmədin? Bayquş da belə demişdi: — Evdə yatarkən bir az düşündüm, padşahım. — Nə imiş o düşündüyün? — demişdi padşah maraqla. — Dünyada görəsən ölü çoxdur, yoxsa diri? Bunu hesabladım. — Hə, bəs hansı çox çıxdı? — Həmişə bir ölü artıq çıxır, padşahım. Padşah qaşlarını çatmışdı: — Xeyr, xeyr! Tam əksinə! Diri olanlar bir nəfər daha çoxdur. Necə belə hesabladın? Bayquş asta-asta danışmışdı: — Padşahım, mən sabaha qədər yatanları, oyaq olsalar da düşünməyən, bir şey istehsal etməyənləri də ölülərdən saydım. Çünki onların da faydası yoxdur. Bu sözlərə hirslənən padşah qışqırmışdı: — Belə hiyləgərliklə qurtula bilməzsən! Bunu biz zatən bilirik. Əgər başqa müdafiən yoxdursa, qırğın boynunu sındıracaq! Bayquş dərhal yerə qapanmışdı: — Bir diləyim var, padşahım! — De görüm, — demişdi padşah. Bayquş demişdi ki: — Başqa bir hesab da aparmışdım: Dünyada kişi çoxdur, yoxsa qadın? Qadınların bir artığı var, padşahım. Bu zatən bilinən bir şeydir, — demişdi Süleyman Padşah. Süleyman Padşah təəccüblə soruşmuşdu: — Qadınlar kişilərdən bir nəfər çoxdur, bunu mən də bilirəm. Amma sən necə saydın ki, belə dedin? Bayquş başını əyib sakitcə cavab vermişdi: — Padşahım, mən ağlını işlətməyən, öz qərarını verə bilməyən, yalnız boş sözlərə aldanıb qadınların dalınca sürünən kişiləri də qadınlardan saydım. Çünki onlar düşünmədən yaşayır, istiqamətlərini başqalarının sözünə görə müəyyən edirlər. Padşah bu cavabı eşidəndə susmuşdu. Düşünmüş, dərin-dərin ah çəkmişdi. — Bayquş doğru deyir, — demişdi nəhayət. Mən də arvadımın həvəsinə uymuşdum. Günahsız quşları öldürüb onların sümüklərindən saray tikdirmək istədim. Bu böyük bir səhv idi. Bir quşun sümüyü ilə saray tikilərmi heç? Bunu belə düşünməmişdim. Nə etsən et, əvvəl düşünmək lazımmış. Mən bunu unutmuşdum. Bayquş asta-asta başını yelləmişdi: — Düşün, padşahım... Düşünmədən addım atma! O vaxt Süleyman Padşah qırğına dönmüş və belə əmr etmişdi: — Bütün quşları azad et. Hamısına de ki, bayquşa təşəkkür etsinlər. Çünki o, canını ortaya qoyaraq hamısını xilas etdi. Onları ölümdən qurtardı. Və beləcə quşlar xilas olmuşdular. O gündən bəri bütün quşlar bayquşa böyük hörmət bəsləyərmiş. Onu həmişə yada salarmışlar. Bayquş da, o günləri unutdurmamaq üçün hər gecə səssizcə banlayıb durar, yatmazmış.

Ертеде сауысқан мен көкек бір орманды мекендепті. Олар ұялары болмай, ағаштың бұтақтарын паналап күнелтіпті. Көкек күнде ерте тұрып алып: «ұя керек», «ұя керек», – деп, көршілерінің мазасын кетіреді. Бір күні сауысқан көршісіне: -Екеуіміз бірігіп, берік ұя істейік. Әуелі саған, содан кейін маған салармыз, – дейді. Көкек: -Менің ұя салатын қуатым да, қауқарым да жоқ. «Керек, керек» деп қақсай берсем, құстың бәрі ағайыным, көп болып көмектесіп, ұя салып берер, – деп келіспейді.

Long ago, a magpie and a cuckoo lived in the same forest. They had no nests of their own and used to shelter among the branches of trees. Every morning, the cuckoo would wake up early and start calling, “Need a nest! Need a nest!” disturbing all the neighbors with its endless cry. One day, the magpie said to its neighbor: — Let’s work together and build a strong nest. We’ll build yours first, then mine. But the cuckoo replied: — I have neither the strength nor the skill to build a nest. If I just keep calling “kerek, kerek” (in Kazakh need, need) all the birds, my kin, will take pity on me and build one for me.

Qadimda bir o‘rmonda zog‘cha va kakku yashagan ekan. Ular uyalari bo‘lmay, daraxt shoxlarini pana qilib kun kechirishgan. Ko‘kak har kuni erta turadi va qo‘shnilarini bezovta qiladi: "uya kerak," "uya kerak." Bir kuni zog‘cha qo‘shnisiga: - Ikkalamiz birlashib, mustahkam uya quramiz. Avval senga, keyin menga qo‘yamiz. Kakku: - Mening uya qurishga kuchim ham, qudratim ham yo‘q. "Kerak, kerak," deb qichqirsam, hamma qushlar qarindoshlarim, ko‘pchilik bo‘lib yordamlashib, uya qurib berishadi, deb rozi bo‘lmaydi.

Bir varmış bir yokmuş, çok eski zamanlarda büyük bir ormanda saksağanla guguk kuşu birlikte yaşarmış. Onların ne yuvaları varmış ne de sıcacık bir evleri. Ama her sabah guguk kuşu erkenden uyanır, “yuva isterim”, “yuva isterim” diye ötüp dururmuş. Bütün kuşlar onun bu dırdırından usanmış. Bir gün saksağan dayanamayıp şöyle demiş: — Gel, beraber güzel bir yuva yapalım. Önce sana yapalım, sonra bana yapalım! Ama guguk kuşu sadece başını sallayıp cevap vermiş: — Benim gücüm yok ki. Ama ötüp durursam, herkes acıyıp bana bir yuva yapar belki.

بۇرۇن بىر زاماندا سېغىزخان بىلەن كاككۇك بىر ئورماندا ماكانلايدىكەن. ئۇلارنىڭ ئۇگىلىرى بولماي ياغاچ پۇتاقلىرىدا ياشاپتۇ. كاككۇك كۈندە دېگىدەك «ئۆي كېرەك»، «ئۆي كېرەك» – دەپ خوشنىلارغا تىنچلىق بەرمەيدىكەن. بىر كۈنى سېغىزخان خوشنىسىغا: – ئىككىمىز بىرىكىپ، ئۆي ياسايلۇق. بىرىنچچى ساڭا، ئاندىن كېيىن ماڭا ياسايدۇق، – دەپتۇ. كاككۇك: –مېنىڭ ئۇگا ياسايدىغان كۈچ – قۇۋىتىممۇ، نىيىتىممۇ يوق. «كېرەك – كېرەك دەپ قاخشاپ سايرىسام، بارلىق قۇش قېرىنداشلىرىم يىغىلىپ، كۆپ بولۇپ ماڭا ئۆي ياساپ بېرەر»، – دەپ كېلىشمەپتۇ.

Biri varmış, biri yoxmuş, çox qədim zamanlarda böyük bir meşədə sağsağanla ququ quşu birlikdə yaşayırmışlar. Onların nə yuvaları varmış, nə də isti bir evləri. Amma hər səhər ququ quşu erkəndən oyanar, “yuva istəyirəm”, “yuva istəyirəm” deyə banlayıb dururmuş. Bütün quşlar onun bu vızıldamasından bezmişdilər. Bir gün sağsağan dözə bilməyib belə demişdi: — Gəl, birlikdə gözəl bir yuva quraq. Əvvəl sənə quraq, sonra mənə quraq! Amma ququ quşu yalnız başını yelləyib cavab vermişdi: — Mənim gücüm yoxdur ki. Amma banlayıb duraramsa, bəlkə hamı mənə yazıqı gəlib bir yuva qurar.

Сауысқан көкектің көмегін күтпей-ақ, ұя салуға кірісті. Ол ұясының қабырғаларын жас бұтақтармен мықтап байланыстырды. Іші-тысын саз балшықтармен сылады. Кішкене бұтақтардан құрастырып, шағын қақпалы есік жасады. Ұяның астына мамықтан төсек төседі. Ал көкектің «керек, керек» деп қақсай-қақсай даусықарлығып, тілі сақау болды. Ол кейінгі жылдарда «керек» дегендегі «р»-ды айта алмай, «керек» деудің орнына «келек, келек» дейді. Сондықтан жұрт оны кекетіп «көкек» деп атайтын болды. Сол көкектің күні бүгінге дейін өзімдікі деген ұясы да, үй-іші де жоқ. Жұмыртқасын кез келген ұяға табады, оны басқа құстар басып, балапан шығарады. Шібилер жетім өседі.

The magpie realized it was useless to argue and decided to start building on its own. It wove the walls of its nest tightly with young twigs, plastered the inside and outside with wet clay, and even made a small doorway from thin sticks. On the bottom, it spread a soft bed of feathers. Meanwhile, the cuckoo kept shouting “kerek, kerek” until its voice grew hoarse and its tongue stumbled. Over time, it could no longer pronounce the R sound in “kereк” (“need”) and instead began to say “kelek, kelek.” That’s why, the birds started mocking it and calling it “kokek” (in Kazakh the cuckoo). And so, even to this very day, the cuckoo has no nest or home of its own. It lays its eggs in the nests of other birds, who hatch and raise its chicks for it, leaving the cuckoo’s young to grow up as orphans.

Qarg‘a kakkaning yordamini kutmasdan, uya qurishga kirishdi. U uya devorlarini yosh novdalar bilan mustahkam bog‘ladi. Ichki va tashqi tomondan loy bilan suvaladi. U kichik-kichik shoxchalardan eshik yasadi. Uyaning ostiga momiqdan to‘shak solinadi. Ko‘kek esa "kerak, kerak" deb qichqirib, ovozi bo‘g‘ilib, tili lol bo‘lib qoldi. Keyingi yillarda u "kerak" degan so'zni ayta olmay, "kerak" degan so'zning o'rniga "kelak, kelak" deydi. Shuning uchun odamlar uni masxara qilib "kakku" deb atay boshladilar. O‘sha kakkaning bugungi kungacha o‘ziniki deb hisoblangan uyasi ham, oilasi ham yo‘q. Tuxumini har qanday uyada topadi, uni boshqa qushlar bosib, jo‘ja chiqaradi. Chivinlar yetim o‘sadi.

Saksağan bunu duyunca tek başına işe başlamış. Dallar toplamış, çamurla sıvamış, içine tüyler sermiş. Hatta minik bir kapısı bile olmuş! Küçük yatak tarzı tüyleri olmuş. Guguk kuşu ise “yuva lazım, yuva lazım” demekten yorulmuş, sesi kısılmış, dili dolanmış. Artık “lazım” yerine “lelek” dermiş. O günden sonra herkes ona “guguk” demeye başlamış. İşte bu yüzden guguk kuşunun hâlâ kendi yuvası yokmuş. Yumurtasını başka kuşların yuvasına bırakırmış. Yavrularını da başkaları büyütürmüş. Minik guguklar hep öksüz gibi büyürmüş.

ېغىزخان كاككۇكنىڭ ياردىمىنى كۈتمەي، ئۇۋا ياساشقا كىرىشىپتۇ. ئۇ ئۇگىسىنىڭ تاملىرىنى قاتتىق ياغاچلاردىن، شاخلاردىن مەككەم باغلاپ ياساپتۇ. ئىچى – سىرتىنى لاي بىلەن ياساپتۇ. كىچىك پۇتاقلارنى قۇراشتۇرۇپ، كىچىك ئىشىك ياساپتۇ. ئۇۋىنىڭ ئىچىنىڭ ئاستى تەرىپىگە مامۇقتىن ئورۇن ياساپتۇ. كاككۇكنىڭ «كېرەك، كېرەك» دېگەن ئاۋازى چىقماي، ئۈنى تارىلىپ قاپتۇ. ئۇ كېيىنكى يىللاردا «كېرەك، كېرەك» دېگەن سۆزىدىكى ر ھەرىپىنى ئېيتالماي، «كېرەك» دەپ ئېيتىشنىڭ ئورنىغا، «كېلەك، كېلەك» دەپ قاپتۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن <FR/>كۈنى بۈگۈنگىچە يۇرت ئۇنى «كاككۇك» دەپ ئاتايدىغان بولغان. ئەشۇ كاككۇكنىڭ تا بۈگۈنكى كۈنگىچە ئۆزىنىڭ دېگەن يەككە ئۇۋا – ماكانى يوق. تۇخۇمىنى <FR/>ئۇددۇل كەلگەن بىر ئۇگىغا ئاپىرىپ بېسىپ قويىدۇ، ئۇنى باشقا قۇشلار باستۇرۇپ چۈجە چىقىرىدۇ. بەزى جۆ جىلەر <MS/>يىتىم قالىدۇ.

Sağsağan bunu eşidəndə təkbaşına işə başlamışdı. Budaqlar yığmış, palçıqla suvayıb, içinə tük döşəmişdi. Hətta kiçik bir qapısı belə olmuşdu! Kiçik yataq kimi tükləri olmuşdu. Ququ quşu isə “yuva lazımdır, yuva lazımdır” deməkdən yorulmuş, səsi batmış, dili dolaşmışdı. Artıq “lazımdır” yerinə “lələk” deyərmiş. O gündən sonra hamı ona “ququ” deməyə başlamışdı. Bax, buna görə də ququ quşunun hələ də öz yatağı yox imiş. Yumurtasını başqa quşların yuvasına qoyarmış. Balalarını da başqaları böyüdərmiş. Kiçik quqular həmişə yetim kimi böyüyərmişlər.

бес қой мен бес ешкі өріске өздері жайылып, бұлаққа өздері барып, су ішіп қайтады. Олар не ит-құсқа, не ұры-қарыға жем болған емес. Шал мен Кемпір оларды кешке өрістен қайтқанда түгендеп, қораға кіргізіп алады да, ертемен түгендеп, шығарып салады. бес қой мен бес ешкіні аман-есен сақтап, бағып-қағып өсіретін бақташы да, күзетші де қошқар мен теке еді.

Every morning, the sheep and goats went out to graze on their own and came back home safely at dusk. They never fell prey to wolves, thieves, or wild beasts. Each evening, the old man and woman would count them carefully as they returned to the pen, and each morning they would count them again before letting them out to pasture. Their faithful guards and herders were the ram and the goat, the wisest and bravest among them. They protected the flock as if it were their own family.

Beshta qo‘y va beshta echki yaylovga o‘zlari o‘tlab, buloqqa o‘zlari borib, suv ichib qaytadi. Ular na it-qushga, na o‘g‘ri-qaroqchiga yem bo‘lgan emas. Chol va kampir ularni kechqurun yaylovdan qaytganda sanab, qo‘raga kiritib oladi, ertalab esa sanab, chiqarib yuboradi. Beshta qo‘y va beshta echkini omon-eson saqlab, parvarish qilib o‘stiradigan cho‘pon ham, qo‘riqchi ham qo‘chqor bilan taka edi.

Hayvanlar her gün kendiliklerinden otlamaya gider, dereden sularını içer, akşam yine geri dönerlermiş. Ne bir kurda yem olurlarmış, ne de hırsıza. Dede ile nine her akşam hayvanları sayıp ahıra alır, sabah da yine sayarak dışarı çıkarırlarmış. Bu hayvanları koruyan da güden de Koç ile Teke’ymiş.

بەش قوي بىلەن بەش ئۆشكە ئوتلاققا ئۆزلىرى يېيىلىپ، بۇلاققا ئۆزلىرى بېرىپ، سۇ ئىچىپ قايتىدۇ. ئۇلار يە ئىت – قۇشقا، يە ئوغرى – قارغىغا يەم بولغان ئەمەس. <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>موماي ئۇلارنى كەچكى ئوتلاقتىن قايتقاندا ساناپ، قوراغا كىرگۈزۈپ ئالىدۇدە، ئەتىگەندە ساناپ، چىرىۋېتىدۇ. بەش قوي بىلەن بەش ئۆشكىنى ئامان – ئېسەن ساقلاپ، بېقىپ – قېقىپ ئۆسىرىدىغان پادىچىمۇ، كۈزەتچىمۇ قوشقار بىلەن تېكە ئىدى.

Heyvanlar hər gün özbaşına otlamağa gedər, dərədən sularını içər, axşam yenə geri dönərlərmiş. Nə bir canavara yem olarmışlar, nə də oğruya. Dədə ilə nənə hər axşam heyvanları sayıb tövləyə salar, səhər də yenə sayaraq çölə çıxararlarmış. Bu heyvanları qoruyan da, otaran da Qoç ilə Təkə imiş.

Ертеңіне боран басылады, күн ашылып, жылынады. Қошқар мен теке жолға шығып, жүріп келе жатады. Келе жатып, теке жер шолып отырады. Құс ойнаған, қасқыр, қоян жүрген жымдарды, аю, қабан жортқан соқпақтарды қадағалай барлап, біліп, сақтық жасап отырады. Күн кешкіріп, ымырт жабылар кезде, теке кенет тоқтай қалады.

By morning, the storm had passed. The sun rose, and the air grew warmer. The ram and the goat set out once more. As they walked, the goat carefully observed everything around them — the tracks of birds, the trails of wolves and hares, the paths where bears and boars had passed. He stayed alert to every sign of danger. Toward evening, as twilight was falling, the goat suddenly stopped.

Ertasiga bo‘ron bosilib, kun ochilib, isib ketdi. Qo‘chqor va taka yo‘lga chiqib, ketib borishardi. Yo‘l-yo‘lakay taka erni ko‘zdan kechirib borar edi. Qushlar o‘ynagan, qashqir va quyonlar yurgan yo‘laklarni, ayiq va qobonlar kezgan soqmoqlarni diqqat bilan kuzatib, ehtiyot chorasini ko‘rib borardi. Kun kechkirib, oqshom tusha boshlagan paytda, taka to‘satdan to‘xtab qoldi.

Ertesi sabah tipi dinmiş, güneş açmış ve hava ısınmış. Koç ile teke yola çıkmışlar, yürüyorlarmış. Yürürken teke yeri gözetleyip durmuş. Kuşların uçuştuğu, kurtların, tavşanların gezindiği yerleri, ayılarla yaban domuzlarının izlerini sürdüğü patikaları dikkatle izleyip öğrenmiş, böylece tedbirini alıyormuş. Akşam olup da alacakaranlık çökerken, teke birden durakalmış.

ئەتىسى بوران بېسىلىدۇ، كۈن ئېچىلىپ، ئىسسىيدۇ. قوشقار بىلەن تېكە يولغا چىقىپ، يۈرۈپ ماڭىدۇ. كېلىۋېتىپ، تېكە يەرگە كۆز يۈگەرتىپ ئولتۇرىدۇ. قۇش ئوينىغان، بۆرە، توشقان يۈرگەن ئىزلارنى، ئېيىق، قاۋان باسىۋەرگەن يوللارنى ئېنىقلاپ، بىلىپ، ساقلىق ياساپ ئولتۇرىدۇ. كۈن كەچ كىرىپ، گۇگۇم چۈشكەن ۋاقتىدا، تېكە بىردىن توقتاپ قالىدۇ.

Ertəsi səhər çovğun dinmiş, günəş açmış və hava isinmiş. Qoç ilə təkə yola çıxmışlar, yeriyirlərmiş. Yeriyərkən təkə yeri gözətləyib durmuş. Quşların uçuşduğu, canavarların, dovşanların gəzindiyi yerləri, ayılarla yaban donuzlarının izlərini sürdüyü patikaları diqqətlə izləyib öyrənmiş, beləcə tədbirini alırmış. Axşam olub da alaqaranlıq çökərkən, təkə birdən duruxalmış.

Бір саятшы тор құрып, аң мен құс ұстап күн көреді екен. Бір күні құрып қойған торына бармақтай ғана торғай түсіп қалыпты. Саятшы торғайды тордан босатып алады да уысына қыса ұстап, үйіне қайтады. Жолда келе жатқанда, торғай адамға жалынады:

Once there was a hunter who made his living by setting traps for animals and birds. One day, when he came to check his snares, he found a tiny sparrow caught in his net. He carefully freed the bird, held it in his hand, and started walking home. As they went along, the sparrow began to plead with him:

Bir sayyod (ovchi) to‘r qurib, hayvon va qush tutib kun ko‘rar ekan. Bir kuni qurib qo‘ygan to‘riga barmoqdek keladigan kichkinagina chumchuq tushib qolibdi. Sayyod chumchuqni to‘rdan bo‘shatib oladi-da, hovuchiga qisib ushlab, uyiga qaytadi. Yo‘lda kelayotganlarida, chumchuq odamga yolvora boshlaydi:

Bir avcı, tuzaklar kurup kuş ve hayvan avlayarak geçimini sağlarmış. Bir gün kurduğu tuzağa parmak kadar minik bir serçe düşüvermiş. Avcı serçeyi tuzaktan kurtarmış da avucuna sıkıca alıp evine dönmüş. Yolda gelirken, serçe adama yalvarmış:

بىر قۇش ئوچى تور قۇرۇپ، ھايۋان بىلەن قۇش تۇتۇپ كۈن كۆرىدىكەن. بىر كۈنى قۇرۇپ قويغان تورىغا بارماقتەكلا قۇشقاچ چۈشۈش قېلىپتۇ. قۇش ئوچى قۇشقاچنى توردىن بوشىتىپ ئالىدۇدە ئالىقىنىغا قىسىپ تۇتۇپ، ئۆيىگە قايتىدۇ. يولدا كېلىۋاتقاندا، قۇشقاچ ئادەمگە يالۋۇرىدۇ:

Bir ovçu, tələlər qurub quş və heyvan ovlayaraq güzəranını (dolanağını) təmin edərmiş. Bir gün qurduğu tələyə barmaq boyda kiçik bir sərçə düşübmüş. Ovçu sərçəni tələdən qurtarıb, ovcunda bərk (sıx) tutaraq evinə dönübmüş. Yolda gələrkən, sərçə adama yalvarıb:

– Мен бармақтай ғана торғаймын, аузың толып асайтын етім жоқ. Союға жарамаймын, қабырғам қылтандай, сирағым шидей. Қапасқа қамап қойсаң, құсадан өлемін ғой босқа. Менің аспан астында шарықтай ұшып жүруім керек. Қанатымды сермеп, еркімше самғауым керек. Қоя берші мені, жіберші кең дүниеге. Торғайдың арманы мен тілегін қызық көрген адам:

– I am only a small sparrow, hardly enough meat to fill your mouth. My ribs are like twigs, and my legs are thin as straws. If you keep me in a cage, I’ll die of sorrow. I was made to soar freely under the open sky, to spread my wings and fly wherever I please. Please, let me go. Set me free into the wide world. The man smiled at the little bird’s speech and said jokingly:

– Men barmoqdek keladigan kichik bir chumchuqman, og‘zingni to‘ldirib yeydigan go‘shtim yo‘q. So‘yishga yaramayman, qovurg‘am qilichdek, oyoqlarim esa cho‘pdek nozik. Agar meni qafasga qamab qo‘ysang, bekorga g‘am-alamdan o‘lib qolaman. Men osmon ostida keng parvoz qilib yurishim kerak. Qanotlarimni yozib, o‘z erkim bilan samolarda uchishim kerak. Qo‘yib yubor meni, keng dunyoga qo‘yib yubor. Chumchuqning orzusi va tilagiga qiziqib qolgan odam:

“Ben parmak kadar minicik bir serçeyim, ağzını doldurup yutacak etim yok. Kesmeye gelmem, kaburgalarım incecik, bacaklarım kamış gibi. Kafese kapatırsan, kederden boş yere ölürüm ben. Benim gökyüzünde süzülerek uçmam gerek. Kanatlarımı çırpıp özgürce süzülmem gerek. Bırakıver beni, salıver şu geniş dünyaya.” Serçenin arzusunu ve dileğini ilginç bulan adam:

– مېن بارماقتەكلا قۇشقاچمەن، ئېغىزىڭ تولۇپ يەيدىغان گۆشۈم يوق. سويىدىغانغا يارىمايمەن، قوۋۇرغام كىچىككىنە، پۇتلىرىم چىغدەك. قاپاسقا سولاپ قويساڭ، غەمدىن ئۆلىمەنغۇ بېكارغا. مېنىڭ ئاسمان ئاستىغا كۆتىرىلىپ ئۇچۇپ يۈرۈشۈم كېرەك. قانىتىمنى سىلكىپ، ئەركىنچە ئېگىزگە چىقىشىم كېرەك. قويۇپ بەرگىنە مېنى، قويىۋەتكىنە كەڭ دۇنىياغا. قۇچقاچنىڭ ئارمانى بىلەن تىلىگىنى قىزىق كۆرگەن ئادەم:

“Mən barmaq boyda (boyca) balaca bir sərçəyəm, ağzını doldurub udacaq ətim yoxdur. Kəsməyə yaramam, qabırğalarım incəcik, ayaqlarım qamış kimidir. Qəfəsə bağlasan, qəm-kədərdən boş yerə ölərəm mən. Mənim göy üzündə süzərək uçmağım gərəkdir. Qanadlarımı çırpıb azadca süzməyim gərəkdir. Burax məni, azad elə bu geniş dünyaya.” Sərçənin arzusunu və diləyini maraqlı (qəribə) hesab edən adam:

Патша ұйықтап жатып түс көреді, түсінде бір ғажайып құс көреді. Құстың күлсе – аузынан будақ-будақ гүл түседі, жыласа – көзінен моншақ-моншақ маржан түседі. Міне, патша осы құсқа ынтық болады. Дереу орнынан тұрысымен, Асан мен Үсенді шақырып алып айтады: «Мен түсімде бір тамаша, өмірімде көрмеген құсты көрдім, өзі өте сұлу, күлсе, аузынан будақ-будақ гүл түсетін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түседі. Осы құсты қайдан да болса, маған Хасан әкесінің Асан мен Үсенді күлсе, аузынан будақ-будақ гүл түсетін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түсетін құсқа жұмсағанын қырық күннен кейін барып біледі. Асан мен Үсенді осындай алыс жолға жұмсап, өзінің үйде қалғанына қапа болып, әкесіне жылап келеді.

One night, the king had a dream. In his dream, he saw a marvelous bird unlike any creature he had ever beheld. When the bird laughed, flowers spilled from its beak in clouds; when it cried, pearls like shining beads fell from its eyes. The king became enchanted by this vision. As soon as he awoke, he called for Asan and Usen and said: – I have seen in my dream a wondrous bird, one unlike any I have ever known. When it laughs, flowers bloom from its mouth; when it cries, pearls drop from its eyes.

Podshoh uxlab yotib tush ko‘radi, tushida bir ajoyib qushni ko‘radi. U qush kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadi, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladi. Mana shu qushga podshohning ishqi tushadi. Darhol o‘rnidan turiboq, Asan va Usenni chaqirib olib shunday deydi: «Men tushimda umrimda ko‘rmagan bir ajoyib qushni ko‘rdim, o‘zi juda go‘zal, kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadigan, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladigan. Shu qushni qayerdan bo‘lsa ham menga topib kelinglar». Xasan otasining Asan va Usenni kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadigan, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladigan qushni olib kelishga yuborganini qirq kundan keyin bilib qoladi. Asan va Usenning shunday olis yo‘lga otlanib, o‘zining uyda qolib ketganiga xafa bo‘lib, otasining oldiga yig‘lab keladi.

Padişah uyurken bir rüya görmüş, rüyasında çok acayip bir kuş görmüş. Kuş güldüğünde ağzından top top çiçekler düşermiş, ağladığında ise gözlerinden tane tane inciler düşermiş. İşte padişah bu kuşa pek tutulmuş. Hemen yerinden kalkar kalkmaz, Asan ile Üsen’i çağırıp demiş ki: “Ben rüyamda harika, ömrümde görmediğim bir kuş gördüm, kendisi çok güzelmiş, gülse, ağzından top top çiçekler düşer, ağlasa, gözlerinden tane tane inciler düşermiş. Bu kuşu nerede olursa olsun, bana bulup getireceksiniz. Eğer bulup getirmezseniz, başlarınızı alırım,” diye söylemiş. Asan ile Üsen babalarından korktukları için: “Nereden olursa olsun bulup getiririz,” diye söz vermişler de yola düşmüşler. Bu olayı Hasan bilmiyormuş. Hasan babasının Asan ile Üsen’i güldüğünde ağzından top top çiçekler düşen, ağladığında gözlerinden tane tane inciler düşen kuşa gönderdiğini kırk gün sonra öğrenmiş. Asan ile Üsen’i böylesine uzak bir yola gönderip kendisinin evde kalmasına üzülmüş, babasına ağlayarak gelmiş.

پادىشا ئۇخلاپ يېتىپ چۈش كۆرىدۇ، چۈشىدە بىر ئە جايىپ قۇش كۆرىدۇ. قۇشۇڭ كۈلسە – ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ، يىغلىسا – كۆزىدىن مونچاق – مونچاق مار جان چۈشىدۇ. مانا، پادىشا مۇشۇ قۇشقا ئامراق بولىدۇ. دەررۇ ئورنىدىن تۇرۇشى بىلەن، ئاسان بىلەن ھۈسەننى چاقىرىتىپ ئېيتىدۇ: «مەن چۈشۈمدە بىر ئە جايىپ، ئۆمۈرۈمدە كۆرمىگەن قۇشنى كۆردۈم، ئۆزى ناھايىتى چىرايلىق، كۈلسە، ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ، يىغلىسا – كۆزىدىن مونچاق – مونچاق مار جان چۈشىدۇ. مۇشۇ قۇشنى قەيەردىنلا بولسا، ماڭا

Padşah yatarkən bir yuxu görmüş, yuxusunda çox qəribə bir quş görmüş. Quş güldüyündə ağzından top-top çiçəklər düşərmiş, ağladığında isə gözlərindən dənə-dənə incilər düşərmiş. İşte padşah bu quşa çox tutulmuş. Dərhal yerindən qalxar-qalxmaz, Asan ilə Üseni çağırıb demiş ki: “Mən yuxumda gözəl, ömrümdə görmədiyim bir quş gördüm, özü çox gözəl imiş, gülsə, ağzından top-top çiçəklər düşər, ağlasa, gözlərindən dənə-dənə incilər düşərmiş. Bu quşu harada olursa olsun, mənə tapıb gətirəcəksiniz. Əgər tapıb gətirməzsəniz, başlarınızı alaram,” deyə söyləmiş. Asan ilə Üsen atalarından qorxduqları üçün: “Haradan olursa olsun tapıb gətirərik,” deyə söz vermişlər də yola düşmüşlər. Bu hadisəni Həsən bilmirmiş. Həsən atasının Asan ilə Üseni güldüyündə ağzından top-top çiçəklər düşən, ağladığında gözlərindən dənə-dənə incilər düşən quşa göndərdiyini qırx gün sonra öyrənmiş. Asan ilə Üseni böyləsinə uzaq bir yola göndərib özünün evdə qalmasına üzülmüş, atasına ağlayaraq gəlmiş.