Корпустан іздеу

Баяғы қазақ: «Жолаушы үйден қырық қадам ұзап шыққасын-ақ басына мүсәпірлік түседі» – депті. Кім біледі, қазіргідей алдында алақанын тосып, ас-суын әзірлеп күтіп тұрған қонақ үй болмағасын сыбай-салтаң шыға қалған салт атты жолаушы үйінен қырық қадам ұзап шыққасын күні мүшкіл болса болатын да шығар. Айтса да: атына жем керек. Талықсып кеп тоқтаған жерде өзіне де бел шешіп қонатын, түстенетін баспана керек. Бір қырдан ассақ тағы сондай бір қыр алдыңнан тосып тұратын осынау ақыраған ақыраған сары далада жалғыз атты жолаушыға жөні түзу жолдас кездесе ме? Бұйрат арасынан бұлаң еткен бір сүрлеуге түссең бас еркің қолына тигесін бұйдаңнан жетелеп әрі-бері тәлкек қылады. Жапан түзде жолыққан жалғыз кісіні о да басынып, қылжақтап мазақтайды, мазақтайды да, ақырында бір шағылдың шетіне келгесін көк көдеге құйрығын шаншып алып ырғалақтаған ақ ши арасына сып беріп кіріп ізінен адастырады да кетеді. Сен ат үстінде ақырып тұрасың да, тебініп қайта жүресің.

Long ago, the kazakhs used to say: “Once a traveler has gone forty steps away from home, misfortune descends upon him.” Who knows, perhaps that was true, for in those times there were no inns waiting with food and shelter at the ready. A lone rider setting off suddenly from his home might indeed find his days miserable after forty steps. After all, his horse needed fodder. And when he grew weary and stopped, he himself needed a place to lie down, to rest, or to have a meal. Each ridge he crossed would bring forth another ridge, confronting him with the same hardships. In this boundless, roaring steppe, would a lonely traveler ever find a decent companion? If he strayed into a winding path among the rolling hills, the track would seize his reins and lead him this way and that, toying with him. Should he meet another lone figure on the open plain, the road itself would mock and taunt him-until finally, at the edge of a dune, it would vanish into the swaying white reeds, leaving him astray. Then he would sit astride his horse, fuming, shout at the emptiness, and spur on once more.

Qadimgi qozoqlar: “ Yo‘lovchi uydan qirq qadam uzoqlashishi bilanoq boshiga musofirlik tushadi ”, - deyishgan. Kim biladi, hozirgidek oldida kaftini ochib, yegulik-ichimligini tayyorlab kutib turadigan mehmonxonalar bo‘lmagani uchunmi, yolg‘iz chiqqan otliq yo‘lovchi uyidan qirq qadam uzoqlashgach ahvoli mushkul bo‘lib qolgan bo‘lsa kerak. Ammo, otiga yem kerak. Horib-toliqib to‘xtagan joyida o‘zi uchun ham bel yechib tunaydigan, tushlik qiladigan boshpana kerak. Bir qirdan oshsang, oldingdan yana shunday bir qir chiqib turadigan mana shu uvillagan sariq dashtda yolg‘iz otliq yo‘lovchiga durust hamroh uchrarmidi? Past-baland yerlar orasidan ilonday buralib ketgan bir so‘qmoqqa tushsang, u erkni qo‘liga olib, seni jilovingdan yetaklab u yoq-bu yoqqa sarson qiladi. Huvillagan keng dalada uchragan yolg‘iz odamni u ham mensimay, masxara qiladi, kuladi. Kulib-quvnab ergashtirib keladi-da, oxiri bir qumtepalik chetiga yetganda, ko‘m-ko‘k o‘tlar ichida dumini tikkaytirib tebranib turgan oq shuvoqlar orasiga lip etib kirib ketadi va izini yo‘qottirib yuboradi. Sen esa ot ustida turib hayqirib qolasan-da, yana qamchi bosib yo‘lga tushasan.

Kadim Kazaklar: “Yolcu evden kırk adım uzaklaşınca zavallı haline düşer” derler. Kim bilir şimdilerdeki gibi önüne yemeğini, içeceğini hazır edip bekleyen konuk evler olmayınca, yalnız başına yola çıkan yolcu evinden kırk adım uzaklaştığında müşkil hale düşüyor demek ki. Nasılsa: atına yem lazım. Yorgun düşüp düştüğünde kendisine yemek yiyecek, uzanacak barınak lazım. Bir tepeyi aşınca diğer tepeyle karşılaşan kurumuş sapsarı bozkırda yalnız atlı yolcunun karşısına düzgün yoldaş denk gelir mi? Engebeli arazinin içinden kıvrıla kıvrıla uzanan bir patikaya adım atarsan, bir kere özgürlüğün o yolun eline geçti mi, seni yularından tutup oraya buraya savurur. Issız bozkırda karşılaştığı yalnız bir yolcuyu bile küçümseyip, alaya alır, şakalaşır, maskaraya çevirir. Sonunda bir kum tepesinin eteğine vardığında, kuyruğunu göğe dikip zıplayarak savrulan beyaz çalıların arasına birden süzülüp kaybolur, seni izinden şaşırtır ve gider. Sen ise atının üstünde öfkeyle bağırırsın, ardından yeniden dizgini serçe çekip yoluna devam edersin.

ئەسلى قازاق: «<MS/>يولۇۋچى ئۆيدىن قىرىق قەدەمدىن ئۇزاپ چىققاندىن كېيىنلا بېشىغا مۇساپىرچىلىق چۈشىدۇ» دەپتۇ. كىم بىلدۇ، ھازىرقىدەك ئالدىدا <FR/>ئالقىنىنى سوزۇپ ،<FR/>ئاش-سۇنى تەييارلاپ كۈتۈپ تۇرغان <MS/>مېھمانخانا بولمىغاچقا، <MS/>ئەدەپلىك چىقىپ قالغان <MS/>ئاتلىق يولۇۋچى ئۆيدىن قىرىق قەدەمدىن ئۇزاپ چىققاندىن كېيىن كۈنى مۈشكۈل بولاتتىمۇ، بەلكىم. ېيتسىمۇ: ئېتىگە يەم كېرەك. پاراڭ قىلىپ توختىغان يەردە ئۆزىگىمۇ <FR/>بەل يېشىپ قونىدىغان، ئۇخلايدىغان جاي كېرەك. بىر <MS/>قىرىدىن ئۆتۈپ كەتسەك، يەنە شۇنداق بىر قىر ئالدىڭىدىن كۈتۈپ تۇرىدىغان بۇ <MS/>قاقاس سېرىق دالادا يالغۇز ئاتلىق يولۇۋچىغا ئۆزىگە ماس كېلىدىغان يولداش ئۇچرىشىمۇ؟ ئەگەر سىز <MS/>پاتقاققا پېتىپ قالسىڭىز، بېشىڭىز گاڭگىراپ قېلىپ، ئىرادىڭىز <FR/>بىر بۇلۇڭغا مەجبۇرلىنىدۇ. <FR/>تۈزلەڭدە ئۇچراتقان يالغۇز كىشىنى ئۇمۇ ئۆزىگە ئېلىپ، <FR/>چاقچاق قىلىدۇ، چاقچاق قىلىدۇدە، ئاخىرىدا بىر <MS/>يايلاقنىڭ چەتىگە كەلگەندىن كېيىن كۆك جەرەنگە قويرۇقى بىلەن سانچىپ ئېلىپ، ئايلىنىپ تۇرغان ئاق دەل-دەرەخلەر ئارىسىغا كىرىپ ئىزىدىن ئازدۇرىدۇدە، كېتىدۇ. سەن ئات ئۈستىدە تۇرۇپ، ھۇركىيىشىپ، قايتا يۈرىسەن.

Qədim qazaxlar: “Yolçu evdən qırx addım uzaqlaşanda zavallı hala düşər” deyərlər. Kim bilər, indiki kimi qabağına yeməyini, içməyini hazırlayıb gözləyən qonaq evləri olmayanda, təkbaşına yola çıxan yolçu evindən qırx addım uzaqlaşanda müşkül vəziyyətə düşürmüş demək. Necə olsa: atına yem lazımdır. Yorulub əldən düşəndə özünə yemək yeyəcək, uzanacaq bir sığınacaq gərəkdir. Bir təpəni aşandan sonra qarşısına yenə başqa təpə çıxan, qurumuş sarı bozqırda tək atlı yolçunun qarşısına düz-əməlli yoldaş rast gələrmi? Enişli-yoxuşlu ərazidən dolana-dolana uzanan bir cığırla addımlasan, bir dəfə azadlığın o yolun əlinə keçdimi, səni cilovundan tutub o yana-bu yana sovurur. İssız bozqırda rastına çıxan tənha yolçunu belə kiçildib, məsxərəyə qoyur, zarafat edir, lağlağa ilə ələ salır. Axırda bir qum təpəsinin ətəyinə çatanda, quyruğunu göyə dikib hoppana-hoppana sovrulan ağ kolların arasına birdən süzülüb itib yox olur, səni izindən çaşdırır və gedir. Sən isə atın belində hirs ilə qışqırırsan, ardınca yenə də cilovu sıxıb yoluna davam edirsən.

Жә, бір кезде солай болған. Ал, қазір ше? Жапан түзде жалғыз жорытқан кісінің көңіл-күйін құлазытып бітетін жұтаң сезім қазіргі жолаушылардың басында бола ма екен?

Well, that is how it once was. But what about now? Do today’s travelers, roaming alone across the steppe, still feel that desolation gnawing at their hearts?

Xo‘sh, bir zamonlar shunday bo‘lgan. Ammo hozir-chi? Huvillagan keng dashtda yolg‘iz kezgan odamning ko‘nglini huvillatib yuboradigan o‘sha g‘arib tuyg‘u bugungi yo‘lovchilarda ham bormikan?

Evet, bir zamanlar öyleymiş. Peki şimdi nasıl? Issız bozkırda tek başına yolculuk eden bir insanın ruh halini hüzne boğan o yoksul duygu, acaba bugünün yolcularında da var mı?

شۇنداق، بىر قېتىم يۈز بەرگەن. ئەندى، ھازىرچۇ؟ <MS/>تۈزلەڭدە يالغۇز سەيەھەت قىلغان <MS/>كىشىنى بېسىپ چۈشىدىغان ئوخشاش ھىسسىياتنى باشتىن كەچۈرمەمدۇ؟

Bəli, vaxtilə beləymiş. Bəs indi necədir? İssız bozqırda təkbaşına yol gedən bir insanın qəlbini hüznə bürüyən o yoxsul duyğu, görəsən, bugünün yolçularında da varmı?

Рас, біздің ата-бабаларымыздың заманында адам баласының аяғы қысқа болды. Үйде де, түзде де мешеулік басына түсе бергесін қыс – қыстаудан, жаз – жайлаудан ұзап шықпаған. Ат жетпес, атан жетпес алысқа жалғыз-жарым кісі болмаса, қалған қазақ мал өрісінен аспапты ғой. Ілгеріректе жасаған бір атамыз айтыпты деген бір сөзді осы жұрт әлі күлкі қылады. Сол атамыз дүние салар шағында мақұлдасуға жиналған ағайын-тумасына қарап отырып: «Өмірде арманым жоқ, тірлікте мен бейбақ не көрмеді дейсің?! Бұл ағаң жер түбіндегі Аралға да қыста тоң балық тасыған кірешілермен ілесіп барып қайтты ғой», – депті. Ол кезде бақұлдасуға жиналған кісілердің бәрі «рас қой, рас қой» – деп мақұлдап-шұлғыпты дейді. Ал, қазір күледі. Неге? Заман заманға күле ме? Адам адамға күле ме? Әлде бұрынғы ұрпақтың басындағы мешеулік пен мүшкілдік бүгінгі болған-толған шақтағы мырзам сыған жандардың жүрегін аяныш шақырудың орнына менмендік оята ма? Өткеннің бәріне күле қарау болған-толғанның белгісі ме?

Indeed, in the days of our forefathers, man’s stride was short. At home and on the steppe, hardship pressed upon them so heavily that they never ventured far-winter kept them in the qystau (winter camp), summer in the zhailau (summer pasture). Except for a rare few, no kazakh ever wandered beyond the range of his livestock. People still laugh at an old story told about one of our ancestors. When he was near death, his kin gathered at his bedside to bid farewell. Looking around at them, he said: “I have no regrets in life. What misfortune have I not endured? Why, I even journeyed to the ends of the earth-to the Aral Sea itself-once, in winter, with the freighters hauling frozen fish.” At that time, everyone nodded and agreed in earnest, “Yes, yes, it’s true.” But now people laugh at it. Why? Do the times mock each other? Do people mock each other? Or perhaps the poverty and hardship of earlier generations, instead of stirring compassion in the hearts of today’s well-fed, well-traveled folk, awaken only pride and disdain? Is looking down on the past a sign of being “accomplished”?

To‘g‘ri, ota-bobolarimiz zamonida inson bolasining qadami qisqa edi. Uyda ham, dashtda ham nochorlik boshidan ketmagani uchun qish bo‘lsa qishlovdan, yoz bo‘lsa yaylovdan uzoqqa chiqmagan. Ot yetmas, tuya yetmas uzoqlarga faqat sanoqli odamlar borgan, qolgan qozoqlar esa molning yaylovidan nariga oshmagan-da. Ilgari yashagan bir otamizning aytgan gapi bor ekan, xalq hanuz shuni kulib eslaydi. O‘sha otamiz o‘lim oldidan vidolashishga yig‘ilgan qarindosh-urug‘lariga qarab: “Hayotda armonim yo‘q, men sho‘rlik nimalarni ko‘rmadim deysiz?! Bu akangiz dunyoning chekkasidagi Orolga ham qishda muzlagan baliq tashigan kirakashlarga qo‘shilib borib kelgan”, - debdi. O‘sha paytda vidolashishga yig‘ilganlarning bari: “Rost, rost”, deb bosh irg‘ab ma’qullashgan ekan. Hozir esa kulishadi. Nega? Zamon zamon ustidan kuladimi? Odam odam ustidan kuladimi? Yoki avvalgi avlod boshidagi nochorlik va mushkullik bugungi to‘kin-sochin zamondagi dimog‘dor odamlarning yuragida achinish emas, kibr uyg‘otadimi? O‘tmishning hammasiga kulib qarash to‘kin-sochinlik belgisimikan?

doğrudur, atalarımızın zamanında insanların hareket alanı dardı. Evde de, dışarıda da imkânsızlıklar içinde yaşandığı için kışın kışlıklardan, yazın yaylalardan pek uzaklaşmazlardı. Atın ya da devenin gidemeyeceği uzaklara bir tek tük kişi dışında kimse gitmezdi. Geri kalan halk, hayvan otlağının dışına çıkmazdı. Geçmişte yaşamış bir atamızın söylediği söz, bugün hala halk arasında alay konusudur. O atamız, vefat etmeden önce vedalaşmaya gelen akrabalarına şöyle demiş: “Hayatta hiçbir arzum kalmadı, ben zavallı neleri görmedim ki? Ben dünyanın öbür ucu sayılan Aral Gölü’ne bile kışın donmuş balık taşıyan kervanlarla gidip geldim ya!” O zamanlar vedalaşmaya gelenlerin hepsi “evet, doğru” diyerek başlarını sallayıp onaylamışlardı. Şimdi ise insanlar bu sözlere gülüyor. Neden? Zamana mı gülüyorlar acaba? Yoksa İnsana mı? Ya da önceki neslin yaşadığı yoksulluk ve zavallılık, bugünkü bolluk bereket içinde yaşayan insanların yüreğinde merhamet uyandırmak yerine kibir mi oluşturdu? Geçmişe gülerek bakmak, gelişmişliğin işareti mi?

ئەجداتلىرىمىزنىڭ دەۋرىدە <FR/>ئادەمزاتنىڭ ئايىغى قىسقا ئىكەنلىكى راست. ئۆيدە، <MS/>تۈزلەڭلىكتە ھەمىشەم ھەرىكەتتە بولۇپ، <MS/>قېشلاقتىن، يايلاقتىن ئۇزاپ چىقمىغان. <MS/>ئاتمۇ، ئاتانمۇ يېتەلمەيدىغان يىراققا <FR/>بىر يە ياكى بىرەن كىشى بولمىسا، <FR/>قالغان قازاق مال چارۋىچىلىقتىن باشقا ئىش بىلەن شۇغۇللانمىغان. <MS/>ئىلگىرىرەك ياشىغان بىر ئاتىمىز ئېيتىپتۇ دىگەن بىر سۆزنى بۇ يۇرت تېخى كۈلكە قىلىدۇ. شۇ ئاتىمىز ۋاپات بولار چېغىدا <MS/>رازىلىقىنى بىلدۈرۈشكە يىغىلغان <MS/>ئۇرۇق-تۇغقانلىرىغا قاراپ ئولتۇرۇپ: «ئۆمۈردە ئارمىنىم يوق، ھاياتتا مەن نېمە كۆرمىدى دەيسەن؟! بۇ ئاكىمىزمۇ يەر تۈۋىدىكى ئارالغا قىشتا <MS/>توڭ بېلىق توشىغان <MS/>كىشىلەر بىلەن ئىلىشىپ بېرىپ قايىتتىغۇ»، – دەپتۇ. ئۇ ۋاقىتتا <MS/>رازىلىقىنى ئىزھار قىلىشقا يىغىلغان كىشىلەرنىڭ بارچىسى «راستقۇ، راستقۇ» دەپ <MS/>ماقۇللاپتۇ دەيدۇ. ئەل، ھازىرمۇ كۈلىدۇ. نېمىشكە؟ زامان زامانغا كۈلەمدۇ؟ ئادەم ئادەمگە كۈلەمدۇ؟ ئەلدە ئىلگىرىكى ئەۋلاتنىڭ <MS/>نامراتلىقى ۋە <MS/>جاپا-مۇشەققەتلىرى بۈگۈنكى <MS/>باي-دۆلەتلىك ھالەتتىكى <FR/>ئەپەندىدەك ئادەملەرنىڭ قەلبىدە رەھىم-شەپقەتنى چاقىرىشنىڭ ئورنىغا <FR/>غۇرۇر ئويغىتامدۇ؟ ئۆتكەننىڭ بارچىسىغا كۈلۈپ قاراش بۇ <FR/>دۆلەتلىك بولغاننىڭ بەلگىسىمۇ؟

Doğrudur, atalarımızın dövründə insanların hərəkət sahəsi dar idi. Evdə də, çöldə də imkansızlıq içində yaşandıqları üçün qışda qışlaqlardan, yayda yaylaqlardan uzaqlaşmazdılar. Atın, ya da dəvənin gedə bilməyəcəyi uzaqlara tək-tük birisi gedərdi, qalan xalq heyvan otlağından kənara çıxmazdı. Keçmişdə yaşamış bir atamızın söylədiyi söz indi də xalq arasında istehza mövzusudur. O atamız vəfat etməzdən əvvəl vida etməyə gələn qohumlarına belə demiş: “Hayatda heç bir arzum qalmadı, mən zavallı nələri görmədim ki? Mən dünyanın o biri ucu sayılan Aral gölünə belə qışda donmuş balıq daşıyan karvanlarla gedib-gəldim ha!” O vaxt vida etməyə gələnlərin hamısı “hə, düzdür” deyib başlarını yelləyərək təsdiqləmişdilər. İndi isə insanlar bu sözlərə gülür. Niyə? Zamanamı gülürlər bəlkə? Yoxsa insana? Yaxud əvvəlki nəsillərin yaşadığı yoxsulluq və zavallılıq, bugünkü bolluq içində yaşayan insanların ürəyində mərhəmət oyatmaq əvəzinə təkəbbürmü doğurur? Keçmişə gülərək baxmaq, inkişafın nişanəsidirmi?

Әрине, ұрпақ пен ұрпақ арасындағы қайшылық әуелі ұғымнан басталады. Ұғым қалай да қулыққа әсерін тигізеді. Көзқарас өзгереді. Баяғы ұрпаққа Аралға барып қайту арман көрінсе, бүгінгі күні біздің ауылдың кәрі-жасы Аралға қырық минутта ұшып барады.

Of course, the clash between generations begins with perception. Perception inevitably shapes the mind. Outlooks change. What once seemed a distant dream- to reach the Aral-today can be done by young and old in our village with a forty- minute flight.

Albatta, avlod bilan avlod o‘rtasidagi farq avvalo tushunchadan boshlanadi. Tushuncha esa baribir xulqqa ta’sir qiladi. Qarashlar o‘zgaradi. Avvalgi avlod uchun Orolga borib kelish armon bo‘lib tuyulgan bo‘lsa, bugungi kunda qishlog‘imizning qari-yoshi Orolga qirq daqiqada uchib boradi.

Elbette, kuşaklar arası çatışma önce kavram farklılığından başlar. Kavram, mutlaka zihin dünyasına etki eder. Bakış açısı değişir. Eskiden bir kuşak için Aral Gölü’ne gidip gelmek bir hayalken, bugün bizim köyün yaşlısı, genci oraya kırk dakikada uçağa binip gidiyorlar.

ئەلۋەتتە، ئەۋلات بىلەن ئەۋلات ئارىسىدىكى زىددىيەت <MS/>ئاۋال چۈشەنچىدىن باشلىنىدۇ. چۈشەنچە قانداقلا بولمىسۇن، ھېيلىگەرلىككە تەسىر كۆرسىتىدۇ. كۆز قاراش ئۆزگىرىدۇ. بۇرۇنقى ئەۋلاتقا ئارالغا بېرىپ قايىتىش ئارمان كۆرۈنسە، بۈگۈنكى كۈندە بىزنىڭ يېزىدىكى قېرى-ياش ئارالغا قىرىق مىنۇتتا ئۇچۇپ بارىدۇ.

Əlbəttə, nəsillər arası toqquşma əvvəlcə anlayış fərqliliyindən başlayır. Anlayış, mütləq olaraq, zehin dünyasına təsir edir. Baxış bucağı dəyişir. Əvvəllər bir nəsil üçün Aral gölünə gedib-gəlmək bir xəyal idisə, bu gün kəndimizin yaşlısı, gənci oraya qırx dəqiqəyə təyyarə ilə gedib çıxır.

Иә, не айтары бар, қазіргі жолаушы жарым жолда көлігім болдырып қалады деп қорықпайды. Жол-жөнекей қонуға түскен ауылдың пиғылы қалай болады, өзіне – ас, көлігіне – шөп бере ме, жоқ па деп, төріне шығып, төсенішке отырғасын да тыныштық таба алмай, жетім баладай қайта-қайта үй иесінің қасы мен қабағына жаутаңдап қарап жатпайды. Қайда барсаң да, астыңда көлік әзір, алдыңда асың, суың әзір. Қонақ үйде қол қусырып, көңірсіп тұрады.

Yes, there is no denying it: the modern traveler no longer fears his mount will tire midway. When stopping overnight in a village, he no longer lies in unease, watching the host’s every expression like an orphan, wondering, “Will they feed me, will they give my horse hay, or not?” Wherever he goes, transport is ready beneath him, food and drink prepared before him. At the inn, everything waits with folded hands.

Ha, nima deyish mumkin, hozirgi yo‘lovchi yo‘l o‘rtasida mashinam buzilib qoladi deb qo‘rqmaydi. Yo‘l-yo‘lakay tushgan qishloqdagilarning niyati qanday bo‘larkin, o‘zi uchun ovqat, oti uchun o‘t beradi yo‘qmi, deb ham o‘ylamaydi, mehmon bo‘lib kirgan uyida yetim boladek qayta- qayta uy egasining yuz-ko‘ziga qarab, noqulaylik sezinmaydi ham. Qayerga bormang, ostingizda tayyor transport, oldingizda ovqatingiz, suvingiz tayyor. Mehmonxonalarda esa xizmatkorlar qo‘l qovushtirib, tayyor turadi.

Evet, ne denebilir ki, bugünün yolcusu artık yolda kalırım diye korkmuyor. Yol üstünde konaklayacağı köyde nasıl karşılanırım, bana yemek, hayvanıma ot verirler mi diye endişelenmiyor. Evin başköşesine oturduğunda ev sahibinin yüz ifadesinden anlam çıkarmaya çalışıp mahcup mahcup bakmıyor. Nereye gidersen git, aracın hazır, yemeğin, suyun önünde, otel odasında el pençe divan durmuş seni bekliyor.

ھە-ئە، نېمە دەگۈچى بار، ھازىرقى يولۇۋچى يېرىم يولدا <MS/>ماشىنىسى بۇزۇلۇپ قالىدۇ دەپ قورقمايدۇ. <MS/>يول بويى ئۆيگە چۈشكەن ئاۋۇلدىكىلەرنىڭ <MS/>پىكرى قانداق بولىدۇ، ئۆزىگە – ئاش، ماشىنىسىغا – ئوت بېرىدۇ ياكى بەرمەيدۇ دەپ، <MS/>ئۆيىگە كىرىپ، ئورۇنغا ئولتارغاندىن كېيىنمۇ خاتىرجەم بولالماي يىتىم بالىدەك قايتا-قايتا <MS/>ئۆي ئىگىسىنىڭ قېشى ۋە قاشلىرىغا قاراپ تۇرمايدۇ. قەيەرگە بارسىڭىز، ئاستىڭىزدا ماشىنا تەييار، ئالدىڭىزدا ئاش، سۇ تەييار. مېھمانخانىدا قول قوشتىرىپ، كۆڭۈل ئېچىپ تۇرىدۇ.

Bəli, nə deyilə bilər ki, bugünün yolçusu artıq “yolda qalaram” deyə qorxmur. Yol üstündə gecələyəcəyi kənddə necə qarşılanaram, mənə yemək, atıma ot verərlərmi deyə nigaran qalmır. Evin baş küncünə oturanda ev sahibinin üz ifadəsindən məna çıxarmağa çalışıb utana-utana baxmır. Haraya getsən get, nəqliyyat hazır, yeməyin, suyun qabağında, otel otağında əlpençə durmuş səni gözləyir.

Жә, не айтары бар, солайы солай! Бірақ... білмейтін жердің ой-шұқыры көп. Оның үстіне осы кез жұрттың көп жүретін тұсы. Жаз бен күздің екі аралығында демалысқа шыққан кісілердің әрлі-берлі сабылып курортқа бара жатқан, курорттан қайтып келе жатқан мазасыз шағы. Самолетке билет табыла ма деп ойлайсың, чемоданың салақтап, арып-ашып жеткеніңде қонақ үйде жазатайым орын болмай қалса қайтем деп қорқасың. Танымайтын кісілердің арасында тіл-жағым байланып, түйілген жіптей күрмеліпбітетін қысылшаң әдетім тағы бар.

Well, what is there to say-it is indeed so! But… an unfamiliar land holds many hidden hollows and pitfalls. On top of that, this is the very season when crowds of people are on the move. Between summer and autumn, it is that restless time when vacationers are bustling back and forth-some hurrying to resorts, others returning. You wonder if you will even manage to get a plane ticket; and once you’ve stumbled in, worn out, dragging your suitcase, you fear that perhaps, by some misfortune, the hotel will have no room left. Among strangers, my tongue ties up and my words knot together like a tangled string-that is another awkward habit of mine.

Xo‘sh, nima deyish mumkin, shundayi shunday! Lekin… bilmagan joyning past-balandi ko‘p bo‘ladi. Buning ustiga, hozir odamlar eng ko‘p qatnaydigan payt. Yoz bilan kuz oralig‘ida ta’tilga chiqqanlarning kurortga qatnab yurgan g‘ala-g‘ovur mavsumi. Samolyotga chipta topilarmikan deb o‘ylaysan, chamadon sudrab holdan toyib yetib borganingda mehmonxonadan tasodifan joy chiqmay qolsa nima qilaman deb xavotirlanasan. Yana begona odamlar orasida tilim tanglayimga yopishib, tugilib qolgan ipdek chalkashib qoladigan tortinchoq odatim ham bor.

Evet, doğru, her şey öyle! Fakat... bilmediğin yerin çukuru çok olur. Üstelik bu dönem, insanların en çok yolculuk yaptığı dönemdir. Yaz ile sonbahar arasında tatile çıkanların sağa sola gidip geldiği, hareketli bir dönem. “Acaba uçağa bilet bulabilir miyim?” diye düşünüyorsun. Yorgun argın, bavulun sarkmış halde vardığında otelde yer bulamazsam ne yaparım diye korkuyorsun. Tanımadığın insanların arasında dili tutulmuş gibi susup kalmak gibi bir mahcubiyetim de var.

ھە، نېمە دېمەكچى بولسىڭىز، ئۇ شۇنداق! لېكىن... <MS/>بىلمەيدىغان يەرنىڭ ئويمان-چوڭقۇرلىرى كۆپ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ھازىرقى ۋاقىت خەلقنىڭ كۆپ يۈرىدىغان يېرى. ياز بىلەن كۈزنىڭ ئارىلىغىدا دەم ئېلىشقا چىققان كىشىلەرنىڭ ئالدى-كەينىگە ئايلىنىپ، كۇرورتقا بارىدىغان، كۇرورتتىن قايتىپ كېلىۋاتقان بېئارام ۋاقتى. ئايرۇپلانغا بىلەت تېپىلامدۇ دەپ ئويلايسەن، چېمودانىڭنى سۆرەپ، ئاغرىپ-ئېچىشىپ يېتىپ كەلگەندە، مېھمانخانىدا تەسادىپى ئورۇن بولمىسا نېمە قىلىمەن دەپ قورقىسەن. تونۇمايدىغان كىشىلەرنىڭ ئارىسىدا <FR/>تىل-ئېغىز باغلىنىپ ،تۈگۈلگەن يىپتەك چېتىلىپ<MS/> كېتىدىغان <MS/>قىسلىچاڭ ئادىتىم يەنە بار.

Bəli, düzdür, hər şey belədir! Amma... bilmədiyin yerin çuxuru çox olar. Üstəlik, bu çağ insanların ən çox səyahət etdiyi zamandır. Yayla payız arasında tətildə olanların sağa-sola gedib gəldiyi, hərəkətli bir dövr. “Görəsən təyyarəyə bilet tapa bilərəmmi?” deyə düşünürsən. Yorğun-arğın, çantan sallanmış halda çatanda oteldə yer tapa bilməsəm nə edərəm deyə qorxursan. Tanımadığın adamların arasında dili tutulmuş kimi susub qalmaq kimi bir məhəbbət də var.

Құдай қылса қайтесің, міне, қазір де Арқаның кербез сұлу атанған Көкшетауына келіп алып, бір топ кісінің арасында терлеп-тепшіп отырған сиқым мынау. Бұрын-соңды көрмеген, білмеген бейтаныс кісілер. Бел ұстасқан балуандарша бір-біріңді бағып, аңдысып отырғаның. Тосын кездескенде тіл қату қандай қиын. Қысылып отырып үнсіз томсырайып алған бейтаныс кісілерге сұрақ қоясың. Сауалыңа қайтарған жауабына қарап шыжымдап сыр тартпақ боп отырғанда, сен кейде осы мына күн-түн қатқан қызу еңбек ішінен шыққан қарапайым кісінің алдында өзіңнің шама-шарқыңды танытып алуың оп-оңай. Ел қазағының арасында сені жас балаша алақанына қондырып алып, көзінің қиығымен қысқалау ғана бір қарағанда арғы жақ, бергі жағыңды айнаға түсіргендей түп-түгел аңғарып шығатын кісілер болады. Көзін сенен тайдыра бере бір мырс етпесін... Егер бір мырс етіп, бетін бұрып әкетсе, сен айналайын, мың жерден жазушы болсаң да мейлің, қарапайым кісілердің қапы жібермейтін қырағы көзі сенің шама-шарқыңды біліп алғаны. Осыдан кейін сенін астанадағы абырой-атағың да, қойныңдағы жоғарғы оқу орнын бітіргеніңді куәландыратын қарыс сүйем дипломың да, ана қайта-қайта булана бастаған көзіңдегі қара мүйіз көзілдірік пен басыңдағы қарыс сүйем шашың да ел кісісінің қомсынып қалған көңілін енді қайтып бастапқы қалпына келтіре алмайды.

And so, by fate’s doing, here I am now, in the famed Kokshetau-the pride and beauty of the Arqaly steppe-sitting among a group of people, sweating and uneasy. All are unfamiliar faces I have never met before. Like wrestlers locking arms, we keep watching and gauging one another. In such unexpected encounters, how hard it is to speak first! The strangers, sitting tight-lipped and stiff, make me falter, too. I try to break the silence by asking them questions. And while listening to their replies, hoping to slowly draw them out, I sometimes find myself-without meaning to-measured up in an instant by these plain folk, who have just stepped out of the heat of their daily toil. Among kazakhs of the countryside there are such people: they will set you down on their palm like a child, glance at you sideways, and in that one look, as if through a mirror, they take in your whole being, inside and out. If, after that, they let slip a short chuckle and turn their face away-well then, my dear, even if you are a writer of high repute, their sharp, unfailing eyes have already sized you up. From that moment on, neither your lofty standing in the capital, nor the proud diploma you carry, nor the black-rimmed spectacles fogging on your nose, nor the fashionable length of hair on your head will ever restore their regard for you.

Xudo qilsa-chi, mana hozir ham Arqaning nazokatli go‘zali deb atalgan Ko‘kshetovga kelib olib, bir guruh odam orasida terlab-pishib o‘tirgan ahvolim shu. Ilgari hech ko‘rmagan, tanimagan begona odamlar. Go‘yo bel ushlashgan polvonlardek bir-biringni kuzatib, sinab o‘tirgandeksan. Kutilmaganda uchrashganda gap boshlash naqadar qiyin. Tortinib, indamay qovog‘ini solib o‘tirgan begona odamga savol berasan. Savolingga qaytargan javobiga qarab asta-sekin gapga tortmoqchi bo‘lib o‘tirganingda, ba’zan mana shu kecha-kunduz mehnat ichida yurgan oddiy odam oldida o‘zingning kimligingni bildirib qo‘yishing juda oson. El orasida seni yosh boladek kaftiga qo‘ndirib olib, ko‘z qirini tashlabgina qarab, iching-tashingni oynadagidek birdan anglab oladigan odamlar bo‘ladi. Sendan ko‘zini olib, bir miyig‘ida kulib qo‘ysa bas… Agar shunday miyig‘ida kulib yuzini burib olsa, sen ming marta yozuvchi bo‘lgin, oddiy odamlarning o‘tkir nigohi sening kimligingni allaqachon bilib bo‘lgan bo‘ladi. Shundan keyin poytaxtdagi obro‘ying ham, qo‘lingdagi bir qarich oliy ma’lumot diplomi ham, bug‘lanib turgan qora muguz ko‘zoynaging ham, boshingdagi bir qarich soching ham qishloq odamining ko‘nglida paydo bo‘lgan sovuqlikni endi avvalgi holiga qaytara olmaydi.

Tanrı böyle yaratmı, ne yapabiliriz? İşte şimdi de, Kazakistan'ın zarif güzeli sayılan şehirlerinden biri Kökşetav'ya gelmişim, bir grup insanın arasında ter dökerek oturuyorum. Daha önce hiç görmediğim, tanımadığım yabancı insanlar. Güreşe çıkmış pehlivanlar gibi birbirimizi süzüp, kolluyoruz. Böyle ani karşılaşmalarda konuşmak ne kadar zor. Sessizce oturan yabancılara soru soruyorsun. Soruna verilen cevaba göre ipucu yakalayıp sohbet açmaya çalışırken, şu gece gündüz çalışan insanlara kendin hakkında bilgi verivermen hiç de zor olmuyor. Milletin içinde öyle bir Kazaklar var ki, avucunun içine alır gibi dikkatle göz ucuyla seni şöyle bir baştan son kadar süzer ve tamamen o bakışıyla seni çözer. Gözünü senden çevirirken birden mırıldanarak güldüyse... Eğer hafifçe o gülümseyişle yüzünü başka tarafa çevirdiyse anlamalısın ki ne kadar yazar olursan ol, senin durumunu onlar anlamış kendi aralarında tartışmış demektir. O andan itibaren senin başkentteki şöhretin de, cebindeki kocaman üniversite diploman da, tekrar tekrar buğulanan gözlüğün de, başındaki taranmış saçların da artık o elealemin burun kıvırmışlığını eski haline döndüremez.

ئەگەر خۇدايىم خالىسا قايسىڭ، بۇ يەرگە، ھازىرلا ئارقىنىڭ <MS/>نازلىق گۈزىلى ئاتالغان كۆكچېتاۋغا كېلىۋېلىپ، بىر توپ كىشىلەر ئارىسىدا تەرلەپ-پىشىپ كەتكەن <FR/>تۈرۈم مېنىڭ. <FR/>ئالدىن-ئاخىر كۆرمىگەن، بىلمىگەن ناتونۇش كىشىلەر. <MS/>بەل تۇتاشقان پەلۋانلاردەك بىر-بىرىنى كۈزىتىپ، نازارەت قىلىشىپ ئولتۇرغان. <MS/>تەسادىپىي كۆرۈشكەندە سۆھبەتنى باشلاش قانداق قىيىن. قىسىلىپ ئولتۇرۇپ، ئۈنسىز توپلىشىپ قالغان ناتونۇش كىشىلەرگە سوئال سورايسىز. <MS/>سوئالىڭىزغا قايتۇرغان جاۋابىنى كۆرۈپ، سىز مەخپىي ئادەم بولماقچى بولغاندا، بەزىدە كېچە-كۈندۈز جاپالىق ئىشلىگەن ئادەتتىكى ئادەمگە <MS/>ماھارەت كۆرسىتىش ئاسان. ئەمما، بۇ كۈندۈز-كەچتە قاتتىق ئەمەلدىن چىقىپ، ئاددىي كىشىنىڭ ئالدىدا ئۆزىڭىزنىڭ <FR/>قۇۋىتىڭىزنى تونۇتۇپ ئالسىڭىز بولىدۇ. خەلق ئارىسىدا سىزنى ياش بالىچە <FR/>قولغا ئېلىپ، كۆزىنىڭ قىيىقى بىلەن بىر قاراپ، ئارقى، بەرگى يېنىڭىچنى ئەينەككە ئوخشاش كۆرسىتىپ، پۈتۈنلەي چۈشۈرۈپ چىقىدىغان كىشىلەر بولىدۇ. كۆزىنى سىزدىن يىراقلاپ، بىر <MS/>ھەرىكەت قىلىشىغا يول قويماڭ... ئەگەر <MS/>بىر ھەرىكەت قىلىپ، يۈزىنى يۆتكىپ ئەكەتسە، سىز، <FR/>مىڭ يەردىن يازغۇچى بولسىڭىزمۇ، بولمايدۇ، ئاددىي كىشىلەرنىڭ <MS/>دىققىتىچان كۆزلىرى سىزنىڭ <FR/>قۇۋىتىڭىزنى بىلىپ ئالغان. بۇنداق بولغاندىن كېيىن، سىزنىڭ ئاستانىدىكى ئابروي-ئاتاڭىز، ياتاقتىكى يۇقىرى ئوقۇش ئورنىنى تۈگەتكەنلىكىڭىزنى دەلىللگەن دىپلومىڭىز، ئۇنىڭدىن باشقا قايتا-قايتا تۇمان بولۇشقا باشلىغان كۆزۈڭىزدىكى قارا مۆڭگۈزلۈك كۆزەينەك ۋە ھەتتا قەلبىڭىزدىكى مۇھەببەتنى يۇرتباشنىڭ <FR/>يۈتۈپ كەتكەن يۈرەكنى ئەسلىگە كەلتۈرەلمەيدۇ.

Tanrı belə yaradıbsa, nə edə bilərik? Bax, indi də Qazaxıstanın zərif gözəli sayılan şəhərlərindən biri — Kökşetava gəlmişəm, bir qrup adamın arasında tər tökərək otururam. Əvvəllər heç görmədiyim, tanımadığım yad insanlar. Güləşə çıxmış pəhləvanlar kimi bir-birimizi süzür, gözləyirik. Belə ani qarşılaşmalarda danışmaq nə qədər çətindir. Sakitcə oturan yad adamlara sual verirsən. Sualına verilən cavabdan ipucu tutub söhbət açmağa çalışarkən, gecə-gündüz işləyən bu insanlara özün haqqında məlumat vermək sənə heç də çətin olmur. Elə qazaxlar var ki, içini ovucuna alırmış kimi diqqətlə yan gözü ilə səni başdan-ayağa süzür və tamamilə o baxış ilə səni oxuyur. Gözünü səndən ayıranda birdən pıçıltı ilə gülübsə… Əgər yüngülcə o gülümsəmə ilə üzünü başqa yana çevirdisə, bilməlisən ki, sən nə qədər yazıçı olsan da, sənin vəziyyətini onlar anlayıb, öz aralarında müzakirə etmişlər. Həmin andan etibarən sənin paytaxtdakı şöhrətin də, cibindəki qalın universitet diplomun da, dönə-dönə buğulanmış eynəyin də, daranmış saçların da artıq o camaatın burun bükmüşlüyünü əvvəlki halına qaytara bilməz.

Қонақ аз отырып көп сынайды. Сол сын көз қонақ күтушіде де кем болмапты. Ел қазағы ежелден бермен қарай түзде жорытқан жолаушыны шапанына қарап сыйламаған, сөзіне қарап сыйлаған ғой. Соны ішіме түйгесін мына бейтаныс кісілер алдындағы сөзімді дұрыстағым келді. Жұртқа жөндеп сауал қою үшін де кісі әр нәрседен хабардар болу керек екен. Ал, мен болсам, бұл жасымда туып-өскен Арал өңірінен алысқа ұзап шыға қоймаппын. Бала кезден қаныма сіңіп қалған балықшы өмірінен сәл табаным тайып, басқа кәсіп, әңгіме бола бастаса-ақ өзімнің шорқақтығымды сезем. Астық жөнінде бірдеңе деудің керек екенін білем. Бірақ бірдеңе айтайын деп қанша оқталсам да, қас қылғанда аузыма сөз түспейді, басыма ой келмейді. Үнсіз отыра берудің ыңғайсыз екенін сезіп, қипақтап көзімнің астымен қасымдағы жігітке қараймын. Басыма түскен қиындықтан сен құтқар деп жалынам. Бірақ, не пайда... жер түбінен арнайы іздеп келген мына Сары адыр бөлімшесінің бастығы да өзім сияқты жұмған аузын ашпайтын тұйық жігіт боп шықты. Екі тұйық кісі қосылған жерде тым-тырыс отырыс болады екен.

A guest is judged more in a short stay than in a long one. That piercing gaze does not spare the visitor, but neither does it fail in the host. For generations, kazakhs of the steppe have not respected a traveler for his cloak, but for his words. Having grasped that, I wished to set my speech right before these unfamiliar folk. But to pose proper questions to others, one must be knowledgeable in many things. And I, even at this age, have scarcely strayed far from my native Aral region. Stray a little from the fishermen’s life that soaked into my blood since childhood, and I quickly feel my clumsiness. When talk turns to grain, I know I should say something. But no matter how I prepare, the words refuse to come, no thought takes shape. I realize how awkward it is to sit in silence, so I glance sideways, fidgeting, at the young man beside me, begging silently for him to rescue me from this plight. But alas… as luck would have it, this very head of the Sary Adyr farm branch-whom I had traveled all the way from afar to meet-turned out to be as taciturn and tight- lipped as I. And so, when two reserved men sit side by side, silence reigns between them.

Mehmon oz o‘tirib ko‘p sinaydi, deyishadi. Bunday sinchkov nigoh mehmon kutuvchilarda ham kam bo‘lmagan ekan. Qozoq xalqi qadimdan dashtda yurgan yo‘lovchini choponiga qarab emas, so‘ziga qarab hurmat qilgan-ku. Shuni ichimga tugib olganim uchun mana bu begona odamlar oldida gapimni durustroq qilgim keldi. Odamlarga joyida savol berish uchun ham kishi ko‘p narsadan xabardor bo‘lishi kerak ekan. Men bo‘lsam, shu yoshimgacha tug‘ilib-o‘sgan Orol tomonidan uzoqqa chiqmagan ekanman. Bolaligimdan qonimga singib ketgan baliqchi hayotidan bir oz chetga chiqib, boshqa kasb yoki boshqa mavzu boshlanishi bilanoq o‘zimning no‘noqligimni sezaman. Dehqonchilik haqida nimadir deyish kerakligini bilaman. Ammo gapirmoqchi bo‘lsam, qasdma-qasd og‘zimga so‘z kelmaydi, boshimga fikr kelmaydi. Jim o‘tirish noqulay ekanini sezib, ko‘z ostim bilan yonimdagi yigitga qarayman. Meni shu qiyinchilikdan qutqar deganday iltijo qilaman. Lekin foydasi yo‘q… Yer tagidan ataylab izlab kelgan mana bu Sari Adir bo‘limi boshlig‘i ham xuddi menga o‘xshagan, og‘zini ochmaydigan kamgap yigit ekan. Ikki tortinchoq odam qo‘shilgan joyda sukunat cho‘karkan.

Misafir az oturur, çok gözlemler. Aynı gözlemleme ev sahibinde de eksik kalmazmış. Eski Kazaklar öteden beri yolcuyu kaftanına göre değil, lafına göre saymışlar. Bu sözü hatırlayınca, bu yabancı insanların karşısında düzgün konuşmak istedim. İnsanlara düzgün soru sorabilmek için de kişinin birçok şeyi bilmesi gerekiyormuş meğer. Ama ben ise, bu yaşımda doğup büyüdüğüm Aral bölgesinden fazla uzaklaşmamışım. Çocukluğumdan beri kanıma işlemiş balıkçılık hayatından konu başka bir yere kaydığında kendi yetersizliğimi hissediyordum. Tarım hakkında bir şeyler söylemek gerektiğini biliyorum. Ama bir şeyler söylemek için ne kadar niyetlensem de, inadına ağzımdan kelime, aklımdan fikir çıkmıyor. Sessizce oturmanın da uygunsuz olduğunu hissedip göz ucuyla yanımdaki adama bakıyorum. "Şu içine düştüğüm zor durumdan sen kurtar" diye içimden yalvarıyorum. Ama ne fayda... taa uzaklardan özellikle arayıp bulduğum şu Sarı Adır şubesinin başkanı da tıpkı benim gibi ağzını bıçak açmayan içe kapanık bir adam çıktı. İki içine kapanık kişi bir araya gelince, ortaya tam bir sessizlik çökmüştü.

<MS/>مېھمان ئاز ئولتۇرۇپ كۆپ تەنقىت قىلىدۇ. ئۇ <MS/>تەنقىت كۆزى – مېھمان كۈتۈشچىدە ئاز بولماپتۇ. خەلق ھازىرقى ئەزەلدىن تارتىپ تۈزدە سەيلى قىلغان يولۇۋچىنى <MS/>چاپىنىغا قاراپ ھۆرمەتلىمىگەن، سۆزىگە قاراپ ھۆرمەتلىگەن. شۇنى <MS/>ئىچىمگە تۈگۈپ، مانا بۇ تونۇش بولمىغان كىشىلەر ئالدىدىكى سۆزۈمنى توغرىلىغۇم كەلدى. خەلققە ياخشى سوئال قويۇش ئۈچۈن كىشى ھەر نەرسىدىن خەۋەردار بولۇشى كېرەك ئىكەن. ئەلۋەتتە، مەن بولسام، بۇ يېشىمدا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئارال ناھىيەسىدىن يىراققا ئايرىلىپ چىقالمىدىم. بالىلىقتىن قېنىمغا سىڭىپ قالغان بېلىقچى ھاياتىدىن ئازىراق <FR/>ئادىشىپ قېلىپ، باشقا كەسىپ، ھېكايە باشلانسا، ئۆزەمنىڭ <MS/>ئاجىزلىقىمنى ھىس قىلىمەن. ئاشلىق توغرىسىدا بىر نەرسە دېيىش كېرەكلىكىنى بىلىمەن. لېكىن بىر نەرسە ئېيتاي دېسەممۇ، <MS/>قەست قىلغاندا، ئاغزىمغا سۆز چۈشمەيدۇ، بېشىمغا ئوي كەلمەيدۇ. ئۈنسىز ئولتۇرۇشنىڭ قولايسىز ئىكەنلىكىنى ھىس قىلىپ، <FR/>كۆزۈمنىڭ ئاستىدىن يېنىمدىكى يىگىتكە قاراپ قويىمەن. بېشىمغا كەلگەن قىيىنچىلىقتىن سەن قۇتۇلدۇر دەپ يالۋۇرىمەن. لېكىن، نېمە پايدىسى... يەر تۈۋىدىن ئالاھىدە ئىزدەپ كەلگەن مانا بۇ سارىئادىىر بۆلۈمىنىڭ باشلىقىمۇ ئۆزەمگە ئوخشاش <FR/>جۇمغان ئاغزىنى ئاچمايدىغان تۇيۇق يىگىت بولۇپ چىقتى. ئىككى تۇيۇق كىشى قوشۇلغان يەردە جىمجىت ئولتۇرۇش بولىدىكەن.

Qonaq az oturar, çox müşahidə edər. Eyni müşahidə ev sahibində də əskik qalmazmış. Qədim qazaxlar ötədən bəri yolçunu kaftanına görə deyil, sözünə görə sayarmışlar. Bu sözü xatırlayanda, yad adamların qarşısında səliqəli danışmaq istədim. İnsanlara düzgün sual verə bilmək üçün isə adamın çox şeyi bilməsi gərəkirmiş. Amma mən isə, bu yaşımda doğulub boya-başa çatdığım Aral bölgəsindən uzağa getməmişəm. Uşaqlıqdan qanıma işləmiş balıqçılıq həyatından mövzu başqa yerə yönələndə öz yetərsizliyimi hiss edirdim. Kənd təsərrüfatı haqqında bir şeylər söyləmək lazım olduğunu bilirəm. Amma bir şeylər demək üçün nə qədər niyyətlənsəm də, inadla ağzımdan söz, beynimdən fikir çıxmır. Sakitcə oturmağın da yersiz olduğunu hiss edib yanımdakı adama gözucu baxıram. İçimdən: “Məni bu çətin vəziyyətdən sən qurtar” — deyə yalvarıram. Amma nə fayda… ta uzaqlardan xüsusi axtarıb tapdığım bu Sarı Adır şöbəsinin rəhbəri də mənim kimi ağzını bıçaq açmayan, içinə qapanıq bir adam çıxdı. İki içinə qapanıq adam bir yerə gəlincə, ortaya tam bir sükut çökdü.

Біз бағана Сарыадырға кеп, бөлімше басшылығы тұратын жар қабақтағы шыққан ақ үйдің алдына кеп ақырын тоқтаған машинадан түсуін түссек те, бірақ ішке кіре қоймай есік алдында иіріліп тұрып қап едік. Қай жағымыздан шыққанын білмей қалдым. Бойы да ұзын, мойны да ұзын, мұрны да салбыраған ұп-ұзын бір ақсары жігіт жанымызға кеп тоқтады. Бірдеңе деп күңк етті. Сәлемдескені ме, жоқ әлде жақтырмаған кісінің сыртына шығара алмай арғы жағында булытық қалған ашу-ызасы ма? Сондай ыңғайсыз рай байқалғасын, бұрылып бетіне қарап ем, жүзінен жаңағы күдігімді растағандай болдым. Қабағы қатыңқы. Кірпігімен көлегейлеп алған көзі де бірімізге тіктеп қарамай төмен тарта береді. Қолтығындағы жуан сары папкаға көзім кейін түсті. Дүние байлығын осы папканың ішіне тығып алғандай, қолтығына тас қып қысып апты. Осы тұрған кісілердің ішінде ала-бөле мағанқыжылы бар сияқты. Тіл қатайын деп оқталып келе жатқанымды байқаса керек, түсін дереу суытып ала қойды. Көзіне қарай басып киген қара қалпақтың делиген шалғайы мен бұртаңдаған ашулы бетін бүркеп алғанымен қоймай, сен енді бірдеңе десең ол тіпті сырт айналып бұрылып жүре беретіндей. Жүзін көргім кеп көзімді қанша жүгіртсем де бір кісінің арғы жағында тұрған осы жігіттің бетін көлегейлеп киген басындағы қара қалпақтың шалғайынан иегін көрем, аузын көрем. Мықталғанда ұзын мұрынның үш жағына сырғып түсе беретін мүйіз көзілдірікті көрем. Қара көзілдіріктің мұздай әйнегі қанша қарасам да көзімді қарып, көңілімді қайтарып тастап тұр. Жан адамға жұғымы жоқ біреу сияқты. Сарыадырға бастық қып тағайындағанға дейін осы жігіттің бастауыш мектепте мұғалім болғанына сенер-сенбесіңді білмейсің. Шүбәң ұлғая бастаса, Құдай оңдағанда оның тұнжыраған ашулы бойында оқытушылығын паш етер жалғыз айғағы ана мүйіз көзілдірігіне көзің түседі. Күдігіңнен айнып, бір кезде бұның да бала оқытқанына сенесің. Тек мына ұзын мұрын сары сол кезде де діл осындай үндемес мұғалім болған шығар деп ойлайсың. Мектеп босағасын алғаш рет ашқан қылқандай балалар қарсы алдарында ат жақты бетінде ұзын мұрты салбырап отырған мына түсі суық ағайдың қай жағынан шығамыз деп үркектеп, қол-аяғын бір уыс қып бауырына қысып алған болар. Кішкентай партаға жайғасқан балалар қаттырақ дем алуға да қорқады. Бағана бұнда аяқтарының ұшынан қымсына басып кеп екеу-екеуден ыңғайласып отырып, әліппенің алғашқы бетін ашып қойғаннан бері әлі қыбыр етіп қозғалған жоқ. Күн түскен жарық класс жым-жырт еді. Кенет дем алмай отырған балалар дір етті. Мұғалім ағай үнсіз түрегеліп жатыр екен. Қолында бор. Сырт жағындағы жардың жартысын алып тұрған қара тақтаға бұрылды. Қара тақтаға ақ бормен балалардың алдында жатқан жаңағы әліппенің бірінші бетіне баттитып салған бірінші әріпті бұ да асықпай, ап-анық қып баттитып жазды. Сонан соң артына бұрылып, қыбырсыз отырған кішкентай балаларға ұзын мұрынның ұш жағына ілініп қалған мүйіз көзілдіріктің я астынан, я үстінен қарап тақтадағы тайдың тұяғындай әріпті көрсетіп, «балалар, бұл «а» деп түсіндірді. «А»...

Earlier, when we arrived in Saryadyr, our car stopped slowly in front of the white house perched on the cliff, where the branch head lived. We had already gotten out, but instead of going inside, we lingered at the doorway, gathering in a small circle. I did not notice from which side he appeared, but suddenly a tall, lanky fair- haired fellow with a long neck and a drooping nose stopped near us. He muttered something under his breath. Was it a greeting, or was it the muffled irritation of a man who could not contain his discontent? His awkward tone suggested the latter, and when I turned to face him, his expression only confirmed my suspicion. His brows were knit. His eyes, shadowed under his lashes, never looked directly at any of us, always cast downward. Only later did I notice the thick yellow folder tucked under his arm, as though the wealth of the whole world had been crammed inside it, and he was gripping it tight lest anyone steal it away. Of everyone standing there, it seemed as though his bitterness was directed solely at me. Perhaps he saw I was about to speak to him, for his face instantly grew cold. The black cap, pulled low over his brow, shaded his already sullen features, so that if I dared say another word, he looked ready to turn away and walk off at once. No matter how hard I tried to catch his face, my gaze only caught fragments between the brim of that cap: a glimpse of chin, the line of his lips, the long nose forever slipping down into the path of the horn-rimmed glasses. And those glasses, their cold, dark lenses, pierced my eyes like ice whenever I looked too long-they pushed me back, refusing any warmth. He seemed a man with no bond to others, no friendliness at all. And yet, to think that before being appointed as the head of Saryadyr this very man had been a primary school teacher-it was almost unbelievable. Should your doubt deepen, the only proof of his former calling would be those very horn- rimmed glasses, the sole reminder of his teaching days. Then you might believe, reluctantly, that even this long-nosed, gloomy fellow once taught children. Though perhaps even back then he had been exactly the same-a silent, withdrawn teacher. You imagine the first time a trembling group of wide-eyed children stepped through the school threshold and met this cold-faced man with his long nose and drooping mustache. How frightened they must have been, clutching their hands and feet close as though to make themselves smaller before him. Sitting at their little desks, they barely dared to breathe. Having shuffled in on tiptoe and opened the very first page of their primer, they hadn’t moved an inch since. The classroom, lit by a shaft of sunlight, was silent as a grave. Suddenly, the still air quivered-the children trembled. Their teacher had silently risen to his feet. In his hand, a stick of chalk. He turned toward the blackboard, which took up half the wall. Slowly, with deliberate strokes, he wrote the very first letter from the very first page of their alphabet book, bold and clear. Then he turned back to face the children, his eyes peering either over or under the horn-rimmed glasses perched on the tip of his long nose. Pointing at the hoof-shaped letter, he explained: “Children, this is “a”- he said. “A…

Biz boya Sariadirga kelib, bo‘lim boshlig‘i turadigan jarlik yoqasidagi oq uy oldida asta to‘xtagan mashinadan tushdik-u, lekin ichkariga kirishga jur’at qilmay, eshik oldida ikkilanib turib qoldik. Qaysi tomondan paydo bo‘lganini sezmay ham qoldim. Bo‘yi ham uzun, bo‘yni ham uzun, burni ham osilib turgan sap-sariq bir yigit yonimizga kelib to‘xtadi. Nimadir deb g‘udrandi. Salomlashganimi yo yoqtirmagan odamiga ichidagi g‘ashlikni yashira olmay tishining orasidan chiqargan gapi edimi anglay olmadim. Noqulay bir kayfiyat sezilgach, yuziga qarab edim, shubham tasdiqlanganday bo‘ldi. Qovog‘i soliq. Kipriklari orasidan qaragan ko‘zlari ham hech birimizga tik boqmay, yerga qarab ketaveradi. Qo‘ltig‘idagi qalin sariq papkani keyinroq ko‘rdim. Go‘yo butun boyligini shu papkaning ichiga yashirib qo‘ygandek, uni qo‘ltig‘iga mahkam qisib olgan. Shu yerda turganlarning ichida ayniqsa menga nisbatan g‘ashi borday tuyuldi. Gap boshlamoqchi bo‘lib turganimni sezdi shekilli, darrov qiyofasini battar sovutib oldi. Peshonasiga bostirib kiygan qora qalpoqning osilgan cheti ham uning tund yuzini yashirib turardi; agar yana bir og‘iz gapirsang, butunlay ters o‘girilib ketib qoladigandek. Yuzini ko‘rgim kelib ko‘zimni qancha yugurtirsam ham, bir kishining narigi tomonida turgan shu yigitning yuzini to‘sib kiyilgan boshidagi qora qalpog‘ining soyasidan iyagini ko‘raman, og‘zini ko‘raman. Ba’zan uzun burnining uchiga sirg‘alib tushaveradigan muguz ko‘zoynagini ko‘raman. Qora ko‘zoynakning muzdek oynasi esa ko‘nglimni battar sovutardi. Hech kimga yoqmaydigan odamga o‘xshaydi. Sariadirga boshliq qilib tayinlangunga qadar bu yigit boshlang‘ich maktabda o‘qituvchi bo‘lganiga ishonish ham qiyin. Shubhang kuchaya boshlaganda, Xudo o‘nglab, uning tund va jiddiy qiyofasida o‘qituvchiligini bildirib turgan yagona belgi ana shu muguz ko‘zoynagi ko‘zingga tashlanadi. Shunda bir zamonlar bola o‘qitgani rost ekaniga ishonasan. Faqat o‘sha paytda ham xuddi shunday indamas muallim bo‘lgan bo‘lsa kerak deb o‘ylaysan. Maktab ostonasini ilk bor hatlagan mitti bolalar qarshilarida yuzi uzun, burni osilib turgan mana shu sovuq muallimning qaysi tomoniga o‘tishni bilmay cho‘chib, qo‘l-oyog‘ini yig‘ib olgan bo‘lsa kerak. Kichkina partalarda o‘tirgan bolalar hatto qattiqroq nafas olishga ham qo‘rqishadi. Boya ular bu yerga oyoq uchida sekin yurib kirib, ikkitadan joylashib o‘tirib, alifbening birinchi betini ochganidan beri qimirlashgani yo‘q. Quyosh nuri tushib turgan sinfxona jimjit edi. Birdan nafasi ichiga tushib o‘tirgan bolalar seskanib ketdi. Muallim indamay o‘rnidan turibdi. Qo‘lida bo‘r. Devorning yarmini egallagan qora doskaga o‘girildi. Doskaga oq bo‘r bilan bolalar oldida ochiq turgan alifbening birinchi betidagi ilk harfni u ham shoshmay, aniq va katta qilib yozdi. So‘ng orqasiga burilib, jim o‘tirgan kichkina bolalarga uzun burnining uchiga ilinib qolgan ko‘zoynak ostidanmi yoki ustidanmi qarab, doskadagi toy tuyoqdek kattakon harfni ko‘rsatib: “Bolalar, bu - ‘A’ harfi”, deb tushuntirdi. “A”...

Buraya ayaklarının ucuyla çekinerek giren, ikişer ikişer yerlerine usulca oturan çocuklar, alfabenin ilk sayfasını açtıklarından beri kımıldamadan duruyorlardı. Güneş ışığıyla aydınlanan sınıf sessizdi. Birden, nefes almadan oturan çocuklar irkildiler. Öğretmen sessizce ayağa kalkmıştı. Elinde tebeşir vardı. Duvarın yarısını kaplayan kara tahtaya döndü. Kara tahtaya, çocukların önünde açık duran kitabın ilk sayfasında iri iri yazılmış ilk harfi ağır ağır, iyice belirgin bir şekilde yazdı. Sonra arkasını dönüp, kımıldamadan oturan küçük çocuklara uzun burnunun ucuna düşmüş kemik çerçeveli gözlüğünün ya altından ya da üstünden bakarak tahtadaki at nalı gibi harfi gösterdi ve “Çocuklar, bu ‘A’ harfidir,” diye açıkladı. “A”...

بىز سارىئادىرغا كېلىپ، بۆلۈم باشلىقى تۇرىدىغان جاراڭلىق قىيەگە چىققان ئاق ئۆينىڭ ئالدىغا كېلىپ، ئاستا توختىغان ماشىنىدىن چۈشۈپ، لېكىن ئىچىگە كىرەلمەي <MS/>ئىشىك ئالدىدا ئايلىنىپ تۇرۇپ قالدۇق. قايسى تەرىپتىن چىققىنىنى بىلمەي قالدىم. بويى ئۇزۇن، بويۇنلىرىمۇ ئۇزۇن، بۇرنىمۇ سالبىراق ئۇزۇن بىر سارىغۇچ يىگىت يېنىمىزغا كېلىپ توختىدى. <MS/>بىر نەرسە دېدى. سالاملاشقىنىمۇ، ياكى ياختۇرمىغان ئادەمنىڭ <MS/>سىرتىغا چىقىرالمىغان ئارقىسىدا بۇلۇتلۇق قالغان ئاچچىقىمۇ؟ شۇنداق ئاۋارچىلىق ھىس قىلىنغاندىن كېيىن، بۇرىلىپ يۈزىگە قارىۋىدىم، يۈزىدىن يېڭى گۇمانىمنى ئىسپاتلىغاندەك بولدى. قاشلىرى قاتتىق. كىرپىكى بىلەن كۆلەڭگىلىگەن كۆزى بىزگە تىك قارىىماي تۆۋەنگە تارتىۋېرىدۇ. قولتىقىدىكى قېلىن سېرىق پاپكىغا كۆزۈم كېيىن چۈشتى. دۇنيا بايلىقىنى بۇ پاپكىنىڭ ئىچىگە تىقىۋالغاندەك، قولتىقىغا <MS/>تاش قىلىپ قىسۇپ ئاپتۇ. بۇ يەردە تۇرغانلارنىڭ ئىچىدە ماڭا <MS/>غەزەپ باردەك. <MS/>تىل ئېچىشقا ئۇرۇنىۋاتقىنىمنى بايقايدۇ، <MS/>رەڭگىنى دەرھال سۇيۇتۋەتتى. كۆزىگە قاراپ كىيگەن قارا قالپاق بىلەن ئاچچىق يۈزىنى يېپىۋالغاندىن باشقا، سەن بىر نەرسە دېسەڭ، ئۇ <FR/>ئايلىنىپ، بۇرىلىپ يۈرۈۋېتىدىغاندەك. يۈزىنى كۆرگۈم كېلىپ، كۆزۈمنى قانچە يۈگەرەتسەممۇ، بىر ئادەمنىڭ ئارقىسىدا تۇرغان بۇ يىگىتنىڭ <MS/>يۈزىنى كۆلەڭگىلىگەن بېشىدىكى قارا قالپاقنىڭ يىرىدىن ئېغىنى كۆرىمەن، ئاغزىنى كۆرىمەن. مۇستەھكەملەنگەندە ئۇزۇن بۇرنىنىڭ ئۈچ تەرىپىگە سىرىلىپ چۈشىۋاتقان مۈڭگۈز كۆزەينىكىنى كۆرىمەن. قارا كۆزەينەكنىڭ مۇزلايدىغان ئەينىكىگە قانچە قارىساممۇ كۆزۈمنى يېرىپ، كۆڭلۈمنى قايتۇرۇپ تاشلاپ تۇرۇدۇ. <MS/>جان ئادەمگە جۇقومى يوق بىرىدەك. سارىئادىرغا باشلىق قىلىپ تايىنلانغۇچە بۇ يىگىتنىڭ باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى بولغىنىغا ئىشىنىسىز ياكى ئىشىنمەيسىز – بىلمەيسىز. <MS/>گۇمانىڭىز ئېشىشقا باشلىسا، <FR/>خۇدايم ئۆزگەرتكەندە ئۇنىڭ غەزەپلەك تۇرقىدا ئوقۇتقۇچىلىقىنى <MS/>ئاشكارىلايدىغان يالغۇز ئىسپاتى – ئەۋۇ مۈڭگۈز كۆزەينىكىگە كۆزۈڭ چۈشىدۇ. گۇمانىڭىزدىن ئايرىلىپ، بىر ۋاقىتتا بۇنىمۇ بالىلارنى ئوقۇتقىنىغا ئىشىنىسىز. پەقەت مۇشۇ ئۇزۇن بۇرنى سېرىق ئۇ ۋاقىتتا شۇنداق ئۈندىمەس ئوقۇتقۇچى بولغان بولسا كېرەك دەپ ئويلايسىز. مەكتەپ بوسۇقىسىنى تۇنجا قېتىم باسقان <MS/>تىكەن ئوخشاش بالىلار ئالدىدا ئات يۈزلۈك، يۈزىدە ئۇزۇن ساقاللىرى ئېسىلىپ ئولتارغان بۇ رەڭگى سۇيۇق ئاكىنىڭ قايىسى تەرەپتىن چىقىمىز دەپ قورقۇپ، <MS/>قول-پۇتلارىنى بىر ئېغىز قىلىپ كۆكرىگە قىسىۋالغان بولار. كىچىك ئۈستەلگە ئورۇنلاشقان بالىلار قاتتىقىراق نەپەس ئېلىشقىمۇ قورقىدۇ. بۇرۇن بۇ يەردە <MS/>پۇتلارنىڭ ئۇچىدىن ئاستىغىنە بېسىپ كېلىپ ئىككى-ئېككىدىن ماسلىشىپ ئولتۇرۇپ، ئېلىپبەنىڭ ئالدىڭقى بېتىنى ئېچىۋەتكەندىن بېرى ھېلىمۇ قوزغالمىدى. كۈن چۈشگەن يورۇق سىنىپ جىم-جىت ئىدى. تۇيۇقسىز نەپەس ئالمايدىغان بالىلار تىترەشكە باشلىدى. ئوقۇتقۇچى ئاكىمۇ ئۈنسىز ئورنىدىن تۇردى. قولىدا بور. سىرتىدىكى جاراڭنىڭ يېرىمىنى ئېلىپ تۇرغان قارا تاختايغا بۇرۇلدى.قارا تاختايغا ئاق بور بىلەن بالىلارنىڭ ئالدىدا ياتقان يېڭى ئېلىپبەنىڭ بىرىنچى بېتىگە سالغان بىرىنچى ھەرپنى ئۇمۇ ئالدىراقسىز، ئېنىق قىلىپ يازدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئارقىسىغا بۇرىلىپ، قوزغالمىغاي ئولتۇرغان كىچىك بالىلارغا ئۇزۇن بۇرنىنىڭ ئۈچ تەرىپىگە ئېسىلىپ قالغان مۈڭگۈز كۆزەينىكىنىڭ يە ئاستىدا، يە ئۈستىدىن قاراپ، تاختىدىكى <MS/>تاينىڭ توياقىدەك ھەرپنى كۆرسىتىپ : –بالىلار، بۇ «ئا» – دەپ چۈشەندۈردى. – «ئا ...»

Az öncə Sarı Adır idarəsinin sədrinin qaldığı yamacdakı ağ evin qarşısına gəlib maşından düşsək də, dərhal içəri girməmişdik, qapının önündə toplaşıb gözləyirdik. Hansı yandan çıxdığını anlamadım, amma boyu da uzun, boynu da uzun, burnu sallanıq, sarışın bir gənc yanımıza birdən göründü. Nəsə mızıldandı. Salam verdi, yoxsa narazılığını gizlədə bilməyib içində toplanmış qəzəbinimi püskürtdü, bilinmirdi. Elə bir narahatlıq hissi sezincə üzünə dönüb baxdım, şübhəmi doğruldar kimi qaşları çatıq, kirpiklərinin altından baxan birini gördüm. Gözlərini heç bizə dikmirdi, daim aşağıya qaçırırdı. Qoltuqaltındakı qalın sarı qovluq diqqətimi çəkdi. Sanki bütün dünya sərvəti o qovluğun içindəymiş kimi, qoltuğunun altında bərk-bərk sıxmışdı. Buradakı dəstənin içində xüsusilə mənə qarşı bir narazılığı varmış kimi görünürdü. Mən danışmağa cəhd edəndə, üz ifadəsi dərhal donub qalırdı. Gözlərinin üstünə qədər endirdiyi qara papağının kənarı və qəzəbdən bürüşmüş sifəti ilə indi bir söz desən, arxasını çevirib az qala çıxıb gedəcəkdi. Üzünü görmək istədim, amma nə qədər diqqətlə baxsam da, yanında dayanan adam üzündən yalnız papağının kənarından sallanan çənəsini, ağzını görə bilirdim. Ən çox da uzun burnunun yanına düşən sümük çərçivəli eynəyi seçə bilirdim. Bu qara eynəyin soyuq şüşəsi nə qədər baxsam da gözlərimi dəlirdi, içimdəki marağı qırırdı. Elə bil, heç kimlə ünsiyyət qurmayan, soyuq biriydi. Sarı Adıra müdir olaraq təyin edilməzdən əvvəl bu adamın ibtidai sinif müəllimi olduğuna inanmaq çətindir. Şübhələrim artmağa başlayanda, Allahdan onun bu asıq sifətində müəllimliyini sübut edən yeganə şey o sümük çərçivəli eynəyi olduğu yadıma düşür. Şübhən çəkilir, bir zamanlar uşaqlara dərs verdiyinə inanırsan. Amma bu uzun burunlu sarışının o vaxt da eyni ilə belə sakit müəllim olduğunu da təsəvvür edirsən. İlk dəfə məktəb qapısından girən balaca uşaqlar qarşılarında bu at sifətli, uzun burunlu, soyuq üzlü müəllimi görəndə necə davranacaqlarını bilməyib, əlləri-ayaqları dolaşmışdır. Partalara oturan uşaqlar nəfəs almaqdan belə qorxmuşdular. Buraya ayaq ucları ilə çəkinsə də daxil olan, ikişər-ikişər yerlərinə səssizcə oturan uşaqlar əlifbanın ilk səhifəsini açdıqları andan bəri tərpənmədən dayanmışdılar. Günəş işığı ilə işıqlanan sinif səssiz idi. Birdən, nəfəs almadan oturan uşaqlar qorxu ilə silkələndilər. Müəllim səssizcə ayağa qalxmışdı. Əlində kreda var idi. Divarın yarısını tutan qara lövhəyə tərəf döndü. Qara lövhəyə, uşaqların qarşısında açıq duran kitabın ilk səhifəsində iri hərflərlə yazılmış ilk hərfi ağır-ağır, aydın şəkildə yazdı. Sonra arxasını çevirib, tərpənmədən oturan balaca uşaqlara uzun burnunun ucuna düşmüş sümük çərçivəli eynəyinin altından və ya üstündən baxaraq lövhədəki at nalı formasında olan hərfi göstərdi və dedi: “Uşaqlar, bu ‘A’ hərfidir.” “A”...

Иә, жас төл сияқты жас бала да адам баласына нелер ықылым заманнан бермен қарай мекен болған осынау ұшы-қиыры жоқ жердің алақандай ғана бір бүршігін алғаш рет буыны қатпаған аяғымен апыл-тапыл басады. Осыдан былай қарай ол әлде қысқа, әлде ұзақ кешкен өмір-тіршілікте қара жерді талай-талай қарыштап басар. Шырқап биікке шығар, құлдырап ылдиға түсер. Лайсаң тірліктің ащысын да, тұщысын да татар. Бірақ соның бәрінде де өмір бойы естен кетпейтін бір ыстық сәт кісі жадында жатталып қалады. Ол тұңғыш рет қара жерді қаз-қаз басқан қадамың. Ол бүкіл алфавит кестесінде көшбасшы боп тұрған бірінші әріп. Мектеп есігін ашқан жас буын соңырағы күні өз ұрпағы кешетін алдағы ұзақ тірліктің пісмілласын осы «А»-дан бастаған. Соңыра баршамыз сұлулықтың сырын ұқсақ та, ғылым-білімнің түпсіз тереңіне бойлап барсақ та, еңбекке, ерлікке баулынсақ та, үлкенді сыйлап, кішіге қамқорлық қылсақ та, жек көруді, сүюді, күюді үйренсек те, әрбір дүниеге келген кісі тірліктегі таудай талабын осы «А»-дан бастаған. Сондықтан мына үндемес мұғалім де әрбір жаңа оқу жылын бастаған сайын «А» әрпін балаларға үйретерде бойындағы бүкіл бар жалыны мен жүрегіндегі жылылықты дірілдеп шыққан даусына салып, жан-тәнімен айтқан болар-ау!

Yes, just like a newborn calf, a child too first sets his unsteady feet on a tiny bud of this boundless land that has been a home to mankind since time immemorial. From then on, whether his life be short or long, he will stride upon this earth countless times. He will rise to heights, he will tumble into valleys. He will taste both the bitterness and the sweetness of this muddy life. Yet among all that, there is one warm moment that forever imprints itself in memory. It is that very first step upon the earth. It is the first letter, the leader of the entire alphabet. When a child first enters school, the “Bismillah” of the long journey of life awaiting his generation begins with this letter “A.” Later, whether we come to understand the essence of beauty, or dive into the bottomless depths of science and knowledge, whether we are trained in labor and bravery, whether we learn to respect elders and care for the young, whether we learn to hate, to love, or to burn with passion - every person who comes into this world begins the great striving of life with that letter “A.” That is why, at the start of each new school year, when teaching the children the letter “A,” even this silent teacher must have poured all the fire of his being and all the warmth of his heart into the trembling sound of his voice, speaking it with his whole soul.

Ha, xuddi yangi tug‘ilgan jonivor bolasi kabi, yosh bola ham insoniyatga qadim-qadim zamonlardan beri makon bo‘lib kelayotgan bu cheksiz yerning mittigina bir bo‘lagiga ilk bor hali suyagi qotmagan oyoqlari bilan tapir-tupur qadam qo‘yadi. Shundan keyin u yo qisqa, yo uzoq umr davomida qora yerni necha bor qadamlab bosar. Ba’zan yuksaklarga ko‘tarilar, ba’zan pastliklarga tushar. Hayotning achchiq-chuchugini totar.Lekin shularning bari ichida inson xotirasida umr bo‘yi unutilmaydigan bir iliq lahza qoladi. U - ilk bora yerga qadam qo‘ygan oningdir. U - alifbodagi barcha harflarning boshida turuvchi birinchi harfdir. Maktab eshigini ilk ochgan yosh avlod keyingi uzun hayotining “bismilloh”ini aynan shu “A” harfidan boshlagan. Keyin biz go‘zallik sirlarini anglasak ham, ilm-fanning tubsiz chuqurligiga sho‘ng‘isak ham, mehnat va jasoratni o‘rgansak ham, kattani hurmat, kichikka mehr ko‘rsatishni bilsak ham, sevish, nafratlanish, kuyinishni his qilsak ham - har bir inson hayotdagi tog‘dek orzu-intilishlarini aynan shu “A”dan boshlagan. Shuning uchun mana bu indamas muallim ham har yangi o‘quv yili boshlanganda bolalarga “A” harfini o‘rgatar ekan, butun bor mehrini, qalbidagi iliqlikni titrab chiqqan ovoziga jo qilib, chin yurakdan aytgan bo‘lsa kerak...

Evet, tıpkı yeni doğmuş bir yavru gibi, insanoğlu da ezelden beri yurt edindiği şu uçsuz bucaksız toprakların bir köşesine ilk adımını atar. Devamında ise ister kısa ister uzun sürecek hayat yolculuğu boyunca yeryüzünde nice adımlar atar. Yükseklere tırmanır, derinlere düşer. Hayatın çamurlu yollarında acıyı da tatlıyı da tadar. Ama bütün bunların içinde, insanın hafızasından hiç silinmeyecek bir sıcak an kalır. O da yeryüzüne attığın ilk adımındır. İşte alfabenin en başında yer alan ilk harf misali. Okul kapısından içeri ilk kez adım atan bir kuşak, ileride kendi çocuklarının da geçeceği uzun yolculuğun başlangıcını bu “A” ile başlatır. İşte bizler güzelliğin anlamını da öğrensek, ilmin derinliklerine de dalsak , çalışmayı, kahramanlığı da öğrensek, büyüğe saygıyı, küçüğe sevgiyi de bilsek, sevmeyi, nefret etmeyi, yanmayı da öğrensek , şu hayattaki yolculuğumuza bu “A” harfinden başladık. Bu yüzden bu sessiz öğretmen de her yeni eğitim yılı başladığında çocuklara “A” harfini öğretirken, içindeki tüm sıcaklığı, yüreğindeki sevgiyi, titreyen sesine katıp, tüm benliğiyle anlatıyordu...

ھە-ئە، <MS/>ياش ئۆسۈملۈككە ئوخشاش ياش بالىلارمۇ ئىنسانلارغا قەدىمدىن تارتىپ ماكان بولۇپ كەلگەن بۇ ئۇچى-قىيىقى يوق زىمىننىڭ ئالېقانغا سىغىدىغان بىر پارچىسىنى تۇنجا قېتىم پۇتلىرى <MS/>يېتەلمىگەن ھالەتتە ئالدىراش باسقان. بۇنىڭدىن كېيىن ئۇ قىسقا ياكى ئۇزۇن ئۆمۈر-تۇرمۇشتا قارا يەرنى نۇرغۇن قېتىم قەدەملەيدۇ. ئېگىزگە چىقىدۇ، تۆۋەنگە چۈشۈدۇ. <MS/>تۇرمۇشنىڭ ئاچچىقىنىمۇ، تاتلىقىنىمۇ تېتىيدۇ. لېكىن شۇلارنىڭ ھەممىسىدە – ئۆمر بويى ئۇنۇتۇلمايدىغان بىر ئىسسىق پەيت ئادەمنىڭ يادىدا ساقلىنىپ قالىدۇ. ئۇ – تۇنجى قېتىم قارا يەرنى قەدەملىگەن قەدىمىڭىز. ئۇ – پۈتۈن ئېلىپبە جەدۋىلىدە باشلامچى بولۇپ تۇرۇدىغان بىرىنچى ھەرپ. مەكتەپ ئىشىگىنى ئاچقان ياش ئەۋلادلار كېيىنكى كۈنى ئۆز ئەۋلادلىرى كېچىدىغان ئالدىنقى ئۇزۇن تۇرمۇشنىڭ «بسمىللا» سۆزىنى مۇشۇ «ئا» دىن باشلىغان. كېيىن ھەمىمىز گۈزەللىكنىڭ سىرىنى چۈشەنسېك، ئىلىم-بىلىمنىڭ چەكسىز چوڭقۇرلۇقىغا چۆكسەك، ئەمگەككە، قەھرىمانلىققا ئۆگەنسېك، چوڭلارنى ھۆرمەتلەپ، كىچىكلەرگە غەمخورلۇق قىلساق، يامان كۆرۈشنى، سۆيۈشنى، كۆيۈشنى ئۆگەنسېك – ھەر بىر دۇنياغا كەلگەن ئادەم تۇرمۇشتىكى تاغدەك تەلەپلىرىنى مۇشۇ «ئا»دىن باشلىغان. شۇڭا – بۇ ئاۋاز چىقارمايدىغان ئوقۇتقۇچىمۇ ھەر يېڭى ئوقۇش يىلىنى باشلىغاندا «ئا» ھەرپىنى بالىلارغا ئۆگەتكەندە، تىنىدا بارلىق ئوتى ۋە يۈرىكىدىكى ئىلقلىقنى دىرىلدەپ ئاۋازىغا سېلىپ، جان-تىنى بىلەن ئېيتقان بولار!

Bəli, elə yeni doğulmuş bir balaca kimi, insan da əzəldən məskunlaşdığı bu uçsuz-bucaqsız torpaqların bir guşəsinə ilk addımını atır. Sonradan isə, qısa ya uzun davam edəcək həyat yolculuğu ərzində yerdə neçə-neçə addım atır. Yüksəklərə qalxır, dərinliklərə düşür. Həyatın palçıqlı yollarında həm acını, həm də şirinliyi dadır. Amma bütün bunlar arasında insanın yaddaşından heç silinməyəcək isti bir an qalır — yerdə atdığın ilk addım. Elə əlifbanın ən əvvəlində duran ilk hərf kimi. Məktəb qapısından içəri ilk dəfə addım atmış bir nəsil, gələcəkdə öz övladlarının da keçəcəyi uzun yolun başlanğıcını bu “A” ilə açır. Biz gözəlliyin mənasını öyrənsək də, elmin dərinliklərinə dalmaqla yanaşı, işləməyi, qəhrəmanlığı öyrənsək də, böyüyə hörməti, kiçiyə sevgini bilsək, sevməyi, nifrət etməyi, alışmağı da öyrənsək — həyatda bu yolculuğumuza məhz bu “A” hərfi ilə başladıq. Buna görə də bu səssiz müəllim hər yeni dərs ilinin başlanğıcında uşaqlara “A” hərfini öyrədərkən, ürəyindəki bütün isti hissi, sevgisini titrəyən səsinə qatıb bütün varlığı ilə izah edirdi...

Бұл ой менің басыма кейін келді. Ал, онымен алғаш кездескенде... жасыратыны жоқ, онша ұнатпадым. Мінезі тұйық. Томырық. Сауалыңа жөндеп жауап бермейді. Қатқыл үні, қысқа қайырып кесіп тастайтын бір-бір сөзімен діңкеңді құртып бітті.

This thought came to me only later. But when I first met him… to be honest, I didn’t like him much. His nature was closed, sullen. He never gave proper answers to questions. With his harsh tone and short, cutting replies, he quickly wore out one’s patience.

Bu fikr miyamga keyinroq keldi. Ammo u bilan ilk uchrashganimda... yashirmayman, uncha yoqtirmadim. Xarakteri yopiq. Qo‘rs. Savollarga durust javob bermaydi. Dag‘al ovozi, qisqa-qisqa kesib tashlaydigan gaplari bilan jonimga tegib bo‘ldi.

Bunları daha sonra düşündüm. Ama onunla ilk karşılaştığımda... saklamaya gerek yok, pek hoşlanmamıştım. Karakteri içine kapanık. Sert ve huysuz. Sorulara doğru dürüst cevap vermez. Kaba sesi ve kısa, kestirip atan sözleriyle insanı delirtiyordu.

بۇ ئوي مېنىڭ باشىمغا كېيىن كەلدى. ئەندى، ئۇنىڭ بىلەن ئالدىدا كۆرۈشكەندە... يوشۇرىدىغىنى يوق، ئۇنچە ئۇلاشتۇرماتتىم. مېزىجى تۇيۇق. <MS/>تۆمۈر. سوالىڭىزغا جۆندەپ جاۋاپ بەرمەيدۇ. ئۇنىڭ قاتتىق ئۈنى ھەر بىر سۆزىنى قىسقارتىپ، ھەممە نەرسىنى ۋەيران قىلدى.

Bunları sonra düşündüm. Amma onunla ilk qarşılaşdığımda... gizlətməyin mənası yoxdur, çox da xoşum gəlmədi. Xarakteri içinəqapanıq. Sərt və huysuz. Suallara düzgün cavab vermir. Kobud səslə və qısa, kəsici sözləri ilə adamı əsəbləşdirirdi.

Оны сөзге жетелеген әрекетімнен ештеңе шықпағасын, мен шағын ауылға өзіміз тұрған төбе басына көз тастап өтіп: – Үйлерің жақсы екен – деп едім.

When my attempts to draw him into conversation brought no result, I looked out over the small village spread below the hill where we were standing and said: – Your houses are nice. To which he abruptly replied:

Uni gapga tortishga qilgan urinishimdan hech narsa chiqmagach, men kichkina qishloqqa, biz turgan tepalik tomonga ko‘z tashlab: Uylaringiz yaxshi ekan, - dedim.

Onu konuşturmaya çalışmamdan bir sonuç alamayınca, küçük köye bulunduğumuz tepe başından göz gezdirip: Evleriniz güzelmiş, dedim.

مېنىڭ ئۇنى سۆزلەشكە ئۇرىنىشىم نەتىجىسىز بولسىمۇ، مەن كىچىك شەھەرچىگە ئۆزىمىز تۇرغان تۆپە بېشىغا كۆز تاشلاپ ئۆتۈپ : – ئۆيۈڭلار ياخشى ئىكەن، – دەپ ئېدىم. ئۇ:

Onu danışdırmağa çalışdım, amma heç bir nəticə olmadı; kiçik kəndə baxıb, olduğumuz təpənin başından dedim: — Evleriniz gözəldir.

Ол: – Жаман үйді біздің маңдайымызға жазып қойып па? – деп дүңк етті.

– Was a bad house written on our foreheads?

U esa:Yomon uyni bizning peshonamizga yozib qo‘yibdimi? - deb qo‘pol javob berdi.

O da: Kötü evi bizim alnımıza mı yazmışlar? diye sertçe çıkıştı.

–   ناچار ئۆينى بىزنىڭ پىشانىمزغا يېزىپ قويۇپتۇمۇ؟ – دەپ تىل قاتتى.

O da: — Pis evi bizim alınımıza mı yazıblar? — deyə sərt şəkildə çıxış etdi.

– Етке өткізген торпақтардың салмағын төрт жүз килоға қалай жеткіздіңдер?

I asked: – How did you manage to raise the weight of the calves you sold for meat up to four hundred kilos?

Go‘shtga topshirilgan buzoqlarning vaznini to‘rt yuz kiloga qanday yetkazdinglar?

Kesime verdiğiniz danaların ağırlığını nasıl dört yüz kiloya ulaştırdınız?

–   ئەتە ئۆتكۈزىدىغان توپاقلارنىڭ سالمىغىنى تۆت يۈز كىلوغا قانداق يەتكۈزدىڭلار؟

— Kəsim üçün verdiyiniz bufaloların, mal-qaranın çəkisini necə dörd yüz kiloya çatdırdınız?

– Жеткізу керек болды – жеткіздік.

He answered: – It had to be done – so we did it.

Yetkazish kerak bo‘ldi - yetkazdik.

Ulaştırmak gerekiyordu, ulaştırdık.

–   يەتكۈزۈش كېرەك بولدى – يەتكۈزدۇق.

— Çatdırmaq lazım idi, çatdırdıq.

Іштей ыңғайсызданып қалдым. Біздің ауылдың Жасекен деген бір ақылды қариясы: «Жігітке сауал қоя білу де өнер» – дейтін. Сірә, сауалым сәтсіз болды-ау деп ойладым. Әңгімеміз тұтанбай сөніп қала берді. Мына үндемейтін ұзын сарыдан көңілім қалып бітті. Кеткім келді. Қасымдағы серіктеріме қарап ем, Рузаев тәжірибе станциясының парторгы Грицай: «Шайболда! Эй, Шайболда!» – деп дауыстады да, арбасы сықырлап тұсымыздан өтіп бара жатқан бір аласа сары қазақ жігітке қарай жүгіріп кетті. Ал, Грошев енжар, сұлық. Бар түрі бейне: «Іздеген кісіге ертіп әкелдім. Ендігісін өзің, біл» – деген енжар кейіп танытты. Аз ғана күн бірге болғанда байқағаным: бұл өзі ішкі сарайына жан адамды маңайлап барғызбайтын аз сөзді, аузы ауыр кісі. Өзі басқаратын тәжірибе станциясының көл-көсір шаруашылығына тікелей қатысы болмаған нәрсенің бәр-бәріне құлақ қойып тыңдай қоймайды. Құлағын саған тосып тұрғанның өзінде оның ойы басқа жақта екенін аңғарасың. Егін орағы басталар алдындағы абыр-сабыр қимыл үстінде өтіп жататын әрбір күннің, әрбір сағат, минуттың өзіне тиесілі қауырт қамы, әзірлігі бар. Бүгінгі күннің шаруасын ертеңге қаратуға болмайды. Жан-жақтан көмекке жіберген машиналар, тракторлар, комбайндар әлден ағылып келе бастады. Алдын клуб жанындағы реквизит тұрған бөлмелерге орналастырды. Ертең және жиырма машина келмек. Оларға орынды қайдан табады? Парды бүгін қалай жыртты екен? «Уәлиханов» совхозымен шекарадағы көк төбенің күнгей баурайын тұтас алып жатқан тың жерді де жыртқызып тастау керек еді. Апырай, мына күннің түйілуін қарашы. Ауа райы бұзылып кетпесе қайтсін?.. Күз жақындаған сайын Көкшетаудың қысқа күнде қырық құбылып тұратын қиқар ауа райына сену қиын. Жаз ортасынан бері күндіз-түні көз аштырмай құйып, жұрттың зықын алып біткен жаңбыр жақын арада ғана басылған-ды. Сонан бері көк аспан таңмен таласа тұрған диқандардың тас төбесінде жарқырап тұратын. Көкжиектен күліп шыққан күн осыдан қашан қызарып барып батқанға дейін Сарыарқаның көңіл ашар қоңыр самалы елбіреп, баяу есіп, егін басын ырғалтып ақырын шайқап, ақ қылшық мұрттарды жыбырлатып судырлап тұрған.

I felt uneasy inside. An old wise man from our village, Zhasеken, used to say: “For a young man, knowing how to ask a question is also an art.” I thought to myself, perhaps my question had been unsuccessful. Our conversation fizzled out before it even caught fire. I was completely disappointed in this silent tall, sallow man. I wanted to leave. I glanced at my companions. Then, Gritsay, the party secretary of the Ruzaev experimental station, shouted: – Shaibolda! Hey, Shaibolda! He ran off toward a short, stocky kazakh fellow who was passing by in a squeaky cart. As for Groshev, he remained indifferent, slouched, with an expression that said: “I’ve brought you to the man you were looking for. The rest is up to you.” From the few days I had spent with him, I had already noticed: he was a man of few words, someone who would not let anyone approach the inner chambers of his soul. If something did not directly concern the immense responsibilities of the experimental station he managed, he would not give it much attention. Even when he seemed to be listening to you, you could sense that his mind was elsewhere. In the midst of the restless bustle before the start of the harvest, every day, every hour, every minute carried its own urgency and preparation. One could not postpone today’s tasks until tomorrow. Machines, tractors, and combines that had been sent from all directions for assistance were already starting to arrive in a steady stream. For now, they were placed in storage rooms near the club. Tomorrow, another twenty machines were expected. Where would space for them be found? How was the fallow field plowed today? The virgin land on the sunny slope of the blue hill at the border of the “Ualihanov” state farm also needed to be turned over. And now, look at how the sky is frowning. What if the weather turns foul? As autumn approached, it was hard to trust the fickle climate of Kokshetau, which could change forty times in a single day. From mid-summer onward, endless rains had poured day and night, tormenting the people, and only recently had they stopped. Since then, the clear blue sky had shone every morning above the farmers’ heads. From sunrise to sunset, the gentle breeze of the Saryarqa steppe danced lightly, making the heads of grain sway and rustle, their white bristles trembling.

Ichimda biroz noqulay bo‘lib qoldim. Bizning qishloqda Jaseken degan dono bir qariya: “Yigitga savol bera bilishning o‘zi ham san’at”, der edi. Shekilli, savolim o‘xshamadi deb o‘yladim. Gapimiz alangalanmay turib yana o‘chib qoldi. Mana bu indamas uzun sariqdan ko‘nglim butunlay sovidi. Ketgim kelib qoldi.Yonimdagi hamrohlarimga qarasam, Ruzaev tajriba stansiyasining partorgi Gritsay: Shaybolda! Ey, Shaybolda! - deb qichqirdi-da, aravasi g‘ichirlab yonimizdan o‘tib ketayotgan past bo‘yli sariq qozoq yigit tomon yugurib ketdi.Groshev esa loqayd, beparvo. Butun qiyofasi go‘yo: “Izlagan odamingni olib keldim. Endigisi o‘zing bil”, deganday loqayd holat ko‘rsatdi.Birga bo‘lgan ozgina vaqt ichida sezganim: bu odam ichki dunyosiga hech kimni yaqinlashtirmaydigan, kamgap, og‘ir-bosiq kishi ekan. O‘zi boshqarayotgan tajriba stansiyasining ulkan xo‘jaligiga bevosita aloqasi bo‘lmagan narsalarga uncha quloq solmaydi. Hatto seni tinglab turganida ham xayoli boshqa joyda ekanini sezib turasan.Hosil yig‘imi boshlanishi oldidan har bir kunning, har bir soat-u daqiqaning o‘ziga yarasha tashvishi va tayyorgarligi bo‘ladi. Bugungi ishni ertaga qoldirib bo‘lmaydi. Har tomondan yordamga yuborilgan mashinalar, traktorlar, kombaynlar oqib kela boshlagan. Bir qismini klub yonidagi rekvizit saqlanadigan xonalarga joylashtirishibdi. Ertaga yana yigirma mashina kelarkan. Ularni qayerga sig‘diradi? Bugun shudgor qanday haydaldi ekan? “Valixonov” sovxozi chegarasidagi ko‘k tepalikning quyosh tushadigan yonbag‘rini egallab yotgan qo‘riq yerlarni ham haydab tashlash kerak edi. Voy, anavi bulutlarning tugilib kelishini qarang. Ob-havo buzilib ketmasa go‘rga edi...Kuz yaqinlashgan sari Ko‘kshetovning bir kunda qirq xil o‘zgaradigan injiq ob-havosiga ishonish qiyin. Yoz o‘rtasidan beri kecha-kunduz tinmay yog‘ib, odamlarning joniga tegib bo‘lgan yomg‘ir yaqindagina to‘xtagan edi. Shundan beri moviy osmondagi quyosh tong bilan birga turadigan dehqonlarning boshida porlab turardi. Ufqda kulib chiqqan quyosh botguncha Sariarqaning ko‘ngil yozar mayin shamoli esib, ekin boshlarini asta tebratib, oq boshoqlarni shitirlatib turardi.

İçten içe rahatsız oldum. Bizim köydeki yaşlı ve akıllı bir amca Jaseken şöyle derdi: "Bir erkeğe soru sormak da bir sanattır." Herhalde sorum yersizdi diye düşündüm. Sohbetimiz alevlenmeden sönüp kaldı. Bu suskun, uzun sarışından hepten soğudum. Gitmek istedim. Yanımdaki arkadaşlara baktım, Ruzaev Deneme İstasyonu’nun parti sekreteri Gritsay “Şaybolda! Hey, Şaybolda!” diye seslendi ve arabası gıcırdayarak yanımızdan geçmekte olan kısa boylu, sarışın bir Kazak gencine doğru koştu. Groşev ise isteksiz ve durgundu. Tüm haliyle adeta “Aradığın kişiyi getirdim. Gerisi sana kalmış,” der gibiydi. Kısa sürede fark ettiğim kadarıyla, bu adam kendi iç dünyasına kimseyi yaklaştırmayan, az konuşan, ağır biriydi. Yönetmekte olduğu deney istasyonunun geniş çaplı işleriyle doğrudan ilgisi olmayan hiçbir şeye kulak vermezdi. Sana kulak kesilmiş görünse bile, aklının başka yerde olduğunu anlardın. Hasat başlamadan önceki bu koşuşturmalı dönemde geçen her günün, her saat ve dakikanın ona özgü telaşı, hazırlığı olurdu. Bugünün işini yarına bırakmak olmaz. Dört bir yandan yardıma gönderilen kamyonlar, traktörler, biçerdöverler çoktan gelmeye başlamıştı. Önce bunları kulüp yanındaki depo odalarına yerleştirdiler. Yarın da yirmi kamyon daha gelecekmiş. Onlara yer nereden bulunacak? Bugün nadas nasıl sürüldü acaba? “Valihanov” sovhoz u ile sınırda yer alan yeşil tepenin güneye bakan eteklerindeki bakir toprak da sürülmeliydi. Aman Allah’ım, şu güneşin yüzünü asmasına bak! Hava bozulmayacak da ne olacak?.. Sonbahar yaklaştıkça, Kökşetav’ın günde kırk kere değişen huysuz havasına güvenmek zor. Yaz ortasından beri gece gündüz durmaksızın yağan ve halkın canını sıkan yağmur ancak yakın günlerde kesilmişti. O günden beri, mavi gökyüzü, sabahın ilk ışıklarıyla birlikte tarlaya çıkan çiftçilerin tepesinde pırıl pırıl parlayıp duruyordu. Ufuktan gülümseyerek doğan güneş, kıpkırmızı olup gözden kayboluncaya kadar, Sarı Arka’nın iç açıcı tatlı meltemi yavaşça esiyor, ekin başaklarını hafifçe sallıyor, incecik tüyleri titreştirip fısıltılarla oynatıyordu.

ئىچىمدە ئاۋارە بولدۇم. بىزنىڭ يېزىدىكى جاسەكەن ئىسىملىك بىر ئەقىللىق قېرى: «يىگىتتىن سوئال سوراشمۇ بىر ھۈنەر» دەيتتى. بەلكىم سوئالىم مۇۋاپپەقىيەتسىز بولدى دەپ ئويلىدىم. <MS/>سۆھبىتىمىز تۇتاشماي ئۆچۈپ قالدى. بۇ ئۈندىمەيدىغان ئۇزۇن سېرىقتىن كۆڭلۈم قالدى. كەتكۈم كەلدى. يېنىمدىكى ھەمرالىرىمغا قاراپ، رۇزائېۋ تەجرىبە ستانتسىيىسىنىڭ پارتىيە باشلىقى گرىتساي: «شايبولدا! ئەي، شايبولدا!» دەپ توۋلدى، ھارۋۇسى غۇرۇلداپ ئالدىمىزدىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقان بىر ئېگىز بولمىغان سېرىق قازاق يىگىتىكە قاراپ يۈگىردى. گروشېۋ بولسا بېكار، سىلىق. بارلىق قىياپىتى: «ئىزدەۋاتقان ئادەمنى ئېلىپ كەلدىم. قالغىنىنى ئۆزۈڭ بىل» دىگەن <FR/>بىكار قىياپەت كۆرسەتتى. ئازلا كۈن بىللە بولغاندا بايقىغىنىم: بۇ ئۆزى <MS/>ئىچكى ئۆيىگە ھېچكىمنى يېقىنلاشتۇرمايدىغان، ئاز سۆزلەيدىغان، ئاغزى ئېغىر ئادەم. ئۆزى باشقۇرىدىغان تەجرىبە ستانتسىيىسىنىڭ مول ھوسۇللۇق ئىشلىرىغا بېۋاسىتە مۇناسىۋىتى بولمىغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىگە قۇلاق سېلىپ ئاڭلىمايدۇ. قۇلىقىنى ساڭا تۇتقۇزۇپ تۇرغىنىنىڭ ئۆزىدىمۇ ئۇنىڭ ئويى باشقا يەردە ئىكەنلىگىنى ھىس قىلىسىز. ئېتىز ئومىسى باشلىنىشتىن ئلگىرى ئاۋارە-سۇۋارە ھەرىكەت ئۈستىدە ئۆتكەن ھەر بىر كۈننىڭ، ھەر بىر سائەت، مىنۇتنىڭ ئۆزىگە خاس جىددىي تىرىشچانلىقى، تەييارلىقى بار. بۈگۈنكى كۈننىڭ ئىشىنى ئەتىگە قالدۇرۇشقا بولمايدۇ. ھەر تەرەپتىن ياردەمگە ئەۋەتىلگەن ماشىنىلار، تراكتورلار، كومباينلار ئاللىقاچان ئېقىپ كېلىشكە باشلىدى. ئالدى بىلەن كۇلۇب يېنىدىكى رېكۋىزىت تۇرغان ئۆيلەرگە ئورۇنلاشتۇردى. ئەتىمۇ يەنە يىگىرمە ماشىنا كېلىدۇ. ئۇلارغا ئورۇننى قەيەردىن تاپىدۇ؟ پارنى بۈگۈن قانداق ھايدىدى؟ «ۋالىخانوۋ» سوۋخوزى بىلەن چېگارىدىكى كۆك تاغنىڭ قۇياش تەرەپ ئېتىگىنى پۈتۈنلەي ئېگىلىگەن يېڭى يەرنىمۇ ھايداتقۇزۇش كېرەك ئىدى. بۇ كۈننىڭ تۇتۇلۇشىنى كۆرىڭ. ھاۋا رەيى بۇزۇلۇپ كەتمىسە قانداق قىلىدۇ؟.. كۈز يېقىنلاشقانسىرى كۆكچېتاۋنىڭ قىسقا كۈندە قىرىق قېتىم ئۆزگىرىدىغان قەيسەر ھاۋا رەيىىە ئىشىنىش قىيىن. ياز ئوتتۇرىسىدىن بېرى كۈندۈز-كېچە كۆز ئاچقۇزماي يېغىپ، خەلقنىڭ <MS/>زىقىنى ئېلىپ تۈگەتكەن يامغۇر يېقىن ئارىلىقتا ئاندىن توختىغان ئىدى. شۇنىڭدىن بېرى كۆك ئاسمان تەڭ بىلەن تالىشىپ تۇرغان دېھقانلارنىڭ تاش چوققىسىدا چاقناپ تۇراتتى. كۆك يېزىقتىن كۈلۈپ چىققان كۈن مۇشۇنىڭدىن قىزىرىپ بېرىپ پاتقىچە سارىئارقانىڭ <MS/>ئىلق قوڭۇر لەرزىدە قېلىپ ئاستا-ئاستا ئۇچۇپ، ئېتىزلارنى ئاستا-ئاستا سىلكىپ، ئاپاق مويلاۋلارنى يەلپۈلدىدى.

Ürəyimdə narahatlıq oyandı. Bizim kəndin yaşlı, ağıllı bir əmisi — Jaseken — belə deyərdi: “Bir kişidən sual soruşmaq da bir sənətdir.” Düşündüm ki, bəlkə sualım yersiz oldu. Söhbətimiz alovlanmadan sönüb qaldı. Bu səssiz, uzun sarışından tamamilə soyudum. Getmək istədim. Yanımdakı dostlara baxdım; Ruzaev Sınaq Stansiyasının partiya katibi Gritsay “Şaybolda! Hey, Şaybolda!” — deyə səsləndi və maşınımla cırıltı ilə yanımızdan keçməkdə olan qısa boylu, sarışın bir qazax gəncin arxasına qaçdı. Groşev isə istəksiz və sakit idi. Bütövlükdə elə bilirdi: “Axtardığın adamı gətirdim. Qalan sənə qalır,” — deyirdi.Qısa müddətdə fərq etdim ki, bu adam öz daxili aləminə heç kəsi buraxmayan, az danışan, ağır təbiətli kişidir. İdarə etdiyi sınaq stansiyasının genişmiqyaslı işləri ilə birbaşa əlaqəsi olmayan heç bir məsələyə qulaq asmazdı. Səni dinləyirmiş kimi görünsə də, ağlı başqa yerdə idi. Məhsul yığımından əvvəlki bu çabalı dövrdə hər günün, hər saatın, hər dəqiqənin özünə məxsus bir tələsikliyi, hazırlığı vardı. Bu günün işini sabaha qoymaq olmazdı. Dörd tərəfdən köməyə göndərilən yük maşınları, traktorlər, biçənlər artıq gəlməyə başlamışdı. Əvvəlcə bunları kluba bitişik anbar otaqlarına yerləşdirdilər. Sabah daha iyirmi yük maşını gələcəkmiş. Onlara necə yer tapılacaq? Bu gün əkin necə işlənib, bəlkə də necə əkilmişdir? “Valihanov” sovxozu ilə sərhəddə yerləşən, cənuba baxan təpənin ətəyindəki baxir torpaq da sürülməli idi. Aman Allah, bu gün günəşin üzünü qapaması nə deməkdir! Hava pozulmasa, nə olacaq?.. Payız yaxınlaşdıqca, Kökşetau şəhərinin gündə qırx dəfə dəyişən huysuz havasına güvənmək çətin idi.Yay ortasından bəri gecə-gündüz durmadan yağan və xalqın canını sıxan yağış ancaq yaxın günlərdə kəsilmişdi. O gündən bəri, mavi göy üzü səhərin ilk işıqları ilə birgə tarlaya çıxan kəndçilərin başı üzərində pırıl-pırıl parlayıb dururdu. Üfüqdən gülümsəyərək doğan günəş, qıpqırmızı olub gözdən itənəcən, Sarı Arkanın könül açan şirin mehı yavaşca əsir, sünbülləri asta-asta yelləyir, incə tükcükləri titrədib pıçıltılarla oynadırdı.

Диқан жұрт көңілді еді: ауа райы осылай тұрса да, енді бір аз ғана күнде кісі бойы көк егін сабағы сарғайып пісіп қалар еді-ау деп көңіліне тоқ санап жүрген. Біз бағана осы бөлімшеге қарай бет түзеп келе жатқанда тамылжыған сары шуақтың кенет шырқы бұзылып кетті. Көкшетаудың қанша қарасақ да көз құмарын тойдырмайтын көгілдір әсем таулары мен теңгедей-теңгедей күміс көлдерінің үстінен баяу ғана соғып тұрған мап-майда ескек жел аяқ астынан есіріп, ызғар жиып ала қойғаны. Көк аспанда жоғары өрлеп барып қалқып тұрып қалған ұшпа ақ бұлттар әп-сәтте ұйқы-тұйқы боп, арқадан соққан ызғырық желдің қамшысы астында сапырылысып жөңкіп көшіп жатты. Әсіресе, көк төбенің күнгей баурайын өрлеп салған ақ үйлі поселкенің үстіне жақындап қалған осынау бір шудаланған сұр бұлттың бауыры салбырап, жерге сүйретіліп келе жатқан сияқтанады.

The farmers were cheerful: if the weather held like this for just a few more days, the tall green stalks would ripen and turn golden. But earlier, when we set out toward this subdivision, the serene golden stillness was suddenly broken. The graceful blue mountains and silver lakes of Kokshetau, which one could never tire of gazing at, suddenly grew somber. The soft breeze that had been blowing gently across them swelled without warning into a biting wind. The white clouds that had been floating high in the sky were now whipped and driven together under the lash of the northern gusts. Especially above the white-tented settlement on the slope of blue hill, the low-hanging gray clouds seemed to drag along the ground.

Dehqonlar xursand edi: ob-havo shu holda tursa, yana bir necha kundan keyin odam bo‘yi keladigan ko‘m-ko‘k ekinlar sarg‘ayib pishib qoladi deb ko‘ngillari to‘q yurishgandi. Biz boya shu bo‘lim tomon yo‘l olganimizda, mayin sariq quyosh nuri birdan buzilib ketdi. Ko‘kshetovning qancha qarasang ham ko‘zing to‘ymaydigan moviy go‘zal tog‘lari bilan tangadek yaltirab yotgan kumush ko‘llari ustidan esib turgan mayin shamol birdan quturib, sovuq tus ola qoldi. Ko‘k osmonda baland ko‘tarilib muallaq turib qolgan oppoq bulutlar bir lahzada parcha-parcha bo‘lib ketdi-da, shimoldan esgan izg‘irin shamol qamchisi ostida quvalashib ko‘chib yurardi. Ayniqsa, ko‘k tepalikning quyosh tushadigan yonbag‘riga qurilgan oppoq uychali posyolka ustiga yaqinlashib kelayotgan mana shu g‘uj bo‘lib uyurilgan kulrang bulutning qorni osilib, go‘yo yerga sudralib kelayotgandek tuyulardi.

Çiftçiler neşeliydi: Hava böyle devam ederse, birkaç gün içerisinde insan boyuna ulaşmış yeşil saplar sararıp olgunlaşır diye düşünüyorlardı. Az önce bu bölgeye doğru yola çıktığımızda, o tatlı altın sarısı güneş ışığının birden bozulduğunu fark ettік. Kökşetav’ın göz kamaştıran mavi silsile dağları ile parıldayan gümüş göllerinin üzerinde yumuşakça esen meltem, aniden serinliğini topladı ve sertleşti. Gökyüzünde yükselip süzülen beyaz bulutlar bir anda dağılmış, arka taraftan esen keskin rüzgârın kırbacı altında savrulup hızla ilerliyordu. Özellikle yeşil tepenin güney yamacına inşa edilmiş beyaz evli köyün üstüne doğru gelen o dağınık gri bulutun altı sanki yere sürtünerek iniyormuş gibi görünüyordu.

دېھقان خەلىق كۆڭۈللۈك ئىدى: ھاۋا ئەھۋالى شۇڭدۇق تۇرسىمۇ، ئەندى بىرئاز ۋاقىتتا كۆك غولىنىڭ سېرىق بولۇپ پىشىپ قالار ئىدى دەپ <MS/>ئىشىنەتتى. بىز بىراز ۋاقىت ئىلگىرى بۇ بۆلۈمچىگە قاراپ كېلىۋاتقاندا سەرىق نۇرنىڭ كەينىدە ئۆزگىرىش يۈز بەردى. كۆكچېتاۋنىڭ قانچىلىك قارىساقمۇ كۆز خۇمارىنى قاندۇرالمايدىغان كۆك تاغلىرى ۋە تەڭگىدەك-تەڭگىدەك كۈمۈش كۆللىرىنىڭ ئۈستىدىن ئاستا ئۆتىۋاتقان ئىنچىكە شامال ئۆزگىرىپ، سوغ شامال يىغىلىپ قالدى. كۆك ئاسماندا يۇقىرى ئۆرلەپ تۇرغان ئاق بۇلۇتلار بىردىنلا چاتاق ھالغا كېلىپ، ئارقى تەرەپتىن كەلگەن سوغ شامال ئاستىدا تار-مار بولۇپ كەتتى. ئەسلىدە، كۆك تۆپىنىڭ كۈن تەرەپتىكى يوتىسىدا تىقلانغان ئاق ئۆيلۈك يېزىنىڭ ئۈستىگە يېقىنلىشىپ قالغان بۇ بىر توپ سېرىق بۇلۇتنىڭ ئاستى سالدىراپ، يەرگە سۈرۈلۈپ كېلىۋاتقاندەك كۆرىنەتتى.

Kəndçilər şad-xürrəm idilər: Hava belə davam etsə, bir neçə gün içində insan boyuna çatmış yaşıl saplar saralıb yetişər, deyə düşünürdülər. Az öncə bu bölgəyə tərəf yola çıxdığımızda, o şirin altun sarısı günəş işığının birdən pozulduğunu sezmişdik. Kökşətavın göz qamaşdıran mavi dağ silsiləsi ilə parıldayan gümüş göllərinin üzərində yumşaqca əsən meh birdən sərinliyini yığışdırıb sərtləşdi. Göy üzündə yüksəlib süzülən ağ buludlar bir anda dağılmış, arxadan əsən iti küləyin qamçısı altında sovrulub sürətlə irəliləyirdi. Xüsusən də, yaşıllıq təpənin cənub yamacında inşa edilmiş ağ evli kəndin üstünə tərəf gələn o pərakəndə boz buludun altı sanki yerə sürtünərək enirmiş kimi görünürdü.

– Сөйлесіп болсаңыз, жүрелік, – деді директор.

– Are you done talking? Let’s go,- said the director.

- Gaplashib bo‘lsangiz, ketaylik, - dedi direktor.

Konuşmanız bittiyse, gidelim, — dedi müdür.

– سۆھبەتلىشىپ بولسىڭلار، يۈرەيلى، – دېدى مۇدىر.

— Söhbətiniz bitdisə, gedək, — dedi müdir.

Мен не дерімді білмедім. Қолымдағы бір сөз жазылмаған қойын дәптердің аппақ бетін жанымда тұрған кісілерге көрсетпеуге тырысып жеңім ішіне тығып ала қойдым. Үн-түнсіз машинаға отырғасын да кінәні өзімнен деп, ызалы күлкі сыртыма шауып тұрды. Атақты біреуді көрсе есі шығып, қалам-қарындашы жалақтап қоя беретін жазушы ағайындардың осы бір сұғанақ мінезі-ай! Өмір жыл сайын өзгеріп жатыр. Ұлы өзгерісті әне бір бала кезіңде май шаңдағын жалаң аяғыңмен бұрқылдатып шапқылаған қисық көшелердің екі бетінде жарбиып тұрған үйлердің орнына қазір күн сайын орнап қалып жатқан салтанатты сарайлардан ғана іздемеу керек. Ұлы өзгеріс тірлік тұтқасын қолына ұстап тұрған қазіргі жас ұрпақтың бойындағы бар-бар болмысы мен мінез-құлқына, сана-сезіміне әсерін тигізді. Тек тілші ағайындар ғана сонау әйгілі Стаханов дәуірінен бергі бойына сіңіп қалған қағидалы сауалын өзгерте алмай жүр. Ұшқыр самолеттер шығып аяқ ұзарғалы жаттанды сауалымызбен алыс ауылдағы атақты кісілердің де зықын алып, ығыр ғып біткенбіз.

I didn’t know what to say. I tried to hide the blank page of my notebook, embarrassed, tucking it quickly into my jacket so the others wouldn’t see. Even after we got into the car in silence, I kept blaming myself, my lips twisted in a bitter smile. Ah, this intrusive habit of us writers-losing our composure the moment we see a famous person and rushing to scribble something down with pen and paper! But life changes every year. One should not search for the great transformation only in the grand palaces now rising daily where once stood the crooked streets of our barefoot childhood. The great transformation also lies in how it has shaped the character, behavior, and consciousness of today’s younger generation, who now hold the reins of life. And yet, we journalists have failed to abandon our old habits-those formulaic questions inherited from the famous Stakhanov era. Since airplanes first stretched human legs across vast distances, we have wearied and exasperated even the most renowned people in remote villages with our tired, repetitive inquiries.

Men nima deyishimni bilmay qoldim. Qo‘limdagi hali biror so‘z yozilmagan oppoq daftarimni yonimdagi odamlarga ko‘rsatmaslik uchun yengim ichiga yashirib oldim. Mashinaga indamay o‘tirganimdan keyin ham aybni o‘zimdan ko‘rib, ichimdagi achchiq kulgi yuzimga urib turardi. Mashhur odamni ko‘rsa esi chiqib, darrov qalam-daftariga yopishadigan yozuvchi aka-ukalarning shu bir suqsur odati-ey! Hayot yildan yilga o‘zgarib boryapti. Bu ulkan o‘zgarishni faqat bolaligimizda yalangoyoq changitib yugurgan qing‘ir ko‘chalar o‘rnida qad ko‘tarayotgan hashamatli imoratlardan qidirmaslik kerak. Buyuk o‘zgarish bugungi hayot jilovini ushlab turgan yosh avlodning butun borlig‘i, fe’l-atvori va ong-tafakkuriga ham ta’sir qildi. Faqat jurnalistlar esa hali-hanuz Staxanov zamonidan qolib ketgan qolip savollaridan qutula olmay yurishibdi. Uchqur samolyotlar chiqib, yo‘llar yaqinlashgandan beri o‘sha yodaki savollarimiz bilan uzoq qishloqlardagi mashhur odamlarning ham joniga tegib, bezdirib yuborganmiz.

Ne diyeceğimi bilemedim. Elimdeki henüz tek kelime bile yazılmamış not defterinin bembeyaz sayfalarını yanımdaki insanlardan gizlemeye çalışarak ceketin içine soktum. Sessizce arabaya oturduktan sonra, suçun kendimde olduğunu düşünüp, içten içe öfkeli bir gülümsedim. Meşhur birini görünce kalemini kapıp hemen yazmaya koyulan yazar tayfasının arsız huyu yok mu! Hayat her yıl değişiyor. O büyük değişimi, sadece bir zamanlar çocukken yalınayak tozunu savura savura koşturduğun o eğri büğrü sokakların iki kenarında dizilen virane evlerin yerine dikilen görkemli binalardan aramamalıyız. Gerçek değişim, hayatın sorumluluklarını ellerine almış yeni neslin karakterinde, davranışında, düşünce ve bilincinde kendini gösteriyor. Ama ne yazık ki gazeteci ağabeyler, ta Stahanov devrinden beri içlerine işlemiş o klasikleşmiş sorularından hâlâ vazgeçemiyor. Uçaklar icat edilip yollar kısaldığından beri, ezber sorularımızla uzak köylerdeki tanınmış insanları bıktırıp usandırdık...

مەن نېمە دېيىشىمنى بىلمىدىم. قوليازمامدىكى بوش بەتنى يېنىمدە تۇرغان كىشلەرگە كۆرسەتمەسلىككە تىرىشىپ، يېنىمنىڭ ئىچىگە تىقىۋالدىم. ئۈن-تۈنسىز ماشىنىغا چىققان چاغدا ئۆزەمنىڭ كامچىلىغىمنى ھىسى قىلدىم ۋە <MS/>ئاچچىق كۈلۈمسىرەش يۈزۈمدە پارقىراپ تۇردى. داڭلىق كىشىلەرنى كۆرسە ئەقلىدىن ئازغان، بېشىمنى تەۋرىتىپ قويىدىغان يازغۇچى قېرىنداشلارنىڭ بۇ بىر <MS/>ھېرىسمەن مىجەزىي-ئاي! ھايات يىل بويى ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. ئۇلۇغ ئۆزگىرىشنى ئانا بالىلىق چېغىڭدا توپا-چاڭنى يالانئاياغ بىلەن تەپچىلەپ يۈرگەن ئەگرى كوچىلارنىڭ ئىككى تەرەپتىكى <MS/>يوتىلىق ئۆيلەرنىڭ ئورنىغا ھازىر ئورنىتىلۋاتقان ھاشامەتلىك سارايلاردىنلا ئىزدىمەسلىك كېرەك. ئۇلۇغ ئۆزگىرىش تىرىكچىلىك تۇتقۇسىنى قولىغا ئالغان ھازىرقى ياش ئەۋلادنىڭ بارلىق بولمىشى ۋە مىجەز-خاراكتېرى، ئەقىل-پاراسىتى ۋە تۇيغۇسىغا تەسىر كۆرسەتتى. پەقەت ژۇرنالىستلار ئەينە شۇ داڭلىق ستاخانوۋ دەۋرىدىن بېرى ئۆزلىرىدە سىڭىرگەن قائىدىلىك سوئاللىرىنى ئۆزگەرەتەلمەي كېلىۋاتىدۇ. ئۇچقۇر ئاېرۇپىلانلار پەيدا بولغاندىن بېرى، ئۇزاق يېزىلاردىكى داڭلىق كىشلەرنىڭمۇ <FR/>راھىتىنى ئېلىپ، <FR/>ھەرىپ كەتتۇق.

Nə deyəcəyimi bilmədim. Əlimdəki hələ bir kəlmə də yazılmamış dəftərin bəyaz səhifələrini yanımdakı insanlardan gizlətməyə çalışaraq ceketimin içinə qoydum. Sakitcə maşına oturduqdan sonra, günahın məndə olduğunu düşünüb, içimdən acı-acı gülümsədim. Məşhur birini görəndə qələmini götürüb dərhal yazmağa başlayan yazıçı tayfasının arsız xasiyyəti yoxmu! Həyat hər il dəyişir. O böyük dəyişikliyi, yalnız bir zamanlar uşaqkən yalınayaq tozunu qaldıra-qaldıra qaçdığın o əyri-üyrü küçələrin iki kənarında düzülən xaraba evlərin yerinə ucaldılan görkəmli binalardan axtarmamalıyıq. Həqiqi dəyişiklik, həyatın məsuliyyətlərini əlinə almış yeni nəslin xarakterində, davranışında, düşüncə və şüurunda özünü göstərir. Amma nə yazıq ki, qəzetçi ağabəylər, ta Staxanov dövründən bəri içlərinə hopmuş o klassikləşmiş suallarından hələ də əl çəkmirlər. Təyyarələr ixtira olunub yollar qısaldığından bəri, əzbər suallarımızla uzaq kəndlərdəki tanınmış insanları bezdirib usan¬dırmışıq...

«Жә» деп ойладым ішімнен. Хош иісі бұрқыраған гүл бағынан шырын жимақ боп әлдеқайдан ұшып келген бал арасы сияқты тілшілер де бір мазасыз жандар ғой. Аз уақыт ішінде әр гүлдің нәрін бір шымшып, жаны қызығып, ұшып-қонып жүреді де, тұрақтамай теп-тез тайып тұрады. Осы бір қас пен көздің арасындай азғантай уақытта ол шешек атқан әсем гүлдің қай қасиетін таныды? Сұлулықтың сырына жете алды ма? Қарлығаш тұмсығымен шымшып алған бір ғана тамшыдан теңіз суының тереңдігін білуге бола ма? Жаңағы Сарыадыр бөлімшесінің үндемейтін бастығының арғы жағында не жатқанын қайдан білдің?

“Well,” I thought to myself. Reporters are restless people-like honeybees that, drawn by the fragrance, suddenly arrive in a blooming garden to gather nectar. In a short while they sip a drop from every flower, fluttering from one to the next with lively curiosity, but never lingering, always flying away too quickly. In such a fleeting moment, what can they truly know of that flower’s nature? Can they grasp the essence of its beauty? From a single droplet touched by a swallow’s beak, can one judge the depth of the sea? And how, then, could you know what lies beyond the silence of that Saryadyr subdivision chief?

“Xo‘sh”, deb o‘yladim ichimda. Xushbo‘y gullar bog‘idan sharbat yig‘gani uzoqlardan uchib kelgan asalari kabi jurnalistlar ham bir bezovta xalq ekan-da. Qisqa vaqt ichida har bir gulning sharbatidan ozgina totib, qiziqib uchib-qo‘nib yuradi-da, uzoq turmay yana tezda uchib ketadi.Mana shu ko‘z ochib yumguncha o‘tadigan qisqa fursatda u gullab turgan go‘zal gulning qaysi sirini angladi? Go‘zallikning mohiyatiga yeta oldimi? Qaldirg‘och tumshug‘i bilan ilib olgan bir tomchi suvdan dengizning chuqurligini bilib bo‘ladimi? Boyagi Sariadir bo‘limining indamas boshlig‘ining ich-ichida nima borligini qayerdan bilding?

“Peki,” dedim içimden. Güzel kokular saçan bir çiçek bahçesinden bal toplamak için uçuşan bal arısı gibi, gazeteciler öyle huzursuz insanlar ki. Kısa bir süre içerisinde her çiçeği bir çimdikler heyecanla oradan oraya konar, sonra da hiç durmadan hızla uçup giderler. İşte bu göz açıp kapayıncaya kadar geçen kısacık zamanda, o açmış güzel çiçeğin hangi özelliğini tanıyabildi? Güzelliğin özüne varabildi mi? Bir kırlangıç gagasıyla sadece bir damla deniz suyu alarak okyanusun derinliğini anlayabilir mi insan ? Ya az önceki Sarı Adır şubesinin suskun müdürünün içinde ne saklı olduğunu nereden bilebilirsin ki?

«يا ئاللا» دېدىم ئىچىمدىن. خۇش بويى بۇرقىراپ گۈل بېغىدىن سىرىن چەكمەك بويىچە ھېچ قەيسى يەردىن ئۇچۇپ كەلگەن بال ھەرىسى ئوخشاش مۇخبىرلارمۇ بىر قىزغىن روھلار ئەمەس. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ھەر بىر گۈلنىڭ نەرسىنى بىر چىمداپ، روھى قىزىپ، ئۇچۇپ-توختاپ يۈرەيدۇ، داۋاملىق تۇرامايدۇ، تېز ئۇچۇپ كېتىدۇ. بۇ بىر <MS/>قاش ۋە كۆز ئارىسىدىكى ئاز ۋاقىتتا ئۇ قانداق خۇسۇسىيىتىنى تونىدى؟ گۈزەللىكنىڭ سىرىغا يېتىش ئالدىمۇ؟ قارلىغاچ تۇمشۇقى بىلەن چىمچىپ ئالغان بىرلا تامچىدىن دېڭىزنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى بېلىشكە بولامدۇ؟ ئالدىنقى سىر ئادىر بۆلۈمچىسىنىڭ ئۈندىمەيدىغان باشلىقىنىڭ ئارقىسىدا نېمە ياتقىنىنى نەدىن بىلدىڭ؟

“Yaxşı,” dedim içimdən. Gözəl qoxular saçan bir çiçək bağından bal toplamaq üçün uçuşan bal arısı kimi, jurnalistlər elə narahat insanlardır ki. Qısa bir zamanda hər çiçəyi bir çimdikləyib həyəcanla ordan-bura qonur, sonra da heç dayanmadan sürətlə uçub gedirlər. Bəs bu göz açıb yumunca keçən qısa müddətdə, o açmış gözəl çiçəyin hansı xüsusiyyətini tanıya bildi? Gözəlliyin mahiyyətinə vara bildimi? Bir qaranquş dimdiyi ilə yalnız bir damla dəniz suyu alaraq okeanın dərinliyini anlaya bilərmi insan? Ya az öncəki Sarı Adır şöbəsinin susqun müdürünün içində nə gizləndiyini hardan bilə bilərsən ki?