Корпустан іздеу

Қарапайым еңбек кісісі көз ашқалы істеп келе жатқан үйреншікті ата кәсібін айтып беруге шорқақ. Әсіресе, үздік табысқа қолы қалай жеткенін сұрасаң, сасып қалады. Әрине, жан-тәнін аямай жұмыс істеді. Ерте тұрды. Кеш жатты. Сонан соң ше?.. Сонан соң...

An ordinary working man struggles to explain his lifelong craft-the familiar labor of his forefathers. Especially if you ask how he achieved such remarkable results, he grows uneasy. Of course, he worked tirelessly. Rose early. Slept late. And then?… And then…

Oddiy mehnatkash odam koʻzini ochganidan beri qilib kelayotgan odatiy ota kasbini aytib berishga noʻnoq. Ayniqsa, katta muvaffaqiyatga qanday erishganini soʻrasangiz, dovdirab qoladi. Albatta, jon-jahdini ayamay ishladi. Erta turdi. Kech yotdi. Undan keyin-chi?.. Undan keyin...

Sıradan bir emek insanı, gözünü şu hayata açalı beri sürdürdüğü alışıldık ata mesleğini anlatmakta zorluk çeker. Hele ona “bu büyük başarıya nasıl ulaştın?” diye soracak olsan, büsbütün bocalar. Elbette, canla başla çalıştı. Erken kalktı. Geç yattı. Peki, sonra?.. Sonra?

ئاددىي ئەمگەك ئادىمى ئۆزۈنىڭ ئەجدادىنىڭ ئاتا كەسپىنى ئېيتىپ بېرىشنى خالامىدۇ. ئەسلىدە، ئەڭ ياخشى نەتىجىگە قانداق يەتكەنلىكىنى سورىسىڭ، <FR/>ھودۇقۇپ قالىدۇ. ئەلۋەتتە، جان-تېنىنى ئايىماي ئىشلىدى. سەھەردە تۇردى. كەچ ياتتى. ئاندىن كېيىن نېمە؟.. ئاندىن كېيىن…

Adi bir zəhmət adamı, gözünü bu həyata açandan bəri sürdüyü alışılmış ata peşəsini danışmaqda çətinlik çəkər. Elə ki, ona “bu böyük uğura necə çatdın?” deyə soruşsan, tamam çaşar. Əlbəttə, canla-başla çalışdı. Tez qalxdı. Gec yattı. Bəs sonra?.. Sonra?

Сонан соң демекші, соғыс біткен жылы Шығанақ Берсиевті Алматыға шақырып алыпты. Үкімет үйінде өткен арнаулы мәжіліске жиналған басшы кісілер озық тәжірибесін айтып беруін сұрағанда, сол арада атақты ақ тарының атасы айтқан әңгіме есіме түсті. «Балаларым, – депті диқан қария, – менде ел таңдағандай озық үлгі қайдан болсын?.. Еңбегіне қарай өнбегі деген. Көп болса менің басқа жұрттан еңбегім ғана артық болған шығар. Иә, мен күн сайын таң намазбен таласа оянам да, кетпенімді алып егін басына барам. Сары белден шыққан күн сәулесі астына дән алған басы ауырлап тұрған ақ тарыға көз салам. Егін даласындағы астыққа диқан дәл бір күнде ертеңгісін ұйқыдан оянған үбірлі-шүбірлі балаларына ас берер алдындағы анаша қамқор көңілден қарау керек. Астық та зер салып қарасақ, ас сұраған балаша шілде айының апшысы құрғап ыстықтағанда қарны ашып, әлде шөлдеп тұрғанын сездіре алады. Күнде ертеңгісін егін даласын аралап шыққаннан кейін мен де шөлдегеніне сусынын қандырып су берем, әлжуаз нашарына қорек болар азық берем. Ал, астықтың өз індеті бар. Жас балаларға әлімжеттік істеп, аузындағы асын тартып ішетін ол бір арамтамақ сойқан. Ертеңгі күні балақ мешеу боп қалмасын десең, рахымды мейірбан ата-ана әрқашан сол сойқанды көк егін арасында төбесі қылтиып көрінген күннен бастап отап жұлып тастай бер!» – депті Ойыл өңірінің атақты диқан бабасы.

Speaking of “and then,” I suddenly recalled a story about Shyganaq Bersiev. The year the war ended, he had been summoned to Almaty. At a special meeting in the government house, leaders asked him to share his advanced methods. At that moment, the words of the famed father of millet came back to me. “My children,”- said the old farmer, - “what model example could I possibly have that the nation should admire?.. There is a saying: ‘As you labor, so shall you reap.’ Perhaps the only thing I had more than others was labor itself. Yes, every day I would rise before the first prayer at dawn, take my hoe, and go to the fields. I would cast my eyes on the millet, its heads heavy with grain beneath the rays of the rising sun. A farmer must look upon his crop with the same tender concern as a mother watching over her many children before serving them food in the morning. Grain, too, if you pay close attention, can show you-like a hungry child-that it is suffering, either from thirst or hunger, scorched under the July sun. Each morning after walking through my fields, I would water the parched plants, give nourishment to the weak ones in need of care. Yet the crop has its own affliction. Among it grows a parasitic weed-greedy, shameless, stealing nourishment from the very mouths of the young. If you do not wish your children to be stunted tomorrow, then, like a merciful parent, you must pluck out that parasite the moment its head dares show itself above the tender shoots,” said the famous farmer from the Oiyl region.

Gap shundan iboratki, urush tugagan yili Shyg'anaq Berseyevni Olmaotaga chaqirib olishibdi. Hukumat uyida o‘tkazilgan maxsus majlisga yig‘ilgan rahbarlar uning ilg‘or tajribasini aytib berishini so‘rashganda, o‘sha yerda mashhur oq tariqning otasi aytgan hikoya esimga tushdi. “Bolalarim, – debdi dehqon qariya, – menda el tanlaydigan darajadagi ilg‘or namuna qayerdan bo‘lsin?.. Mehnatiga yarasha mahsul degan gap bor. Ko‘p bo‘lsa, mening boshqa odamlardan faqat mehnatim ko‘proq bo‘lgan bo‘lsa kerak. Ha, men har kuni tong namoz bilan bellashib uyg‘onaman-da, ketmonimni olib ekin maydoniga boraman. Sariq tepalikdan chiqqan quyosh nuri ostida don og‘irligidan boshi egilib turgan oq tariqqa qarayman. Ekin dalasidagi hosilga dehqon xuddi erta tongda uyg‘ongan, bola-chaqasiga non berishga shoshayotgan onadek mehr bilan qarashi kerak. Hosilni ham, diqqat bilan qarasak, ovqat so‘rayotgan bola kabi yozning jaziramasida chanqoqdan yoki ochlikdan qiynalayotganini sezdirishi mumkin. Men har kuni ertalab dalani aylanib chiqqanimdan keyin, uning chanqog‘ini qondirib suv beraman, holsiziga ozuqa bo‘ladigan yem beraman. Ammo hosilning ham o‘z ofati bor. Go‘yo bolalarga zo‘ravonlik qilib, og‘zidagi ovqatini tortib oladigan u bir tekinxo‘r yaramas. Ertaga avlod zaif bo‘lib qolmasligi uchun, rahmli va mehribon ota-ona kabi, o‘sha yovuzni ko‘k ekin orasida ko‘ringan zahoti ildizi bilan sug‘urib tashlash kerak!” – debdi O‘yo‘l (Oiyl) hududining mashhur dehqon bobosi.

“Sonra” demişken, savaş bittiği yıl Şığanak Bersiyev’i Almatı’ya davet etmişler. Hükümet konağında düzenlenen özel bir toplantıya toplanan yöneticiler ondan üstün başarısının sırlarını anlatmasını istemiş. İşte o an, meşhur ak darının atası sayılan çiftçinin anlattıkları geldi aklıma: “Evlatlarım,” demiş yaşlı çiftçi, “bende milletin parmakla gösterip hayran kalacağı yöntem mi olduğunu düşünüyorsunuz? Emek olmadan yemek olmaz, derler. Varsa yoksa, benim diğerlerinden farkım, biraz daha fazla çalışmamdır belki. Evet, ben her gün sabah ezanıyla birlikte uyanır, çapamı alıp tarlaya giderim. Sarı bozkırdan doğan güneşin ışıkları altında, taneleri ağırlaşmış başaklara bakarım. Tarladaki ürüne, çiftçi, sabah uykudan yeni uyanmış çocuklarına kahvaltı hazırlayan bir annenin şefkatiyle bakmalı. Dikkatle bakarsan, buğday da sanki çocuk gibi, Temmuz sıcağında susuz ve aç olduğunu hissettirir. Her sabah tarlayı dolaştıktan sonra, ben de onların susuzluğunu giderir, güçsüzlerine destek olacak besin veririm. Fakat buğdayın da bir hastalığı var. Küçük çocuklara zorbalık eden, ağızlarındaki lokmayı çalan bir asalak, o yanında büyüyen yabani otlardır. Yarının zayıf, çelimsiz nesli olmasın diyorsan, merhametli ve bilinçli bir anne-baba gibi, o belayı daha başını çıkardığı anda, yeşil başaklar arasında belirir belirmez yolup atmak gerekir!” Böyle demiş Oyıl bölgesinin meşhur çiftçi dedesi...

ئاندىن كېيىن، داۋام قىلىپ، ئۇرىش تاماملانغان يىلى شېگاناق بەرسىېۋنى ئالمۇتىغا چاقىرىپتۇ. ھۆكۈمەت ئۆيىدە ئۆتكەن مەخسۇس مەجلىسكە يىقىلغان رەھبەرلەرگە ئۇنىڭ ئىلغار تەجرىبىسىنى ئېيتىپ بېرىشىنى سوراشقاندا، شۇ يەردە داڭلىق ئاق تارىنىڭ ئاتىسىنىڭ سۆزلىرىنى ئەسلەپ قالدىم. «بالىلىرىم، – دېدى دېھقان ئاتا، – مېنىڭدا دۆلەت تاللىغاندەك ئىلغار ئۈلگە قەيەردىن بولسۇن؟.. ئەمىگىگە قاراپ ئۆسۈشى بولىدۇ. كۆپ بولسا، مېنىڭ باشقىلاردىن ئەمگىگىملا ئارتۇق بولغان بولۇشى مۇمكىن. ھە، مەن ھەر كۈنى ئەتىگەن نامازى بىلەن ئويغىنامەن، كەتمنىمنى ئېلىپ، ئېتىزغا بارىمىز. سارى بەلدىن چىققان كۈن نۇرى ئاستىدا دان ئېگىلگەن ئاق تارىغا كۆز سالىمىز. ئېتىز دۇنياسىدىكى دانغا دېھقان بىر كۈندە ئەتىگەنلىكى ئۇيغانغانغا ئوخشايدۇ. ئېكىن دالاسىدىكى داننى دېخقان بىر كۈن ئىچىدە، ئەتىسى كۈنى ئويغانغان چۇ-چۇ بالىلىرىغا نان بېرىشتىن ئالدىن، ئانا غەمخورلۇقى بىلەن قارىشى كېرەك. داننىمۇ دىققەت بىلەن قارىساڭ، ياز ئايلىرىنىڭ ئىسسىق كۈنلىرىدە ئاچ قالغان ياكى سۇسىراپ كەتكىنىنى سەزدۈرىشى مۇمكىن. ھەر كۈنى ئەتىگەندە ئېكىن دالاسىنى ئارىلاپ چىققاندىن كېيىن مەنمۇ سۇسىراپ كەتكىنىگە قاندۇرۇپ سۇ بېرىمەن، ئاجىزلاپ ناچارلىشىپ قالغىنىغا ئوزۇق بېرىمەن. داننىڭ بولسا ئۆزىگە خاس كېسىلى بار. ياش بالىلارغا <FR/>تەھدىت قىلىپ، <FR/>ئېغزىدىكى ئېشىنى تارتىپ ئالىدىغان، ئۇ بىر ھارامتاماق پالاكەت. ئەتىسى كۈنى غولى رىۋاجلانماي قالمىسۇن دېسەڭ، رەھىملىك مېخرىبان ئاتا-انا ھەر دائىم شۇنداق ھارامتاماقنى كۆك ئېكىن ئارىسىدا، ئۈستى ئازىراق كۆرىندىغان پەيتتىن باشلاپ يۇلۇپ تاشلاۋەر!» - دەپتۇ ئويئىل تەۋەسىنىڭ مەشھۇر دېخقان ئاتىسى.

“Sonra” demişkən, müharibə bitdiyi il Şığanak Bersiyevi Almatıya dəvət etmişdilər. Hökumət binasında keçirilən xüsusi toplantıya toplaşan rəhbərlər ondan böyük uğurunun sirlərini danışmağını istəmiş. Bax, o an, məşhur ağ darının atası sayılan kəndçinin dedikləri yadıma düşdü: “Övladlarım,” demiş yaşlı kəndçi, “elə bilirsiniz məndə millətin barmaqla göstərib heyran qalacağı bir üsul vardı? Əməyin olmadığı yerdə yemək də olmaz, deyərlər. Mənim başqalarından fərqim, bəlkə də bir az artıq işləməyimdir. Hə, mən hər gün sübh azanı ilə oyanar, çapamı götürüb tarlaya gedərəm. Sarı bozqırdan doğan günəşin işıqları altında, dənələri ağırlaşmış sünbüllərə baxaram. Tarla məhsuluna, kəndçi, səhər yuxudan yenicə oyanmış uşaqlarına səhər yeməyi hazırlayan bir ananın şəfqəti ilə baxmalıdır. Dikkətlə baxsan, buğda da elə uşaq kimi, İyul istisində susuz və ac olduğunu hiss etdirər. Hər səhər tarlanı gəzib-dolandıqdan sonra, mən də onların susuzluğunu aradan qaldırar, zəiflərinə dəstək olacaq qida verərəm. Amma buğdanın da bir xəstəliyi var. Kiçik uşaqlara zorbalıq edən, ağızlarındakı tikəni oğurlayan bir parazit — o, yanında boy verən alaq otlarıdır. Sabahın zəif, cılız nəsli olmasın deyirsənsə, mərhəmətli və şüurlu bir ata-ana kimi, o bəlanı daha baş qaldıran andaca, yaşıl sünbüllər arasında göründümü, dərhal yolub atmaq gərəkdir!” Belə demiş Oyıl bölgəsinin məşhur kəndçi babası...

Ал енді мынау жыр. Еңбек жыры. Кім біледі, ақ тарының атасы деп тап сол арада, қошеметтеп қол соғып қарсы алған дүйім жұрт алдына шыққанда өзін дәл бір қарт жырауша сезіп қанаттанып төгілтіп сөйлен кеткен болар! Көз ашқалы бел ауыртқан бейнеті мол диқан еңбегі бүгінгі күні бағы жанып, жұрт құмартып тыңдайтын қызық жырға айналғанын көріп, кәрі көңіл қанаттанып көкке жетті-ау.

Ah, but this too was poetry. The song of labor. Who knows-perhaps when the venerable farmer, celebrated as the father of millet, stood before the applauding crowd in Almaty, he felt for a moment like an ancient bard, his heart soaring, his speech flowing like verse! And the toil that had weighed on his back all his life, that backbreaking labor, was suddenly transformed into a song of triumph-one that people now listened to eagerly, with admiration. In that instant, the old man’s spirit must have soared high into the sky.

Endi bu bir she’r. Mehnat qo‘shig‘i. Kim biladi, oq tariqning otasi deb atalgan o‘sha odam, aynan shu yerda, olqishlab qarshi olgan katta yig‘in oldiga chiqqanda o‘zini xuddi keksa bir baxshi kabi his qilib, ruhlanib so‘zini to‘kib tashlagan bo‘lishi mumkin! Ko‘zini ochganidan beri beli og‘rib, mashaqqati ko‘p bo‘lgan dehqon mehnati bugungi kunda baxti ochilib, odamlar zavq bilan tinglaydigan qiziqarli qo‘shiqqa aylanganini ko‘rib, keksa qalb quvonib, go‘yo osmonga uchgandek bo‘ldi.

Bu söylenenler bir şiir gibi. Emek şiiri. Kim bilir, o an “beyaz darının atası” diye alkışlarla kalabalığın önüne çıktığında, kendini yaşlı bir ozan gibi hissedip coşarak konuşmuş olabilir! Gözünü şu dünyaya açtığı günden beri sırtı kamburlaşana dek emek verip, ter döken çiftçinin yaptığı iş, halkın ilgiyle dinlediği bir destana dönüşmüştü; yaşlı gönlü de bu anı yaşarken sevinçten göğe kanat çırpmış olmalı.

ھازىر بۇ موشۇنداق. ئەمگەك مۇزىكىسى. كىم بىلىدۇ، ئاق تارىنىڭ ئاتا دېگەننى شۇ ۋاقىتتا تېپىپ، ھۆرمەت بىلەن قول سۆيۈپ قارشى ئالغان جەمئىيەت ئالدىغا چىقىپ، ئۆزىنى دەل بىر ياشانغان كىشىدەك ھىس قىلىپ، قاناتلانغان بولۇپ، سۆزلەپ كەتكەن بولار! بېلىنى ئاغرىتىپ كەتكەن راھىتى مول دېھقان ئەمىگىكى بۈگۈنكى كۈندە ئۇنىڭ <FR/>مۇۋەپپەقىيەتلىك، خەلىقنىڭ قىزىقىپ ئاڭلايدىغان قىزىقارلىق مۇزىكىسىغا ئايلانغانلىقىنى كۆرىپ، قېرى قەلب قاناتلىنىپ، كۆككە پەرۋاز قىلغان…

Bu deyilənlər sanki bir şeir kimidir. Əmək şeiri. Kim bilər, o an “ağ darının atası” deyə alqışlarla izdihamın qarşısına çıxanda, özünü yaşlı bir ozan kimi hiss edib coşaraq danışmış ola! Gözünü bu dünyaya açdığı gündən beli bükülənəcən zəhmət çəkib, tər tökən kəndçinin işi xalqın maraqla dinlədiyi bir dastana çevrilmişdi; qoca qəlbi də bu anı yaşarkən sevinclə sanki göylərə qanad çırpıb ucalmış olmalı.

Көліктен түспегелі екі күн. Қазір де біз отырған машина кісі бойы егіннің арасымен ақырын жүріп келеді. Оң жағың да егін. Сол жағың да егін. Алдың да, артың да егін. Егін. Егін. Бүтін, әсіресе, суық ызғары анық сезіле бастаған ызғырық қатты жел астында қиыр шеті түу-түу көз жетпейтін көкжиекке қарай құлдилап асып кеткен осынау ұшы-қиыры жоқ мол егін дәл қазір ауыр бойымен тұтас теңселіп, дауылды күнгі теңіз бетіндей толқып, суылдап жатты.

We haven’t stepped out of the vehicle for two days. Even now, the car we are sitting in is moving slowly through fields of grain taller than a man. On the right- grain. On the left-grain. In front and behind-grain. Grain, grain everywhere. This endless sea of crops, stretching down toward the faraway horizon where the eye cannot reach, sways heavily in unison under the piercingly cold autumn wind, rippling and rustling like the surface of the sea on a stormy day.

Biz allaqachon ikki kundan beri mashinadan tushmaganmiz. Hozir ham biz o‘tirgan mashina odam bo‘yi keladigan ekinlar orasidan sekin harakatlanib bormoqda. O‘ng tomoningda ham ekin. Chap tomoningda ham ekin. Oldingda ham, orqangda ham ekin. Ekin. Ekin. Butun, ayniqsa, sovuq izg‘irini aniq sezila boshlagan kuchli shamol ostida cheki yo‘q, ko‘z ilg‘amas ufqlargacha cho‘zilib ketgan bu bepoyon ekinlar hozir og‘ir tanasini bir butun holda tebratib, bo‘ronli kundagi dengiz yuzidek to‘lqinlanib, shovullab turardi.

İki gündür araçtan inmediğimiz hâlde, hâlâ bir yerden ötekine ulaşamadık. Şimdi de içinde bulunduğumuz araba, insan boyunu aşan ekinlerin arasında yavaşça ilerliyor. Sağında da, solunda da ekin. Önünde de, ardında da… Ekin… Ekin… Özellikle serinliğini artık iyice hissettiren soğuk rüzgâr altında, sonu görünmeyen uçsuz bucaksız tarlalar, tam şu anda tüm ağırlığıyla bir bütün olarak dalgalanıyor; fırtınalı bir günde deniz yüzeyi gibi, fısıldaşıyor.

ماشينىدىن چۈشمىگىلى ئىككى كۈن بولدى. ھازىرمۇ بىز ئولتۇرغان ماشىنا كىشى بويىدەك ئېتىزلىكنىڭ ئارىسىدا ئاستا يۈرۈپ كېلىدۇ. ئوڭ تەرىپىڭدە ئېتىز. سول تەرىپىڭدە ئېتىز. ئالدىڭدا، ئارقاڭدا ئېتىز. ئېتىز. ئېتىز. پۈتۈن. ئەسلىدە، سوغ شامال ئېنىق سېزىلىشقا باشلىغان قاتتىق شامال ئاستىدا چېگىرسى يىراق، كۆز يېتمەيدىغان ئۇپۇققا قاراپ ئىڭىشىپ كەتكەن مۇشۇ چەكسىز كەڭ ئېتىز دەل ھازىر ئېغىر بويى بىلەن پۈتۈنلەي تەۋرىنىپ، دەڭىز يۈزىدەك تولغىنىپ، يەلپۈلدىتىپ ياتاتتى.

İki gündür maşından düşmədiyimiz halda, hələ də bir yerdən o birisinə çata bilmədik. İndi də içində olduğumuz maşın, insan boyunu aşan taxılların arasında yavaşca irəliləyirdi. Sağda da, solda da taxıl. Qarşıda da, arxada da... Taxıl... Taxıl... Xüsusən də sərinliyini artıq bütünlüklə hiss etdirən soyuq külək altında, sonu görünməyən uçsuz-bucaqsız tarlalar tam indi bütün ağırlığı ilə bir dalğa olub çırpınır; fırtınalı gündə dəniz üzü kimi pıçıldaşırdı.

Екі күннен бері қанша араласақ та бас-аяғына бір шыға алмай қойған атақты Рузаев ауданының көлемінде шек жоқ екен. Осы аудан өткен жылы мемлекетке он миллион пұт астық тапсырған. Ал, тіпті, әнебір астық мол шыққан жылы жиырма бес миллион пұт тапсырған көрінеді. Менімен қатар отырған аудандық партия комитетінің бірінші секретары Мәулет Каримов қанша ұстамды жігіт болғанмен де жол жиегінде жарланып тұрған бойшаң бітік бидайдың жұп-жуан сабақтарына қызыға қарап алады да, оқтын-оқтын балаша мәз боп кетіп, «торғай басындай емес пе, ә!» – деп қояды. Сол кезде мен де көз алмай қарап отырған бидайдан Каримов айтқан әлгі ұқсастықты іздеймін. Қауызын жарып шығатындай бадана дәні бадырайған осынау бидайлардың күн қағып қоңырқай тартқан жұп-жұмыр сабақтары қайта қарағанымда, шынында та басына үйме-жүйме боп шүпірлеп қонған торғайларға ұқсады. Ойым осыған орныға бергенде, Каримов тағы бір тосын теңеу тауып: «Кірпіштей екен» – деді. Мен бұған түсіне қоймадым. Соны сезгендей Каримов машинадан түсті. Машина бүйірлеп кеп тоқтаған жол жиегінде жарланып тұрған бидайдың бір талын ұстады. Үзіп алуға көзі қимағандай алақанында жатқан зіп-зілдей бидай басын маған қарай иіп, анықтап қарашы дегендей ишара білдірді. Дәні әрі ірі, әрі қорғасындай ауыр. Қасынан қарағанымда мына бидайдың басы аумаған кірпіш сияқтанып, төрт бұрышы текшеленіп тұр екен. Иә, кірпіш десе дегендей. Мұнан басқа теңеудің бұған дәл келуі мүмкін емес. Бидай басын сауылдатып үгіп алақаныңа салғаныңда баданадай дәндердің қорғасын салмағын бүкіл денеңмен түп-түгел сезгендейсің. Қазір қауызы сарғайып тұрған мынау мол егінге ыстық ашық күн ғана керек. Сол кезде жаз басынан бермен қарай бабына келтіріп әзірлеп қойған комбайндарды салып жіберуге әбден болады.

For two days we have been driving without reaching the edge of the famous Ruzaev district. Its expanse seems boundless. Last year alone, the district delivered ten million poods of grain to the state. And in a particularly abundant harvest year, it once provided twenty-five million poods. Sitting beside me is the first secretary of the district party committee Maulet Karimov. Though he is a reserved man, from time to time he glances with admiration at the tall, thick stalks of wheat leaning by the roadside, and suddenly, with childlike delight, exclaims: “Don’t they look just like sparrow heads!” At that moment, I too stare at the wheat, trying to see the resemblance he mentioned. The plump kernels, straining against their husks, clustered together at the top of the sturdy sun-browned stalks, really do look like a flock of sparrows perched tightly together. Just as this thought settles in my mind, Karimov comes up with another comparison: “Like a brick,” he says. I do not immediately grasp his meaning. As if sensing this, Karimov steps out of the car. He takes hold of a stalk of wheat standing thick on the roadside. Reluctant to break it, he bends the heavy head toward me, as if urging me to take a closer look. The kernels are not only large but heavy as lead. Examining it closely, I see that the wheat head has taken on a rectangular form, its four corners squared like a brick. Yes, indeed- “like a brick” is the only fitting description. When you rub the ear between your palms and pour the seeds out, their sheer weight makes you feel as though you are holding solid lead. Now, this vast golden field, already yellowing in its husks, needs only a stretch of warm, clear weather. Then the combines, prepared since early summer, can be sent out to work.

Ikki kundan beri qancha kezsak ham, boshi-oxiriga yetib bo‘lmaydigan mashhur Ruzaev tumani kengliklariga chek yo‘q ekan. Bu tuman o‘tgan yili davlatga o‘n million pud g‘alla topshirgan. Hatto, juda hosil mo‘l bo‘lgan yili yigirma besh million pud g‘alla bergan ekan. Men bilan yonma-yon o‘tirgan tuman partiya qo‘mitasining birinchi kotibi Maulut Karimov qanchalik vazmin yigit bo‘lmasin, yo‘l chetida saf tortib turgan baland bo‘yli, qalin bug‘doylarning yo‘g‘on poyalariga havas bilan qarab qo‘yadi va vaqti-vaqti bilan bolalardek quvonib: “chumchuq boshiday emasmi, ha!” – deb qo‘yadi. Shunda men ham ko‘zimni uzmay qarab turgan bug‘doylardan Karimov aytgan o‘xshatishni izlayman. Qobig‘ini yorib chiqadigandek yirik donlari bo‘rtib turgan bu bug‘doylarning quyoshda qorayib ketgan yumaloq poyalari yana bir qarasam, haqiqatdan ham boshiga uyma-uyma bo‘lib qo‘ngan chumchuqlarga o‘xshab ketdi. Xayolim shu fikrga o‘rnashib ulgurganda, Karimov yana bir kutilmagan o‘xshatishni topib: “G‘ishtday ekan”, – dedi. Men bunga darrov tushunmadim. Buni sezgandek Karimov mashinadan tushdi. Mashina yo‘l chetida saf tortib turgan bug‘doy yonida to‘xtadi. U bug‘doyning bir donasini uzib oldi. Uzib olishga ko‘zi qiymagandek, kaftida turgan og‘ir bug‘doy boshog‘ini menga yaqinlashtirib, yaxshilab qarashimni ishora qildi. Donlari ham yirik, ham qo‘rg‘oshindek og‘ir edi. Yonidan qaraganda bu bug‘doy boshi xuddi g‘ishtga o‘xshab, to‘rt burchagi tekislangan ko‘rinishda edi. Ha, g‘isht desang, aynan o‘xshaydi. Bundan boshqa o‘xshatish ham unga to‘g‘ri kelmasdi. Bug‘doy boshog‘ini qo‘lda ishqalab donlarini ajratib olganingda, uning qo‘rg‘oshindek og‘irligini butun tanang bilan his qilgandek bo‘lasan. Hozir qobig‘i sarg‘ayib turgan bu mo‘l hosilga faqat issiq, ochiq quyosh kerak. O‘shanda yoz boshidan beri tayyorlab qo‘yilgan kombaynlarni ishga solib yuborish mumkin bo‘ladi.

İki gündür dolaşmamıza rağmen bir başından öteki tarafına ulaşamadığımız meşhur Ruzaev ilçesinin sonu yokmuş meğer. Bu ilçe geçen yıl devlete on milyon ton (yaklaşık 160 bin ton) tahıl teslim etmiş. Hatta o bereketli yılların birinde, yirmi beş milyon ton verdiği bile olmuş. Yanımda oturan ilçe parti komitesinin birinci sekreteri Mavlet Karimov, ne kadar ağırbaşlı biri olsa da, yol kenarında set gibi yükselen sık başaklı buğdaylara çocuk gibi hayranlıkla bakmadan duramıyor. Arada bir içinden gelen coşkuyu gizleyemeyip: - Serçe kafası gibi değil mi, ha! - deyip kıkırdıyor. O anda ben de gözlerimi ayırmadan baktığım buğday başaklarından Karimov’un söylediği benzerliği arıyorum. Kabuğunu çatlatacak gibi dolgunlaşmış daneleri, güneşte kavrulmuş, bronz rengine çalan kalın saplarıyla bu buğdaylar gerçekten de, tekrar dikkatli bakınca, dağ başına kümelenmiş serçelere benziyordu. Zihnim bu düşünceye tam yerleştiği anda, Karimov yeni bir benzetme yaptı: — Tuğla gibi! — dedi. Bunu hemen anlayamadım. Bunu fark etmiş gibi, Karimov arabadan indi. Aracın kenarında yükselen buğdaylardan birini eline aldı. Koparmaya kıyamaz gibi avucuna yerleştirdiği ağır buğday başağını bana doğru eğip, “iyi bak” der gibi işaret etti. Danesi hem iri, hem de kurşun gibi ağırdı. Yanaşıp daha yakından baktığımda, bu buğday başağının gerçekten de bir tuğla gibi dört köşesiyle düzgünce şekillenmiş olduğunu gördüm. Evet, “tuğla gibi” benzetmesi tam isabet. Bundan daha uygun bir tarif zor bulunur. Başaktan daneleri döküp avuç içine aldığında, o iri tanelerin kurşun ağırlığını tüm bedeninde hissediyorsun. Şimdi, kabuğu sararmış bu bol ekine sadece bol güneşli açık hava gerek. O zaman yaz başından beri hazır bekletilen kombaynları tarlaya salmanın tam zamanı olacak.

ئىككى كۈنلەردىن بېرى قانچىلىك ئارىلاشساقمۇ باش-ئاياقىغا بىر چىقالماي قالغان داڭلىق رۇزائېۋ ناھىيەسىنىڭ كۆلىمى چەكسىز ئىكەن. بۇ ناھىيە ئۆتكەن يىلى دۆلەتكە ئون مىليون <MS/>پۇت ئاشلىق تابشۇرغان. ئەمما، ھەتتا، شۇ ئاشلىق مول چىققان يىلى يىگىرمە بەش مىليون <MS/>پۇت تابشۇرغان كۆرۈنىدۇ. مېنىڭ يېنىمدا ئولتۇرغان ناھىيەلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ بىرىنچى كاتىپى مەۋلەت كەرىموۋ قانچىلىك چىداملىق يىگىت بولسىمۇ، يول چىتىدە ئۆسۈپ تۇرغان ئېگىز ۋە پىشقان بۇغداينىڭ قېلىن سېپىغا قىزىقىپ قارايدۇ ۋە ۋاقىت-ۋاقتى بىلەن بالىدەك خوشال بولۇپ، «چىشلىق چىۋىن چاقچاقتەك ئەمەسمۇ!» دەيدۇ. شۇ ۋاقىتتا مەنمۇ كۆز ئېلىپ قارىمايدىغان بۇغدايدىن كەرىموۋ ئېيتقان ئوخشاشلىقنى ئىزدەيمەن. قوۋزىنى يېرىپ چىقىدىغاندەك توقماق دىنى چوڭ بولغان بۇ بۇغدايلارنىڭ كۈن كۆرۈپ سېرىق تارتقان قېلىن سېپى قايتىدىن قارىغانىمدا، راستلا بېشىغا توپلىنىپ ئولتۇرغان چىشلىق چىۋىنلارغا ئوخشايدۇ. ئويۇم شۇنىڭغا چۈشكەندە، كەرىموۋ يەنە بىر كۈتۈلمىگەن ئوخشىتىش تېپىپ: «خىشتەك ئىكەن» دېدى. مەن بۇنى چۈشىنەلەمدىم. شۇنى سەزگەندەك، كەرىموۋ ماشىنىدىن چۈشتى. ماشىنا توختىغان يول چىتىدە ئۆسۈپ تۇرغان بۇغداينى بىر تېلىدىن تۇتتى. ئۈزۈپ ئېلىشقا كۆزى قىيمىغاندەك ئالقىنىدا يېتىپ تۇرغان ئىنچىكە ۋە ئېغىر بۇغداي بېشىنى ماڭا قاراپ ئىڭىشتۇرۇپ، ئېنىق قاراڭ دېگەندەك ئىشارەت بەردى. دىنى ھەم چوڭ، ھەمدە قوغۇشۇندەك ئېغىر. يېنىدىن قارىغانىمدا، بۇ بۇغداينىڭ بېشى ھەقىقەتەن خىشقا ئوخشاب، تۆرت بۇلۇڭى تىك تۇرۇپتۇ. ھە-ئە، خىش دېسەڭ دېگىدەك. بۇنىڭدىن باشقا ئوخشىتىشنىڭ بۇنىڭغا دەل كېلىش مۇمكىن ئەمەس. بۇغداي بېشىنى سىلكىپ ئالقىڭىزغا سالغىنىڭىزدا توقمىق دىنىنىڭ قوغۇشۇن ئېغىرلىقىنى پۈتۈن بەدنىڭىز بىلەن تولۇق سەزگەندەك بولىسىز. ھازىر قووژىقى سېرىق بولۇپ تۇرغان بۇ مول ھوسۇلغا ئىسسىق ئوچۇق كۈن كېرەك. شۇ ۋاقىتتا يازنىڭ بېشىدىن بۇيان تەييارلاپ قويغان كومباينلارنى سېلىپ ئەۋەتسە بولىدۇ.

İki gündür dolaşmağımıza baxmayaraq, bir başından o biri başına çata bilmədiyimiz məşhur Ruzaev rayonunun sonu yoxmuş, meğər. Bu rayon ötən il dövlətə on milyon pud (təxminən 160 min ton) taxıl təhvil verib. Hətta o bərəkətli illərin birində iyirmi beş milyon pud verdiyi də olub. Yanımda oturan rayon partiya komitəsinin birinci katibi Mavlət Kərimov, nə qədər ağırbaşlı biri olsa da, yol kənarında sədd kimi ucalan sıx sünbüllü buğdaylara uşaq kimi heyranlıqla baxmadan dura bilmir. Ara-sıra içindən gələn coşqunu gizlədə bilməyib: — Sərçə başı kimi deyilmi, hə! — deyib xısın-xısın gülür. O anda mən də gözlərimi ayırmadan seyr etdiyim buğday sünbüllərində Kərimovun dediyi bənzətməni axtarıram. Qabığını çatladacaq dərəcədə dolub-daşmış dənələri, günəşdə qızarmış, bürünc rənginə çalan qalın sapları ilə bu buğdaylar doğrudan da, yenidən diqqətlə baxanda, dağ başına toplanmış sərçələrə oxşayırdı. Zihnim bu fikrə tam alışan anda, Kərimov yeni bir bənzətmə etdi: — Kərpic kimi! — dedi. Bunu dərhal anlamadım. Bunu sezmiş kimi, Kərimov maşından endi. Maşının kənarında boy göstərən buğdaylardan birini əlinə aldı. Qoparmağa qıymırmış kimi avucuna yerləşdirdiyi ağır buğday sünbülünü mənə tərəf uzadıb, “yaxşı bax” deyirmiş kimi işarə etdi. Dənəsi həm iri, həm də güllə kimi ağır idi. Yaxınlaşıb daha diqqətlə baxanda, bu buğday sünbülünün doğrudan da bir kərpic kimi dörd bucağı ilə səliqəylə formalaşdığını gördüm. Hə, “kərpic kimi” bənzətməsi tam yerinə düşürdü. Bundan daha uyğun bir təsvir tapmaq çətindir. Sünbüldən dənələri töküb avucuna aldığında, o iri dənələrin güllə ağırlığını bütün bədəninlə hiss edirsən. İndi, qabığı saralmış bu bol məhsula sadəcə bol günəşli açıq hava gərək. O zaman yazın əvvəlindən bəri hazır gözlədilən kombaynları tarlaya buraxmağın tam zamanı olacaq.

– Гектарынан жиырма центнерден кем алмаймыз, – деді Каримов. «Солай емес пе?» – деген кескінде жанында тұрған Грошевқа көз қиығын тастап еді: тәжірибе станциясының директоры қостаған да, қарсы да болған жоқ. Жел астында суылдап толқып жатқан бидай алқабынан көзін алмай ойлана қарап тұрған қалпы күн қаққан қараторы бетіне ғана күлкі тепсінді.

– Not less than twenty centners per hectare,- says Karimov. With a glance toward Groshev, the director of the experimental station standing nearby, he seems to ask for confirmation . Groshev neither agrees nor denies. With his gaze fixed thoughtfully on the rippling, whispering wheat, only a quiet smile stirs his sun- darkened face.

– Gektaridan yigirma sentnerdan kam olmaymiz, – dedi Karimov. “Shunday emasmi?” degan ma’noda yonida turgan Groshevga ko‘z qiri bilan qaradi: tajriba stansiyasi direktori na tasdiqladi, na rad etdi. Shamol ostida shovullab to‘lqinlanib turgan bug‘doy dalasidan ko‘z uzmay, o‘yga cho‘mib turganicha, quyoshda qoraygan yuziga yengilgina tabassum chiqdi.

Hektarına yirmi sentnerden az almayız, — dedi Karimov. "Öyle değil mi?" der gibi Groşev’e göz ucuyla baktı. Deneme istasyonunun müdürü ne destekledi ne de karşı çıktı. Rüzgâr altında dalgalanan buğday tarlasından gözlerini ayırmadan düşünceli halde duruyordu; günün kavurduğu esmer yüzüne sadece bir gülümseme kıpırtısı yayıldı.

–           گېكتارىدىن يىگىرمە چېنتنەردىن كام ئالمىيمىز، – دېدى كەرىموۋ. «شۇنداقمۇ؟» دەپ قېلىپ تۇرىۋاتقان گروشېۋقا <FR/>كۆز قىرىدىن قارايدۇ: تەجرىبە ستانتسىيىسىنىڭمۇ مۇدىرى قوللىمىدى، قارشى بولمىدى. شامالدا تەۋرىنىپ تۇرغىنى بۇغدايزارلىقتىن كۆزىنى ئۈزمەي ئويلىنىپ قاراپ تۇرغان، كۈن نۇرى چۈشكەن ئۈزىدىن تەبەسسۇم پەيدا بولدى.

— Hektarından iyirmi sentnerdən az almarıq, — dedi Kərimov. “Elə deyilmi?” deyirmiş kimi Groşevə yan gözlə baxdım. Təcrübə stansiyasının müdiri nə təsdiqlədi, nə də etiraz etdi. Külək altında dalğalanan buğday tarlasından gözlərini ayırmadan düşüncəli halda dayanmışdı; günəşin qovurduğu qara sifətinə sadəcə bir təbəssüm işartısı yayılmışdı.

Жазатайым жолы түсіп кеп осы өлкені аралаған кісінің назары бірден бидайға түседі. Арасына бір тал арам шөп жолатпай, дәндері тырсиып алған осынау ұшан-теңіз астықта қисап жоқ. Қай жағыңа бұрылып қарасаң да айнала дүниенің бәрі дариядай толқыған астық. Соны көргенде сіз алғаш рет қара жерге қылтиып шыққан балапан қалпынан бастап, сирағы серейіп кісі бойындай болғанға дейін жас балаша мәпелеп өсірген диқан адам да қаншама қажымас қайрат, мұқалмас күш, жасымас жігер керек екеніне көзіңіз әбден жетеді. Күн тиген жоны сарғайып торғай бастанып қалған әр масағын уқалап жіберсеңіз, анау-мынау емес, алтын дән алақаныңды толтырып, сауылдап төгіліп кеткелі тұрған бидайға сүйсінесің. Мұнша байлықты қара жерге қолдан егіп шығарған кісілерді көрмей-білмей-ақ сіз олардың адамшылығына, ақыл-парасатына, бай тәжірибесіне, байсалды мінезіне қанығып болғандайсыз. Көз алдыңыздағы осынау ырысты, әсем алқап, ал көне, айтыңызшы, шебер суреткер қолынан сәтті сағатта шабыт үстінде жұтынып шыққан көркем шығармадан несі кем? Қандай міні, қапысы бар? Тұла бойы дәнге толы бидай жел астында ақырын ырғалғанда, бейне шолпылы жас сұлуша белі бұралып сыбдырлап кетпей ме? Сол кезде бас алған, пісіп толысқан бидай затының тұла бойында да өз өнерінің бүге-шігесіне дейін түгел меңгерген саңлақ суреткерлерде ғана болатын айрықша ыждағат пен асқан шеберліктің ерекше үлгісі анық көрінбей ме?

Any traveler passing through this land cannot help but notice the wheat first of all. Not a weed among the stalks-only countless fields brimming with full, bursting grain. Wherever you turn, the entire world around you seems like an ocean of swaying wheat. Looking at this, you understand how much tireless strength, unbroken spirit, and steadfast will are needed by the farmer, who has tenderly raised the crop from the moment it first peeked through the soil until it grew tall, reaching a man’s height. Rub one of the golden ears between your fingers, and you will see not mere seeds, but golden kernels, pouring into your palm in abundance. Even without meeting the people who sowed and nurtured this harvest, you can already sense their humanity, their wisdom, their rich experience, and their calm, steady character. Tell me-what flaw, what shortcoming does this bountiful, beautiful field have, compared with a great work of art created by a master at the peak of inspiration? When the heavy wheat sways gently under the wind, doesn’t it resemble the graceful waist of a young woman , bending lightly with a rustling movement? At that moment, don’t you see in this ripened wheat the same painstaking devotion and supreme craftsmanship that only the most gifted artists, those who know their art to its very essence, are capable of?

Yo‘li tasodifan shu o‘lkalarga tushib qolgan odamning nigohi darhol bug‘doyga tushadi. Orasiga birorta begona o‘t yo‘latilmagan, donlari shishib, taranglashib olgan bu bepoyon hosilda hisob yo‘q . Qaysi tomonga qaramang, atrofning hammasi daryodek to‘lqinlanib turgan g‘allazor. Buni ko‘rganingizda, siz avval yer yuzida endigina unib chiqqan kichik nihol holidan boshlab, oyoqlari cho‘zilib, odam bo‘yiga yetguncha uni bola kabi mehr bilan parvarish qilib ulg‘aytirgan dehqonga qancha charchamas iroda, bukilmas kuch, so‘nmas g‘ayrat kerakligini to‘liq anglaysiz. Quyosh tegib sarg‘aygan, chumchuq boshidek bo‘lib qolgan har bir boshoqni silab ko‘rsangiz, u yerdan oddiy narsa emas, oltin don kaftingizga to‘lib, sochilib ketayotgandek bo‘ladi - bu g‘allaga qoyil qolasiz. Bunday boylikni yerga o‘z qo‘li bilan ekib chiqargan odamlarni ko‘rmasangiz ham, ularning insoniyligi, aql-zakovati, boy tajribasi va vazmin fe’l-atvorini tasavvur qilib bo‘lgandek bo‘lasiz. Ko‘z oldingizdagi bu serhosil, go‘zal dalani qarang - aytingchi, u mahoratli rassom qo‘lidan eng ilhomli damda yaralgan san’at asaridan nima bilan kam? Qanday nuqsoni bor? Butun vujudi don bilan to‘lgan bug‘doy shamolda asta tebranganda, go‘yo sholpili yosh go‘zaldek beli egilib shivirlab ketmaydimi? Shu payt boshoqlari to‘liq yetilib pishgan bug‘doyning butun borlig‘ida san’atini mukammal egallagan usta ijodkorlargagina xos bo‘lgan alohida sinchkovlik va yuksak mahoratning yorqin namunasi ko‘rinmaydimi?

Tesadüfen bu bölgeyi gezen birinin dikkati doğruca buğdaya takılır: aradaki yabani otlara yer vermeden, dolu dolu dane tutan bu uçsuz bucaksız tahılda hesap yok. Gözünü nereye çevirsen, etraf her yönüyle dalgalanan bir deniz gibi altın başaklarla dolu. Bunu gördüğünüzде, toprağın altından yeni filizlenmiş bir bebek gibi narin halinden başlayıp, boyu insan boyuna ulaşıncaya kadar büyük bir özenle büyütülen buğdayı yetiştiren çiftçinin ne kadar yorulmak bilmez bir gayrete, tükenmez bir güce ve sarsılmaz bir iradeye sahip olması gerektiğini derinden anlarsınız . Güneşten kavrulmuş sırtı sararıp, başağı serpilip olgunlaşan her bir buğday danesini şöyle bir avucunuza alıp ovaladığınızda, öylesine değil, sanki altın daneler avuçlarınızı doldurup dökülmeye hazır gibi bir zenginliğe hayran kalırsınız. Böylesi bir bereketi kara topraktan eliyle ekip biçen insanları görmeseniz, tanımasanız bile; onların insanlığına, aklına, derin bilgisine ve olgun mizacına hayran kalmamak elde değil. Gözünüzün önünde uzayıp giden bu bereketli ve güzel tarla, söyleyin hele, ilham anında usta bir sanatçının elinden çıkan bir sanat eserinden ne eksiği var? Hangi kusuru, hangi eksik yanı olabilir ki? Tohumla dolup taşmış buğdaylar rüzgârla yavaşça salındığında, sanki ince belini nazlı nazlı kıvıran genç bir güzelin hafif hışırtısı gibi kulağa çarpmaz mı? Ve işte tam da o anda, başak vermiş, olgunlaşmış buğdayın her zerresinde yalnızca usta sanatçılarda görülebilecek ince titizlik ve üst düzey ustalığın özel bir örneği net biçimde görünmez mi?

ئەگەر بىر ئادەم تەسادىپى بۇ يەرگە كېلىپ ئايلىنىپ ماڭسا، ئۇنىڭ دىققىتى بىرلا ۋاقىتتا بۇغدايغا چۈشىدۇ. ئارىسىدا بىر تال ئوت چىقمىغان، دانلىرى پۈكۈلگەن بۇ ئۇچقۇن-چەكسىز ئېتىزلىقتىكى بۇغدايلارنىڭ سانىنى <MS/>حسابلاشقا بولمايدۇ. قايىسى تەرىپكە قارىسىڭىز، ئەتراپىڭىزدىكى دۇنيا دەڭىزغا ئوخشاش دولقۇنلانغان بۇغداي. ئۇنى كۆرگەندە، سىز تۇنجا قېتىم قارا يەردىن چىققان بوۋاققا ئوخشاش، پۇتلىرى سوزۇلۇپ ئادەمنىڭ بويسىغا يەتكچە ياش بالىنى ئەسلەگەندەك دېخقاننىڭ قانچىلىك ئۈزلۈكسىز غەيرەت، ئۈزلۈكسىز كۈچ، يېڭىلمەس روھىي كۈچكە ئىگە ئىكەنلىگىنى كۆرىسىز. كۈن نۇرى چۈشكەن يېرى سارغىيىپ، قۇشلار ئولتۇراقلاشقان ھەر بىر باشاقنى سىلاپ قويسىڭىز، ئالتۇن دانلار ئالقىڭىزنى تولدۇرۇپ، ئېقىپ كېتىدىغان بۇغدايغا ھەۋەس قىلىسىز. مۇنداق بايلىقنى قارا يەرگە ئۆزى ئۆستۈرگەن كىشلەرنى كۆرمىسەڭمۇ، ئۇلارنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىكى، ئەقىل-پەراسىتى، مول تەجرىبىسى، مۇلايىم مىزەجىدىن خاتىۋەردار بولىسىز. كۆز ئالدىڭىزدىكى بۇ مول ھوسۇللۇق، گۈزەل ئېتىزلىق، قەدىمكى دەۋرىدىكى ماھىر رەسسامنىڭ قولىدىن چىققان گۈزەل ئەسەردىن نېمىسى كام؟ قانداق كامچىلىقى بار؟ دانغا تولغان بۇغداي شامالدا ئاستا ئېگىلىپ، <MS/>چاچتەڭگە تاققان ياش گۈزەلگە ئوخشاپ ئېگىلىپ ئاۋاز چىقارمايدىمۇ؟ شۇ چاغدا، پىشىپ يېتىلگەن بۇغداي ئۆزئىنىڭ پۈتۈن تېنىدا ئۆز سەنئىتىنىڭ ھەر بىر تەپسىلاتىنى ئۈگىنىۋالغان ماھىر رەسساملارغىلا خاس بولغان ئالاھىدە ئەھمىيەت ۋە ئۈستۈن ماھارەتنىڭ ئالاھىدە ئۈلگىسى ئېنىق كۆرۈنمەيدىمۇ؟

Təsadüfən bu bölgəni gəzən birinin diqqəti dərhal buğdaya yönələr: aradakı yabanı otlara yer vermədən, dənə-dənə dolub daşan, sonsuz görünən bu taxılda hesab yoxdur. Gözünü hara çevirsən, ətraf hər tərəfi ilə dalğalanan bir dəniz kimi qızılı sünbüllərlə doludur. Bunu görəndə, torpağın altından yeni cücərmiş körpə uşaq kimi zərif halından başlayıb, boyu insan boyuna çatana qədər böyük bir qayğı ilə yetişdirilən buğdayı becərən kəndlinin necə yorulmaq bilməyən bir zəhmətə, tükənməz bir gücə və sarsılmaz bir iradəyə sahib olduğunu dərindən anlayırsan. Günəşdən qaralmış kürəyi saralıb, sünbülü yetişib bərkiyən hər bir buğday dənəsini ovucuna alıb ovxaladığında, sadəcə dənə görmürsən, sanki qızıl dənələr ovucunu doldurub tökülməyə hazırmış kimi bir zənginliyə heyran olursan. Belə bir bərəkəti qara torpaqdan əli ilə əkib-becərən insanları görməsən, tanımasan belə, onların insanlığına, ağlına, dərin bilgisinə və müdrik xasiyyətinə valeh olmamaq mümkün deyil. Gözünün önündə uzanıb gedən bu bərəkətli və gözəl sahə, de görək, ilham anında usta bir sənətkarın əlindən çıxan bir sənət əsərindən nə əskikdir? Hansı qüsuru, hansı çatışmazlığı ola bilər ki? Toxumla dolub-daşmış buğdaylar küləklə yavaşca yelləndiyində, sanki incə belini nazla qıvran gənc bir gözəlin yüngül xışıltısı kimi qulağa gəlməzmi? Və bax, məhz o anda, sünbül verib yetişmiş buğdayın hər zərrəsində yalnız usta sənətkarların işində görüləcək dəqiqlik və yüksək ustalığın nadir nümunəsi aydınca görünməzmi?

Әр дәуірдің атақты суреткерлері адам назарын табиғат бойында тұнып тұрған ғажайып сұлулықтарға аударғысы келгенде, әр кез шебер қолындағы қылқалам таңы жарқылдаған ақ балтыр қайыңды таңдай бермеген ғой. Не әлде нарттай жанған дала гүлдері мен аспандағы сызылған ай нұрына ғана сұқтанбаған. Әр дәуірде жасаған ұлы суреткерлер әлдеқандай алыста қарауытқан орманның ық бетінде, жаз бен күз аралығындағы дәурені қысқа сары шуақта дән толы басын бауырына алып, орақ маусымын күтіп, мүлгіп қалған ақ бидайды дірілдеген нәзік сезіммен суреттеген.

Artists of every era, when seeking to draw human attention to the wonders of beauty hidden in nature, did not always choose the gleaming white birch that flashes like dawn in the hands of a skilled painter’s brush. Nor were they fascinated only by the blazing steppe flowers or the silver streaks of moonlight across the sky. In every age, the great artists also turned their trembling, delicate sensibilities to the dark silhouettes of distant forests , or to golden wheat in late summer and early autumn – bowed with ripening grain, awaiting the sickle, quietly slumbering under the mellow yellow sunlight.

Har bir davrning mashhur rassomlari inson e’tiborini tabiat bag‘rida jo bo‘lgan mo‘jizaviy go‘zalliklarga qaratmoqchi bo‘lganda, har doim ham usta qo‘lidagi mo‘yqalam tong yorishida charaqlagan oq tanli qayinni tanlayvermagan. Yo‘q, ular faqat olovdek yonib turgan dala gullari va osmondagi chizilgandek oy nurlariga ham mahliyo bo‘lib qolmagan. Har bir davrda yashagan buyuk rassomlar ba’zan uzoqlarda qorayib ko‘rinadigan o‘rmonning shamoldan pana tomonida, yoz bilan kuz orasidagi qisqa sariq quyosh nurlarida don bilan to‘lgan boshog‘ini bag‘riga olib, o‘rim mavsumini kutib jim turgan oq bug‘doyni ham nozik, titroq tuyg‘u bilan tasvirlaganlar.

Her dönemin ünlü ressamları, insanın dikkatini doğadaki harikulade güzelliklere çekmek istediğinde, elindeki fırçayı her zaman sabahın ışıltılı beyaz kavaklarına çevirmekle yetinmemiştir. Sadece nar gibi açan kır çiçeklerine ve gökte süzülen ay ışığına aşık olmamış. Her çağda büyük sanatçılar, uzakta kararmış bir ormanın arka planında, kısa yaz-güz geçişlerinde dans eden sarı ışıkta, başaklarını kucaklayarak biçim vermeyi bekleyen koca buğday tarlasını, hasat mevsimi öncesinde sessiz bir duyarlılıkla resmetmiştir.

ھەر دەۋرىنىڭ نامىنى ئالغان رەسساملىرى ئادەم نەزەرىنى تەبىئەت ئىچىدىكى مۆجۈزىلىك گۈزەللىكلەرگە يۆتكەش ئۈچۈن خالىغاندا، ھەر ۋاقىت ئۇستا قولىدىكى قەلەم تونغا يارقىلىق بولغان ئاق پالتا قاينچىنى تاللىمىغانمىش. ياكى ناردەك يالتىراپ تۇرغان دەرىزە گۈللىرى بىلەن ئاسماندا سىزىلغان ئاي نۇرىغا پەقەتلا قاراپلا قالمىغان. ھەر دەۋىردە ياسالغان ئۇلۇغ رەسساملار بەزى ئۇزاق ئارىلىقتا <FR/>ئورماننىڭ تەرەپىدە، ياز ۋە كۈز ئارىسىدىكى دەۋىردە، دان تولۇپ بېشىنى بوۋىغا ئېلىپ، ئوما مەۋسۇمىنى كۈتۈۋالغان، ئاق بۇغداينى ئىپادىلەنگەن نازۇك ھىسسىيات بىلەن رەسىم سىزغان.

Hər dövrün məşhur rəssamları, insanın diqqətini təbiətin möcüzəvi gözəlliklərinə yönəltmək istəyəndə, fırçalarını yalnız səhərin işıltılı ağ qovaqlarına çevirməklə kifayətlənməmişlər. Yalnız nardan boylanan çöl çiçəklərinə, yaxud göydə süzülən ay işığına vurulmamışlar. Hər çağın böyük sənətkarları, uzaqda qaralmış meşənin fonunda, qısa yay-payız keçidlərində rəqs edən sarı işığın altında, sünbüllərini qucaqlayıb biçilməyi gözləyən iri buğday tarlasını, məhsul vaxtı öncəsi səssiz bir həssaslıqla təsvir etmişdir.

Иә, қара жерге дән өсірген диқан баба бейнеті мен сұлулық жолында сарылып ізденген суреткер азабының арасында ежелден бері бірін-бірі тереңнен табыстырып, бауырластырып тұрған туыстық бар. Біз қазір егін даласындағы астықтың қисапсыз молдығына ғана таң қалып тұрған жоқпыз. Осыншалық ұсынақтылықпен арасына арам шөп жолатпай, індетке шалдықтырып алмай, түсімі мол тап-таза бидайды тамаша өсірген шеберліктеріне қайран қалып тұрмыз.

Indeed, there has always been a kinship between the toil of the farmer, who brings forth grain from the black earth, and the suffering of the artist, who strives endlessly for beauty. Today, we marvel not merely at the sheer abundance of wheat across the fields, but at the craftsmanship with which it is grown: clean of weeds, free of disease, yielding a rich and flawless harvest.

Ha, qora yerga don sepgan dehqon boboning mashaqqati bilan go‘zallik yo‘lida sarbast bo‘lib izlangan rassomning azobi o‘rtasida qadimdan bir-birini chuqur topishtirib, qarindoshlashtirib turadigan yaqinlik bor. Biz hozir ekin dalasidagi hosilning cheksiz ko‘pligiga shunchaki hayratlanib turganimiz yo‘q. Biz shunday puxtalik bilan, orasiga begona o‘t yo‘latmay, kasallikka chalinmay, hosili mo‘l, pokiza bug‘doyni ajoyib tarzda yetishtirgan mahoratga qoyil qolib turibmiz.

Evet, kara topraktan ürün çıkaran çiftçi ataların emeğiyle, güzellik peşinde ömrünü tüketen sanatçının çilesi arasında öteden beri onları derinlemesine birbirine bağlayan, kardeşlik gibi bir yakınlık vardır. Biz şu anda sadece tarlalardaki tahılın sınırsız bolluğuna hayret etmiyoruz. Aynı zamanda, bu kadar titizlikle, araya bir ot bile sokmadan, hastalıklardan koruyarak, verimi yüksek tertemiz buğday yetiştirme konusundaki ustalıklarına hayran kalıyoruz.

ھە-ئە، يەرگە ئۆزگەچە ئۆستۈرگەن دەپ ئاتىلارنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە گۈزەللىك يولىدا ئىلگىرىلەپ كەتكەن سەنئەتكارنىڭ ئازاپلىرى ئوتتۇرىسىدا، بۇرنلاردىن بېرى بىرى-بىرىنى چوڭقۇرلۇق بىلەن تېپىپ، قېرىنداشلىق قىلىپ تۇرىۋاتقان تۇيغۇ بار. بىز ھازىر ھۆكۈمەت يەرلىك دالا بويىچە <FR/>كۆپ بولغان دانغىلا ئەمەس، يەنە ئۇنىڭغا قوشۇلغان يامان ئۆسۈملۈككە يول قويماي، كېسەللىككە ئۇچرىماي، تازا، كۆپ چىقىملىق، پۈتكۈنلەي پاكىز، ئۇلۇغ ئۆسۈملۈككە ئىگە بولغان مۇتەھەسسىسلەرنىڭ مەھسۇلاتلىرىغا غەيرەت بىلەن قاراپ قالدۇق.

Bəli, qara torpaqdan məhsul çıxaran kəndli atalarımızın zəhməti ilə, gözəllik ardınca ömrünü sərf edən sənətkarın əzabı arasında ötən zamanlardan bəri onları dərinlikdə bir-birinə bağlayan, qardaşlıq kimi bir yaxınlıq vardır. Biz indi yalnız tarlalardakı taxılın sonsuz bolluğuna heyrət etmirik. Həm də bu qədər dəqiqliklə, araya bir ot belə salmadan, xəstəliklərdən qoruyaraq, bol və təmiz buğday yetişdirməkdəki ustalıqlarına valeh oluruq.

Әнебір күні осы жолға шықпақ болып әзірленіп жүргенде ойыма өзім туып-өскен Арал маңы әлсін-әлі түсе берген-ді. Қазір де Каримов жанында ұшы-қиыры жоқ кең далаға қақалып шыққан мына ақ қобаң бидайға қызыға қарап тұрып та, көңіл шіркін еркіме көнбей құба сұр Құланды түбегіне алып кете береді. Осы түбекті ертеректе құландар өріс қылған деседі. Ол кезде қандай болғанын кім білсін, қазір жер тістеп қалған таспа боз сұр жусаннан басқа тіске тиер шөбі жоқ тақтайдай жап-жазық дала. Түгі қырқылған көн тулақ тәрізденіп тандыры кепкен жер бәз бір уақытта жолаушының жалғыз атына су бермей без бүйректеніп безеріп тұратынын айт. Көк теңізге белуарлап кіріп тұрған сол түбекті мекендейтін балықшы қазақтар жеті атасынан бермен қарай кіндік қандары тамған сұр топыраққа дән шашып, егін егіп көрген емес. Соған қарамастан сол жерде тұратын жандардың қара нанды қалай қастерлейтінін көрсеңіз еді! Әр түйір дәнді дәл бір тас пен топырақ арасынан сіркедей алтын іздеп тапқан адамдарша жыл сайын қара жерге қолдан егін шығарып жатқан диқандардың өзінен бетер құрметтейді. Біздің ата-бабаларымыз дін жолын қатты тұтынған қараңғы кездің өзінде нанды Құраннан да артық ғибрат еткен. «Биікте тұрған Құранды алуға бойың жетпесе нанға шығып алуға болмайды. Ал егер, сол биікте нан тұрса, Құранға шығып алуға әбден ләзім», – деген ел ішінде көне заманнан келе жатқан өсиет бар. Кәрі атаның аузынан өз құлағымызбен талай есіткен осы өсиетті әуел баста менің Арал өңіріндегі нан қадірі өткен жерлестерім ғана ойлап шығарғанына кәміл сенем.

On the day I set out for this journey, memories of my native Aral shores returned to me again and again. And now, even as I stand beside Karimov, gazing at the endless steppe thick with golden wheat, my heart betrays me and drifts back to the pale-gray Qulandy peninsula. Long ago, wild kulans once roamed there. What it was like then, who can tell? Today it is a flat, barren plain, covered only with wiry, gray sagebrush. The soil, cracked and sun-scorched like worn leather, often denies even a lone traveler’s horse a mouthful of grass or a drop of water. The kazakh fishermen who dwell on that peninsula, knee-deep in the blue sea, have never sown grain upon the gray soil where their ancestors’ blood was shed. And yet, if only you could see how reverently they treat bread! Each crumb, for them, is as precious as a speck of gold sifted from stone and sand . They respect bread even more than the farmers who wrest it each year from the stubborn earth. Our forefathers, even in the dark days of strict religious devotion, honored bread above the Quran itself. “ If the Quran lies high above your reach, you must not climb upon bread to take it. But if bread lies above, then by all means climb upon the Quran to take it ” –so says an ancient teaching that has come down to us. I have often heard this saying from the mouth of an old man, and I am convinced it was born among my fellow countrymen of the Aral, who knew hunger and revered bread as sacred.

Bir kuni shu yo‘lga chiqmoqchi bo‘lib tayyorlanayotganimda, xayolimga o‘zim tug‘ilib o‘sgan Aral atrofi tinmay kelaverdi. Hozir ham Karimov yonida cheki yo‘q keng dala uzra ko‘zga tashlanib chiqqan bu oppoq bug‘doyga havas bilan qarab turganimda ham, ko‘ngil baribir ixtiyorimga bo‘ysunmay, meni xira tusli Qulan qirg‘oqlariga olib ketaveradi. Aytishlaricha, bu qirg‘oqlarda qadimda qulonlar yaylov qilgan ekan. U paytda qanday bo‘lganini kim bilsin, hozir esa yer tishlab qolgan toshsimon kulrang yovshandan boshqa yeyishga yaroqli o‘t yo‘q, taxta kabi tekis bepoyon cho‘l. Yunglari qirqib tashlangan eski kigizdek quruq yer ba’zan yo‘lovchining yolg‘iz otiga ham suv bermay, beparvo sovuqdek qotib turadi. Ko‘k dengizga beligacha kirib turgan o‘sha qirg‘oqni makon qilgan baliqchi o‘zbeklar yetti avloddan beri kindik qoni tomgan kulrang tuproqqa urug‘ sochib, dehqonchilik qilib ko‘rmagan. Shunga qaramay, u yerda yashovchilar nonni qanday ulug‘lashini ko‘rsangiz edi! Har bir donni go‘yo tosh va tuproq orasidan tizdek oltin izlab topgandek qadrlashadi. Ular yerdan hosil undirib yashayotgan dehqonlardan ham ortiq hurmat bilan nonni e’zozlaydi. Bizning ota-bobolarimiz diniy yo‘lni qat’iy tutgan zamonlarda ham nonni Qur’ondan ham ulug‘ deb bilgan. “Agar yuqorida turgan Qur’onni olishga bo‘ying yetmasa, non ustiga chiqib olish mumkin emas. Ammo agar o‘sha baland joyda non turgan bo‘lsa, Qur’onga chiqib olsa ham joiz”, degan qadimiy hikmat bor. Qariyalar og‘zidan eshitgan shu nasihatni men avvalboshdan aynan Aral bo‘yidagi non qadrini bilgan yurtdoshlarim yaratganiga chin dildan ishonaman.

Geçenlerde bu yolculuğa çıkmaya hazırlanırken, doğup büyüdüğüm Aral çevresi sık sık aklıma düşmüştü. Şimdi de Karımov’un yanında, sonu görünmeyen uçsuz bucaksız buğday tarlasına hayranlıkla bakarken, içimdeki özlem irademi dinlemeyip beni yine o sarı gri renkli Kulandı yarımadasına sürüklüyor. Eskiden bu yarımadada yabani atlar otlarmış, beslenirmiş derler. O zamanlar nasıldı bilinmez ama şimdi dümdüz bir ova, sadece gri pelin otlarıyla kaplı, kurumuş bir toprak parçası gibi uzanıyor. Toprağı öylesine kupkuru ki, bazen yoldan geçen yolcunun atına bile su vermez, insafsızca kavrulmuş halde durur. Oysa bu yarımadayı yüzyıllardır mesken tutan balıkçı Kazaklar, doğduklarından beri o gri topraklara hiç tohum saçıp ekin ekmemişler. Ne var ki, şimdi bu insanlar kara ekmeğe nasıl saygı gösteriyor, bir görseniz! Her bir buğday tanesini sanki taş ile toprak arasından altın tanesi arar gibi bulan çiftçilerden bile fazla değer veriyorlar. Atalarımız dinî kuralları yaşamlarında sıkı sıkıya uyguladıkları dönemlerde bile, ekmeği Kur’an’dan daha kutsal görmüş. Halk arasında eskilerden beri şöyle bir vasiyet anlatılır: “Yüksek bir yerde duran Kur’an’a ulaşamıyorsan, ekmeğin üstüne basıp oraya çıkamazsın. Ama eğer yüksekte duran ekmekse, oraya ulaşmak için Kur’an’a basmana müsaade edilir.” Bu öğüdü kulaklarımızla defalarca yaşlı dedelerimizin ağzından duyduk. Ve açıkça söyleyeyim, bu sözün, Aral çevresinde ekmeğin değerini gerçekten bilen hemşerilerim tarafından çıkarıldığına tüm kalbimle inanıyorum.

بىر كۈنى بۇ يولغا چىقماقچى بولۇپ تەييارلىنىۋاتقاندا، ئويۇمغا ئۆزەم تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئارال ئەتراپى ھەلىمۇ-ھەلى ئەسكە چۈشۈۋەردى. ھازىرمۇ كەرېموۋنىڭ يېنىدا چېكی يوق كەڭ دالادا <MS/>قاقشاپ تۇرغان بۇ ئاق بۇغدايغا قىزىقىپ تۇرۇپمۇ، كۆڭۈل ھەركىمگە كۆنمەي، سۈر قۇلاندە تۈۋىگە ئېلىپ كېتىۋېرەتتى. بۇ يەردە بۇرن قۇلانلار ماكانلىغان دېيىشىدۇ. ئۇ چاغدا قانداق بولغىنىنى كىم بىلدۇ؟ ھازىر <MS/>يەر تېشىپ كەتكەن تاسما، بۇ سۈر جۇساندىن باشقا تېكە تېگىدىغان ئوتى يوق، تاختايدەك دالا. تۈۋى قىرقىلغان، قۇرغان يەر، بەزى ۋاقىتتا يولۇۋچىنىڭ يالغۇز ئېتىغا سۇ بەرمەي، <MS/>بېزىرىپ تۇرغانلىقىنى ئېيت. كۆك دەڭىزغا كىرىپ تۇرغان يېرىم ئارالدا ماكان قىلغان بېلىقچى قازاقلار يەتتە ئاتىسىدىن – <MS/>كىندىك قېنى تامغان سۈر تۇپراققا دان چېچىپ، زىرائەت ئۆستۈرمىگەن. شۇنىڭغا قارىماي، شۇ يەردە تۇرىدىغانلارنىڭ قارا ناننى قانداق قەدىرلىگەنلىكىنى كۆرسىڭىز ئىدى! ھەر داننى دەل بىر تاش بىلەن تۇپراق ئارىسىدىن <MS/>ئالتۇن ئىزدەپ تاپقان ئادەملەردەك، يىلدا قارا يەرگە قولدىن زىرائەتى ئۆستۈرگەن دېخقانلارنىڭ ئۆزىدىنمۇ بەتەر ھۆرمەت قىلىدۇ. بىزنى ئاتا-بوۋىلىرىمىزدىن يولىنى قاتتىق تۇتقان قارانغۇ دەۋرىنىڭ ئۆزىدىمۇ، ناننى قۇرئاندىنمۇ ئارتۇق ئىتائەت قىلغان. «<MS/>يۇقۇرىدا تۇرغان قۇرئاننى ئېلىشقا بويۇڭ يەتمىسە، نانغا چىقىپ ئېلىشقا بولمايدۇ. ئەگەر شۇ يۇقۇرىدا نان تۇرسا، قۇرئانغا چىقىپ ئېلىشقا لازىم»، – دېگەن ئەل ئىچىدە كونا زامانلاردىن كېلىۋاتقان ۋەسىيەت بار. قېرى ئاتىنىڭ ئېغزىدىن ئۆز قۇلىقىمىز بىلەن تالاي ئاڭلىغان بۇ ۋەسىيەتنى ئاۋال باشتا مېنىڭ ئارال ۋادىىسىدىكى نان قەدرى ئۆتكەن يۇرتداشلىرىملا ئويلاپ چىقارغانلىقىغا ئىشىنىمەن.

Bir müddət əvvəl bu səfərə çıxmağa hazırlaşarkən, doğulub boya-başa çatdığım Aral ətrafı tez-tez yadıma düşmüşdü. İndi də Karımovun yanında, sonu görünməyən, ucsuz-bucaqsız buğday tarlasına heyranlıqla baxarkən, içimdəki həsrət iradəmə qalib gələrək məni yenə o sarı-boz rəngli Kulandı yarımadasına çəkib aparır. Deyirlər, əvvəllər bu yarımadada yabanı atlar otlayarmış, orada bəslənərmiş. O zaman necəymiş, bilinmir. Amma indi dümdüz bir düzənlik, yalnız boz yovşanla örtülü, qurumuş bir torpaq parçası kimi uzanır. Torpağı o qədər qurudur ki, bəzən yoldan keçən yolçunun atına belə su verməz, insafsızca qovrulmuş halda qalır. Halbuki əsrlər boyu bu yarımadada məskən salan balıqçı Qazaxlar, doğulduqlarından bəri o boz torpaqlara heç vaxt toxum səpməmiş, əkin etməmişlər. Ancaq indi görsəniz, bu insanlar çörəyə necə hörmət edirlər! Hər bir buğday dənəsinə, sanki daşla torpaq arasından qızıl dənəsi axtaran kəndlilərdən də artıq qiymət verirlər.Atalarımız dini qaydaları həyatlarında möhkəm tətbiq etdikləri dövrlərdə belə, çörəyi Qurandan daha müqəddəs bilmişlər. Xalq arasında qədimdən belə bir vəsiyyət danışılır: “Yüksək yerdə duran Qurana çata bilmirsənsə, çörəyin üstünə basıb ora çıxa bilməzsən. Amma əgər yüksəklikdə duran çörəkdirsə, ona çatmaq üçün Qurana basmağına icazə verilir.” Bu nəsihəti qulaqlarımızla dəfələrlə yaşlı babalarımızın dilindən eşitmişik. Və açıq deyim, bu sözün Aral ətrafında çörəyin dəyərini gerçəkdən bilən həmşərilərim tərəfindən söyləndiyinə bütün qəlbimlə inanıram.

Қазір, шүкір, астыққа мұқтаждықтан Арал да құтылды. Алайда, нанға деген ынтызар, ыстық көңіл әлі суынған жоқ. Қарт кісілер ас соңынан кейін жиып алған дастарханның орнында қалған нан қиқымын көрсе, тұла бойы түршігіп кетеді.

Today, thank God, the Aral no longer suffers from a lack of grain. Yet the love and reverence for bread remain unquenched. Old men still shudder at the sight of crumbs left on a gathered tablecloth.

Hozir, shukurki, Aral ham g‘allaga bo‘lgan ehtiyojdan qutuldi. Biroq nonga bo‘lgan ishtiyoq, iliq mehr hali sovigani yo‘q. Keksa odamlar ovqatdan keyin yig‘ishtirib olingan dasturxon o‘rnida qolgan non ushoqlarini ko‘rsa, butun vujudi seskanib ketadi.

Şimdi, çok şükür, Aral da artık tahıl sıkıntısından kurtuldu. Ancak, ekmeğe duyulan o derin özlem ve sıcak sevgi hâlâ sönmüş değil. Yaşlılar, yemekten sonra toplanan sofrada yerde kalmış bir ekmek kırıntısı görse, tüm vücutlarıyla ürperir gibi olurlar.

ھازىر، شۈكرى، ئاشلىققا مۇھتاجلىقتىن قۇتۇلدۇق. لېكىن، نانغا بولغان ئىشتىھا، ئىسسىق كۆڭۈل ھەلىمۇ سوۋۇمىدى. قېرىلار ئاش ئاخىرىدا يىغىۋالغان دەستىخاننىڭ ئورنىدا قالغان نان ئۇگىقىنى كۆرسە، تىتىرىپ كېتىدۇ.

İndi, çox şükür, Aral da artıq taxıl qıtlığından qurtuldu. Ancaq çörəyə duyulan o dərin həsrət və isti sevgi hələ də sönməyib. Yaşlılar, yeməkdən sonra yığışdırılan süfrədə yerdə qalmış bir çörək qırıntısı görsələr, bütün bədənləri ilə titrəyirmiş kimi olarlar

Өз атымен атауға аузы бармағандай әр кез ілтипатпен иіліп: «Қап, мына жарықтықтың аяқ астында қалғанын қарашы», – деп қынжылады да, өмір бақи ескек тартқан ебедейсіз саусақтарымен нан қиқымын жерден сипан алады. Аузына салғанда да әлдебір діндар, тақуа кісіше: «Пісімілла» – деп, бөлекше бір сезіммен шын көңілден істейді.

They bow respectfully, murmuring, “Ah, see how this blessed piece has fallen beneath our feet,” before bending their rough, oar-worn fingers to pick it up. When they put it in their mouths, they whisper “ Bismillah ,” with a devotion as deep as that of a pious ascetic.

Go‘yo uni o‘z nomi bilan aytishga ham tili bormagandek, har safar hurmat bilan egilib: “Qarang-a, mana bu tabarruk narsaning oyoq ostida qolganini qara-chi”, - deb afsuslanadi va umr bo‘yi eshkak tortib qotib ketgan qo‘pol barmoqlari bilan non ushoqlarini yerdan ohista terib oladi. Og‘ziga solayotganida ham go‘yo dindor, taqvodor kishidek: "Bismilloh", - deb, butunlay boshqacha bir tuyg‘u bilan, chin dildan qiladi.

Sanki ekmeği kendi adıyla anmaya dilleri varmazmış gibi, her defasında saygıyla eğilip: “Vah, şu mübareğin ayak altında kalışına bak hele,” diye üzülürler ve ömür boyu kayık çekmekten nasır tutmuş hantal parmaklarıyla yerdeki ekmek kırıntısını dikkatle alırlar. Ağızlarına koyarken de sanki dindar, takva sahibi biri gibi “Bismillah” diyerek, ayrı bir duyguyla, içten bir bağlılıkla yerler.

ئۆز ئىسمى بىلەن اتايدىغان ئاغزى بارمىغاندەك ھەردايم ئىلتىپات بىلەن ئەگىشىپ: «ئەپسۇس، بۇ يورۇقلۇقنىڭ ئاياغ ئاستىدا قالغىنىنى كۆرۈڭ»، دەپ قايغۇرىدۇدە، ئۆمۈر بويى ئۇ بارماقلىرى بىلەن نان ئۇغىقىنى يەردىن سۈپۈرىدۇ. ئاغزىسىغا سالغاندا يەنە بىر دىندار، تەقۋادار كىشىلىك: «<MS/>بسمىللە» دەپ، ئايرىم بىر ھىسسىيات بىلەن چىن كۆڭلىدىن قىلىدۇ.

Elə bil çörəyi öz adı ilə çağırmağa dilləri varmazmış kimi, hər dəfə hörmətlə əyilib: “Vay, bu mübarəkin ayaq altında qalmasına bax ha,” – deyə kədərlənirlər və ömür boyu qayıq çəkməkdən kütləşmiş, qabar bağlamış barmaqları ilə yerdəki çörək qırıntısını ehtiyatla götürürlər. Ağzına qoyarkən də, sanki dindar, təqvalı bir insan kimi “Bismillah” deyərək, xüsusi bir duyğu ilə, içdən gələn bağlılıqla yeyirlər.

Нанға деген осынша ілтипат сыры неде? Не әлде ала-бөле Арал өңірі сияқты нан зарын қатты тартқан халыққа ғана тән қасиет пе деп ойладым. Қалай да нанның қадірі мен қасиетін адам бойындағы бар ұлы жүрекпен сезіп, пір тұтатын, аруақша аспанға көтеріп жүретін Арал өңіріндегі елде жақсы дәстүр бар.

Why such reverence for bread? Perhaps it is a trait born of the hunger once endured by the Aral people. Whatever the reason, here bread is felt with the whole heart, worshiped almost like a spirit , lifted heavenward with awe.

Nonga bo‘lgan bunday ehtiromning siri nimada? Yoki bu faqat Aral hududi kabi non tanqisligini ko‘p tortgan xalqqa xos xususiyatmikan, deb o‘ylab qoldim. Har holda, nonning qadr-qimmati va ulug‘ligini inson o‘zidagi butun buyuk qalbi bilan his qilib, uni muqaddas deb biladigan, ruhdek osmonga ko‘tarib yuradigan Aral mintaqasidagi el orasida yaxshi an’ana bor.

Peki, ekmeğe duyulan bu kadar derin saygının sebebi nedir? Yoksa bu, sadece tıpkı Aral yöresi gibi bir zamanlar ekmek kıtlığını en ağır şekilde yaşamış halklara özgü bir özellik mi diye düşündüm. Her ne olursa olsun, Aral çevresindeki insanlar arasında ekmeğin değerini ve kutsallığını tüm kalpleriyle hissedip, onu adeta bir aziz gibi göklere çıkararak yücelten güzel bir gelenek var.

نانغا بۇ قەدەر ئەھتىرام سىرى نېمە؟ ياكى بۇ، ئارال ناھىيىسىدىكى نان زارىنى كۆپ تارتقان خەلقىگە خاس خىسلىتىكەن دەپ ئويلىدىم. قانداقلا بولمىسا، ناننىڭ قىممىتى ۋە قەدىرلىگىنى ئادەمنىڭ ئۇلۇغ يۈرەك بىلەن ھىس قىلىپ، ئىززەت قىلىپ، <MS/>ئەرۋاھقا ئوخشاش ئاسمانغا كۆتۈرۈپ يۈرگەن ئارال ناھىيىسىدىكى خەلق ئىچىدە ياخشى <MS/>ئەنئەنە بار.

Bəs çörəyə duyulan bu qədər dərin hörmətin səbəbi nədir? Yoxsa bu, sadəcə Aral bölgəsi kimi bir vaxtlar çörək qıtlığını ən ağır şəkildə yaşamış xalqlara məxsus bir xüsusiyyətmi – deyə düşündüm. Nə olursa olsun, Aral ətrafındakı insanlar arasında çörəyin dəyərini və müqəddəsliyini bütün qəlbləri ilə hiss edib, onu aziz kimi ucaldaraq göylərə qaldıran gözəl bir ənənə var.

Осы күндері атақты Сарыарқа жақта, ағыл-тегіл астықты алқапты аралап жүріп, көңіл шіркін қайта-қайта өзім туып-өскен, суы да, шөбі де тапшы жап-жалаңаш өлкеге жалтақтап, жадымнан бір сәт шықпай қойған себебін түсінем. Иә, астық екпейтін кісілер өзінің қолында жоқ нанға түу-түу жер түбінен бермен қарай зәру, қат боп, қадірін арғы заманнан бері айрықша қатты бағалаған. Арал өңірінің ақындары сұлу қыз ажарын аспандағы ай нұрынан іздемей, диқан атаның күс-күс қолымен қара жерге егіп шығарған ақ бидайға теңеген. «Ақ, бидай бүгін айтар әннің аты» – деп жастары жырға қосуы да тегін емес. Ал, бұл күндері ескек-таяуды ержеткен балаларына беріп, от басында демалып жатқан балықшы қариялардың ас ішер кезде алдына жайған дастархан үстіндегі көп тағамның ішінен әр кез әуелі нанға қолын бұрын созып «жарықтық» – деп жеке-дара қастерлеуі, жасыратыны жоқ, сол ақ сақалды, ақ шашты аталардың бауырында өскен біздердің қанымызға сіңіп, құлағымызға құйылып қалыпты. Иә, бір шаңырақ бас қосқан біздің барша халық қара жерден диқан ата ащы терін тамшылатып ауыр азаппен өндіріп жатқан әр дәнді әлгіндей қадір тұтып қастерлегенде ғана ел ризығы еселей түспекші. Жылма-жыл мол астық беріп отырған жердің келешегі тікелей диқаншылық мәдениетіне байланысты. Жер адам баласының бүгіні ғана емес, ойлап қарар болсақ, өзіңнен кейінгі жас ұрпақтың да жарқын келешегі соңыра осы жер бетінде гүлдемекші. Біз бүгін астық, нан өндірген жерге ертеңгі ұрпақ егін өсіреді. Тіпті, сіз бен біздің соңырағы күні тірлік жолымызды тауысып, қоштасып кетіп бара жатып, артымызда ізімізді басып келе жатқан балаларымыз – осы дүниенің ендігі иесіне жиған-терген байлығымызбен бірге мирас қып қалдыратын ең қасиетті, киелі жиһазымыз осы, мына қара жер. Сондықтан да, баршамыз әлі де нелер ғасыр бойына адам баласы ұзақ-ұзақ өмір сүріп, егін егетін, қала салатын, ұрпақ өсіретін Жер-Ананы жан-тәнімізбен сүйіп, көздің қарашығындай қадірлейік!

Even now, as I travel through the rich grain lands of Saryarqa, my thoughts return again and again to that barren land of my childhood – dry, grassless, waterless. And I understand why: those who cannot grow grain themselves prize it more dearly than anything else .The poets of the Aral compared the beauty of maidens not to the moon’s radiance, but to the golden wheat sown by a farmer’s calloused hands. “White Wheat is the name of today’s song,” the youth once sang. And today, when the fishermen’s old fathers, resting at home while their sons take up the oars, sit at the table, their hands always reach first for bread, whispering reverently, “Blessed one.” We, who grew up under their white beards and gray hair, absorbed that reverence into our blood and our ears. Yes, when all our people, gathered as one household, cherish every grain won from the earth with sweat and hardship, then only will the nation’s wealth multiply. The future of the land depends directly on the culture of farming. The earth is not only the present of mankind; it is the bright future of generations yet unborn. Today we grow wheat and bread upon it; tomorrow, our descendants will plant their crops upon the same soil. Even when we, having lived our path, depart this world, the children who follow in our footsteps – the new heirs of the earth – will inherit from us this sacred possession above all others: the black soil itself. Therefore, let us cherish Mother Earth with all our soul, as the apple of our eye – the Earth upon which mankind will live for countless centuries more, sowing, building, and raising generations. 1970

Hozirgi kunlarda mashhur Sariarqa tomonlarda serhosil g‘alla dalalarini kezib yurar ekanman, ko‘nglim nega tinmay o‘zim tug‘ilib o‘sgan, suvi ham, o‘ti ham kam, yalang‘och yurtimga qayta-qayta talpinayotganini endi anglayman.Ha, bug‘doy ekmaydigan odamlar o‘z qo‘lida yo‘q nonni uzoq-uzoqlardan ham muhtojorziqib kutib, uning qadrini qadim zamonlardan beri juda ham yuksak baholab kelganlar.Aral atrofi shoirlari go‘zal qiz husnini osmonda porlagan oy nuridan emas, balki dehqon boboning qadoq qo‘llari bilan qora yerga ekib yetishtirgan oq bug‘doyga qiyos qilganlari ham bejiz emas. “Oq bug‘doy - bugungi aytilajak qo‘shiqning nomi”, deb yoshlar ham uni she’rga qo‘shgani ham shundan.Bugun esa eshkak va tayoqni ulg‘aygan farzandlariga topshirib, uyda dam olayotgan baliqchi qariyalar dasturxon oldida ovqatlar ichidan har safar eng avvalo nonga qo‘l uzatib, tabarruk deb alohida e’zoz qilishlari biz - o‘sha oqsoqollar bag‘rida ulg‘ayganlarning qoniga singib, qulog‘imizga quyilib qolgan.Ha, bir dasturxon atrofida jam bo‘lgan xalqimiz qora yerda dehqon bobolar mashaqqat bilan yetishtirgan har bir donni shunday qadrlaganda, el rizqi yanada ortadi.Har yili mo‘l hosil berayotgan yerning kelajagi bevosita dehqonchilik madaniyatiga bog‘liq. Yer faqat bugunning emas, balki bizdan keyingi avlodning ham yorug‘ kelajagini ta’minlaydi.Biz bugun g‘alla yetishtirgan yerni ertaga farzandlarimiz davom ettiradi. Hatto biz bu dunyoni tark etib ketganimizdan keyin ham, orqamizdan kelayotgan bolalarimizga eng muqaddas meros - mana shu zamin qoladi. Shuning uchun ham asrlar davomida inson yashaydigan, ekin ekiladigan, shaharlar quriladigan Yerni chin yurakdan, ko‘z qorachig‘idek asraylik!

Son günlerde meşhur Sarı Arka bölgesinde, bolca tahıl ekili tarlalarda gezerken, aklım yine doğup büyüdüğüm, suyu ve otu az, çıplak topraklara kayıyor; nedenini hala tam anlayamamışım. Evet, tahıl ekmeyen insanlar, ellerinde olmayan ekmeğe yeryüzünün derinliklerinden, çok uzun zamanlardan beri büyük bir ihtiyaçla bağlı, saygı duymuşlar. Aral bölgesinin şairleri güzel kızların güzelliğini gökyüzündeki ay ışığında aramayıp, çiftçi babanın emekle, titizlikle kara toprakta yetiştirdiği beyaz buğdaya benzetmişler. “Ak buğday bugün şarkının adıdır” diye gençler şiire katmışlar, bu boşuna değil. Bugünlerde kürek ve değneği büyüttükleri çocuklarına veren, ocak başında dinlenen balıkçı yaşlılar, sofrada birçok yiyecek içinde her zaman önce ekmeğe ellerini uzatıp “mubarek” diyerek ayrı bir saygı gösterirler. Bu, sakallı, beyaz saçlı dedelerimizin bağrında yetişmiş bizlerin kanına işlemiş, kulaklarımıza işlenmiş bir gelenektir. Evet, aynı çatı altında yaşayan bizler, kara toprakta çiftçi babanın alın teriyle, büyük zorluklarla yetiştirdiği her tane ekmeğe böyle değer verip saygı gösterdiğimizde, ülkenin bereketi daha da artacaktır. Yıllar geçtikçe bol tahıl veren toprağın geleceği doğrudan çiftçilik kültürüne bağlı. Toprak, sadece bugünün değil, gelecekteki nesillerimizin de parlak yarınlarının filizleneceği yerdir. Bugün biz tahıl ve ekmek ürettiğimiz toprakta, yarın çocuklarımız tarım yapacak. Hatta siz ve ben yaşlandığımızda, yaşam yolumuzun sonuna geldiğimizde, arkamızdan gelen çocuklarımız bu dünyaya sahip olurken, biz onlara miras bırakacağımız en kutsal, en değerli emanetimiz, bu kara topraktır. Bu yüzden hepimiz, nice asırlar boyunca insanın uzun uzun yaşayıp, tarım yapıp, şehir kurup, nesiller yetiştireceği bu Anayurdu tüm kalbimizle sevelim ve gözümüz gibi koruyalım!

بۇ كۈنلەردە مەشھۇر سارى ئارقا ئەتراپىدا، تولۇپ-تاشقان ئاشلىق دالالىرىنى ئارىلاپ يۈرۈپ، كۆڭلۈم قايتا-قايتا ئۆزەم تۇغۇلۇپ-ئۆسكەن، سۈيى ۋە ئوتى ئاز يالىڭاچ ئۆلكىگە قاراپ، ئەسلىمىمدىن بىر سەل چىقماي قالغان سەۋەۋىنى چۈشەنىمەن. ھە-ئە، ئاشلىق ئەكىلەمەيدىغان كىشىلەر ئۆز قۇلىدا يوق نانغا يىراق-يىراق يەردىن بېرىپ <MS/>زۆرۈر، قاتتىق، قەدىرىنى بۇرۇنقى زاماندىن بېرى قاتتىق باھالىغان. ئارال ئەتراپىنىڭ شائىرلىرى گۈزەل قىز چىراينى ئاسماندىكى ئاي نۇرىدىن ئەمەس، دېخقاننىڭ ئىشقىۋاز قوللىرى بىلەن قارا يەرگە ئۈنۈپ چىققان ئاق بۇغداينى سېلىشتۇرغان. «ئاق بۇغداي بۈگۈن ئېيتىدىغان ناخشىنىڭ ئىسمى» دەپ يىگىتلەر شېئىرغا قوشۇشى بېكار ئەمەس. ئەمما، بۈگۈنكى كۈنلەردە قېرىلار يولىنى ئۆسمۈر بالىلىرىغا بېرىپ، ئۆي ئىچىدە دەم ئېلىپ يېتىپ، تاماق يىگەندە دەستىخاندىكى كۆپ تائامنىڭ ئىچىدىن ھەردايم ئالدى بىلەن نانغا قولىنى سۇنۇپ «<MS/>يورۇقلۇق» دەپ ئاۋالىدا ھۆرمەتلىشىپ، يوشۇرماي، شۇ ئاق ساقاللىق، ئاق چاشلىق بوۋاينىڭ قۇچىقىدا ئۆسكەن بىزنىڭ قېنىمىزغا سىڭىپ، قۇلىقىمىزغا قۇيۇلۇپ قالغان. ھە-ئە، بىر ئۆيدە يىغىلغان بارلىق خەلقىمىز قارا يەردىن دېخقان ئاتا ئاچچىق تەرىنى تامچىلىتىپ، ئېغىر ئازاپلار بىلەن ئۆستۈرۋاتقان ھەر دېنىنى شۇنداق قەدىرلەپ ھۆرمەتلىگەندىلا ئەل ئاشلىقى كۆپىيەر. يىلدىن-يىلغا مول ئاشلىق بېرىپ تۇرغان يەرنىڭ كەلەچىگى توغرىدىن-توغرا دېخقانچىلىق مەدەنىيىتىگە باغلىق. ھەر ئىنسان بالىسىنىڭ پەقەت بۈگۈنى ئەمەس، ئويلاپ قارىساق، ئۆزەڭدىن كېيىنكى يېڭى ئەۋلاتنىڭمۇ يورۇق كەلەچىگى ئاخىر بۇ يەر يۈزىدە گۈللىنەر. بىز بۈگۈن ئاشلىق، نان ئۆستۈرگەن يەرگە ئەتىكى ئەۋلات زىرائەت ئۆستۈرەر. ھەتتا، سىز ۋە بىزنىڭ ئەڭ ئاخىرقى كۈنىمىزدە تىرىكچىلىك يولىڭىزنى تۈگىتىپ، خوشلىشىپ كېتىۋاتقاندا، كېيىنقى ئەۋلاتلىرىمىز – بۇ دۇنيانىڭ يېڭى ئىگىلىرىگە يىغقان-تەرگەن بايلىقىمىز بىلەن بىللە مىراس قىلىپ قالدۇرۋاتقان ئەڭ مۇقەددەس جىھازىمىز مانا بۇ قارا يەر. شۇنىڭ بىلەن، ھازىرلا نەچچە ئەسىر بويىچە ئىنسان بالىسى ئۇزاق-ئۇزاق ياشاپ، ئېقىن ئېقىپ، شەھەر سېلىپ، ئەۋلات ئۆستۈرىدىغان يەر-ئانىنى جان-دىلىمىزدىن سۆيۈپ، <FR/>كۆزىڭىزنىڭ قارىچۇقىدەك قەدىرلەيلى!

Son günlərdə məşhur Sarı Arka bölgəsində, bol taxıl əkilmiş tarlalarda gəzərkən, fikrim yenə doğulub boya-başa çatdığım, suyu və otu az, çılpaq torpaqlara yönəlir; səbəbini hələ də tam anlaya bilməmişəm. Bəli, taxıl əkməyən insanlar, əllərində olmayan çörəyə min illərdir böyük bir ehtiyacla bağlanıb hörmət etmişlər. Aral bölgəsinin şairləri gözəl qızların gözəlliyini göydəki ay işığında axtarmayıb, kəndçi atanın zəhmətlə, incəliklə qara torpaqda yetişdirdiyi ağ buğdaya bənzətmişlər. “Ağ buğday bu gün nəğmənin adıdır” – deyə gənclər şeirə qatmışlar, bu, boşuna deyil. Bugünlərdə kürək və dəyənəyi böyütdükləri övladlarına verən, ocaq başında dincələn balıqçı qocalar, süfrədə bir çox nemət içində hər zaman əvvəlcə çörəyə əllərini uzadıb “mübarək” deyərək ayrıca hörmət göstərirlər. Bu, saqqallı, ağ saçlı babalarımızın qoynunda yetişmiş bizlərin qanına hopmuş, qulaqlarımıza işlənmiş bir ənənədir. Bəli, eyni dam altında yaşayan bizlər, qara torpaqda kəndçi atanın alın tərilə, böyük çətinliklə yetişdirdiyi hər dənə çörəyə belə qiymət verib hörmət etdikdə, ölkənin bərəkəti daha da artacaq. İllər keçdikcə bol məhsul verən torpağın gələcəyi birbaşa kəndçilik mədəniyyətinə bağlıdır. Torpaq sadəcə bu günün deyil, gələcək nəsillərimizin də parlaq sabahlarının cücərəcəyi yerdir. Bu gün biz taxıl və çörək istehsal etdiyimiz torpaqda, sabah övladlarımız əkin-biçinlə məşğul olacaq. Hətta sən və mən qocalanda, ömür yolumuzun sonuna çatanda, arxamızca gələn övladlarımız bu dünyaya sahib olarkən, biz onlara miras qoyacağımız ən müqəddəs, ən qiymətli əmanətimiz – bu qara torpaq olacaq. Ona görə də, hamımız, neçə əsrlər boyu insanın ömür sürəcəyi, əkin-biçin edəcəyi, şəhərlər quracağı, nəsillər yetişdirəcəyi bu Ana Yurdu bütün qəlbimizlə sevək və gözümüz kimi qoruyaq!

Осы уақытқа дейін қазақтар ата-тегін, руларын сұрасады. Жеті атасын білмейтін азаматтар да арамызда аз емес. Мен Дулаттың он бесінші ұрпағымын. Кей кезде қайын жұртыма әзіл ретінде:

To this day, kazakhs still ask each other about their lineage, their clans. There are even those among us who do not know their ancestors up to the seventh generation. I am the fifteenth-generation descendant of Dulat. Sometimes, as a joke when I’m with my in-laws, I say:

Shu vaqtgacha qozoqlar bir-biridan ajdodini, urug‘ini so‘rashadi. Yetti avlodini bilmaydigan odamlar ham oramizda kam emas. Men Dulatning o‘n beshinchi avlodiman. Ba’zan qayn yurtimga hazil tariqasida:

Günümüze kadar Kazaklar hala soyunu, hangi boydan olduğunu sorar durar. Yedi kuşak atasını bilmeyen vatandaşlarımız da yok değil. Ben, Duvlat boyunun on beşinci kuşağıyım. Bazen karım tarafına şaka olsun diye:

مانا بۈگۈنگىچە قازاقلار<MS/> ئاتا-تېگىنى ،<MS/>ۇرۇق-توغقىنىنى سورىشىدۇ. <MS/>«يەتتە ئاتا» سورىغاندا جاۋاپ بېرەلمەيدىغانلارمۇ يوق ئەمەس. مەن ئۆزەم – دۇلاتنىڭ ئون بەشىنچى ئەۋلادىمەن. بەزىدە <MS/>قېيىن-بويان ھەزىل قىلىپ:

Bu günə qədər qazaxlar hələ də soyunu, hansı boydan olduğunu soruşub dayanırlar. Yeddi nəsil atasını bilməyən vətəndaşlarımız da az deyil. Mən Duvlat boyunun on beşinci nəsliyəm. Bəzən zarafatla yoldaşımın ailəsinə deyirəm:

– Я Дулат пятнадцатый! – деп қоямын.

- I am Dulat the fifteenth!

“Men Dulatning o‘n beshinchi avlodiman!” deb qo‘yaman.

– “Ben Duvlat on beşinci” – diyorum.

– Я, Дулат пятнадцатый! – دەپ قويىمەن (رۇس تىلىدا: مەن ون بەشىنچى دۇلات! )

–“Mən Duvlat on beşinciyəm.”

Олар маған күледі.

They laugh at me.

Ular menga kulishadi.

Onlar da bana gülerler.

ئۇلار ماڭا كۈلۈشدۇ.

Onlar da buna gülürlər.

Дулат төрт арналы. Ботбай, Шымыр, Сыйқым, Жаныс болып төрт руға бөлінеміз.

Dulat has four branches. We are divided into four clans: Botbay, Shymyr, Syikym, and Janys.

Dulat to‘rt tarmoqli. Botbay, Shimir, Siyqim, Janis bo‘lib to‘rt urug‘ga bo‘linamiz.

Duvlat boyu dört kola ayrılır: Botbay, Şımır, Sıykım, Janıs. Bir gün Kazak edebiyatının ünlü şairlerinden biri dedi ki:

دۇلات تۆت <MS/>تارماققا بۆلۈنىدۇ: بوتباي، شىمىر، سىيقىم، ژانىس.

Duvlat boyu dörd qola ayrılır: Botbay, Şımır, Sıykım, Janıs. Bir gün Qazax ədəbiyyatının məşhur şairlərindən biri dedi:

– Бауке! Мен де Шымыр боламын, – деді қазақтың бір атақты ақыны.

- Bauke! Then I will be Shymyr too, - said one of kazakh’s famous poets.

- Bauke! Men ham Shimir bo'laman,- dedi mashhur qozoq shoiri.

– Bavke! Ben de Şımır boyundan geliyorum...

– بەۋكا، مەنمۇ شىمىر بولىمەن، – دېدى قازاقنىڭ بىر ئاتاقلىق شائىرى.

–Bavke! Mən də Şımır boyundanam...

– Шымыр Бекболат, Шын қожа болып екіге бөлінеді. Соның қайсысы боласыз? – деп мен сұрадым.

- Shymyr is divided into two: Bekbolat and Shynkozha. Which one will you be?- I asked.

- Shimir Bekbolat va Shin Xo‘ja ikkiga bo‘linadi. Siz qaysi biri bo'lasiz? - Men so'radim.

Ben de ona sordum: – Şımır, Bekbolat ve Şınkoja olarak ikiye ayrılır. Siz hangisinden geliyorsun?

– شىمىر بېكبولات ۋە شىن قوجا بولۇپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. قايسىدىن بولىسىز؟ – دەپ سورىدىم.

Mən də ona soruşdum: – Şımır boyu Bekbolat və Şınkoja olaraq iki qola ayrılır. Siz hansındansınız?