Корпустан іздеу

— Генералдың аспазы келе жатыр, содан сұрайық... Ей, Прохор! Бері таман келші, шырақ! Итті қарашы... Сендердікі ме?

"Here comes the General's cook, ask him. . . Hi, Prohor! Come here, my dear man! Look at this dog. . . . Is it one of yours?"

— Generalning oshpazi kelyapti, o‘shandan so‘rab qo‘ya qolamiz... Hoy, Proxor! Bu yoqqa kel-chi, azizim! Mana bu itni ko‘r... Sizlarnikimi?

“Generalin aşçısı geliyor, ona soralım… Hey, Prohor! Buraya gelsene canım! Şu köpeğe bak… Sizin mi?”

-گېنېرالنىڭ ئاشپىزى كېلىۋاتىدۇ، شۇنىڭدىن سوراپ كۆرەيلى... ھەي پروخور، بېرى كەلگىنە ئەزىزىم! مۇنۇ ئىتنى كۆرگىنە... سىلەرنىڭكىمۇ؟

Uzaqdan generalın aşpazı gəlir.Ondan soruşaq. -Salam Proxor.Bu it generalındır?-deyə Yeldrin iti göstərərək soruşdu.

— Тіпті, сұрай беретін де дәнеңесі жоқ! - деді Очумелов. - Бұл - бұралқы ит! Көп сөз ғып жататын түгі жоқ... Бұралқы деген соң бұралқы болғаны... Көзін жойғаннан басқа дәнеңе жоқ.

"There's no need to waste time asking," says Otchumyelov. "It's a stray dog! There's no need to waste time talking about it. . . . Since he says it's a stray dog, a stray dog it is. . . . It must be destroyed, that's all about it."

— Buni surishtirib o‘tirishning ham hojati yo‘q,— deydi Ochumelov.— Bu daydi it! Gapni cho‘zib o‘tirishning keragi yo‘q... Daydi it, dedimmi, daydi it. Yo‘qotish kerak, vassalom.

“Attın şimdi! Bizim ezelden beri böyle köpeğimiz olmadı!” “Uzun uzadıya soruşturmak anlamsız,” diyor Oçumelov. “Başıboş, besbelli! Fazla söze gerek yok… Başıboş dediysem başıboştur… İmha edilsin, o kadar.”

-شۇمۇ سۆزمۇ! بىزدە مۇنداق ئىت ھېچقاچان بولمىغان! -بۇ توغرىدا سوراپ ئولتۇرۇشنىڭ ھېچبىر ھاجىتى يوق،-دېدى ئوچۇمىلوپ،-بۇ ئۆزى لالما ئىت! بۇ يەردە گەپنى ئۇزارتىپ ئولتۇرۇشنىڭمۇ كېرىكى يوق... مەن لالما ئىت دەپ ئېيتتىمغۇ، دېمەك لالما ئىت... ئۆلتۈرۈش كېرەك، مانا شۇنىڭ بىلەن تامام

-Xeyr.Generalın belə bir iti yoxdur.... -Boş-boşuna vaxtımızı itiririk.Əgər adi bir küçə itidirsə,onun məhv edilməsi zəruridir.

— Бұл біздікі емес, - деп Прохор сөзін соза түсті. - Бұл - генералдың жуырда келген інісінің иті. Біздің генерал тазыға құштар емес. Ол кісінің бауыры құштар...

"It is not our dog," Prohor goes on. "It belongs to the General's brother, who arrived the other day. Our master does not care for hounds. But his honour is fond of them. . . ."

— Bu bizning itimiz emas,— deb so‘zida davom etadi Proxor.— Bu generalning kuni kecha kelgan akasining iti. Bizning xo‘jayinning tozilarga hushi yo‘q. Akalari ishqiboz...

“Bizim değil,” diye sürdürüyor lafını Prohor. “Generalin kardeşinin. Geçenlerde gelen kardeşinin. Bizimki, tazıları sevmez. Kardeşi sever…”

-بۇ بىزنىڭ ئەمەس،-دەپ داۋام قىلدى پروخوروۋ،-بۇ گېنېرالنىڭ يېقىندا كەلگەن ئىنىسىنىڭ ئىتى. بىزدە مۇنداق ئىتقا خۇشتار ئادەم يوق. ئۇ كىشىنىڭ ئىنىسى مۇنداق ئىتلارنى ياخشى كۆرىدۇ..

-İt bizim yox,generalın dünən gələn böyük qardaşınındır.Generalın ovçuluğa maraq göstərməməsinə baxmayaraq,onun böyük qardaşı ovçuluğu çox sevir.

— Айтпақшы, ол кісінің бауыры келіп пе еді? Владимир Иваныч па? - деп сұраған Очумеловтің жүзі күлімдеп қоя берді. - Ей, тәңірім - ай! Білсем бұйырмасын! Қонақтап келген екен ғой?

"You don't say his Excellency's brother is here? Vladimir Ivanitch?" inquires Otchumyelov, and his whole face beams with an ecstatic smile. "'Well, I never! And I didn't know! Has he come on a visit?

— Iya, u kishining akalari kelganmilar? Vladimir Ivanovich-a?— deb so‘raydi Ochumelov, iyib ketganidan aftiga tabassum yoyiladi.— Yo tavba, buni qaranglar-a! Men bo‘lsa bexabar ekanman! Mehmon bo‘lib keldilarmi?

“Kardeşi mi geldi ki? Vladimir İvanıç mı?” diye soruyor Oçumelov ve duygu yüklü bir gülümseme yayılıyor yüzüne. “Bakın şu işe, baylar! Hiç haberim yoktu! Misafirliğe mi geldi?”

-ھە، ئۇ كىشىنىڭ ئىنىسى كەلگەنمىدى؟ ۋىلادىمىر ئىۋانوۋېچ؟-دەپ سورىدى ئوچۇمىلوپ ۋە ئۇنىڭ چىرايى مۇلايىملىقىنى ئىزھار قىلغان ھالدا كۈلۈمسىرىدى،-بۇنى قارا... ھە، مەن بىلمەپتىمەن! مېھمان بولۇپ كەپتىمۇ؟

-Cənabımızın böyük qardaşının bura gəlişini həqiqətən bilmirdim.Ziyarətə gəlib?-deyə Oçumyelov süni bir gülüşlə Proxora baxdı.

— Қонаққа...

"Yes."

— Mehmon bo‘lib...

“Misafirliğe…”

-مېھمان بولۇپ كەپتۇ...

-Bəli.

— Ей, тәңірім - ай... Бауырын сағынған екен ғой... Білсем бұйырмасын! Сөйтіп мынау сол кісінің иті екен ғой? Өте қуаныштымын... Ал итті... Жаман ит көрінбейді... алғыр екен... Мынаны саусағынан ала түсіпті! Ха-ха-ха!.. Е, неменеге қалтырайсың? Ыррр... ырр.... Ызаланып тұр найсап... тәйт, оңбаған неме.

"Well, I never. . . . He couldn't stay away from his brother. . . . And there I didn't know! So this is his honour's dog? Delighted to hear it. . . . Take it. It's not a bad pup. . . . A lively creature. . . . Snapped at this fellow's finger! Ha-ha-ha. . . . Come, why are you shivering? Rrr . . . Rrrr. . . . The rogue's angry . . . a nice little pup."

— Yo tavba, buni qaranglar-a! Ukalarini sog‘inganlar-da... Men bo‘lsam bexabar ekanman! O’sha kishining itlari degin? Juda xursandman... Buni olib ket... Binoyidekkina kuchuk ekan... Ziyrakkina ekan... mana buning barmog‘ini uzib ol! Ha-ha-ha... Ha, nega titraysan? Rrr... Rr... Achchig‘lanyapti haromi... kuchukvachcha-ey.

“Bakın şu işe… Ağabeyini özlemiş olacak… Hiç haberim yoktu! Bu kendilerinin köpeği, öyle mi? Çok sevindim… Al onu… Yaman köpek… Pek çevik… Şu herifi parmağından yakalayıvermiş! Ha, ha, ha! Neden titriyorsun bakayım? Hırrr… hırr… Kızıyor kerata… yavrucak…”

-بۇنى قارا، يا خۇدا... ئاكىسىنى سېغىنىپ قالغان ئىكەن-دە... مەن بۇنى ھېچ بىلمەپتىمەن... بۇ ئىت شۇ مېھماننىڭ ئىكەن-دە؟ ناھايىتى خۇرسەن مەن... بۇنى ئېلىپ كېتەيلى... خېلىلا ياخشى كۈچۈك كۆرۈنىدۇ... ئۆزى تېتېككىنە.... تۇت، مانا مۇنۇنىڭ بارمىقىنى چىشلىۋاپتۇ، ھاھاھا... نېمە تىترەيسەن؟ تېخى ئاچچىقىنىڭ يامانلىقىنى كۆردۈڭمۇ؟ تېرىككەكنىڭ...

-Yəqin qardaşı üçün çox darıxır.-Oçumyelov gülümsündü.-Deməli bu cənabımızın qardaşının itidir.Buna çox şad oldum.Gözəl və xoş bir itdir.Sadəcə olaraq bir nəfərin barmağını dişləyib.-yenidən gülməyə başladı.

Прохор итті шақырып алды да, өзімен бірге отын қоймасынан әрі қарай ертіп жүріп кетті... Топырласқан жұрт Хрюкинді ажуалап, қарқылдап күлісіп жатыр.

Prohor calls the dog, and walks away from the timber-yard with her. The crowd laughs at Hryukin.

Proxor itni chaqirib, uni ergashtirgancha o‘tin omboridan yiroqlashadi... Xaloyiq Xryukindan xoxolab kuldi.

Prohor köpeği çağırıyor; birlikte odunluktan uzaklaşıyorlar… Kalabalık Hryukin’e gülüyor.

پروخور ئىتنى چاقىرىپ، ئۇنى ئەگەشتۈرۈپ ئوتۇنخانىدىن چىقىپ كەتتى... توپلىنىپ تۇرغان كىشىلەر خۇيۇكىننى زاڭلىق قىلىپ كۈلۈشتى.

Bir qədər sonra aşpaz it ilə birlikdə oradan uzaqlaşdı.Camaat isə Hirukinə istehza edirdi.

— Мен сенің де жайыңды табармын әлі! - деп Очумелов оған сес көрсетті де, шинелін қаусырына түсіп, базар алаңымен аяңдап тарта берді.

"I'll make you smart yet!" Otchumyelov threatens him, and wrapping himself in his greatcoat, goes on his way across the square.

— Shoshmaytur hali senga ko‘rsatib qo‘yaman!— deb unga po‘pisa qiladi Ochumelov va shineliga o‘ranganicha bozor maydoni bo‘ylab yo‘lida davom etadi.

“Seninle işimiz bitmedi daha!” diye tehdit ediyor onu Oçumelov ve paltosuna sarınarak pazar meydanındaki yoluna devam ediyor.

-ئالدىرىما، ئەدىبىڭنى بېرىمەن تېخى!-دەپ ئوچۇمىلوپ خۇيۇكىننى قورقۇتتى ۋە چاپىنىنى يېپىنىپ بازار مەيدانى بىلەن داۋام قىلدى.

Oçumyelov üzünə Hirukinə tutub "bunun əvəzini səndən çıxacağam" dedi və öz yoluna davam etdi.

Мен Вирелонда болмағалы он бес жыл болып еді, бір рет күзді күні Сервал досым мен бірге сонда саятқа шықтым. Сервал мұндағы прусактар бұзып кеткен жайын ақыры қайта түзетіп алған болатын. Бұл өлкені мен өте жақсы көремін. Мұндай бір түрлі өзгеше көркі бар, әсем жер, дүниеде сирек ұшырайды. Ондай жерге көңілің құлап құмартады. Біз кей кейде осындай, жиі тамашалап, жаратылысына қызыққан жерлеріміздің бұлақтарын, көлшіктерін, дөңестерін сағынамыз. Олар ойымызда өмірдегі ең қызық шағымыздай сақталады. Кей кейде көңілің, әлде қалай бір ашық күні, өміріңде бір ғана көріп, жазды күнгі жарқыраған тұнық таңда көшеде кездескен әйелдің бейнесіндей, сүйкеп өтіп көңіліңе дақ салып, жан денеңе өшпес от, арылмас құмар құйып кеткен бақыттың бейнесіндей, көкейіңде қалған, әлде қандай бір тоғайдың түбегіне, сайлардың жағасына, гүл атқан көк орай тегістерге ауады.

Fifteen years had passed since I was at Virelogne. I returned there in the autumn to shoot with my friend Serval, who had at last rebuilt his chateau, which the Prussians had destroyed. I loved that district. It is one of those delightful spots which have a sensuous charm for the eyes. You love it with a physical love. We, whom the country enchants, keep tender memories of certain springs, certain woods, certain pools, certain hills seen very often which have stirred us like joyful events. Sometimes our thoughts turn back to a corner in a forest, or the end of a bank, or an orchard filled with flowers, seen but a single time on some bright day, yet remaining in our hearts like the image of certain women met in the street on a spring morning in their light, gauzy dresses, leaving in soul and body an unsatisfied desire which is not to be forgotten, a feeling that you have just passed by happiness.

Virelonga kelmaganimga ham bus-butun 15 yil bo’lib qoldi. Kuzda ov qilish uchun o’sha yoqqa – oshnam Servalnikiga qarab yo’l oldim. Oshnam prussaklar tomonidan vayron qilingan amlokida, nihoyat, qayta uy-joy tiklashga qaror qilgan edi. Menga bu joylar juda-juda yoqadi. Ro’yi zaminning shunday ajoyib kunji-kavaklari borki, faqat ko’zni yayratish uchun yaratilganday. Bu joylarni ko’zlaring bilan sevasan. Bizning – ona-Zaminnisevguvchi kishilarning o’z jilg’alarimiz, o’rmon, ko’l va tepaliklarimiz bo’ladiki, ularni – xuddi hayotingdagi farahli onlar singari mehr va hayajon bilan esga olasan kishi. Hatto ba’zan shunday bo’ladiki, rohatijon kunlarning birida qandaydir-bir kichkina o’rmon yoxud jarlik yoxud gullarga ko’milgan chorbog’ni ko’rib qolasanu, xuddiki bahor tongida ko’chada – yorqin bayramona libosda uchratib qolib, so’ngrasi yonginangdan o’tib ketgan baxt singari butun tanang va qalbing bilan tiyiqsiz sog’inch-la qo’msaganing ayol timsoli kabi bir umr qalbingda saqlab qolish uchun unga qaytib kelasan.

Virelogne’a on beş yıldır uğramamıştım. Prusyalıların yıkmış oldukları şatosunu sonunda yeniden yaptıran dostum Servat ile birlikte avlanmak üzere oraya güzde gittim. Bu yöreyi son derece seviyordum, güzel dünyanın, gözü okşayan, gıcıklayan köşelerindendi. Böyle yerler maddi bir aşkla sevilir. Biz, toprağın büyülediği kimseler, çok görülmüş ve içimizi tıpkı mutlu olayların yaptığı gibi gevşetmiş bazı kaynaklardan, bazı korulardan, bazı göllerden, bazı tepelerden tatlı anılar saklarız. Hatta bazen kafamız; keyifli bir günde bir defacık görülmüş ve bir ilkyaz sabahı sokakta açık ve saydam bir giysiyle raslanıp da ruhumuzda ve bedenimizde dindirilmez, unutulmaz bir istek, yanından sürtünerek geçilmiş bir mutluluk duygusu bırakan kadın düşlemleri gibi içimizde yer etmiş bir orman köşesine, bir kıyı parçasına yahut da çiçeklerin pudraladığı bir meyve bahçesine yeniden döner.

ۋېلرونى تەرەپكە ئۆتمىگىنىمگە ئون بەش يىل بولغانىدى. بۇ يىل كەچ كۈزدە بۇرادىرىم سېۋالنىڭ قورۇقىغا ئوۋغا چىقىش باھانىسى بىلەن ئۇ يەرگە يەنە بېرىپ قالدىم. سېۋال ۋېلرونىغا ئادەم ئەۋەتىپ پرۇسسىيىلىكلەر خاراب قىلىۋەتكەن قەدىمكى قەلئەسىنى ياسىتىپ قويغانىكەن. ئۇ جايغا بارسام سۆيۈنۈپ كېتىمەن. جاھاندا شۇنداق گۈزەل جايلارمۇ باركى، كىشى كۆرسە كۆرگۈسى كېلىدۇ. بىزدەك چوڭ شەھەرگە باغلىنىپ قالغانلارغا ئۇنداق جايدىكى بۇلاقلار، ئورمانلار، كۆللەر ۋە تاغ - ئېدىرلار ئاجايىپ سېھىرلىك تۇيۇلۇپ، رومانتىك ھېسلارنى ئويغىتىدۇ.

Mən on beş ildir ki, Virelogne-də olmamışam. Payızda prussiyalıların dağıtdıqları qəsrini nəhayət bərpa etmiş dostum Sərvətlə ova getmişdim. Bu bölgəni çox sevirdim, göz oxşayan, qıdıqlayan gözəl dünyanın guşələrindən biri idi. Belə yerlər maddi sevgi ilə sevilir. Biz, yerin sehrinə düşənlər, tez-tez görünən bəzi bulaqlar, bəzi bağlar, bəzi göllər, bəzi təpələr haqqında şirin xatirələr saxlayırıq və sevincli hadisələr kimi qəlbimizi rahatlaşdırırıq. Bəzən hətta başımız; Xoş bir gündə bir dəfə görünən, küçədə işıqda görünən qadınların fantaziyaları kimi içimizdə yerini almış meşə küncünə, bir sahil parçasına, güllər yerinə gedə bilərik və bahar səhərində şəffaf paltarla ruhumuzda, bədənimizdə sönməz, unudulmaz bir arzu, fırçalamaqla keçmiş xoşbəxtlik hissi buraxır.

Вирелонда мен сүймейтін нәрсе жоқ: деревненің суретін, қаулап балапандап шыққан ағаштарын, қан тамыры мен жүгіргендей деревнені аралап аққан бұлақтарын жақсы көремін. Бұл жерден біз шаян, увгр, порел балықтарын ауладық. Қандай рақат! Кей жерде суға да шомылдық. Судың жңішке арнасының жағасына биік шыққан шөптерден шалшықтарды да талай үркіттік. Мен ілгері қарай ешкіше басып, алдымда жүгіріп бара жатқан екі итті бақылап келемін. Оң жағымда, жүз метрдей жерде жерде, жыңышқанын аңызын таптап Сервал кетіп барады. Мен бұталарға Садор тоғайының шегіне жетіп, бір бұзылып қалған лашықтың үстінен келіп шықтым.

At Virelogne I loved the whole countryside, dotted with little woods and crossed by brooks which sparkled in the sun and looked like veins carrying blood to the earth. You fished in them for crawfish, trout and eels. Divine happiness! You could bathe in places and you often found snipe among the high grass which grew along the borders of these small water courses. I was stepping along light as a goat, watching my two dogs running ahead of me, Serval, a hundred metres to my right, was beating a field of lucerne. I turned round by the thicket which forms the boundary of the wood of Sandres and I saw a cottage in ruins.

O’rmonchalar bilan qoplangan, qontomirlari kabi to’rt tarafga tarmoqlab ketgan soylar kesib o’tgan Virelonning har bir go’shasi menga qadrli edi. Bu soylardan qisqichbaqa, gulmohi va ilonbaliqlar ovlashadi. Jannatning naq o’zi! Ayrim joylarida esa cho’milsa ham bo’ladi, binobarin, soy yoqalab uyulib yotgan shag’allar orasida to’satdan baliqchiqush uchrab qolishi ham hech gapmas. Men oldinda ketayotgan ikki itimni ko’zdan qochirmasdan echkiday yengil yurib borar, Serval` esa yuz metrlar chaproqda yo’ng’ichqazorni diqqat bilan ko’zdan kechirardi. Men Sodrey o’rmoni chegarasi bo’lmish butazorni aylanib o’tdimu, vayron qilingan kulbaga ko’zim tushdi.

Virelogne’da küçük küçük koruların süslediği, yerde toprağa kan yetiştiren damarlar gibi koşan derelerin dolaştığı bütün kırı seviyordum. Bu derelerde istakozlar, alabalıklar ve yılan balıkları tutuluyordu! Ne bulunmaz mutluluk! Yer yer yıkanılabiliyor ve bu ince su yataklarının kıyılarında biten yüksek otlar arasında çok kez su çulluklarına raslanıyordu. İki köpeğimin önümde şurayı burayı yoklamalarına bakarken bir keçi kadar hafiftim. Serval, yüz metre sağımda bir yonca tarlasını araştırıyordu. Saudreslerin korusuna sınır çeken çalıları döndüm ve yıkık bir kulübe gördüm.

ۋېلرونىڭ سەھراسىغا مەپتۇنمەن. ئەتراپنى ئوراپ تۇرغان بۈك - باراقسان دەرەخلەر، تومۇرلاردەك تەرەپ ـ تەرەپكە تاراپ، زېمىنغا قان بېرىۋاتقان، قوينىدا رەڭگارەڭ بېلىقلار ئەركىن ئۈزۈپ ئويناۋاتقان ئېرىق - ئۆستەڭلەرگە نەزەر تاشلىغىنىمدا، ئۆزۈمنى بەئەينى جەننەتتە يۈرگەندەك سېزىمەن. ئەنە ئۆستەڭلەردە راھەتلىنىپ سۇغا چۆمۈلىمەن، ئۆستەڭ بويىدىكى قويۇق ئوت ـ چۆپلەر ئارىسىدىن كەكلىك تۇتىمەن. شۇ كۈنى ئوت ـ چۆپ ئارىسىدا كەكلىك قوغلاپ كېتىۋاتقان ئىككى ئوۋ ئىتىمنىڭ ئارقىسىدىن كېيىكتەك يەڭگىل يۈگۈرۈپ كېتىۋاتاتتىم. مەن سودېل ئورمانلىقىنىڭ پاسىلىدىكى چاتقاللىقنى ئەگىپ ئۆتۈپ، ۋەيرانە بىر ئۆينىڭ قېشىغا چىقىپ قالدىم.

Mən Virelonda kiçik bağlarla bəzədilmiş və yerlə qanı qidalandıran damarlar kimi çayların axdığı bütün kəndi sevirdim. Bu axınlarda lobster, alabalıq və ilan balıqları tutuldu! Nə nadir xoşbəxtlik! Yerlərdə çimmək mümkün idi və bu nazik su yataqlarının sahilində bitən hündür otların arasında tez-tez snayperlərə rast gəlinirdi. Qarşımda ora-bura yoxlayan iki itimə baxanda keçi kimi yüngül idim. Sərvət mənim sağımda yüz metr aralıda yonca sahəsini kəşf edirdi. Saudres bağı ilə həmsərhəd olan kolluqların arasında dönüb xaraba bir kabinə gördüm.

Сол арада оның 1869-жылы, соңғы рет келгенімдегі түрі есіме түсті. Онда бұл мұнтаздай таза, үстіне бұралып үзім шыққан үй еді. Есігінің алды бақылдаған арса арса болып, құлазып құлағалы тұрған өлік үйдің төрінен аянышты нәрсе болар ма екен! Тағы осында бір жақсы әйелдің маған бір стақан вино әкеліп бергені есіме түсті. Ол күні біз өте шаршаған едік, сонда Сервал маған осы лашықты мекендеушілердің тарихын айтқан еді.

Suddenly I remembered it as I had seen it the last time, in 1869, neat, covered with vines, with chickens before the door. What is sadder than a dead house, with its skeleton standing bare and sinister? I also recalled that inside its doors, after a very tiring day, the good woman had given me a glass of wine to drink and that Serval had told me the history of its people.

Birdaniga bu uyni oxirgi marta – 1869 yilda qay holda ko’rganim xotiramga keldi. O’shanda uy toklar bilan o’ralgan, saranjom-sarishta, pillapoya ustidagi soyabonda tovuqlar tizilgan edi. Dunyoda vayron bo’lgan uyning mudhish va xaroba qoldiqlaridan qayg’uliroq narsa bormikan? Yana bir narsa xotiramda jonlandi: zerikarli kunlarning birida mazkur kulbaning bekasi bo’lmish kampir meni bir qadah sharob bilan siylagan, Serval` yo’l-yo’lakay uy sohiblari haqida gapirib bergan edi.

Birden onu 1869’da son kez gördüğüm biçimde, tertemiz, asmalara sarılı, kapısının önünde tavuklarıyla anımsadım. Ayakta duran kırık dökük, uğursuz iskeletiyle ölü bir evden daha üzücü ne olabilir? Çok yorulduğum bir gün bu evde bir kadıncağızın bana bir bardak şarap içirdiğini ve Serval’in ev sahiplerinin öyküsünü anlattığını da anımsadım.

بىردىنلا 1869 ـ يىلىدىكى مەنزىرە كۆز ئالدىمغا كەلدى، ئۇ چاغدا بۇ ئۆي يېپيېڭى، ئەتراپى ئۈزۈم بارىڭى بىلەن ئورالغانىدى، ھويلىسىدا نۇرغۇن توخۇلار دانلاپ يۈرەتتى، ھالا بۈگۈن تاملىرى ئۆرۈلگەن خارابىلىكنى كۆرۈپ ئىچىم سىيرىلىپ كەتتى. ھېلىمۇ ئېسىمدە، بىر كۈنى ھېرىپ ـ ئېچىپ كەلسەك، بىر موماي بىزنى مۇشۇ ئۆيگە باشلاپ ئۈزۈم ھارىقى بىلەن مېھمان قىلغانىدى. سېۋال ئۆي ئىگىسىنىڭ كەچۈرمىشلىرىنى سكزلەپ بەردى.

Birdən onu son dəfə 1869-cu ildə gördüyüm kimi xatırladım, ləkəsiz, üzümlərə bükülmüş, qapısının qarşısında toyuqlar var. Sınıq, məşum skeleti yerində duran ölü evdən daha kədərli nə ola bilər? Onu da xatırladım ki, bir gün çox yorğun olanda bu evdə bir xanım mənə bir qədəh şərab verib Sərvəlin ev sahiblərinin əhvalatını danışdı.

Әкесі, жабайы құстарды кәсіп қылып жүріп, басқа тоғайдан барып атамын деп жандармалар өлтірген. Мен бір кездерде көрген бойшаң, ашаң ұл да жабайы құстардың атақты қырғыны еді. Бұларды Саваж деп айтатын. Онысы есім бе, жоқ әлде жанама ат па, оны құдай біледі. Сервалға дауыстадым. Сервал саздың құстарындай маймаңдап, маған жайлап басып келді. -Мұндағы адамдарға не болған? - деп сұрадым онан. Сонда ол маған мына әңгімені айтты. Соғыс жарияланғаннан кейін, жас Саваж сол кезде ол отфз үште болатын, - жорыққа кетті. Шешемі үйде жалғыз қалды, алайда оны онша аяған еш кім бола қойған жоқ; ақшаның кемпірде кемпірде сақталатыны жұрттың бәріне де мәлім болатын. Кемпір деревнеден алыс, тоғайдың шетіндегі, оқшау үйінде, мүлде жалғыз тұрды. Кемпірді қорқақ кемпір еді деуге келмейді; бұл да сол өзінің күйеуі мен ұлы сияқты адамдардың жынысынан еді. Бойшаң, ашаң, қатаң кемпір еді. Еш уақыт күлмейтін, оның үстіне оны мен қалжыңдасам деп ешкім ойлағандай емес еді. Қара шаруа әйелдері тегі аз күледі,- күлкі еркектердің ісі: олардың өлшеулі, аянышы психикасы үнсіз, түрсіз тұрмысқа көніп алады. Қара шаруа еркек ең болмағанда қабақта болса да, көңілді шуға әуес, ал, оның әйелі үнемі салмақты күйінен аумай, жүзі қашан да жабық келеді. Әйелдердің беттерінің еті еш уақыт күліп ыржиюды білмейді.

The father, an old poacher, had been killed by the gendarmes. The son, whom I had once seen, was a tall, dry fellow who also passed for a fierce slayer of game. People called them "Les Sauvage." Was that a name or a nickname? I called to Serval. He came up with his long strides like a crane. I asked him: "What's become of those people?" This was his story: When war was declared the son Sauvage, who was then thirty-three years old, enlisted, leaving his mother alone in the house. People did not pity the old woman very much because she had money; they knew it. She remained entirely alone in that isolated dwelling, so far from the village, on the edge of the wood. She was not afraid, however, being of the same strain as the men folk — a hardy old woman, tall and thin, who seldom laughed and with whom one never jested. The women of the fields laugh but little in any case, that is men's business. But they themselves have sad and narrowed hearts, leading a melancholy, gloomy life. The peasants imbibe a little noisy merriment at the tavern, but their helpmates always have grave, stern countenances. The muscles of their faces have never learned the motions of laughter.

Uning hikoya qilishicha, qari brokon`er bo’lmish ota qishloq mirshablari tomonidan o’ldirilgan. O’g’li – men uni qachondir bir payt ko’rgan edim – baland bo’yli, ozg’in yigitcha; u ham yovvoyi qushlarga qiron soluvchi ashaddiy ishqiboz sifatida dong taratgan. Ularni Sovaj lar deyishardi. Bu ularning familiyasimi yoki laqabmi – bilmayman. Men Servalni chaqirdim. U odatdagi turnayurishi bilan shoshilib keldi. — Uy sohiblariga nima bo’ldi? – so’radim undan. Shunda Serval` quyidagilarni hikoya qilib berdi. Urush boshlanishi bilan Sovajlarning o’sha paytda 33 yoshda bo’lgan kichik o’g’li onasini yakka-yolg’iz qoldirib ko’ngilli bo’lib jangga jo’nab ketdi. Hech kim kampirga achinmadi, chunki hamma uning puldor xotin ekanligini bilardi. Shunday qilib, kampir qishloqdan uncha uzoq bo’lmagan joyda, o’rmon etagida joylashgan xilvat uyda so’ppayib bir o’zi qolaverdi. Ayni paytda bu tetik kamirning o’zi ham baland bo’yli, suyakdor bo’lib, o’g’li va eri bilan bir avloddan, ko’p kulmas va hazil-mazaq qilmasdi. Umuman olganda esa, dehqon ayollar kamdan-kam kuladi. Ko’p kulish erkaklarning ishi. Xotinlarning huzunli va mahdud qalbida ma’yus, ro’shnoliksiz turmushi tajassum topgan. Erkak kishi ba’zan sershovqin qovoqxonada vaqtichog’lik qiladi, xotin kishi esa har doim xafahol, jiddiy ko’rinishda bo’ladi – uning yuz muskullari kulgidan qisqarishga hecham moslashmagan.

Hep tezkeresiz avcılık eden baba, jandarmalar tarafından öldürülmüştü. Daha önce görmüş olduğum oğul, iri ve kuru bir delikanlıydı ve o da korkunç bir av düşmanı sayılıyordu. Bunlara Sauvagelar deniyordu. Bu bir ad mı, yoksa anlamlı bir lakap mıydı? (3) Serval’e seslendim. Uzun leylek adımlarıyla geldi. — Burada oturanlar ne oldu? diye sordum. Bana aşağıdaki olayı anlattı. II Savaş başlayınca otuz üç yaşında olan Sauvage oğul, anayı evde yalnız bırakarak askere gitti. Parası olduğunu bildikleri için yaşlı kadına pek acıyan yoktu. Onun için o, köyden o kadar uzakta, ormanın kıyısındaki bu ıssız evde tek başına kaldı. Erkekleriyle aynı soydan, uzun ve zayıf, çok gülmez, hiç şakaya gelmez, sert bir kocakarı olduğu için korkmuyordu da. Zaten köy kadınları hiç gülmezler. Gülmek erkeklere özgü bir şeydir. Donuk ve ışıksız bir ömür sürdükleri için kadınların dar ve üzüntülü bir ruhları olur. Köylü meyhanede gürültülü neşeyi biraz öğrenirse de karısı boyuna asık bir suratla ciddi kalır. Onların yüz kasları asla gülme alıştırması yapmamıştır.

. موماينىڭ ئېرىنى قانۇنسىز ئوۋ قىلغانلىقى ئۈچۈن ساقچىلار ئېتىۋەتكەنىكەن. شۇ چاغدا موماينىڭ ئوغلىنىمۇ كۆرگەنىدىم، ئۇ جۇدەڭگۈ، ئېگىز بوي يىگىت ئىدى، ئەپتىدىن ئۇستا ئوۋچىلاردەك كۆرۈنەتتى. كىشىلەر بۇ ئائىلىدىكىلەرنى «قاراملار» دېيىشىدىكەن. بۇ شۇلارنىڭ جەمەتىنىڭ فامىلىسىدۇر ياكى لەقىمىدۇر. شۇلارنى ئويلاپ يىراق جايدا تۇرغان سېۋالنى چاقىردىم. ئۇ قاقىرىدەك يوغان ـ يوغان چامداپ قېشىمغا كەلدى. ـ بۇ ئۆينىڭ ئىگىسى نەگە كەتكەندۇ؟ ـ سورىدىم مەن. سېۋال تۆۋەندىكى ھېكايىنى ئېيتىپ بەردى. پرۇسسىيە ـ فرانسىيە ئۇرۇشى پارتىلىغاندا، موماينىڭ ئوتتۇز ئۈچ ياشلىق ئوغلى ئەسكەرلىككە كېتىپ، موماي يالغۇز قالدى. موماينىڭ ھال ـ كۈنى ياخشى بولغاچقا، ئۇنىڭدىن ئەنسىرەش ھاجەتسىز ئىدى. موماينىڭ ئۆيى مەھەللىدىن خېلى يىراق ئورمانلىقنىڭ قېشىدا بولسىمۇ، موماي ھېچ نەرسىدىن قورقمايتتى. ئورۇق، ئېگىز بۇ موماينىڭ مىجەزىمۇ ئېرى بىلەن ئوغلىغا ئوخشاش قارام ئىدى، كىشىگە ئانچە چىراي ئاچمايتتى، كىشىلەرمۇ ئۇنىڭدىن ئەيمىنەتتى. سەھرا ئاياللىرىغۇ ئانچە كۈلۈپ ـ ئېچىلىپ كەتمەيدۇ، سەھرادا كۈلكە ـ چاقچاق، ئويۇن ـ تاماشا ئەرلەرگىلا مەنسۇپ. سەھرا ئاياللىرى بۇرۇقتۇملۇق، مەھكۇملۇق ئىچىدە ياشىغاچقا ، ئىچى تار ، نادان كېلىدۇ. ئەرلەر قاۋاقخانىلارغا ئانچە ـ مۇنچە كىرىپ كۆڭۈل ئېچىشنى، كۈلۈشنى بىلگىنى بىلەن، ئۇلارنىڭ ئۆيدىن چىقالمايدىغان خوتۇنلىرىنىڭ چىرايى كۈلكىگە ئادەتلەنمىگەن.

Həmişə icazəsiz ov edən ata asayiş qoruqçuları tərəfindən öldürülüb. Əvvəllər gördüyüm oğul iri, quru bir gənc idi və o da ovçuluğun dəhşətli düşməni hesab olunurdu. Bunlara Sauvages deyilirdi. Bu bir ad idi, yoxsa mənalı bir ləqəb? Servəli çağırdım. Uzun leylək addımları ilə gəldi. - Burda oturanlara nə olub? soruşdum. O, mənə aşağıdakı hadisəni danışdı. II Müharibə başlayanda otuz üç yaşında olan Sauvage oğlu anasını evdə tək qoyaraq hərbi xidmətə getdi. Heç kəs yaşlı qadına o qədər də yazığı gəlmirdi, çünki onun pulu olduğunu bilirdilər. Ona görə də meşənin qırağında, kənddən bir qədər aralı bu tənha evdə tək qalmışdı. Qorxmurdu, çünki o, kişilərlə eyni boylu, arıq və uzun boylu, çox gülməyən, heç zarafat etməyən sərt yaşlı qadın idi. Onsuz da kənd qadınları heç vaxt gülmürlər. Gülüş insana xas bir şeydir. Qadınlar sönük və işıqsız bir həyat sürdükləri üçün dar və kədərli ruhlara malikdirlər. Kəndli meyxanadakı səs-küylü şənliklərdən bir qədər öyrənsə də, arvadı həmişə küt sifətlə ciddi qalır. Onların üz əzələləri heç vaxt gülmək məşq etməyib.

Саваж жеңгей бір қалыпты тұра берді. Ұзамай ақ лашығын қар басты. Кемпір нан, ет алуға жұмасына бір рет деревнеге барады; керегін алған соң тағы үйіне қайтады. Қасқыр жайында әңгіме көтеріле бастағандықтан, Саваж арқасына таңып мылтық алып жүретін болды; мылтығы дүмі қашалған, баласының мылтығы еді. Сонда осы, аздап еңкейіңкіреген,ұзын бойлы кемпірдің ақырын қарда малтып бара жатқанына қарау тіпті қызық еді. Мылтықтың аузы биік жаулықтан қылт-қылт етеді. Жаулық кемпірдің басын шымқап, бурыл шаштарын мүлде бүркеп тұрады, бұл шашты әлі өмірі ешкім көре алғанда емес.

Mother Sauvage continued her ordinary existence in her cottage, which was soon covered by the snows. She came to the village once a week to get bread and a little meat. Then she returned to her house. As there was talk of wolves, she went out with a gun upon her shoulder — her son's gun, rusty and with the butt worn by the rubbing of the hand — and she was a strange sight, the tall "Sauvage," a little bent, going with slow strides over the snow, the muzzle of the piece extending beyond the black headdress, which confined her head and imprisoned her white hair, which no one had ever seen.

Sovaj kampir o’z uyida odatdagicha yashab yuraverdi. Tez orada uyni qor bosdi. U haftada bir kun qishloqqa non va go’sht olish uchun tushar, keyin yana uyiga qaytardi. Bo’rilar haqida gap chiqishi bilan kampir o’g’lining zanglagan, qo’ndog’i yeyilib ketgan miltig’ini yelkasiga osib uydan chiqdi; qor bosgan yo’ldan katta-katta odim otib, shoshilib borar ekan, uning novcha, sal bukchaygan qaddi-qomati g’alati ko’rinar, kampirning boshini o’rab, uning oppoq sochlarini begona ko’zlardan pana qilib turgan bosh kiyimi osha miltiqning stvoli chiqib turardi.

Sauvage Nine de hemen karla örtülmüş kulübesinde her zamanki yaşamını sürdürdü. Her hafta köye ekmekle biraz et almaya gidiyor, sonra damına dönüyordu. Kurtlardan söz edildiği için sırtında tüfekle, oğlunun kavrana kavrana dipçiği aşınmış paslı tüfeğiyle dışarı çıkardı. Biraz kamburlaşmış olan iriyarı Sauvage Nine’nin, silahının namlusu, başını sıkan ve kimsenin görmediği ak saçlarını sımsıkı kapayan siyah başlığından da yukarda, ağır adımlarla karda gidişi görülecek şeydi.

موماي ئۆز ئۆيىدە تەنھا ئۆتىۋەردى. ئۇزاق ئۆتمەيلا قىش كېلىپ، ھەممە يەرنى قار باستى. موماي مەھەللىگە ھەپتىدە بىر كىرىپ، بولكا، گۆش ئېلىپلا قايتىپ كېتەتتى. شۇ چاغدا مەھەللىدە بۆرە پەيدا بولۇپ قاپتۇ دېگەن گەپ تارالغاچقا، موماي ھەر كەلگەندە ئوغلىنىڭ داتلىشىپ كەتكەن، پاينىكى ئۇپرىغان مىلتىقىنى ئېسىۋالىدىغان بولدى. بەستلىك موماينىڭ قارلىق دالىدا سەل ئېڭىشىپ، يوغان ـ يوغان چامداپ مېڭىشلىرى تولىمۇ قىزىق كۆرۈنەتتى، بېشىدىكى قارا شىلەپە ئاق چاچلىرىنى ھىم ياپقان بولۇپ، مىلتىقىنىڭ ئۇچى شىلەپىدىن ئېگىز چىقىپ تۇراتتى.

Sauvaj nənə də adi həyatını dərhal qarla örtülmüş kabinəsində davam etdirirdi. Hər həftə kəndə çörək və bir az ət almağa gedir, sonra da damına qayıdırdı. Canavarların adı çəkildiyi üçün tüfəngi belində, oğlunun paslı tüfəngi isə ehtiyatı köhnəlmiş halda çölə çıxıb. Görünməli olan, bir az əyilmiş, qarın arasından yavaş-yavaş yeriyən, silahının lüləsi başının ətrafına bərkidilmiş və heç kimin görə bilmədiyi ağ saçlarını örtən qara papaqdan hündür olan, köklü Sauvaj nənə idi.

Бір күні прусактар келді. Оларды үйдің қалына қарай, қара шаруаларға бөлді. Бай атанып жүрген кемпірге төртеуін берді. Бұл төртеуі де ержеткен, аққұба, еттері аппақ, көздері көк, қанша тапшылық көрсе де, әлі толық жігіттер еді. Өздері жеңуші болса да, бұл төртеуі кішіпейіл балалар еді. Кемпірмен бірге тұратын болған соң, бұлар ұқыптылық қылып, кішіріп қызмет істеп, кемпірді ауыр жұмыстан, артықша қиналудан құтқаруға тырысты. Күн сайын ертемен оларды құдықтың басынан көресің. Төртеуі суыққа қарамастан шешініп, солтүстіктегілердің бәріне бітетін ақ-қызғылт еттеріне суды мол-мол құйып, жуынып жатады. Бұл кезде Саваж жеңгей шаруасын істеп, оларға сорпа әзірлеп жүреді. Онан соң бұлар, кәдімгі шешесіне болысатын жақсы балалар сияқты, асүйді жуып, еденді сыпырады, отын жарады, картошке тазалады, кір жуады.

One day a Prussian force arrived. It was billeted upon the inhabitants, according to the property and resources of each. Four were allotted to the old woman, who was known to be rich. They were four great fellows with fair complexion, blond beards and blue eyes, who had not grown thin in spite of the fatigue which they had endured already and who also, though in a conquered country, had remained kind and gentle. Alone with this aged woman, they showed themselves full of consideration, sparing her, as much as they could, all expense and fatigue. They could be seen, all four of them, making their toilet at the well in their shirt-sleeves in the gray dawn, splashing with great swishes of water their pink-white northern skin, while La Mere Sauvage went and came, preparing their soup. They would be seen cleaning the kitchen, rubbing the tiles, splitting wood, peeling potatoes, doing up all the housework like four good sons around their mother.

Mana, prussaklar qishloqqa kirgan kun ham keldi. Ularni xonadonlarning moddiy hol-ahvoliga qarab taqsimlab chiqishdi. Sovaj kampir puldor hisoblanardi, shunga ko’ra uning uyiga to’rt nemisni joylashtirishdi. Bu yigitlar xushbichim, badanlari oppoq, malla-sarg’ish soqolli, ko’kko’z, harbiy yurishlarning mashaqqatiga qaramay biqqa semiz, g’oliblarga xos ravishda sulhparvar edilar. Ular joylashib olgach, imkon darajasida kampirning xizmatini qilishga, uni ro’zg’or xarajati va yugur-yugurlaridan qutultirishga harakat qildilar. Ertalablari kampir to nonushta tayyorlagancha bu yigitlar mundirlarini yechvolib, qish kunining o’tkir yorug’ida shimolliklarga xos qizg’ish-oq badanlarini yalang’ochlab, shaloplagancha quduq suvida yuvinishardi. Choydan keyin uyni yig’ishtirar, oshxonaning polini yuvib chiqar, o’tin yorar, kartoshka tozalar, choyshablarni yuvar – xullas, havas qilgulik o’g’illardek xo’jalik tashvishida bo’lardilar.

Bir gün Prusyalılar geldi. Onları, herkesin parasına ve olanaklarına göre yerlilere dağıttılar. Zengin tanınan yaşlı kadına dört kişi düştü. Bunlar sarışın derili, sarışın sakallı, mavi gözlü, o zamana kadar çektikleri yorgunluğa karşın tombul kalmış dört iriyarı delikanlıydı. Zaptedilmiş bir ülkede bulundukları halde iyi çocuklardı. Bu yaşlı kadının yanında yalnız kalınca ona çok yakınlık gösterdiler, yorulmasına ve para harcamasına olabildiği kadar yer bırakmadılar. Sabahları dördünün de kuyunun çevresinde gömlekle tuvaletlerini yaptıkları, Sauvage Nine gidip gelerek çorbayı hazırlarken onların, karların çiğ ışığında, kuzey insanlarına özgü beyaz ve pembe ellerini bol suyla yıkadıkları görülüyordu. Sonra da mutfağı temizliyorlar, cam siliyorlar, odun kırıyorlar, patates ayıklıyorlar, çamaşır yıkıyorlar, tıpkı annelerinin çevresinde dört iyi oğulmuşlar gibi evin bütün işlerini yapıyorlardı.

بىر كۈنى پرۇسسىيە قوشۇنى كەنتكە بېسىپ كىردى. ئۇلارنى كەنتتىكلەر بېقىشى كېرەك ئىدى. ئەسكەرلەر ھاللىق ئۆيلەرگە كۆپرەك، نامرات ئۆيلەرگە ئازراق تەقسىم قىلىندى، موماينى باي دەپ، ئۇنىڭ ئۆيىگە تۆت ئەسكەر ئەۋەتىشتى. موماينىڭ ئۆيىگە ئورۇنلاشقان چاچ ـ ساقىلى سېرىق، كۆزى كۆك يىگىتلەر شۇنچە جەبىر ـ جاپا تارتقىنىغا قارىماي تۇلۇمدەك سېمىز ئىدى. ئۇلار ئىستلارچى بولغىنى بىلەن مىجەز ـ خۇلقى خېلى تۈزۈك يىگىتلەر ئىدى. موماينىڭ ئۆيىدە ئۇلارغا بۇيرۇق چۈشۈرىدىغان كوماندىر يوق ئىدى. ئۇلار مومايغا قولىدىن كېلىشىچە غەمخورلۇق قىلدى، موماينىڭ پۇلىنى تېجەشكە ئىمكانقەدەر تىرىشتى، ئۆينىڭ ئېغىر ـ يېنىك ئىشلىرىنى تەڭ قىلىشپ بەردى. ئۇلار جاھاننى قار باسقان بولسىمۇ، قاق سەھەردە كۆڭلەكچانلا قۇدۇق بېشىغا چىقىپ، شىمالىي ياۋروپالىقلارغا خاس قىزغۇچ بەدىنىنى مۇزدەك قۇدۇق سۈيىدە يۇياتتى. موماي ئۇلارنىڭ قورسىقىنىڭ غېمىنى قىلىپ، قازان بېشىدا پايپېتەك بولاتتى. يىگىتلەر بارا ـ بارا خۇددى ۋاپادار ئوغۇللاردەك موماينىڭ ئاشخانىسىنى تازىلايدىغان، دېرىزىلەرنى سۈرتىدىغان، ئوتۇن يارىدىغان، كۆكتات ئاقلايدىغان، كىر يۇيىدىغان، ھويلا ـ ئارامنى تۈزەشتۈرىدىغان بولدى.

Bir gün prusslar gəldi. Hər adamın puluna, imkanına görə yerlilərə paylayırdılar. Dörd nəfər varlı olduğu bilinən qarıya düşdü. Bunlar sarışın dərili, sarışın saqqallı, mavi gözlü, indiyə qədər çəkdikləri yorğunluğa baxmayaraq, tombul olan dörd gənc oğlan idi. Əsir ölkədə olsalar da, yaxşı uşaqlar idilər. Bu yaşlı qadınla baş-başa qalanda ona yaxınlıq göstərir, yorulması, pul xərcləməsi üçün ona mümkün qədər yer qoymurlar. Səhər dördünün də quyunun ətrafında köynəkləri ilə tualetə gedərkən, Sauvaj nənə şorba hazırlayarkən ora-bura gedib ağ və çəhrayı əllərini suda bol su ilə yuduqları görünürdü. Şimal insanlarına xas olan qarın xam işığı, sonra mətbəxi təmizlədilər, pəncərələri yudular, odun doğradılar, kartofları soydular, paltarları yudular, analarının ətrafındakı dörd yaxşı oğul kimi bütün ev işlərini gördülər.

Бірақ, дегенмен Саваж жеңгей үнемі өзінің ашаң имек мұрындау, қой көзді, үстіңгі ернін жауып тұратын киіздей қалың, қара мұртты бойшаңын ойлай беретін еді. Шатырының астына орналасқан салдаттардың әрқайсысынан: - Жиырма үшінші француз жаяу әскер полкы қайда кеткенін білмейсіздер ме?- деп күн сайын сұрай беретін еді. - Жоқ, білмейміз, тіпті біле алғамыз жоқ – деп жауап қайтаратын еді олар.

But the old woman thought always of her own son, so tall and thin, with his hooked nose and his brown eyes and his heavy mustache which made a roll of black hair upon his lip. She asked every day of each of the soldiers who were installed beside her hearth: "Do you know where the French marching regiment, No. 23, was sent? My boy is in it." They invariably answered, "No, we don't know, don't know a thing at all."

Ammo kamirning xayolidan o’z o’g’li ketmas; u o’zining ozg’in, qorako’z, qirg’iyburun, quyuq qora mo’ylovi dahanining ikki chetida osilib turgan o’g’li haqida o’ylagani-o’ylagan edi. U deyarli har kuni qo’noqlaridan: — Bilmaysizlarmi, yigirma uchinchi frantsuz polki qayoqqa g’oyib bo’lganikin, piyodalar polki? Mening o’g’lim o’sha yerda xizmat qiladi, — deb so’rashini qo’ymasdi. — Bizniki bilmaydi, mutlaqo bilmaydi, — deyishardi yigitlar.

Fakat yaşlı kadın boyuna kendininkini, kanca burunlu, kestane gözlü ve dudağının üstüne kara kıllardan bir şerit çekilmişçesine gür bıyıklı koca sıskasını düşünüyordu. Ocağında yerleşen askerlerin her birine her gün soruyordu: . — Fransız alayının, yirmi üçüncü piyadenin nereye gittiğini biliyor musunuz? Benim oğlum orada işte. Onlar yanıt veriyorlardı: “Hayır, bilmiyoruz, hiç bilmiyoruz.”

لېكىن موماينىڭ پىكىر ـ خىيالى ئۆز ئوغلىدا ئىدى. ئورۇق، ئېگىز، ئىلمەك بۇرۇن، قوڭۇر كۆز، قارا چاچ ـ ساقاللىق ئوغلىنىڭ سىمايىسى كۆز ئالدىدىن كەتمەيتتى. ئۇ ئەسكەرلەردىن : «فرانسىيە چېگرا مۇداپىئە ئارمىيىسىنىڭ شەھەر قوغدىغۇچى 23 ـ پولكىنىڭ نەدە ئىكەنلىكىنى بىلەمسىلەر؟ ئوغلۇم شۇ قىسىمدا ئىدى» دەپ كۆپ قېتىم سورىدى. «بىلمەيدىكەنمىز، زادىلا خەۋىرىمىز يوق» دەپ جاۋاپ بېرەتتى ئەسكەرلەر فرانسۇزچىغا نېمىس تەلەپپۇزىنى ئارىلاشتۇرۇپ سۆزلەپ، موماينىڭ دەردى يىگىتلەرگە ئايان ئىدى.

Yaşlı qadın isə dodağının üstündən qara saç zolağı çəkilmiş kimi, qarmaqlı burunlu, şabalıdı gözlü, qalın bığlı iri arıq kişi haqqında fikirləşirdi. Ocağında məskunlaşdı. Hər gün əsgərlərin hər birindən soruşdu: - Fransız alayı, iyirmi üçüncü piyadanın hara getdiyini bilirsinizmi? Oğlum ordadır. Cavab verdilər: “Yox, biz bilmirik, heç bilmirik”.

Елдерінде осындай өздерінің аналары қалған бұл жас жігіттер, кемпірдің қам жеп, тынши алмай жүргенін байқап, кішкене қызметтердің мыңын істеп, кемпірдің көңілін аулауға тырысты. Бұл жат төртеуді кемпір де аса жақсы көрді. Қара шаруаларға жоғарғы кластардың меншігі болған өр кеуделік, өшпенділік деген жат нәрсе. Төмен кластарға бәрінен көп сорлауға тура келеді. Олар соншама мүгедек, кез келген ауыртпалықтың бәрі олардың тұрмыстарын күйзелтеді. Оларды топтап қырады, олар әзір ас, өйткені олар көпшілік; соғыстың сұмдық апатының азабын бәрінен артық тартатын солар, олар басқалардан әлсіздеу, жауды тойтаруға басқадан көрі шорқақ. Оларға алты айдың ішінде екі ұлтты да, жеңгенін де, жеңілгенін де, тыйтықтататын жауынгерліктің, зығырданды қайнататын атақ құмарлықтың, алдамшы саяси комиссиялардың ешқайсысы да түсініксіз ғой. Саваж жеңгейдің немістері туралы төңірегі: Бұл төртеуінің орны жаман болған жоқ! – десіп жүрді.

And, understanding her pain and her uneasiness — they who had mothers, too, there at home — they rendered her a thousand little services. She loved them well, moreover, her four enemies, since the peasantry have no patriotic hatred; that belongs to the upper class alone. The humble, those who pay the most because they are poor and because every new burden crushes them down; those who are killed in masses, who make the true cannon's prey because they are so many; those, in fine, who suffer most cruelly the atrocious miseries of war because they are the feeblest and offer least resistance — they hardly understand at all those bellicose ardors, that excitable sense of honor or those pretended political combinations which in six months exhaust two nations, the conqueror with the conquered. They said in the district, in speaking of the Germans of La Mere Sauvage: "There are four who have found a soft place."

Keyin esa kampirning o’g’lini sog’ingani, tashvish chekayotganini his etarak – uyda ularni ham onalari kutib yotibdi, axir – ko’nglini topishga harakat qilardilar. Ayni paytda kapirning o’zi ham dushmanning bu to’rt vakiliga muruvvatli edi, negaki, dushmanga vatanparvarlarcha nafrat faqatgina yuqori tabaqa kishilarigagina xosdir – bu tuyg’u oddiy dehqonlarga begona. Bu nafrat yo’qsillarga, ya’ni qashshoqligi uchun va har qanday ortiqcha chiqim og’ir qayg’u hisoblanganidan urush juda qimmatga tushadiganlarga, ommaviy ravishda halok etiladiganlarga, to’p yemi bo’lib xizmat qiladiganlarga – ular ko’pchilikni tashkil qilishadi – begonadir. Nihoyat, bu nafrat urushning shafqatsiz kulfatlaridan hammadan ko’p azob chekadiganlarga begonadir, chunki ular hammadan zaifroq, nochorroq, demakki, bardoshlari ham shunga yarasha – ular na jangovar g’ururni, na or-nomus masalalaridagi injalikni, na g’olib millatni ham, mag’lubini ham yarim yildayoq xonavayron qiladigan siyosiy hisob-kitoblarni tushunadilar. Sovaj kampirning nemislari haqida qishloqda: “Mana, kimning omadi chopgan!” deyishardi.

Ve ötede kendilerinin de birer annesi olan bu adamlar, acısını ve endişelerini anlayarak ona bin türlü özen gösteriyorlardı. Zaten o, dört düşmanını seviyordu da. Çünkü köylülerin hiç yurtseverlik kinleri yoktur. Bu, yalnızca yüksek sınıflara özgüdür. Aşağıdakiler, yoksul oldukları ve her yeni vergi üzerlerine yıkıldığı için en çok verenler, sayı tuttukları için yığın yığın öldürülenler ve asıl topun ağzına gelenler ve sonunda en zayıfları ve en karşı koyamazları oluşturdukları için savaşın amansız yoksulluklarını en çok ezilerek çekenler, her iki ulusu, hem yenen, hem de yenileni altı ayda tüketen o dövüşken çabalardan, o ayaklandırıcı onur kaygısından ve o uydurma siyasal düzenlerden hiç anlamazlar. Çevrede, Sauvage Nine’nin Almanlarından söz edilirken: . — İşte onlardan tam yerlerini bulan dördü, diyorlardı.

بەلكىم ئۇلارنىڭ ئانىلىرىمۇ ئوغۇللىرىنىڭ يولىغا تەلمۈرۈۋاتقاندۇر. ئۇلار ئامال بار موماينىڭ كۆڭلىنى ئېلىشقا تىرىشاتتى، مومايمۇ ئۆيدىكى بۇ تۆت دۈشمىنىگە ئۆز ئوغلىدەك ئىجىل بولۇپ قالغانىدى. دېھقان خەقنىڭ ئېسىلزادىلەردەك ئۇنچە ئاداۋىتى قاتتىق بولمايدۇ. شۇڭا يوقسۇللۇق، ئۈزۈلمەي كېلىۋاتقان تەتۈر قىسمەتلەر ئۈچۈن ئېغىر بەدەل تۆلەيدۇ. توپ ـ توپى بىلەن قىرىلىپ، زەمبىرەك ئوقىدا كۇكۇم ـ تالقان بولىدۇ. ئۇلار ئاجىز، مۆمىن بولغاچقا، رەھىمسىز ئۇرۇشنىڭ قۇربانى بولۇپ قالىدۇ. ئۇلار ئۇرۇش تەلۋىلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۇرۇش قوزغايدىغانلىقىنى، نېمىنىڭ كىشىنى ھاياجانغا سالىدىغان شان ـ شەرەپ، نېمىنىڭ ئاتالمىش سىياسىي تاكتىكا ئىكەنلىكىنى، ئۇرۇشقا ھەر ئىككىلا تەرەپنىڭ نۇرغۇن بەدەل تۆلەيدىغانلىقىنى چۈشەنمەيدۇ.

Və keçmişdə anaları da olan bu kişilər onun dərdini, narahatlığını anlayıb ona böyük qayğı göstərirdilər. Əslində o, dörd düşmənini sevirdi. Çünki kəndlilərdə vətənpərvərlik kinləri yoxdur. Bu, yalnız yuxarı siniflərə aiddir. Aşağıda olanlar, kasıb olduqları üçün ən çox ödəyənlər və hər yeni vergi onlara tətbiq edilənlər, saydıqları üçün dəstə-dəstə öldürülənlər və zərbəyə gələnlər və ən çox əziyyət çəkənlər müharibənin amansız yoxsulluğundan, çünki onlar ən zəif və qarşısıalınmaz insanlar, hər iki xalqı məğlub edənlər idilər, məğlub olduqdan altı ay sonra isə tükənəcəklərini, üstəlik, onlar bu döyüş cəhdlərini, namus üçün oyandıran qayğıları və onları tükəndirən uydurma siyasi sifarişləri başa düşmürlər. İnsanlar Sauvage nənənin almanları haqqında danışanda: "Budur, onlardan dördü dəqiq yerini tapıb" dedilər.

Бір күні таңертең, үйде жалғыз қалып, кемпір алыс жазықта үйіне қарай келе жатқан бір адамды көрді. Ұзамай ақ кемпір шырамытты, келе жатқан пошта таратқыш екен. Пошта таратқыш келіп, кемпірге бір хат берді; кемпір қапшығынан өзі іс тіккенде ғана киетін – көзілдірігін алып, хатты оқыды: «Саваж ханым, бұл хат сізге қайғылы хабар апарады. Сіздің балаңыз, Виктор кеше зеңбіректің оғы тиіп өлді; қақ бөліп кетті. Мен қасында едім. Біз ылғи онымен қатар, бір калонда, бірге жүруші едік, маған сізді айтып еді. Егер өзі бірдемеге ұшырап қалғандай болса, сол күннен қалдырмай сізге хат жаз деп тапсырып еді. «Сағатын мен алып, жан қалтама тығып жүрмін. Соғыс аяқталған соң, сағатты өзіңізге апарып беремін. Алдыңызда басымды иемін Цезар Рыбо жиырма үшінші жаяу әскер полкының салдаты.» Күнді есептеп қарағанда, хаттың жазылғанына үш жеті болған екен.

Now, one morning, when the old woman was alone in the house, she observed, far off on the plain, a man coming toward her dwelling. Soon she recognized him; it was the postman to distribute the letters. He gave her a folded paper and she drew out of her case the spectacles which she used for sewing. Then she read: MADAME SAUVAGE: This letter is to tell you sad news. Your boy Victor was killed yesterday by a shell which almost cut him in two. I was near by, as we stood next each other in the company, and he told me about you and asked me to let you know on the same day if anything happened to him. I took his watch, which was in his pocket, to bring it back to you when the war is done. CESAIRE RIVOT, Soldier of the 2d class, March. Reg. No. 23. The letter was dated three weeks back.

Kunlardan bir kun, kampirning bir o’zi uyda ekan, qir ustida uzoqdan kimningdir shu tarafga qarab kelayotganini ko’rib qoldi. Tezda uni tanib oldi – qishloq pochtachisi. Pochtachi kampirga xat olib kelibdi. Kampir g’ilofdan tikish-ilish qilganda taqadigan oynagini olib taqdi, xatni o’qidi: “Sovaj xonim! Mazkur xat orqali Sizga qayg’uli xabarni ma’lum qilmoqdaman. O’g’lingiz Viktor kecha bomba portlashidan halok bo’ldi, aniq qilib aytganda, bomba uni ikki bo’lak qilib tashladi. Men uning yaqinida edim, chunki biz ikkimiz rotada doim birga yurardik. U menga siz haqingizda gapirib, mabodo biror falokatga yo’liqsa, sizga darhol xabar qilishimni doim tayinlar edi. Men uning cho’ntagidan soatini olib qo’ydim, urush tugagach Sizga yetkazaman. Do’stona salom bilan 23-piyodalar polkining ikkinchi razryadli soldati Sezar Rivo.” Xat uch hafta oldin yozilgandi.

Durum böyleyken bir sabah yaşlı kadın, evde yalnız bulunduğu sırada uzaktan bir adamın ovada kendi evine doğru geldiğini gördü. Onu hemen tanıdı. Mektupları dağıtan yaya postacıydı. Adam ona zarf gibi katlanmış bir kâğıt verdi. O da dikiş dikerken kullandığı gözlüğü kılıfından çıkararak şunları okudu: “Bayan Sauvage, bu mektup size kötü bir haber verecek. Oğlunuz Victor dün bir gülleyle vuruldu, adeta ikiye bölündü. Bölükte yan yanaydık. Kendisi başına bir şey gelirse hemen o gün size haber vermemi söylerdi. Olay sırasında da yanı başında bulunuyordum. Savaş bitince size getirmek üzere cebinden saatini aldım. Selamlarımı sunarım. Césaire Rivot 23’üncü Piyade Taburu 2. koğuş erlerinden” Mektup üç haftalıktı.

ئويلىمىغان يەردىن موماي ئۆيدە يالغۇز قالغان بىر كۈنى ئەتىگەندە بىر ئادەم يىراقتىن ئۇنىڭ ئۆيىگە قاراپ كەلدى. بىردەمدىن كېيىن موماي ئۇ كىشىنىڭ يېزا پوچتالىيونى ئىكەنلىكىنى تونۇدى. پوچتاليون قاتلاقلىق بىر پارچە خەتنى سۇندى. موماي كۆزەينەك قېپىدىن ياماقچىلىك قىلغاندا ئىشلىتىدىغان كۆزەينىكىنى ئېلىپ، خەتنى ئوقۇشقا باشلىدى: «موما، سىزگە بىر شۇم خەۋەرنى يەتكۈزمەكچىمەن. ئوغلىڭىز ۋېكتور تۈنۈگۈن زەمبىرەك ئوقىدا ئۆلدى، ئۇنىڭ تېنى ئىككى پارچە بولۇپ كېتىپتۇ، ھەممىنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم. ئوغلىڭىز بىلەن ئىككىمىز بىر قىسىمدا ئىدۇق، كۆڭلىمىزمۇ يېقىن ئىدى. ئۇ سىزنى ئاغزىدىن چۈشۈرمەيتتى، ناۋادا ئۆزىگە بىرەر كېلىشمەسلىك بولۇپ قالسا، سىزگە ۋاقتىدا خەۋەر قىلىپ قويۇشۇمنى ئۆتۈنگەنىدى. ئوغلىڭىزنىڭ يانچۇقىدىكى سائەتنى ئېلىپ قويدۇم، ئۇرۇش تۈگىگەندە سىزگە يەتكۈزۈپ بېرىمەن. سىزگە سەمىمىي سالام يوللاپ: چېگرا مۇداپىئە 23 ـ قىسىم شەھەر قوغداش پولكىدىكى 2 ـ دەرىجىلىك ئەسكەر: رېۋوك.» خەت ئۈچ ھەپتىنىڭ ئالدىدا يېزىلغانىدى.

Belə olan halda, bir səhər yaşlı qadın evdə tək olarkən düzənlikdə bir kişinin evinə doğru gəldiyini gördü. Onu dərhal tanıdı. Məktubları çatdıran piyada poçtalyondu. Kişi ona zərf kimi qatlanmış bir kağız verdi. Onların qutusundan tikərkən istifadə etdiyi eynəyi götürdü və bunları oxudu: “Miss Sauvage, bu məktub sizə pis xəbər verəcək. Oğlunuz Viktor dünən top gülləsinə tuş gəldi və sözün əsl mənasında ikiyə bölündü. Biz divizionda yan-yana idik. Əgər ona bir şey olsa, mənə deyərdi ki, o gün sənə xəbər ver. Hadisə zamanı mən düz onun yanında idim. Mən onun cibindən saatını çıxardım ki, müharibə qurtaranda sənə gətirim. Salamlarımı çatdırıram. Césaire Rivot, 23-cü Piyada Batalyonundan, 2-ci palatadan olan məktub üç həftəlik idi.

Кемпір жылаған жоқ. Мелшиіп тұрып қалды. Кемпірдің есі шығып, дағдарып, тіпті алғашында киінгенін де сезген жоқ. «Міне, енді Викторды өлтіріпті» деді ішінен. Сонан кейін аздап көзіне жас іркіле бастап, жүрегін киік кернеп әкетті. Сұмдық, қиын ойлар бірінен соң бірі келіп өтіп жатты, кемпірге ендң өзінің бөбегі, ержеткен ұлы, Викторды өмір ғұмырында құшақтау жоқ. Әкесін жандарма өлтірді, баласын прусактар өлтірді... Зеңбіректің оғы қақ бөліп кетті. Сөйтіп сол сұмдық көріністі кемпір дәл өзі көріп тұрған сияқтанды: баласының көзі ашылып, басы бөлек жатқан сықылды, ол өзінің қашан да ашуланғанда істейтіні сияқты – қалың мұртының ұшын әлі күнге жалмап жатқан тәрізді. Сүйегін қайтты екен? Маңдайынан оқ тиген күйеуінің сүйегін бергендей, баласын да кемпірге берер ме еді десеңші. Дабыс естілді. Бұл, деревнеден қайтқан прусактар екен. Кемпір жалма жан хатты қалтасына тығып, көзінің жасын жақсылап сүртті де, прусактарды күндегісіндей байсалды пішінмен қарсы алды.

She did not cry at all. She remained motionless, so overcome and stupefied that she did not even suffer as yet. She thought: "There's Victor killed now." Then little by little the tears came to her eyes and the sorrow filled her heart. Her thoughts came, one by one, dreadful, torturing. She would never kiss him again, her child, her big boy, never again! The gendarmes had killed the father, the Prussians had killed the son. He had been cut in two by a cannon-ball. She seemed to see the thing, the horrible thing: the head falling, the eyes open, while he chewed the corner of his big mustache as he always did in moments of anger. What had they done with his body afterward? If they had only let her have her boy back as they had brought back her husband — with the bullet in the middle of the forehead! But she heard a noise of voices. It was the Prussians returning from the village. She hid her letter very quickly in her pocket, and she received them quietly, with her ordinary face, having had time to wipe her eyes.

Kampir yig’lamadi. U qimir etmay o’tirib qoldi, shu darajada o’zini yo’qotgan va gangigan ediki, g’am-alamni ham his etmay qo’ydi. “Mana, Viktorni ham o’ldirishdi” deb o’yladi u. Keyin ko’zlariga yosh qalqib chiqdi, yuragini iztirob to’ldirdi. Mudhish va o’rtagich fikru xayollar yoprilib kela boshladi. Bundan keyin endi hech qachon, hech qachon uni o’pa olmaydi; o’z dilbandini, toychog’ini o’pa olmaydi. Mirshablar otasini, prussaklar esa o’g’lini o’ldirishdi. Bomba uni ikkiga bo’lib tashladi. Uning ko’z oldida bir manzara jonlandi, dahshatli manzara: o’g’lining boshi uchib ketadi, ko’zlari esa ochiq, mo’ylovlarini xuddi jahli chiqqan paytlaridagi singari tishlab olgan. Uning tanasini qayoqqa gumdon qilishdi? Hech bo’lmaganda, xuddi peshonasidagi o’q bilan erining jasadini berganlariday, o’g’linikini ham berishsaydi. Shu payt g’o’ng’ir-g’o’ng’ir ovoz eshitildi. Prussaklar qishloqdan qaytib kelishgandi. Kampir xatni shosha-pisha cho’ntagiga tiqdi-da, kelganlarni xotirjam kutib oldi, yuzi odatdagidek – u ko’zlarini artib olishga ulgurgandi.

Kadın ağlamıyordu. Öyle duruyordu. O kadar heyecanlanmış, tutulmuştu ki acı bile duyamıyordu: “İşte Victor sonunda vuruldu” diye düşünüyordu. Sonra yavaş yavaş gözlerine yaş çıktı, yüreğini üzüntü bürüdü. Düşünceler, korkunç ve ezici, kafasına birer birer geliyordu. Artık onu, oğlunu, kocamanını kucaklayamayacaktı. Hem de hiçbir zaman! Babayı jandarmalar, oğlu da Prusyalılar öldürmüştü.. Bir gülleyle ikiye bölünmüştü. Olayı, korkunç olayı adeta görüyordu, gözler açık, baş düşüyor ve o, kızdığı zamanlar yaptığı gibi, palabıyığının ucunu ısırıyordu. Ya sonra, ölüsünü ne yapmışlardı? Alnının ortasında kurşunuyla nasıl kocasını ona vermişlerse bari oğlunu da verselerdi! Fakat bir konuşma gürültüsü duydu. Prusyalılar köyden dönüyorlardı. Çarçabuk mektubu cebine sakladı, gözlerini silmeye de yetişerek onları her zamanki yüzüyle rahat rahat karşıladı.

موماي يىغا ـ زارە قىلمىدى. قاتتىق زەربىدىن سەزگۈلىرى ئۆلۈپ، كۆڭلى بۇزۇلغىنىنى تۇيمايۋاتقاندەك، قېتىپ تۇرۇپ قالدى. «ۋېكتورنى ئۆلتۈرۈۋېتىپتۇ»دېگەن ئوي كاللسىغا كەلگەندىلا ئاندىن كۆز چاناقلىرىغا ئاستا ـ ئاستا ياش تولۇپ، ئازابتىن يۈرىكى پىچاق بىلەن قوچىغاندەك ئېچىشىشقا باشلىدى. ھاياتىدىكى ئېچىنىشلىق كەچۈرمىشلەر ئۇنىڭ كۆز ئالدىدىن بىر ـ بىرلەپ ئۆتمەكتە ئىدى. ئەمدى ئۇ ئوغلىنى باغرىغا باسالمايدۇ. ئۇنىڭ ئۇزۇنترا ئوغلى ئەمدى ئۇنىڭ قۇچىقىغا مەڭگۈ قايتىپ كەلمەيدۇ! ئېرىنى ساقچىلار ئېتىپ تاشلىدى، ئوغلى پرۇسسىيىلىكلەرنىڭ قولىدا ئۆلدى، تېنى زەمبىرەك ئوقىدا ئىككى پارچە بولۇپ كەتتى. موماينىڭ كۆز ئالدىغا قورقۇنچلۇق بىر كۆرۈنۈش كېلىۋالدى، ئەنە، ئۇنىڭ ئوغلى بېشى ساڭگىلىغان، كۆزلىرى چەكچەيگەن، بۇرۇن خاپا بولۇپ قالغان چاغلىرىدىكىدەك بۇرۇتىنىڭ ئۇچىنى چىشلىگەن ھالدا ياتاتتى. ئوغلۇم ئۆلگەندىن كېيىن ئۇنىڭ جەسىتىنى كۆمۈپ قويغىلى ئادەم چىققانمىدۇ؟ دادىسىنىڭ جەسىتىنىغۇ پېشانىسىگە تەگكەن ئوق بىلەن قوشۇپ ئەكىلىپ بەرگەنىدى، ئوغلۇمنىڭ جەسىتىنىمۇ ئەكىلىپ بېرىدىغان ئادەم چىقارمۇ؟ شۇ ئەسنادا ئۇنىڭ قۇلىقىغا كالدىرلاپ گەپلەشكەن ئاۋاز ئاڭلاندى. ھېلىقى تۆت پرۇسسىيىلىك مەھەللىدىن قايتىپ چىققانىدى، موماي خەتنى شۇئان يانچۇقىغا سېلىپ، كۆز ياشلىرىنى سۈرتۈۋېتىپ، كۈندىكىدەك خاتىرجەم قىياپەتتە ئۇلارنى كۈتۈۋالدى.

Qadın ağlamırdı. Belə görünürdü. O qədər həyəcanlı və iflic olmuşdu ki, ağrısını belə hiss edə bilmirdi: “Orada, nəhayət, Viktoru güllələdilər”, - deyə düşündü. Sonra yavaş-yavaş gözlərindən yaş gəldi, ürəyi kədərlə doldu. Bir-bir ağlına dəhşətli və əzici fikirlər gəlirdi. Artıq onu, oğlunu, ərini qucaqlaya bilməyəcəkdi. Və heç vaxt! Ata asayiş qoruqçuları tərəfindən öldürüldü, oğlu isə top gülləsi ilə yarıya bölündü. O, sözün əsl mənasında hadisəni, dəhşətli hadisəni görür, gözləri açıq, başı aşağı sallanır, hirslənəndə olduğu kimi bığının ucunu dişləyirdi. Sonra onun meyitini nə etdilər? Alnının ortasındakı gülləni ərinə necə verdilərsə, heç olmasa oğlunu da verməli idilər! Amma söhbətin səsini eşitdi. Prusslar kənddən qayıdırdılar. Məktubu cəld cibində gizlətdi, gözlərini silməyə vaxt tapdı və həmişəki siması ilə salamlaşdı.

Төртеуі де қарқылдап күліп келеді: бір жақсы қоян әкеліпті, сөз жоқ, ұрлап алған қоян: төртеуі де қуанышты, бүгін бір дәмді пәрсе жеп қаушаңдап қалатын болдық дегендей, кемпірге анадайдан белгі беріп, көрсетіп келеді. Кемпір жұмысқа шығып, ертеңгі тамақты әзірлеуге қам қылды. Алайда, қоянды бауыздауға келгенде, кемпірдің әлі құрып, дәрмені жетпеді. Бірақ оның қоян сойғаны тек бұл ғана емес еді. Салдаттың біреуі қоянды басына бір қойып, жайратты да берді.

They were laughing, all four, delighted, for they brought with them a fine rabbit — stolen, doubtless — and they made signs to the old woman that there was to be something good to east. She set herself to work at once to prepare breakfast, but when it came to killing the rabbit, her heart failed her. And yet it was not the first. One of the soldiers struck it down with a blow of his fist behind the ears.

Nemislar semizgina quyon olib kelganlaridan – o’g’irlaganlar albatta – zavqlanib xaxolashar, hademay mazzali yemish nasib qilajagini imo-ishora bilan tushuntirardilar. Kampir shu zahotiyoq nonushta tayyorlashga tutindi. Ammo quyonni so’yishga – xuddiki bu ishni birinchi marta qilayotganday! – hech yurak qilmadi. Soldatlardan biri quyonning boshiga bir musht tushirib, ishni bajardi.

Dördü de keyifli, gülüyorlardı. Çünkü, kuşkusuz çalınmış, güzel bir tavşan getiriyorlardı ve yaşlı kadına iyi bir şey yeneceğini işaretle anlatıyorlardı. Kadın yemeği hazırlamak üzere hemen işe koyuldu. Ama sıra tavşanı öldürmeye gelince güç bulamadı. Bununla birlikte bunu ilk kez yapacak değildi! Erlerden biri, kulaklarının arkasına bir yumruk indirerek hayvanın işini bitirdi.

تۆت ئەسكەرنىڭ خوشاللىقتىن ئاغزى قۇلىقىغا يەتكەنىدى، ئۇلار سېمىز بىر توشقاننى كۆتۈرۈۋالغان، ئۇنى ئوغرىلىغانلىقى ئېنىق ئىدى. ئۇلار ئۆيگە كىرىپ، مومايغا توشقان گۆشىنى پىشۇرۇپ راسا مەززە قىلماقچى ئىكەنلىكىنى شەرەت بىلەن ئۇقتۇردى. موماي دەرھال چۈشلۈك تاماققا تۇتۇندى. ئۇنىڭ توشقان ئۆلتۈرۈشى تۇنجى قېتىم ئەمەس ئىدى، لېكىن بۈگۈن توشقاننى بوغۇزلارشقا زادىلا قولى بارمىدى. ئەسكەرلەردىن بىرى توشقاننى قۇلاق تۈۋىگە بىر مۇشت ئۇرۇپلا ئۆلتۈرۈپ بەردى.

Onların dördü də sevinib gülürdülər. Çünki onlar, şübhəsiz ki, oğurlanmış gözəl bir dovşan gətirirdilər və yaşlı qadına yaxşı bir şey yeyiləcəyinə işarə edirdilər. Qadın dərhal yeməyi hazırlamağa başladı. Amma dovşanı öldürməyə gələndə özündə güc tapa bilmədi. Ancaq bu, o, bunu ilk dəfə deyildi! Əsgərlərdən biri heyvanı qulaqlarının arxasına yumruqla vuraraq sözünü bitirdi.

Кемпір қоянның өлі денесін қызартып терісін сыпыра бастады, бірақ қолына тиген мөлдіреген, жылы, ұйып тобарсыған қанның түрі, кемпірдің тұла бойын шымырлатты: қызыл жоса болып екі бөлініп жатқан баласы әлі күнге, мына қолындағы былқылдап тұрған жәндіктей, көз алдында тұрды.

The beast once dead, she skinned the red body, but the sight of the blood which she was touching, and which covered her hands, and which she felt cooling and coagulating, made her tremble from head to foot, and she kept seeing her big boy cut in two, bloody, like this still palpitating animal.

Quyon jon taslim qilgandan keyin kampir qontalosh tanadan terini shilib ajratdi; ammo qo’llaridan tomchilab turgan issiq qonning tusi – birpas o’tmay qon sovidi va ivib qoldi – kampirni qaltiratib yubordi; ko’z oldiga tanasi hali dirillab turgan mana shu jonivor singari tilka-pora bo’lgan va qoniga belangan o’g’li keldi.

Tavşan öldükten sonra, kadın onun kırmızı vücudundan deriyi sıyırdı. Fakat ellediği kanın, ellerini bulayan kanın, soğuduğunu ve pıhtılaştığını duyduğu ılık kanın görünümü onu tepeden tırnağa kadar titretti. Hep ikiye bölünmüş, henüz çırpınan şu hayvan gibi kıpkırmızı kocamanını düşünüyordu.

موماي ئۆلگەن توشقاننىڭ قىپقىزىل ئېتىنى تېرىسىدىن ئاجراتتى،قولىغا ئېقىپ، ئاستا ـ ئاستا قېتىۋاتقان قاننى كۆرگەندە، پۈتۈن ئەزايى تىترەپ كەتتى. ئۇنىڭغا تېنى ئىككى پارچە بولۇپ كەتكەن ئوغلى قىپقىزىل قان ئىچىدە خۇددى قولىدىكى توشقانغا ئوخشاش بىلىنەر ـ بىلىنمەس جان تارتىشىۋاتقاندەك كۆرۈنۈپ كەتتى.

Dovşan öləndən sonra qadın onun qırmızı bədəninin dərisini soyub, amma toxunduğu qanı, əllərini ləkələyən qanı, soyuduğunu və laxtalandığını hiss etdiyi ilıq qanı görmək onu başdan-ayağa titrədirdi. O, həmişə iki yerə bölünmüş və hələ də mübarizə aparan nəhəng qırmızı heyvan haqqında düşünürdü.