Корпустан іздеу

XX Кішкентай ханзада құмды басып, құз-жартастарды асып, қарды кешіп ұзақ жүргеннен кейін ақыры жолға тап болды. Ал жолдардың бәрі адамдардың ортасына алып келеді ғой. - Қайырлы күн! – деді ол. Бір раушан гүлдер жайқалып тұрған бақ еді. - Қайырлы күн! – десті раушан гүлдері. Кішкентай ханзада оларға анықтап қарады. Бұлардың бәрі оның гүлінен аумайды екен. - Сендер кімсіңдер? – деп сұрады ол қайран қала. - Біз раушан гүлдеріміз. - Ә, солай ма?! – деді Кішкентай ханзада... Сөйтті де, ол өзін өте бақытсыз сезініп кетті. Оның гүлі бүкіл әлемде мен сияқты жоқ деуші еді. Ал мінеки, бір бақтың ішінде сол сияқтылардың бес мың шақтысы өсіп тұр. «Мұны көретін болса, - деп ойлады ол, - гүлімнің әбден көңілі күйзеліп қалатын еді... ол күлкіге қалмас үшін қатты-қатты жөтеліп қойып, өмірі үзіліп бара жатқандай кейіпке түсетін еді. Ал мен болсам, оны емдегенсуіме тура келер еді, әйтпесе мені де кінәлі сезіндіру үшін шынымен үзіліп кетіп жүрсе...» Сосын ол тағы да ішінен былай деп ойлады: «Әлемде жоқ гүл менде ғана бар деп өзімді бай сезініп жүрсем, оным қарапайым раушан гүл ғана болып шықты. Осы гүл мен менің тіземнен ғана келетін үш жанартауым, оның біреуі ендігі сөнген де болар, менен даңқты ханзада жасамас...». Ол шөптің үстіне жата кетіп, жылап жіберді.

XX But it happened that the little prince, having for a long time walked through the sands, the rocks and the snows, at length discovered a road. And the roads all go to men. “Good morning,” he said. It was a garden full of roses. “Good morning,” said the roses. The little prince looked at them. They all looked like her flower. ” Who are you ? He asked, stunned. “We are roses,” said the roses. “Ah! Said the little prince. And he felt very unhappy. Her flower had told him that she was the only one of her kind in the universe. And there were five thousand, all alike, in one garden! “She would be very upset,” he said to herself, “if she saw that-she would cough so much and pretend to die to escape ridicule.” And I would be obliged to pretend to treat her, for otherwise, to humiliate me too, she would really let herself die … “ Then he said to himself again: “I thought myself rich with a single flower, and I possess only an ordinary rose. That and my three volcanoes which reach me at the knee, and one of which, perhaps, is extinct forever, does not make me a great prince … “And, lying in the grass, he will cry.

XX Kichkina shahzoda qum barxanlari aro, qoya va muzliklar aro uzoq kezib yurdi va nihoyat, tushib oldi. Har qanday yo'l esa odamzod huzuriga eltadi. Salom, - dedi ulining qarshisida gul-chechaklarga tola bir chamanzor yastanib yotardi. Salom, - deb javob qaytarishdi gullar. Shunda Kichkina shahzoda bu gullarning barchasi uning feruza guliga o`xshash ekanini payqadi. To`xtang, sizlar kimsiz? - deb so`radi u bolib. Bizlar gulmiz, - deb javob berishdi gullar. Shunaqami... dedi Kichkina shahzoda bo`shashib. So`ng daf'atan benihoya baxtsiz sezdi. Feruza gut unga, butun olamda men kabi zebo sanam yo`q, deb aytgan edi. Mana, hozir poyidagi bu chamanzorda erka gulf yanglig` gullarning besh mingtasi yal-yal tovlanib turibdi! Agar buni ko`rsa, u qanchalar xafa boglardiya! - deb eyladi Kichkina shahzoda. Chamasi, kulgill ko`rinmaslik uchun u zo`r berib yo'tala boshlagn, o'zini hatto jon taslim qilayotgandek ko`rsatgan holur edi. Men esa uning ortidan xuddi bemorning ortidan yurgandek ergashib, taskin-tasalli berishga majbur bo`lardim, aks holda, meni tashvish-u uyatga go`yish uchun ham u jon taslim qilardi...» Keyin xayoliga yana shunday fikr keldi: «Men o'zimcha dunyoda tanho gulga egaman, deb yurardim, hech qayda uning tengi-yu o`xshashi yo`q, deb o'ylardim, vaholanki, u oddiygina bir gul ekan. Mening bor bud-shudim o'sha oddiygina gul-u, bo`yi tizzamdan keladigan uchta vulqondan iborat edi, uning ham bittasi so`ngan, kim bilsin, balki abadiy uyg`onmas... endi mening podsholigim qoldimi...» U maysa uzra yurtuban tushgancha, yiglab yubordi.

XX Çölün, kayaların ve karların arasında uzun bir süre yürüyen küçük prensin karşısına sonunda bir yol çıktı. Ve bütün yollar sizi insanlara götürür. Yol boyunca yürümeye devam etti küçük dostumuz. Karşısına bir gül bahçesi çıktı. “Günaydın” dedi güllere. Onlar da: “ Günaydın” diye karşılık verdiler. Küçük prens onları izledi biraz. Hepsi de kendi çiçeğine benziyordu. Şaşkınlıkla: “Siz kimsiniz?” diye sordu. “Biz gülleriz” diye yanıtladı çiçekler. “Ah!” diye haykırdı küçük prens. Ve birdenbire içine büyük bir üzüntü çöktü. Kendi çiçeğinin evrendeki eşsiz bir tür olduğunu sanıyordu. Öyle demişti çiçek. Be işte burada, küçük bir bahçenin içinde, aynı çiçekten tam beş bin tane vardı! “Eğer burada olsaydı, bana yine sitem ederdi” diye düşündü. “Sanki ölecekmiş gibi durmadan öksürürdü. Yalanını bu şekilde ört bas etmeye çalışırdı muhakkak. Ve ben de hastabakıcılık numarası yapardım. Aksi taktirde gerçekten de ölürdü. Altta kalmaktansa ölmeyi tercih ederdi.” Sonra kendi kendine : “Eşsiz bir çiçeğim olduğu için kendimi zengin sanmıştım. Oysa o sıradan bir gülmüş sadece. Peki yanardağlarıma ne demeli? Boyları sadece dizlerime geliyor ve birisi sönmüş durumda. Tüm bunlar beni hiç de önemli bir prens yapmaz. Kendini çimenlerin üstüne bıraktı ve ağlamaya başladı küçük prens.

يىگىرمىنچى شاھزادە يەرشارىدا ناھايىتى ئۇزۇن يول يۈرۈپتۇ، قۇملۇق، تاغۇ – تاش، قارلاردىن ئۆتۈپ ئاخىرى بىر يولغا چىقىپتۇ، بۇ يەردىكى ھەر قانداق بىر يولنىڭ ئادەم بار جايغا باشلاپ بارالايدىغانلىقىنى بايقاپتۇ. - ياخشىمۇسىلەر! – شاھزادە ئەتىرگۈللۈك بىر باغچىدىن ئۆتۈپ كېتىۋېتىپ گۈللەرگە سالام بېرىپتۇ. - ياخشىمۇسىز! – گۈللەرمۇ ئۇنىڭدىن ئەھۋال سوراپتۇ. شاھزادە بۇ گۈللەر بىلەن ئۆزىنىڭ ھېلىقى گۈلىنىڭ ئوخشايدىغانلىقىنى بايقاپتۇ. - سىلەر كىم؟ سوراپتۇ شاھزادە ھەيران بولۇپ. - بىز ئەتىرگۈل، - دەپتۇ گۈللەر. شاھزادىنىڭ كۆڭلى تولىمۇ يېرىم بوپتۇ، ئۇنىڭ گۈلى ئۆزىگە: «مەن دۇنيادا بىر تاللا گۈل» دېگەن ئىدى. ئەمما يەر شارىدىكى بىر گۈللۈكتە ئۇنىڭغا قويۇپ قويغاندەك ئوخشايدىغان بەش مىڭ تال گۈل بار ئىكەن. «ناۋادا ئۇ بۇ گۈللەرنى كۆرگەن بولسا، نومۇستىن يەرگە كىرىپ كەتكەن بولاتتى»، - دەپ ئويلاپتۇ شاھزادە، - يالغان سۆزلىگەنلىكىدىن ئاسمانغا چىقىپ كېتەي دېسە ئاسمان يىراق، يەرگە كىرىپ كېتەي دېسە يەر قاتتىق، ئوڭايسىزلىقىنى يېڭىش ئۈچۈن يالغاندىن يۆتىلىپ قوياتتى. مەنمۇ يالغاندىن ئۇنىڭغا تەسەللى بەرگەن بولاتتىم. ئۇنداق بولمىغاندا مېنى ئۆكۈندۈرۈش ئۈچۈن بولسىمۇ ئۇ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشى مۇمكىن ئىدى.» «ئىلگىرى دۇنيادا بىر تاللا گۈلۈم بار دەپ ئۆزۈمنى ناھايىتى باي سانايتتىم، ھالبۇكى ئادەتتىكىلا بىر گۈل ئىكەنتۇق. ئادەتتىكى بىر گۈل، تىزىمدىن ئاشمايدىغان ئۈچ يانار تاغ بىلەن چوڭ بىر شاھزادە بولالمايمەن. تېخى ئۇلارنىڭ ئىچىدە بىرى مەڭگۈ ئۆچكەن يانار تاغ بولۇشى مۇمكىن» دەپ ئويلاپتۇ. ئاندىن ئۆزىنى تاشلىغىنىچە ئازابلىنىپ يىغلاشقا باشلاپتۇ.

XX İş elə gətirdi ki, balaca şahzadə qarlı, qumlu, qayalı yerlərdə xeyli gəzib-dolaşandan sonra, nəhayət gəlib bir yola çıxdı. Bütün yollar isə bir qayda olaraq insanlara doğru aparır. O dedi: - Salam. O, qızılgüllər açımış bir bağa gəlib çıxmışdı. - Salam, - deyə qızılgüllər cavab verdilər. Balaca şahzadə onlara baxdı. Bu güllərin hamısı necə də onun gülünə oxşayırdı. -Siz kimsiniz? - deyə balaca şahzadə heyrətlə onlardan soruşdu. -Biz qızılgüllərik, - deyə onlar cavab verdilər. -Aha!, - balaca şahzadə fikrə getdi... Birdən-birə, o, özünü çox bədbəxt hiss elədi. Gülünün ona, bütün kainatda yeganə olması haqqında danışdıqlarını xatırladı. Lakin, budur, eynilə həmin güldən beş mini! Özü də hələ təkcə bir bağda! "Mənim gülüm bu gülləri görsəydi, özünü bütünlüklə təhqir olunmuş hesab edərdi..., -deyə, o, öz-özünə fikirləşdi. O, möhkəm öskürərdi və gülünc vəziyyətə düşməmək üçün özünü elə göstərərir ki, guya ölür. Mən isə ona qulluq etmək məcburiyyəti qarşısında qalardım. Əks halda, o, məni alçaltmaq üçün ölə bilərdi..." O, öz-özünə yenə fikirləşdi: "Mən dünyada nadir, bəlkə də yeganə bir gülə sahib olduğumu güman etdiyimdən özümü zəngin sayırdım. Sən demə, mənim qızılgülüm minlərlə adi güllərdən biri imiş. Mənim varım-yoxum vur-tut bu güldən və dizimə qədər boy verən, bəlkə də həmişəlik sönmüş üç vulkandan ibarətmiş. Vulkanlardan biri də sönmüşdür, bəlkə də həmişəlik. Bu mənim yaxşı şahzadə olmağıma dəlalət eləmir..." O otların üstünə uzanıb ağladı.

XXII - Қайырлы күн! - деді Кішкентай ханзада. - Қайырлы күн! – деді темір жол бағыттаушысы. - Мұнда не істеп жүрсің? – деді Кішкентай ханзада. - Мен жолаушыларды мың-мыңға бөліп сұрыптаймын, - деді темір жол бағыттаушысы. Оларды бірде оң жаққа, бірде сол жаққа алып кететін пойыздарды жөнелтемін. Сол мезетте күн күркірегендей дүрсілдеп жарқыраған жүрдек пойыз темір жол бағыттаушысының үйшігін дірілдетіп жіберді. - Өздері тым асығыс қой, - деді Кішкентай ханзада. Олар не іздеп жүр? - Оны локомотивті басқаратын адамның өзі де білмейді, - деді бағыттаушы. Сосын қарама-қарсы бағытқа бет алған екінші бір жүрдек пойыз дүрсілдеп өте шықты. - Бірден артқа қайтып келе ме? – деді Кішкентай ханзада... - Бұл басқасы, - деді бағыттаушы. Орын алмасқаны ғой. - Оларға барған жақтары ұнамағаны ма? - Адамның көңілі тұрған жеріне ешқашан толмайды, - деді бағыттаушы. Сол-ақ екен, шамы жалтырап үшінші пойыздың дүрсілі пайда болды. - Бұлар алдыңғы жолаушыларды қуалап бара ма? – деп сұрады Кішкентай ханзада. - Олар ешкімді де қуалап бара жатқан жоқ, - деді темір жол бағыттаушысы. - Олар пойызда ұйықтайды немесе жай есінеп отыра береді. Тек балалар ғана терезеге мұрындарын тақап алып, сыртқа қарап отырады. - Тек балалар ғана өздері не іздеп жүргенін біледі, - деді Кішкентай ханзада. – Олар шүберек қуыршаққа бар уақыты мен ықыласын арнайды, сол себептен қуыршақ олар үшін тым маңызды. Ал егер оны олардан тартып алып қойса, онда балалар жылап қалады... - Олар бақытты екен, - деді бағыттаушы.

XXII “Good morning,” said the little prince. “Good morning,” said the switchman. - What are you doing here ? Said the little prince. “I’m sorting out the travelers, in bundles of a thousand,” said the switchman. I ship the trains that take them, sometimes to the right, sometimes to the left. “ And a flashing light, thundering like a roar, made the switching cab tremble. “They are in a great hurry,” said the little prince. What are they looking for ? “The man of the locomotive ignores it himself,” said the switchman. And in a reverse direction, a second illuminated flash fell. “They’re coming back already?” Asked the little prince. “They are not the same,” said the switchman. It’s an exchange. “They were not happy, where they were?” “One is never satisfied where one is,” said the switchman. And scolded the thunder of a third rapid illuminated. “They are pursuing the first travelers? Asked the little prince. “They are not pursuing anything at all,” said the switchman. They sleep in it, or they yawn. The children alone crush their noses against the windows. “Children alone know what they are looking for,” said the little prince. They lose time for a rag doll, and it becomes very important, and if they are taken away, they cry … “They’re lucky,” said the switchman.

XXII Salom, - dedi Kichkina shahzoda. Salom, - deb javob qildi bekat nazoratchisi. Nima qilib turibsan bu yerda? - deb so`radi Kichkina shahzoda. Yoloychilarni saralayapman, - dedi nazoratchi. - Mingta-mingta qilib poyezdga o`tkazaman-da, birini o'ngga, ikkinchisini solga jo`nataman. Shu payt yop-yorug` derazalarining oynalarini yarqiratgancha tezyurar poyezd gumburlab o`tib qoldi. Bekat nazoratchisining do`konchasi ham zirillab ketdi. Namuncha shoshadi bu? - deb hayron boidi Kichkina shahzoda. Shunchalik oshiqib nimani izlaydi? Buni hatto mashinistning o'ziyam bilmaydi, -dedi nazoratchi. Ikkinchi tomonga ham tezyurar bir poyezd pishqirgancha shovqin solib o`tib ketdi. Bu boya o`tib ketganga yetib olmoqchimi? - deb so`radi Kichkina shahzoda. E, qayoqda, dedi nazoratchi. - Vagonning ichida hozir hamma yo uxlab yotibdi, yo deraza oldida (40'1 qovushtirgancha esnab o`tiribdi. Faqat bolalargina burnilarini oynaga tirab tashqariga tikilib ketayotgan bolsa kerak. Faqat bolalargina nima izlab yurganini biladi, -dedi Kichkina shahzoda o'zicha. - Ular latta choqqa ham yurak-bag`rini berib mehr qo`yadi, shu sababli u ularga benihoya qadrli bo`lib qoladi. Shu sababli ham boladan qo'g'irchogl tortib olinsa, olsib Ularning baxti-da, - dedi nazoratchi.

XXII “Günaydın.” “Günaydın” diye karşılık verdi demiryolu işaretçisi. “Burada ne yapıyorsunuz?” “Trenlere yol gösteriyorum. Onlara sağa veya sola geçmelerini söylüyorum.” Onlar konuşurken, parlak ışıklarla donatılmış bir ekspres tren yanlarından uğuldayarak geçti. O geçerken işaret direği sallanmıştı. “Sanırım çok aceleleri var” dedi küçük prens, “peki ne arıyorlar? “Bunu makinist bile bilmiyor.” O anda parlak ışıklı başka bir ekspres tren ters yöne doğru hızla geçti. “Peki niçin geri dönüyorlar?” diye sordu küçük prens. “Bunlar aynı yolcular değil” dedi işaretçi. “Bulundukları yeri beğenmiyorlar mı?” “Hiç kimse bulunduğu yeri beğenmez.” Şimdi de parlak ışıklı ekspres trenlerin bir üçüncüsü geçti yanlarından. “Bunlar diğer yolcuları mı takip ediyorlar? “Hiçbir şeyi takip etmiyorlar” dedi işaretçi. Ya uyuyorlardır, ya da esniyorlardır. Sadece çocuklar burunlarını pencerelere dayar ve etrafa bakarlar.” “O halde sadece çocuklar ne aradıklarını biliyor” dedi küçük prens. “ Bezden bir bebeğe bağlanıyorlar ve bu onlar için çok önemli hale geliyor. Eğer ellerinden alırsanız, ağlamaya başlıyorlar.” “Bence şanslılar” dedi işaretçi.

يىگىرمە ئىككىنچى كېيىنكى سەپىرىدە شاھزادە بىر ئاچالچىنى ئۇچرىتىپتۇ. - ياخشىمۇسىز؟ - دەپتۇ ئاچالدىن ئەھۋال سوراپ. - ياخشىمۇسىز؟ - نېمە ئىش قىلىۋاتىسىز؟ - يولۇچىلارنى تەقسىم قىلىۋاتىمەن، بىر قېتىمدىلا نۇرغۇن ئادەملەرنى تەقسىم قىلىمەن، بەزىلىرى ئوڭ تەرەپكە، بەزىلىرى سول تەرەپكە كېتىشىدۇ. بۇ چاغدا گۈلدۈر – گۇمپاڭ قىلغىنىچە شىددەت بىلەن يېتىپ كەلگەن بىر پويىز ئاچالچىنى چۆچۈتىۋېتىپتۇ. - بۇنچە ئالدىراش مېڭىپ، ئۇلار زادى نېمە ئىزدەيدىغاندۇ؟ - بۇنى ئېھتىمال پويىز شوپۇرىمۇ بىلمىسە كېرەك. بۇ چاغدا قارشى تەرەپتىن يەنە بىر پويىزنىڭ كېلىۋاتقان ئاۋازى ئاڭلىنىپتۇ. - ئۇلار قايتىپ كەلدىمۇ؟ - سوراپتۇ شاھزادە. - بۇلار بايىقىلار ئەمەس، بۇ دېگەن قارشى يۆنىلىشتىكى پويىز. - ئۇلار نېمىشقا كېتىدۇ؟ ئۆزلىرىنىڭ ئەسلىدىكى يېرىدىن رازى ئەمەسمۇ؟ - ئىنسانلار ئەزەلدىن ئۆزىنىڭ يېرىدىن رازى بولۇپ باققان ئەمەس. - ئۈچىنچى پويىزمۇ گۈلدۈر – گۇمپاڭ قىلىپ ئۆتۈپ كېتىپتۇ. - ئۇلار ئاۋۋالقى يولۇچىلارنىڭ ئارقىسىدىن قوغلاپ يەتمەكچىمۇ؟ - ھېچكىمنى قوغلاپ يەتمەكچى ئەمەس، ئۇلار ۋاگوندا ئۇخلاش ياكى ئەسنەشتىن باشقىنى بىلمەيدۇ. پەقەت بالىلارلا بۇرنىنى ئەينەككە ياققىنىچە سىرتقا قاراپ تۇرۇشىدۇ. - ئۇنداقتا پەقەت بالىلارلا نېمە ئىزدەۋاتقانلىقىنى بىلىدىكەن. ئۇلار بىر تال قونچاققىمۇ شۇنچە كۆپ ۋاقتىنى بېرىشىدۇ، ھەم قونچاقنى ئۆزلىرىنىڭ ناھايىتى مۇھىم نەرسىسى دەپ بىلىدۇ. ناۋادا بىرەرسى ئۇنى تارتىپ ئەكەتسە، ئۇلار ئازابلىنىپ يىغلاپ كېتىدۇ. - بالىلار نېمىدېگەن بەختلىك – ھە!

XXII -Salam. -Balaca şahzadə dedi. -Salam, -yolayıran salamı aldı. -Sən burada nə edirsən? -deyə balaca şahzadə soruşdu. -Mən sərnişinləri seçib min-min ayırıram və onları qatarla yola salıram, - yolayıran cavab verdi. Onları aparan qatarın birini sağa, digərini isə sola göndərirəm. Yaxşı işıqlandırılmış sürət qatarı göy gurultusunu xatırladan gurultulu səslə elə ötüb keçdi ki, yolayıranın budkası əsim-əsim əsdi Balaca şahzadə təəccüblə: -Onlar nə yaman tələsirlər. Görəsən nə axtarırlar? -Bunu maşinistin heç özü də bilmir, -deyə, yolayıran cavab verdi. Əks istiqamətdə hərəkət edən daha bir sür ət qatarı. O da işıq saça-saça gurultu ilə ötüb keçdi. -Onlar artıq qayıdırlar? -deyə balaca şahzadə soruşdu. Yolayıran dedi: -Yox, bu başqa qatardır. Əks istiqamətə gedir. -Olduqları yerdən razı qalmadılar? -Adam heç vaxt olduğu yerdən razı qalmır, - yolayıran cavab verdi. Üçüncü sür'ət qatarı işıq saça-saça guruldadı. Balaca şahzadə soruşdu: -Bu sərnişinlər bayaqkılara çatmaq istəyirlər? -Onlar heç nə istəmirlər, -deyə yolayıran cavab verdi. - Onlar qatarda yatırlar, ya da əsnəyirlər. Təkcə uşaqlar burunlarını şüşəyə yapışdırıb bayıra baxırlar. Balaca şahzadə dedi: -Təkcə uşaqlar nə etdiklərini bilirlər. Onlar parçadan düzəldilmiş bir gəlinciyə ürəklərini bütövlükdə verirlər. Həmin gəlincik uşaqlar üçün son dərəcə qiymətli bir şeyə çevrilir. Əgər o gəlinciyi uşaqların əlindən tutub alsan, onlar ağlayarlar. Yolayıran dedi: -Onların bəxti gətirib.

«Ол төнген қауіпті дұрыс бағаламай тұр, - деп ойладым мен. – Оның қарны ешқашан ашқан да, өзі шөлдеген де емес. Аздап күн қыздырса болғаны...» Алайда, ол маған қарады да, менің ойыма жауап бергендей: - Мен де шөлдедім... Жүр, құдық іздейік..., - деді. Ұшы-қиырсыз жапан түзде құдық іздеген миға қонымсыз нәрсе дегендей қолымды торыққан кейіппен сермей салдым. Дегенмен, біз жолға аттанып кеттік.

“He does not measure danger,” I said. He never has neither hunger nor thirst. A little sunlight is enough … » But he looked at me and answered my thought: “I’m thirsty too … look for a well …” I made a gesture of weariness: it is absurd to look for a well, at random, in the immensity of the desert. Nevertheless, we set out on the march.

«Qanday dahshatli halo xavf solib turganini u sezmaydiyam, bilmaydiyam. Umrida hech qachon na ochlikni, na tashnaiikni ko`rgan. Unga quyosh nurining o'zi kifoya...» Men buni tovush chiqarib aytmadim, o'zimcha xolos. Biroq Kichkina shahzoda menga qaradi-da, to`satdan: Men ham chanqadim... yur, quduq qidirib ko`ramiz, dedi. Men horg`in siltadim: bu poyonsiz sahroda tusmollab quduq izlashdan nima ma'no bor? Ammo ban bir yolga tushdik.

Kendi kendime “Tehlikenin farkında değil” dedim. “Ne acıkıyor, ne de susuyor. İstediği tek şey biraz gün ışığı.” Küçük prens sanki ne düşündüğümü anlamış gibi: “Ben de susadım. Hadi gidip bir kuyu arayalım” dedi. Bunun yararsız olduğunu anlatan bir işaret yaptım. Çölün ortasında bir kuyu aramak saçmaydı. Yine de birlikte yürümeye başladık.

«ئۇنىڭ خېيىم – خەتەرگە بولغان چۈشەنچىسى ئىنتايىن تېيىز، بەكلا يۈزەكى ئىكەن، تەلىپىمۇ شۇنچىلىك ئاددىي. كىچىككىنە كۈن كۆرسىلا قانائەت تاپىدىكەن» دەپ ئويلىدىم مەن. ئۇ گېپىمنى چۈشەنگەندەك ماڭا تىكىلگىنىچە مۇنداق دېدى: - ئۇسساپ كەتتىم، بىز بىللە قۇدۇق تاپايلى. پايانسىز قۇملۇقتا نەدىنمۇ قۇدۇق تاپقىلى بولسۇن!؟ شۇنداقتىمۇ يەنىلا يولغا چىقتۇق.

Mən öz-özümə dedim: "O, təhlükənin böyüklüyünü təsəvvür etmir. Ona nə var, aclığın və susuzluğun nə olduğunu o, heç vaxt bilməmiş-di. Bir az günəş şüası onun üçün kifayətdir..." Lakin o mənə baxdı və fikirlərimi oxuyurmuş kimi cavab verdi: -Mən də su istəyirəm... gəl bir quyu axtaraq… Mən yorğunluqdan əlimi ahəstə-ahəstə tərpətdim: bu ucsuz-bucaqsız səhrada bəxtə-bəxt quyu axtarmaq boş şey idi. Bununla belə, biz quyu axtarışına başladıq.

Кенет менің есіме құмнан шашыраған осы жұмбақ сәуленің не екені сап ете түсті. Мен бала шағымда көне бір үйде тұрғанмын. Халықтың айтуы бойынша сол үйде тығулы қазына бар екен дейтін еді. Әрине, ешкім оны тапқан емес, мүмкін іздемеген де болар. Бірақ ол жайт сол үйді қуанышқа кенелтетін. Менің үйім құпия бір сырды жасырғандай сезілетін... - Иә, - дедім мен Кішкентай ханзадаға, үй болсын, аспандағы жұлдыз немесе шөл дала болсын, оларды әдемі ететін нәрсені көзбен көре алмайсың! - Түлкімнің айтқанын қостайтыныңа мен қуаныштымын, - деді ол. Кішкентай ханзада ұйықтап бара жатқан соң, оны көтеріп алдым да, жолға шықтым. Көңілім толқып кетті. Үлбіреген нәзік асыл қазынаны көтеріп келе жатқандай болдым. Жер бетінде бұдан асқан нәзік зат болмағандай көрінді. Айдың сәулесі түскен осы бір бозғылт маңдайына, жұмулы көздеріне, желмен желбіреген кекіл шаштарына қарап келе жатып терең ойға баттым: «Менің мына көріп тұрғаным тек сырт кейпі ғана. Ең маңызды қасиеті көзге көрінбейді...»

I was surprised to suddenly understand this mysterious radiance of the sand. When I was a little boy I lived in an old house, and legend had it that a treasure was buried there. Of course, no one has ever discovered it, nor perhaps even sought it. But he delighted the whole house. My house hid a secret in the depths of her heart… “Yes,” said I to the little prince, “whether it be the house, the stars or the desert, what makes their beauty invisible! “I am satisfied,” he said, “that you agree with my fox.” As the little prince fell asleep, I took him in my arms, and set off again. I was touched. It seemed to me to carry a fragile treasure. It even seemed to me that there was nothing more fragile on Earth. In the light of the moon I looked at that pale brow, those closed eyes, the locks of hair that trembled in the wind, and I said to myself: “What I see here is only a bark. The most important is invisible … »

Hayratdan qotib goldim. Birdaniga qumlardan taralib yotadigan sirli yog‘cluning nima ekanini angladim. Bir paytlar, yosh bola chog'imda ko'hna bir uyda yashardim. Naql qilishlaricha, bu uyga katta bir xazina ko`milgan ekan. Rayshanki, uni biror kimsa hech qachon topib ololmadi, kim bilsin, balki biror kimsa hech qachon qidirib ham ko`rmagandir. Ammo o'sha mish-mish tufayli uy go`yo tilsim qilingandek sehrli ko`rinardi - uning bag`rida sir pinhon edi... - Ha-a, - dedim ohista. - Yulduzmi, uymi, sahromi, nimaiki bo'lmasin, undagi eng narsa - ko`zga ko`rinmaydigan narsadir. - Do`stim Tulki bilan hamfikr ekansan, judayam xursand - dedi Kichkina shahzoda quvonib. Saldan keyin u uxiab qoldi. Men uni qo'limda ko`targancha yoIcla davom etdim. 0`z-oczimdan hayajonlanib ketgan edim. Nazarimda, qo'limda nafis bir xazinani ko`tarib borayotgandek edim. Nazarimda, Yer yuzida bundan ko`ra nozik va nafisroq hech narsa yo'qdek tuyulardi. Oy yog`dusida uning bo`zdek gargan manglayiga, yumuq mijjalariga, shamolda to`zg`ib yotgan tillarang kokillariga termilib borarkanman, bularning barchasi - shunchaki qobiq, der edim. Eng asosiy narsani ko`z ilg`amaydi, u siyratda, botinda pinhon...

Bense çölün o gizemli ışıltısının farkına varmış, şaşırmıştım. Küçük bir çocukken çok eski bir evde otururduk. Burada bir hazinenin gizli olduğunu anlatmışlardı belki de. Ama bu hikaye evimizi büyülü bir ev yapmıştı. Benim evim, ruhunun derinliklerinde bir sır saklıyordu... “Evet,” dedim, “ne bir evin, ne yıldızların, ne de çölün güzelliğinin nereden geldiği bilinmez.” “Benimle aynı fikirde olmana çok sevindim” dedi küçük prens. Uykuya dalınca, onu kollarıma aldım ve tekrar yürümeye koyuldum. Çok duygulanmıştım. Sanki elimde çok narin bir hazine taşıyordum. Hatta dünyadaki en narin şeydi bu sanki. Ay ışığında onun solgun alnını, kapalı gözlerini ve rüzgarda titreyen buklelerini seyrettim. Kendi kendime şöyle dedim: “Bu gördüklerim sadece bir kılıftan ibaret. En önemli şeyi gözler göremez.”

يۈرىكىم سىلكىنگەندەك بولۇپ قۇملۇقتا ۋالىلداۋاتقان نەرسىنىڭ زادى نېمە ئىكەنلىكى تۇيۇقسىزلا ماڭا ئايدىڭ بولغاندەك بولدى، ئېسىمدە قېلىشىچە، كىچىك چېغىمدا ئولتۇرغان كونا ئۆنىڭ تېگىگە نۇرغۇن گۆھەر كۆمۈلگەن دېگەن بولسىمۇ، ھېچكىم ئۇنى تاپالمىغان ئىدى. شۇنداقتىمۇ گۆھەرنىڭ گېپى بىلەن بۇ ئۆي تولىمۇ جەلپكار بىلىنەتتى. سەۋەب شۇكى ئۇنىڭ تېگىگە سىر يوشۇرۇنغان ئەمەسمىدى. - بەك توغرا ئېيتتىڭ! مەيلى ئۇ ئۆي يۇلتۇز ياكى قۇملۇق بولسۇن، ئۇلارنى گۈزەل قىلىپ تۇرغان نەرسىنى كۆز بىلەن كۆرگىلى بولمايدۇ، - دېدىم مەن. - تۈلكە دوستۇمغا ئوخشاش گەپ قىلغانلىقىڭىزدىن بەك خۇش بولدۇم، - دېدى شاھزادە. شاھزادە ئۇخلاپ قالدى. يولغا چىققاندىن تارتىپ، خۇددى ئاسان چېقىلىدىغان قىممەتلىك گۆھەرنى ئاسرىغاندەك، ئۇنى ئېھتىيات بىلەن باغرىمغا بېسىپ ماڭدىم. ئاي نۇرىدا ئۇنىڭ چىرايى بوز رەڭ كۆرۈنەتتى. كۆزلىرى چىڭ يۇمۇلغان، تال – تال ئالتۇن چاچلىرى شامالدا يەلپۈنۈپ تۇراتتى. بۇ كىچىككىنە بالىغا تىكىلگىنىمچە كۆڭلۈمدىن: «بۇ دېگەن بىر تەن، ئۇنىڭدىكى ئەڭ گۈزەل نەرسىنى كۆزۈم بىلەن كۆرەلىشىم مۇمكىن ئەمەس» دېگەن ئوي كەچتى.

Məni təəccübləndirən o idi ki, qumlardan gələn əsrarəngiz nur işığının məlahətini mən bir- dən-birə anladım, hiss etdim. O zamanlar, lap balaca olanda, köhnə bir evdə yaşayırdım. Söz- söhbət gedirdi ki, həmin evdə guya xəzinə basdırılıb. Deyilənlərə görə gizlədilmiş xəzinəni in- diyə kimi tapan olmayıb, bəlkə də heç axtaran da olmayıb. Bəlkə elə o gizlədilmiş dəfinəyə görə evimiz çox füsunkar və heyrətamiz dərə-cədə gözəl görünürdü. Axı ev öz sinəsinin də-rinliyində mühüm bir sirr gizlədirdi... Mən balaca şahzadəyə dedim: -Elədir, fərqi yoxdur, söhbət nədən gedir, ev-dən, ulduzlardan, ya da səhradan. Onların gö- zəlliyi gözümüzlə görə bilmədiklərimizdir. Balaca şahzadə dedi: -Mən şadam ki, sən mənim dostum tülkümlə eyni fikri bölüşdürürsən. Balaca şahzadə yuxuya getdiyindən mən onu qucağıma götürüb yoluma davam etdim. Həyəcanlı idim. Mənə elə gəlirdi ki, ufaq və zərif bir xəzinə aparıram. Elə bir xəzinə ki, ondan daha zərifi yer üzündə olmayıb. Mən, ay işığın-da bu solğun alına, bu qapanmış gözlərə, külə- yin dalğalandırdığı bu çəngə-çəngə saça baxırdım və öz-özümə deyirdim: "Mənim bu gördü- yüm yalnız zahirdir, qabıqdır. Ən əhəmiyyətlisi isə görünməzdir..."

Сонымен, мен тұмылдырықтың суретін салып бердім. Оны ұсынып жатып жүрегім аузыма тығылғандай болды: - Мен білмейтін жоспарың бар сияқты... Бірақ ол жауап қатпады. Сосын маған былай деді: - Сен білесің бе, менің Жер бетіне түскеніме ертең бір жол толады... Сосын біраз үнсіздіктен соң былай деді: - Осы маңға таяу жерге түскенмін... Сөйтті де, қызарып кетті. Тағы да, неге екенін білмеймін, мені бір түрлі уайым басып кетті. Дегенмен, ойыма бір сұрақ сап ете түсті: - Демек, сегіз күн бұрын мен сені адам мекенінен мыңдаған шақырым алшақта кездестірген кезімде, жападан-жалғыз кездейсоқ қыдырып жүрмеген болдың ғой? Сен құлаған жағыңа бе алып бара жатқан екенсің ғой? Кішкентай ханзада тағы да қызарып кетті. Ал мен күмілжи түсіп сөзімді былай деп жалғадым: - Мүмкін, бір жыл толған шығар?

So I cracked a muzzle. And I had my heart tight and gave it to her: “You have projects I do not know …” But he did not answer me. He tells me : “You know, my fall on Earth … tomorrow will be the anniversary…” Then, after a pause, he said, “I fell very close here…” And he blushed. And again, without understanding why, I experienced a bizarre grief. However, a question came to me: “Then it was not by chance that the morning I met you a week ago, you walked like that, all alone, a thousand miles from all the inhabited regions! You were returning to the point of your fall? “ The little prince blushed again. And I added, hesitating: “Perhaps because of the birthday?”

Keyin men uning qo'zichogiga no`xta chizib berdim. Suratni Kichkina shahzodaga berdim-u, negadir yuragim zirqirab ketdi: Nimanidir qo'ygansan-u, menga aytmayapsan... Biroq u indamadi. "Bilasanmi,- dedi nihoyat,- ertaga siziarning huzuringizga - Yerga kelganimga bir yiltag`n jimib qoldi, bir zum o`tgach: - Men mana shu atrofga tushgan edim... - dedi. Shunday dedi-yu, duv qizarib ketdi." Negaligini Xudo biladi-yu, dilimni yana qo'rg`oshindek g`ashlik qopladi. Lekin baribir yurak yutib so`radim: Bundan chiqdiki, bir hafta avval, ikkalamiz tanishgan tongda, odamzod makonidan ming-ming chaqirim uzoq bu ovloq yerlarda sen yolgiz bejiz kezib yurmagan ekansan-da? Osmondan tushgan joyingga qaytib kelayotganmiding? Kichkina shahzoda battarroq qizarib ketdi. Men endi hadiksirab so`radim: Balki, bir yil to'lgani uchun shunday qilmoqchidirsan?

Ben de kurşunkalemle bir ağızlık çizerek ona verdim. Verirken yüreğim sızladı. “Benim bilmediğim planların var senin...” Ama cevap vermedi küçük prens. Onun yerine bana: “Biliyorsun, Dünyaya inişim... Yarın Dünyaya inişimin yıldönümü” dedi. Sonra ekledi: “Buraya çok yakın bir yere inmiştim.” Yüzü kızardı. Ve bir kez daha, nedenini bilmediğim bir acı kapladı yüreğimi. Fakat zihnimde bir soru belirmişti. “Yani sekiz gün önce seninle burada karşılaştığım sabah, insanlardan binlerce kilometre uzakta tek başına dolaşıp durmanın bir nedeni mi vardı? Ait olduğun yere mi dönüyordun?” Küçük prens yine kızardı. “Belki de yıldönümü nedeniyle geldin buraya, ha?”

قېرىنداش بىلەن قوزىغا قاپ سىزىپ بەردىم. ئۇنى شاھزادىگە سۇنۇۋېتىۋىپ يۈرىكىم ئامبۇر بىلەن قىسىلغاندەك ئازابلىنىپ كەتتىم. - ئەمدى نېمە قىلماقچىسەن؟ - دەپ سورىدىم. ئۇ جاۋاب بېرىشنىڭ ئورنىغا پەقەتلا مۇنداق دەپ قويدى: - ئەتە يەرشارىغا چۈشكىنىمگە بىر يىل بولىدۇ. بىردەم سۈكۈتتىن كېيىن ئۇ يەنە مۇنداق دېدى: - مۇشۇ يەرگە يېقىن بىر يەرگە چۈشكەن ئىدىم. شۇنداق دەۋېتىپ ئۇنىڭ يۈزى قىزىرىپ كەتتى. نېمىشقىدۇر يەنە قاتتىق ئازابلىنىشقا باشلىدىم. تۇيۇقسىز كاللامغا بىر ئوي كېلىپ قالدى – دە، مۇنداق دېدىم: - دېمەك بىر ھەپتە ئىلگىرى سېنى ئۇچراتقان چېغىمدا، سەن مۇشۇ ئىنسى – جىن يوق قاقاس قۇملۇقتا كېتىۋېتىپتىكەنسەن، شۇ چاغدا ئاشۇ چۈشكەن جايىڭغا قايتىپ كېتىۋاتقانمىتىڭ؟ شاھزادىنىڭ يۈزى يەنە قىزىرىپ كەتتى. مەن ئىككىلەنگەن ھالدا يەنە سورىدىم: - بۇ يەرگە چۈشكەنلىكىڭنىڭ بىر يىللىق خاتىرە كۈنىنى تەبرىكلەي دەپتىكەنسەن – دە؟

Mən qələmlə bir buruntac çəkdim. Bu şəkli balaca şahzadəyə verəndə ürəyim sıxıldı: -Nəsə fikirli görünürsən, bu barədə mənə demək də istəmirsən... Mən istərdim sənin is-tək- arzundan xəbərdar olum... Lakin cavab vermədi, sadəcə olaraq dedi: -Bilirsənmi, mənim Yer kürəsinə düşməyimin... sabah bir ili tamam olur... Bir az sükutdan sonra, o, yenə dilləndi: -Mən lap bu yaxınlara düşmüşdüm… O qızardı. Heç özüm də bilmədən yenidən qəribə bir kədərhissi keçirdim, ovqatım pozuldu. Bununla belə, ağlıma belə bir sual gəldi: -Yadındamı, bir həftə əvvəl bütün yaşayış yerlərindən min mil aralı tamamilə tənha gəziş- diyin səhər? Onda bizim tanışlığımız təsadüfi olmadı, eləmi? Sən həmin düşdüyün nöqtəyə qayıdırdınmı? Balaca şahzadə lap bərk qızardı. Mən tərəddüdlə əlavə etdim: -Bəlkə ildönümünə görə?...

Кішкентай ханзада қайта қызарды. Ол ешқашан сұраққа жауап бермейтін, бірақ адам бетінің қызарғаны «иә» деп құптағанын білдірмейтін емес пе еді. Солай емес пе? - Мен қорқып тұрмын, - дедім күрсініп. Бірақ ол маған былай деп жауап қатты: - Сен енді жұмысқа кірісуге тиіссің. Ұшағыңа қайтып бар. Мен сені осы арада тосамын. Ертең кешкісін қайта орал... Дегенмен, менің көңілім саябыр таппады. Түлкі есіме түсіп кетті. Қолға үйретіп алуға жол берсең, кейін жылайтын кезге де душар болуың ықтимал.

The little prince blushed again. He never answered questions, but when you blush, it means “yes”, is not it? “Ah! Said I, “I am afraid.” But he answered: “You have to work now. You have to go back to your machine. I’m waiting for you here. Come back tomorrow night … “ But I was not reassured. I remembered the fox. We risk crying a little if we let ourselves tame…

U yana loladek qizardi. U birorta savolimga javob bermadi, ammo qip-qizarib ketgani - «ha» degani emasmi? Qo’rqib ketyapman...- deya so`z boshladim xo`rsinib. Ammo u gapimni kesdi: - Ishga kirishadigan vaqting Turaqol, mashinangning yoniga bor. Men seni shu yerda kutaman. Ertaga kechqurun qaytib kelgin... Ammo baribir ko`nglim tinchimadi. Beixtiyor Tulkini esladim. Oolga o'rganib qolganingdan keyin ba'zan ko`zyosh to`kishga ham to`g`ri keladi.

Yine kızardı küçük prens. Sorularıma cevap vermemişti. Ama yüzünün kızarması “Evet” anlamına gelmez miydi? “Ah, sevgili dostum, sanırım biraz korkuyorum” dedim. Rahatlatıcı bir sesle: “ Şimdi çalışmalısın. Motorunun yanına gitmelisin. Ben seni burada bekleyeceğim. Yarın akşam yine gel...” dedi. Ama içim rahatlamamıştı. Tilkiyi hatırladım. İnsan birinin kendisini evcilleştirmesine izin verirken, bir parça da ağlamayı göze alıyor demektir.

شاھزادىنىڭ يۈزى ئۈچىنچى قېتىم قىزاردى. ئۇ ئۈندىمىدى، ئەمما يۈزىنىڭ قىزىرىشى «ھەئە» دېگىنى ئەمەسمۇ. - ئەنسىرەپ تۇرۇۋاتىمەن، - دەپ گەپ باشلىدىم، لېكىن شاھزادە گېپىمنى كېسىپلا: - سىز ئايروپىلانىڭىزنىڭ قېشىغا قايتىپ، ئىشىڭىزنى قىلىۋېرىڭ! ئەتە كەچتە كېلىڭ، مەن مۇشۇ يەردە سىزنى ساقلاپ تۇرىمەن. لېكىن مەن يەنىلا خاتىرجەم بولالمىدىم. ھېلىقى يىغلىماقچى بولغان تۈلكىنىڭ مۇنۇ سۆزى ئېسىمگە كېلىپ قالدى: «ئىنسان بىر قېتىم كۆندۈرۈلسە، كۆز يېشى تۆكۈشكىمۇ تەييارلىق قىلىۋېلىشى لازىم.»

O, yenə də qızardı. O, sualların heç birinə cavab vermirdi, lakin qızarmaq elə "hə" deməkdir, deyilmi? Mən ona dedim: -Ah! Mən qorxuram... O isə cavabında: -Sən indi işləməlisən. Maşınının yanına qayıtmalısan. Mən səni buradaca gözləyirəm. Sabah axşam qayıt... Nədənsə ürəyim sakit deyildi. Tülkünü xatırlayırdım. Əhliləşməyə verdiyin razılığa görə ağlamalı olursan.

Мен ұзақ күттім. Бетіне қан жүгіріп, аздап жылына бастағандай болды. - Балақай, сен үрейленіп қалғансың-ау деймін... Әрине, тұла бойын қорқыныш билеген ғой. Алайда, ол жай ғана езу тартып: - Үрейдің көкесін бүгін кешке көрермін... Көмек беруге шамам келмейтін нәрсе боларын сезгендей тағы да тұла бойым түршігіп кетті. Бұл күлкіні ешқашан естімеуім мүмкін деген ойға төзе алмайтынымды түсіндім. Оның күлкісі мен үшін шөл даладағы сылдырап аққан бұлақтай еді. - Балақай, мен сенің күлкіңді естігім келіп тұр... Бірақ ол маған: - Бүгін түнде бір жыл толады. Менің жұлдызым өзім құлап түскен жердің дәл төбесінде тұрады... - Балақай, жылан да, түндегі жолығу, жұлдыз да жай бір қорқынышты түс болар... Ол сөзіме жауап берместен, маған былай деді: - Ең маңызды нәрсе көзге көрінбейді... - Әлбетте... - Бұл гүлді көру сияқты. Егер сен бір жұлдыздың үстінде өсіп тұрған гүлді жақсы көрсең, түнде аспанға қарасаң болғаны, барлық жұлдыз гүлдеп шыға келеді. - Солай ғой... - Су жайында да солай. Сен құдықтан арқанмен тартып алып шығып, маған ішуге берген су ән әуені секілді еді ғой, есіңде ме... ол зәм-зәм суы болатын. - Әрине... - Сен түнде жұлдыздарды тамашалайтын боласың. Менің жұлдызым тым кішкене болғандықтан, оның қайда орналасқанын көрсете алмаймын. Мүмкін сол дұрыс шығар. Менің жұлдызым сен үшін көп жұлдызды бірі ғана болып қалады. Сонда сен барлық жұлдызды тамашалауды жақсы көріп кетесің... Олардың бәрі сенің достарыңа айналды. Ал содан соң мен саған сыйлық тарту етпекшімін...

I waited a long time. I felt that it was getting warmer by degrees: “Little fellow, you were afraid …” He was afraid, of course! But he laughed softly: “I’ll be more afraid tonight …” Again I felt cold from the feeling of the irreparable. And I realized that I could not bear the idea of never hearing this laugh again. It was for me like a fountain in the desert. “Little fellow, I still want to hear you laugh …” But he said to me: “Tonight it will be a year. My star will be just above the place where I fell last year … “Little fellow, is it not a bad dream of a snake, a rendezvous, and a star?” But he did not answer my question. He tells me : “What’s important is not seen …” - Of course… - It’s like the flower. If you love a flower that is in a star, it’s sweet, at night, to look at the sky. All the stars are flourished. - Of course… - It’s like water. The one you gave me to drink was like music, because of the pulley and the rope … you remember … it was good. - Of course… - You will watch, at night, the stars. It’s too small for me to show you where mine is. It’s better like that. My star, it will be for you one of the stars. So, all the stars, you will love to look at them … They will be all your friends. And then I’ll give you a present …”

Men uzoq kutdim. U go`yo asta-sekin o'ziga kelayotgandek edi. Biror narsadan qo'rqqanga o`xshaysan, bolakay... Qo`rqmay ham bo`ladimi! Ammo u ohistagina kulimsiradi: Bugun kechqurun bundan battar qo'rqsam kerak... Muqarrar falokat tuyg`usi tag`in vujud-vujudimni muzlatib, karaxt qilib tashladi. Nahot, nahotki, uning jarangdor kulgisini qayta eshitmasam? Axir bu kulgi men uchun sahrodagi pokiza buloq bilan barobar-ku! Bolakay, kulgingni sogIndim, bir kulgin... Ammo u bunga javoban: Bugun bir yil toladi, - dedi. - Yulduzim bir yil avval men qulab tushgan joyga rosa ro`baro` keladi... Menga qara, bolakay, axir bularning barchasi - ilon ham, yulduz bilan uchrashuv ham ahmoqona bir tush-ku, to`g`rimi? Biroq u gapimga indamadi. Eng asosiy narsa - ko`z bilan ko`rib boimaydigan narsa... - dedi u. Ha, albatta. Bu ham xuddi gulga o`xshaydi. Agar Ms yulduzlardan birida o'sadigan gulni yaxshi ko`rsang, kechasi osmonga boqib huzur qilasan. Ko`z o'ngingda yulduzlarning jami guldek ochilib yotadi... Albatta... Kechasi yulduzlarga termilasan. Mening yulduzim benihoya kichkina, uni senga ko'rsatolmayman. Shunday bo'lgani tuzuk. U sen uchun osmon tola yulduzning biri bo`lib qolgani ma'qul. Shunda sen osmonga boqishni yaxshi ko`rib qolasan... Jamiki yulduz senga oshno bolib qoladi. Keyin men senga nimadir sovg`a ham qilmoqchiman...

Uzun bir süre öylece bekledim. Vücut ısısının giderek arttığını hissediyordum. “Küçük dostum benim, sen korkmuşsun...” Elbette korkmuştu! Ama yavaşça güldü. “Bu gece çok daha fazla korkacağım” dedi. Bir kez daha, içimde onarılmaz bir acı duydum. Bu gülüşü bir kez daha duyamayacağımı düşünmek bile istemiyordum. Buna dayanamazdım. Gülüşü, çölün ortasında bir su kaynağı gibiydi benim için. “Küçük prens, gülüşünü tekrar duymak istiyorum” dedim. Ama o bana : “Bu gece, Dünyaya ineli tam bir yıl oluyor. Gezegenim, geçen yıl Dünyaya indiğim yerin tam üstünde olacak bu gece.” dedi. “Küçük prens, lütfen bunun sadece kötü bir rüya olduğunu söyle bana” dedim, “şu yılan hikayesinin be gezegenine geri döneceğinin...” Ama sorumu yanıtlamadı küçük prens. Onun yerine bana: “En önemli şeyi gözler göremez” dedi. “Evet, biliyorum...” “Su için de aynı şey geçerli. Makaranın çıkardığı sesi hatırlıyor musun? İşte tam da bu makara ve ip yüzünden, bana verdiğin bir yudum su müzik sesi gibi güzeldi. Çok tatlıydı...” “Evet, biliyorum...” “Geceleri yıldızları izlersin. Benim yaşadığım yarde her şey jo kadar küçük ki, sana gezegenimi gösterebilmem imkansız. Ama böylesi daha iyi. Çünkü içlerinden birinde benim yaşadığımı bileceksin. Hepsini seveceksin. Hepsi senin dostun olacak. Ve sana bir hediyem var...”

خېلىدىن كېيىن ئاندىن ئۇنىڭ بەدىنىدىن ئىسسىقلىق تەپتى. - شاكىچىك، بايا قورقۇپ كېتىپسەن. بايا ئۇ ھەقىقەتەن قورقۇپ كەتكەن ئىدى. - بۈگۈن كېچە تېخىمۇ قورقۇشىم مۇمكىن، - دېدى. قانداقتۇر بىر ئىشنىڭ ئاخىرى يۈز بېرىش ئالدىدا تۇرغىنىنى ئويلىغىنىمدا يۈرىكىم مۇزدەك بولۇپ قالدى. بۇنىڭدىن كېيىن شاھزادىنى كۆرەلمەيدىغانلىقىم ئېسىمدىن كېچىشى بىلەن ئازابلىنىشقا باشلىدىم. ئۇنىڭ كۈلكىسى مەن ئۈچۈن قۇملۇقتىكى ئاشۇ تاتلىق بۇلاق سۈيىنىڭ دەل ئۆزى ئىدى. - شاكىچىك، كۈلكەڭنى ئاڭلاپ تۇرسام بولاتتى. ئەمما شاھزادە ماڭا: - بۈگۈن كېچە يەرشارىغا چۈشكەنلىكىمگە بىر يىل بولىدۇ. مېنىڭ يۇلتۇزۇم بۇ كېچە دەل مەن چۈشكەن يەرنىڭ ئۈستىدىكى ئاسماندا بولىدۇ. - يىلان، ئۇچرىشىش، يۇلتۇز دېگەن نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى قورقۇنچلۇق چۈش، شۇنداقمۇ؟ شاھزادە جاۋاب بەرمەي پەقەتلا مۇنداق دەپ قويدى: - ھەقىقىي مۇھىم نەرسىلەرنى كۆز بىلەن كۆرگىلى بولمايدۇ. - توغرا، بۇنى بىلىمەن... - گۈلمۇ شۇنداق، ناۋادا سىز ياخشى كۆرگەن گۈل بىرەر يۇلتۇزدا بولسا، ئاخشىمى ئاسمانغا قارىسىڭىز، يۇلتۇزلارنىڭ ھەممىسىدىلا سىزنىڭ گۈلىڭىز باردەك چەكسىز سۆيۈنۈپ كېتىسىز. - راست دەيسەن. - سۇمۇ شۇنداق، سىز ماڭا بەرگەن بۇلاق سۈيىنىڭ شۇ قەدەر تاتلىق بولۇشى، چىغرىق ۋە ئارغامچىدىن بولغان. ئۇلار خۇددى ناخشا ئېيتقاندەك غىچىرلاپ تۇرىدىكەن، ئېسىڭىزدىمۇ؟ - ھە، ئېسىمدە. - بۇنىڭدىن كېيىن كېچىسى بېشىڭىزنى كۆتۈرۈپ ئاسمانغا قاراپ قېلىشىڭىز مۇمكىن، مېنىڭ يۇلتۇزۇم شۇلارنىڭ ئارىسىدا. لېكىن ئۇ بەك كىچىك بولغاچقا ھازىر كۆرسىتىپ بېرەلمەيمەن. مۇشۇنداق بولغىنىمۇ بىر ھېسابتا ياخشى. مېنى بارمىكىن دەپ بارلىق يۇلتۇزلارغا قاراپ چىقىسىز، ئۇلارنىڭ ھەممىسى سىزنىڭ دوستىڭىز. ھە، راست! سىزگە بىر سوۋغات بەرمەكچى ئىدىم.

Mən uzun müddət gözlədim. Hiss edirdim ki, o, yavaş-yavaş isinir, özünə gəlir: -Əzizim, sən yaman qorxdun ha... Əlbəttə, o, bərk qorxmuşdu! Lakin, o, xəfifcə güldü: -Bu axşam mən bundan da betər qorxacağam... Dəfedilməz bədbəxtlik hissi mənə hakim kəsildi. Doğrudanmı mən onun gülüşlərini bir daha eşitməyəcəm? Bu mənə dözülməz dərəcə-də ağır gəlirdi. Axı həmin gülüşlər mənim üçün səhrada bulaq kimi bir şey idi. -Əzizim, mən yenə də sənin gülüşünü eşitmək istəyirəm... Lakin o dedi: -Bu gecə il tamam olacaq. Mənim ulduzum, keçən il düşdüyüm yerin düz üstündə bərqərar olacaq... -Əzizim, bütün bunların hamısı - ilan əhvalatı da, görüş də, ulduz məsələsi də pis və qorxulu yuxudan başqa bir şey deyil, razısanmı?... Lakin, o, mənim sualıma cavab vermədi. Mənə dedi: -Ən əhəmiyyətli şeylər gözlə görmədikləri mizdir... -Əlbəttə... -Qızılgül kimi. Uzaqdakı bir gülü sevirsənsə, gecələr ulduzlara baxmaq xoş olur. Bütün ul- duzlar gül açır. -Əlbəttə... -Ya da ki, su. Xatırlayırsanmı... sənin mənə verdiyin su, elə bil musiqi idi, kəndirdən və çarxdan süzülüb gələn su... o, çox dadlı idi. -Əlbəttə... -Gecələr sən ulduzlara baxırsan. Mənim ulduzum çox balacadır, onu sənə göstərə bilmirəm. Belə yaxşıdır. Mənim ulduzum, sənə görə, çoxsaylı ulduzlardan biri olacaq. Onda, sən bütün ulduzlara baxmağı sevəcəksən... Onların hamısı sənin dostun olar. İndi isə sənə bir hədiyyəm var...

Сөйтіп ол тағы да күліп жіберді. - Пах, балақай, балақай, сенің күлкіңді қандай жақсы көретінімді білесің ғой! - Дәл осы менің тартуым болады... су жайындағы әңгіме тәрізді... - Мұнымен не айтпақшысың? - Адамдар үшін жұлдыздар әр түрлі. Саяхатшылар үшін жұлдыздар жол көрсетеді. Басқалар үшін олар тек кішкене жарық шоқтары ғана. Ал ғалымдар үшін олар тек шешімі жоқ мәселе. Менің іскер пайдакүнемім үшін олар алтын еді. Бірақ сол жұлдыздардың бәрі де үнсіз қалатын. Ал сенің ешкімде болып көрмеген жұлдызың болады... - Қалайша? - Мен көп жұлдыздың бірінде мекен ететін болғандығымнан, сол бір жұлдыз үстінде күліп жүргендіктен, түнде аспанға көз тіккен кезіңде барлық жұлдыздар сен үшін күліп тұрғандай болады. Сенде күле білетін жұлдыздар болады.

He laughed again. “Ah! Little fellow, little fellow, I like to hear this laughter! - It will be my gift … it will be like water … - What do you mean ? - People have stars that are not the same. For some, who travel, the stars are guides. For others they are nothing but small lights. For others who are scholars they are problems. For my businessman they were gold. But all these stars are silent. You will have stars like no one has … - What do you mean ? “When you look at the sky at night, since I will live in one of them, since I will laugh in one of them, then it will be for you as if all the stars were laughing.” You will have stars that can laugh! “

U shunday deb kulib yubordi. Eh, bolakay, bolakay, kulgilaringni qanchalar yaxshi ko`rishimni bilsang edi! Senga bermoqchi bolgan sovg`am ham mana shu-da... - Yo'g'-e? "Har kimning o`z yulduzi bor. Ba'zilarga, aytaylik, sarbon-u sayyohlarga - ular ko`rsatuvchi, ba'zilarga esa shunchaki mitti shu'la, xolos, olimlarga - yechish lozim boIgan masala, men ko`rgan korchalonga esa - oltin bolib ko`rinadi ular. Ammo bu odamlarning barchasi uchun yulduzlar bezabon. Sening yulduzlaring esa butunlay o`zgacha" O`zgacha deysanmi? - Kechalari osmonga bociasan-u men yashaydigan, mening kulgim yangrayotgan yulduzlarning barchasi jilmayib kulayotgandek tuyuladi. Ha, sening kula biladigan yulduzlaring bo`ladi!

Bir kez daha güldü. “Ah, küçük prens! Benim sevgili küçük prensim. Gülüşünü duymak çok güzel!” “Aslında benim hediyemdi bu... tıpkı su için olduğu gibi.” “Anlamıyorum... “Yıldızlar, başka başka insanlara farklı şeyler ifade ederler. Bazıları için sadece gökyüzünde titreyen ışıklardır. Yolcular içinse, bir rehberdirler. Bilim adamları için fikir kaynağıdırlar. Şu benim iş adamı içinse zenginlik. Ama herkes için sessizdirler. Sen hariç...” “Ne demek bu?” “Geceleri gökyüzüne baktığında, yıldızlardan birinde benim yaşadığımı ve orada gülüyor olduğumu bileceksin. Bu yüzden sana sanki bütün yıldızlar gülüyormuş gibi gelecek. Bütün dünyada yalnızca senin gülen yıldızların olacak.“

شاھزادە يەنە كۈلۈپ قويدى. - شاكىچىك! مەن سېنىڭ كۈلكەڭگە بەك ئامراق جۇمۇ. - مانا بۇ مېنىڭ سوۋغام. ئاشۇ قۇدۇقنىڭ سۈيىدەك تاتلىق. - نېمە ئۇ؟ - ھەممەيلەننىڭ ئۆز يۇلتۇزلىرى بولىدۇ، لېكىن ئوخشىمىغان كىشىلەرنىڭ يۇلتۇزغا قاراش ئۇسۇلىمۇ ئوخشىمايدۇ. سەپەردىكى كىشىلەر يۇلتۇزلارنى يول باشلىغۇچى قىلىشىدۇ، باشقىلار بولسا ئۇلارنى كىچىك يورۇق نۇقتا دەپ تونۇيدۇ. ئالىملار يۇلتۇزلارغا تەتقىقات ئۈچۈن قارىسا، سودىگەرلەر يۇلتۇزلارنى ئالتۇنغا ئوخشىتىدۇ. بىراق يۇلتۇزلار گەپ قىلمىغاچقا ھېچقانداق پىكىر بايان قىلمايدۇ. ئەمما سىز ئىگە بولغان يۇلتۇزغا باشقا ھېچكىم ئىگە بولالمايدۇ. - تازا چۈشىنەلمىدىم. - ئاخشىمى بېشىڭىزنى كۆتۈرۈپ يۇلتۇزلارغا قارىغاندا، مەن ئاشۇ يۇلتۇزلارنىڭ ئىچىدىكى بىرىدە تۇرۇپ سىزگە قاراپ كۈلۈمسىرىسەم، ھەممە يۇلتۇزلار سىزگە قاراپ كۈلۈمسىرىگەندەك كۆرۈنىدۇ، ھەمدە پەقەت سىزلا يۇلتۇزلارنىڭ كۈلگىنىنى كۆرەلەيسىز.

O, yenə də güldü. -Ah! Balaca, əzizim, mən bu gülüşü bilsən nə qədər xoşlayıram! -Elə bu da mənim sənə hədiyyəm olacaq... su kimi... -Nə demək istəyirsən? -Demək istəyirəm ki, hər adamın öz ulduzu var. Ulduzlar bir-birinə bənzəmir. Onlar ayrı-ay- rı funksiyalar yerinə yetirir. Bəzilərinə-səyyahlara ulduzlar bələdçilik edir. Digərləri üçün on-lar balaca işıqlardan başqa bir şey deyil. Bəziləri üçün isə, məsələn, alimlər üçün, onlar problemdir. Mənim biznesmenim üçün onlar qızıldır. Lakin, bütün adamlar üçünsə ulduzlar laldır, susurlar. Dinib danışmırlar. Sənin isə, heç ki-min ulduzuna bənzəməyən ulduzların olacaq... -Bunu necə başa düşməli? -Gecələr, sən səmaya baxacaqsan, çünki orada mənim yaşadığım, mənim güldüyüm ulduz var. Sənə elə gələcək ki, bütün ulduzlar gülür. Sənin də gülə bilən ulduzların olacaq!

Ол тағы да күледі. - Ал сен жұбаныш тапқан кезіңде (адамдар жұбаныш таппай қоймайды), менімен таныс болғаныңа риза боласың. Сен мен үшін өмір бойына дос болып қаласың. Сенің маған қосылып бірге күлгің келетін болады. Кей кезде сен терезеңді айқара ашып тастасаң, жаның жай табатын болады... Сенің аспанға қарап күлгеніңе жолдастарың таң қалатын болады. Сонда сен оларға: «Иә, жұлдыздар үнемі менің күлкімді келтіреді!» деп айтатын боласың. Олар сені ақылынан алжасқан деп ойлауы мүмкін. Сөйтіп мен саған жолдастарыңның алдында ыңғайсыз жағдай туғызамын...

And he laughs again. “And when you are comforted (we always console ourselves) you will be glad to have known me. You will always be my friend. You’ll want to laugh with me. And sometimes you’ll open your window for fun … And your friends will be astonished to see you laughing at the sky. Then you will say to them: “Yes, the stars, it always makes me laugh!” And they will believe you crazy. I’ll have played you a nasty trick …”

U shunday dedi-yu, kulib yubordi. "Yupanganingdan keyin esa (oxir-oqibat doim yupanasan baribir) qachondir men bilan oshna bo'lganingni eslab, yuraging quvonchga Sen hamisha mening do`stim bolib qolasan, hamisha menga kulishni istab yurasan. Ba'zan, derazangni mana shunday lang ochib yuborasan-u, shodumon bolib ketasan... Shunda do'stlaring, nega u osmonga boqib bunchalar xursand bolayotgan ekan, deb qattiq hayron bo`ladilar. Sen bolsa ularga: Ha, ha, men doimo yulduzlarga boqib xushxandon kulaman!” deysan. Ular esa seni aqldan ozib qoldimikan, deb gumon qilishadi... ko`rdingmi, qanday chatoq hazil boshladim sen bilan..."

Ve bunu söyledikten sonra yine güldü. “Ve üzüntün geçtiğinde – çünkü zaman bütün acıları iyileştirir- beni tanıdığına memnun olacaksın. Daima benim dostum olarak kalacaksın. Benimle birlikte gülmek isteyeceksin. Be zaman zaman, sadece bunun için gidip pencereyi açacaksın... Gökyüzüne bakarken güldüğünü gören arkadaşların buna çok şaşıracaklar. Sen de onlara: “Ah, evet, yıldızlar beni hap güldürürler” diyeceksin. Onlar da senin deli olduğunu düşünecekler. Görüyorsun, sana ne kadar kötü bir oyun oynadım...”

شاھزادە يەنە كۈلۈپ كەتتى. - قەلبىڭىزدىكى ئازابلار تەسكىن تاپقاندىن كېيىن، مېنىڭ بىلەن تونۇشقانلىقىڭىزدىن خۇش بولىسىز. مېنى قىيامەتلىك دوست ساناپ، مەن بىلەن بىرگە كۈلىسىز. سىز كۆڭلىڭىزنى ئارام تاپقۇزاي دەپ دېرىزىنى ئېچىپ ئاسمانغا قاراپ كۈلسىڭىز، دوستلىرىڭىزنىڭ ھەيران قېلىشى تۇرغانلا گەپ. ناۋادا سىز ئۇلارغا «ئۇ دېگەن مېنى كۈلدۈرگەن يۇلتۇز دېسىڭىز» دېسىڭىز، ئۇلار سىزنى «ساراڭ بولۇپ قاپتۇ» دەيدۇ.

O, bir daha güldü. -Sən təsəlli tapanda (gec-tez hamı təsəlli tapır) mənimlə tanışlığından məmnun olacaqsan. Sən həmişə mənim dostum olacaqsan. Sən mənimlə birlikdə gülmək istəyəcəksən. Hərdən pəncərəni, bax beləcə şadyanalıq üçün taybatay açacaqsan... sənin dostların isə, sənin səmaya baxıb güldüyünü görüb çox təəccüblənəcəklər. Onda sən onlara deyəcək-sən: "Bəli, bəli mən ulduzlara baxanda həmişə gülürəm!" Onlar güman edəcəklər ki, dəli olubsan. Mən də sənin başına bekara bir oyun açacam...

Бұл түні Кішкентай ханзаданың қалайша жолға аттанып кеткенін байқамай қалдым. Сыбдырсыз қашып кетіпті. Мен оны қуып жетіп қатарласқанымда, ол өзіне сенімді, әрі жылдам адымдап бара жатыр екен. Ол маған тек: - Ә, сен екенсің ғой... – деді. Ол менің қолымды алды. Сөйтіп ол тағы мазасыздана бастады: - Бекер істедің. Қиналасың ғой. Менің түр-әлпетім өліп кеткен адам сияқты көрінеді, ол әрине шын емес... Мен үн қатпадым. - Түсінесің ғой. Жол ұзақ. Мен мында денемді алып кете алмаймын. Ол тым ауыр. Мен үндемедім. - Бұл аршып тастаған ескі қабық тәріздес. Ескі қаңқалар үшін қамығудың қажеті жоқ... Мен тағы үндемедім. Оның батылдығы кеміп, еңсесі түсейін деген сияқты. Дегенмен, тағы бір рет тырысып көруге оқталды: - Білесің бе, керемет болады. Мен де жұлдыздарға қараймын. Мен үшін барлық жұлдыздар айналмалы шығыршығы бар құдық сияқты көрінеді. Жұлдыздардың бәрі маған су ұсынатын болады... Мен үн қатпадым. - Қандай қызық болады десеңші! Сенде бес жүз миллиондай сылдырмақ қоңыраулар болса, менің бес жүз миллион құдығым болады... Жасына булығып, ол да үндемей қалды...

That night I did not see him set off. He had escaped quietly. When I succeeded in joining him, he walked resolutely, with a rapid step. He only said to me: “Ah! you are the… “ And he took me by the hand. But he was still tormented: ” You were wrong. You’ll have trouble. I shall look as if I am dead, and it will not be true. “ I was silent. ” You understand. It is too far. I can not carry that body. It’s too heavy. “ I was silent. “But it will be like an old abandoned bark. It’s not sad the old bark … “ I was silent. He was discouraged a little. But he made another effort: “It’ll be nice, you know. I too will look at the stars. All the stars will be wells with a rusty pulley. All the stars will pour me to drink … “ I was silent. “It will be so much fun! You will have five hundred million bells, I will have five hundred million fountains … “ And he was silent too, because he was crying …

Kechasi uning qanday turib ketganini sezmay qolibman. U sassiz-sharpasiz sirg`alib ketib qolgan edi. Nihoyat, uni quvib yetganimda u jadal, dadil odim otib borardi. Meni ko`rib: Ha, senmisan... - dedi, xolos. So`ngra asta qo'limdan tutdi-yu, allanimadan cho`chigandek darrov tortib oldi: Bekor kelyapsan men bilan. Ahvolimni ko`rib qiynalasan. Nazaringda olayotgandek ko`rinaman, lekin bu yolg`on bo`ladi... Men indamay boraverdim. Bilasanmi... yolim nihoyatda olis, jismim esa nihoyatda og`ir. Men uni olib ketolmayman. Men indamay boraverdim. Bu xuddi eski qobiqni tashlagandek bir gap. Hech bir qayg`uradigan joyi yo`q buning. Men indamay boraverdim. Uning biroz ruhi tushdi, ammo baribir zo`r berdi: Mana ko`rasan, juda soz bo`ladi half. Men ham yulduzlarga termilaman. Shunda jamiki yulduz g`ichirlab aylanadigan chambarakli kolina quduq bolib ko`rinadi. Va ularning har biri menga ichgani suv beradi... Men indamay boraverdim. Bir ko`rgin-a, qanchalik soz bo`ladi o'shanda! Senda besh million qo'ng'iroq menda esa - besh million buloq... U birdan jimib qoldi - bo`g`ziga yig`i tiqilib keldi.

O gece yola çıktığını görmedim. Sessizce ayrılmıştı. Arkasından koşup ona yetiştiğimde, hızlı ve kararlı adımlarla yürüdüğünü gördüm. Bana: “Ah! Buradasın...” dedi. Ama sesi hala telaşlıydı. “Gelmemeliydin. Üzüleceksin. Öldüğümü sanacaksın, ama gerçekte ölmüş olmayacağım.” Sustum. “Anlaman gerekiyor. Orası çok uzak. Bedenimi oraya götüremem. Bunun için fazla ağır.” Hiçbir şey demedim... “Boşalmış bir deniz kabuğu gibi kalacağım...Bunda üzülecek bir şey yok...” Cevap vermedim... Bir parça cesareti kırılmıştı. Son bir gayretle: “Biliyorsun, çok güzel olacak. Yıldızlara ben de bakacağım. Bütün yıldızlar paslanmış makaraları olan birer kuyu olacak benim için. Hepsi bana içecek su verecekler” dedi. Hiçbir şey demedim. “Çok eğlenceli olacak. Senin beş yüz milyon tane küçücük zilin olacak; benimse beş yüz milyon su kaynağım...” Ve artık o da hiçbir şey söyleyemedi, çünkü gözleri yaşlarla doldu.

كېچىدە ئۇنىڭ قايسى چاغدا ئورنىدىن تۇرغانلىقىنى بىلمەي قاپتىمەن. ئۇ گەپ قىلمايلا كېتىپ قاپتۇ. ئارقىسىدىن قوغلاپ يەتكىنىمدە، ئۇ مېڭىشتىن توختىماي بېشىنى ئارقىسىغا قايرىغىنىچە: - ئاھ! دېمەك سىز بۇ يەردە، - دېدى. ئۇ قولۇمنى تۇتۇۋالغان بولسىمۇ يەنىلا ئەندىشە ئىچىدە تۇرۇۋاتاتتى. - كەلمىسىڭىز بوپتىكەن، سىزنى ئازابلاپ قويۇشىم تۇرغانلا گەپ. ئۆلۈۋاتقاندەك كۆرۈنۈپ قالىمەن، ئەمما ئەمەلىيەتتە ئۆلمەيمەن. مەن سۈكۈتكە پاتتىم. - ئۆيگە قايتار يولۇم بەك ئۇزاق، بۇ بەدىنىم بەك ئېغىر، ئۇنى ئېلىپ كېتىشكە ئامالسىزمەن. داۋاملىق سۈكۈتتە تۇردۇم. - بۇ خۇددى دەرەخ بىر قەۋەت كونا پوستىنى تاشلىغاندەك بىر ئىش. ئۇنىڭ ئۈچۈن ئازابلىنىشنىڭ ھاجىتى يوق. مەن يەنىلا ھېچ نېمە دېيەلمىدىم. ئۇمۇ سەل مەيۈسلىنىپ قالغاندەك كۆرۈنەتتى، شۇنداقتىمۇ غەيرەتكە كېلىپ مۇنداق دېدى: - بەك گۈزەل بولىدۇ. مەنمۇ بۇنىڭدىن كېيىن يۇلتۇزلارغا قارىسام، ھەر بىر يۇلتۇز چىغرىق ئورنىتىلغان قۇدۇققا ئايلىنىدۇ؛ ھەر بىر يۇلتۇز ماڭا سۇ ئىچۈرۈپ قويىدۇ. مەن يەنىلا سۆز ئېچىشقا ئامالسىز ئىدىم. - بەك قىزىق، سىزنىڭ بەش يۈز مىليون قوڭغىرىقىڭىز، مېنىڭ بەش يۈز مىليون قۇدۇقۇم بولىدۇ. ئۇ ئاخىرىنى دېيىشكە ئامالسىز قېلىپ يىغلىۋەتتى.

Həmin gecə, mən onun necə getdiyini görmədim. O, səssiz-səmirsiz sürüşüb aradan çıx- mışdı. Mən ona arxadan çatanda o qəti və iri addımlarla irəliləyirdi. O, yalnız bunu dedi: -Ah! Sən burdasan... Əlimdən tutdu. Çox narahat görünürdü yenə: -Nahaq gəldin. İztirab keçirəcəksən. Sənə elə gələcək ki, mən ölürəm, amma belə olma-yacaq... Mən isə susurdum. -Görürsənmi... çox uzaqdır. Mən bu bədəni ora apara bilmərəm, çox ağırdır. Mən isə susurdum. -Bədəni tərk etmək, köhnə qlafı, köhnə qabığı tərk etmək kimi bir şeydir. Bunun üçün kədərlənməyə dəyməz... Mən isə susurdum. O bir az ruhdan düşdü. Lakin yenə səy etdi: -Bilirsənmi, hər şey yaxşı olacaq. Mən də həmçinin ulduzlara baxacam. Ulduzların hamısı, mənim üçün, çarxı cırıldayan quyular kimi olacaq. Ulduzların hamısı mənə su süzəcəklər... Mən isə susurdum. -Bu elə maraqlı olacaq ki! Sənin beş yüz mil-yon zınqrovun olacaq, mənimsə, beş yüz mil- yon quyum... O da, həmçinin, susdu, çünki ağlayırdı...

XXVII Міне, содан бері алты жыл өтіп кетті... Мен бұл оқиғаны ешқашан айтқан емеспін. Жолдастарым менің аман-есен қайтып оралғаныма қуанды. Мен көңілсіз едім, оларға: «Шаршап-шалдыққандықтан болар...» дей салдым. Енді қазір жұбаныш тапқан сияқтымын. Олай дегенім... түгелдей емес әрине. Дегенмен, мен оның планетасына қайтып оралғанына күмәнім жоқ, өйткені таң атқанда оның денесін таппағанмын. Ауыр дене де емес еді ғой... Ал түнде жұлдыздарға құлақ түргенді жақсы көремін. Олар бес миллион кішкене қоңыраулар тәрізді...

XXVII And now, of course, it’s been six years already … I’ve never told this story yet. The comrades who saw me were glad to see me alive again. I was sad but I said to them: “It’s fatigue …” Now I have comforted myself a little. That is … not quite. But I know that he has returned to his planet, for at daybreak I have not found his body. It was not such a heavy body … And I like the night listening to the stars. It’s like five hundred million bells …

XXVII Mana, o'shandan buyon olti yil hanuzgacha bu haqda biror kimsaga churq etib og`iz ochganim yo`q. Oaytib kelganimda, do`stlarim meni tag`in eson-omon ko`rib sevindilar, biroq ko`nglim benihoya g`ash edi, so`ragan odamga: - Charchabman, shekilli... - deb qo`ya qolardim. Lekin asta-sekin baribir yupana boshladim. Batamom emas, albatta. Biroq shu narsani yaxshi bilamanki, u o`z sayyorasiga qaytib ketgan, chunki tong yorishgach, qum ustida jasadini ko`rmadim. Uning jismi unchalik og`ir ham emasdi-da. Kechalari yulduzlarga quloq tutib o`tirishni yaxshi ko`raman. Go`yo besh million qo`ng`iroq shodumon j ringlayotgandek...

XXVII O günden bu yana tam altı yıl geçti. Bu hikayeyi daha önce kimseye anlatmamıştım. Uçağımı onarıp geri döndüğümde, çevremdekiler hayatta olduğum için çok sevinmişlerdi. Bense üzgündüm ve onlara yorgun olduğumu söylemiştim. Şimdi acımın bir kısmı dinmiş durumda. Yani tamamen değil. Gezegenine geri döndüğünden eminim, çünkü gün ağarırken bedenini hiçbir yerde bulamamıştım. O kadar da ağır bir vücut değildi onunki. Şimdiyse, geceleri yıldızları dinliyorum. Sanki beş yüz milyon tane küçük zil, oradan bana gülüyor.

يىگىرمە يەتتىنچى ئالتە يىل ئۆتۈپ كەتتى، ئەمما تا ھازىرغىچە ھېچكىمگە بۇ ئىش توغرىلىق تىنىپ باققىنىم يوق، دوستلىرىم ھايات قالغانلىقىم ئۈچۈن مېنى تەبرىكلەشكەن بولسىمۇ، لېكىن كۆڭلۈم بەكلا يېرىم ئىدى. «ئېھتىمال بەك چارچاپ كەتكەنلىكىمدىن شۇنداق بولغاندۇ» دەيتتىم دوستلىرىمغا. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئازابىم يەڭگىللىگەن بولسىمۇ، لېكىن كۆڭلۈم تولۇق ئارامىغا چۈشكىنى يوق. ماڭا ئايانكى ئۇ ئۆزىنىڭ يۇلتۇزىغا قايتىپ چىقىپ كەتكەن ئىدى. چۈنكى ئاشۇ كۈنى ئەتىگىنى ئۇنىڭ جەسىتىنى ئۇچراتمىغان ئىدىم. ئەمەلىيەتتە، ئۇنىڭ تېنى ئېغىر ئەمەس ئىدى. ئەنە شۇ كۈندىن بېرى، كېچىلىرى يۇلتۇزلارغا قاراشقا ئامراق بولۇپ قالدىم ھەم بەش يۈز مىليون قوڭغۇراقنىڭ كۈلۈۋاتقان ئاۋازى قۇلىقىمغا ئاڭلانغاندەك تۇيۇلىدىغان بولدى.

XXVII İndi isə o vaxtdan artıq altı il keçib... Mən bu əhvalatı hələ heç vaxt, heç kimə nəql etməmi- şəm. Məni yenidən görən yoldaşlarım sağ-salamat olduğumu gördüklərinə çox şad idilər. Mən qəmli-ələmli idim, lakin dostlara deyirdim: "Bu, yorğunluqdandır..." İndi isə bir az sakitləşmişəm. Daha doğru-su... tamamilə yox. Amma yaxşı bilirəm ki, o, artıq öz planetinə qayıdıb, çünki, hava işıqla-nanda onun cəsədini qumun üstündə tapa bilmədim. Bu, o qədər də ağır cəsəd deyildi... Ax-şamlar isə ulduzlara qulaq asmağı xoşlayıram. Onlar, elə bil ki, beş yüz milyon zinqrovdur...

Уә және назначение қылғанда тергеуі, сұрауы барлығына қарамаса, өтірік арыз берушілер азаяр еді, бәлки жоғалар еді. Уә және әрбір болыс елде старшина басы бір би сайланғандық, бұл халыққа көп залал болғандығы көрініп, сыналып білінді. Бұл билік деген біздің қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолын, Есім ханның ескі жолын», Әз Тәуке ханның Күлтөбенің басындағы күнде кеңес болғанда «Жеті жарғысын» білмек керек. Әм, ол ескі сөздердің қайсысы заман өзгергендікпенен ескіріп, бұл жаңа заманға келіспейтұғын болса, оның орнына татымды толық билік шығарып, төлеу саларға жарарлық кісі болса керек еді, ондай кісі аз, яки тіпті жоқ.

Biys - steppe judges - have already made harm because they have completely lost the good grandfather's traditions. Not every Biy remembers now «old truths», bequeathed by the ESIM-Khan, or «shining path», drawn by Kasym-Khan, or «seven bodies of law» left by the wise Tauke. But they still have to know that their outdated laws and regulations do not respond the spirit of time, prevent new life. Where can we find the wise Biys? There are almost none.

Shunday qilinsa, uning tergovlarini, so'roqlarini hisobga olmaganda, yolg‘ondakam ariza emvchilar ozayibgina qolmay, balki yo‘qolar ham edi. Yana har bir bo'lisda tarshinalar, biylar saylanishi – xalq uchun lurgan-bitgani zarar ekanini tajribada o'ribbilib turibmiz. Bundan tashqari, umuman bu «biylik» qihsh degan gap bizning qozoqlar orasida saylangan har bir kishining qo‘lidan kelavermaydi. Buning uchun biy bo'lib saylanadigan kishilar qadimgi «Qosimxonning siyqa siyosati»ni, «Esimxonning eski yo‘li»ni va «Tavkaxonning Kultepa boshidagi kengashlarida ta’sis etUgan «Yetti qonuni»ni bilmoq kerak. Bilish bilan birga, u qonunlarning qaysi biri zamonlar taqozosi bilan eskirib qolganligi va qaysi birini hozirgi zamon nuqtayi nazari bilan o ‘zgartirish mumukin ekanligini bildiradigan – shunga fahmi-farosati yetadigan kishilar bo'lishi kcrak. Ammo, bunday kishilar hozircha bizda yo'q.

Tayin yoluyla atanan kişiler için soruşturma ve şikâyetlerin hiçbiri dikkate alınmazsa yalan şikâyette bulunanlar azalır ve hatta yok olurdu. Kasaba ve ilçelerde her köye bir bey (idareci) seçmenin, halka zarar verdiği tecrübe edildi. Bu yöneticilik işi, Kazaklar içinde seçilen herkesin elinden gelmez. Bunun için eskilerin “Kasım Han’ın Ak Yolunu, Esim Han’ın Eski Yolunu” Tevke Han’ın Kültepe başında her gün yapılan meclisindeki “Yedi Yasası”nı bilmek gerekir. Ayrıca O bu eski gelenek-erin hangisi zamanla eskimiş ve günümüze uygun gelmiyorsa, onların yerine uygun ve gelişmiş kanunlar çıkaran ve vergiler koyan faydalı kişilerin olması gerekirdi. Böyle kişiler az veya da hiç yok.

ئەگەر تەيىنلەش ئارقىلىق تەيىنلەنگەن كىشىلەر توغرىسىدىكى تەكشۈرۈش ۋە ئەرزلەرنىڭ ھېچقايسىسى نەزەرگە ئېلىنمىسا ، يالغان ئەرز قىلىدىغانلارنىڭ سانى ئازىيىدۇ ، ھەتتا يوقىلىدۇ. يېزا-بازار ۋە رايونلاردىكى ھەر بىر كەنتكە ھەسەل (باشقۇرغۇچى) تاللاشنىڭ كىشىلەرگە زىيان سالىدىغانلىقى تەجرىبىلەرگە ئېرىشتى. بۇ باشقۇرۇش خىزمىتى قازاقىستانلىقلار ئارىسىدا سايلانغانلارنىڭ ھەممىسى ئۈچۈن مۇمكىن ئەمەس. بۇنىڭ ئۈچۈن كونا دەۋردىكى «قاسىم خاننىڭ ئاق يولى ، ئېسىم خاننىڭ كونا يولى» ۋە تېۋكې خاننىڭ «يەتتە قانۇنى» نى ھەر كۈنى كۇلتېپېنىڭ بېشىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان كېڭەشتە بىلىش كېرەك. بۇنىڭدىن باشقا ، ئەگەر بۇ كونا ئەنئەنىلەرنىڭ بىرى كونىراپ كەتكەن بولۇپ ، بۈگۈنكى كۈنگە ماس كەلمىسە ، مۇۋاپىق ۋە مۇكەممەل قانۇنلارنى ماقۇللاپ ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا باج ئالىدىغان پايدىلىق كىشىلەر بولۇشى كېرەك. بۇنداق كىشىلەر ئاز ياكى يوق.

Hər vilayətdə hakim-bəy seçilməsinin faydasızlığına əmin olduq. Hər kəsin ədaləti həyata keçirmək gücü yoxdur. Şuranı necə deyərlər, "Kültobənin zirvəsində" saxlamaq üçün ata-babalarımızdan bizə miras qalan qanun məcəllələrini bilmək lazımdır- Qasım xanın "Işıqlı yolu"nu, Yesim xanın "Qədim yolu"nu, Az Tauke xanın "Yeddi qanunu"nu kimi. Lakin onlarda zaman keçdikcə köhnəliblər, dəyişiklik və məsum bir hökmdar tələb edirlər, hansılarki, xalq arasında az qalıblar, yada artıq heç yoxdular.

Баяғы қазақ: «Жолаушы үйден қырық қадам ұзап шыққасын-ақ басына мүсәпірлік түседі» – депті. Кім біледі, қазіргідей алдында алақанын тосып, ас-суын әзірлеп күтіп тұрған қонақ үй болмағасын сыбай-салтаң шыға қалған салт атты жолаушы үйінен қырық қадам ұзап шыққасын күні мүшкіл болса болатын да шығар. Айтса да: атына жем керек. Талықсып кеп тоқтаған жерде өзіне де бел шешіп қонатын, түстенетін баспана керек. Бір қырдан ассақ тағы сондай бір қыр алдыңнан тосып тұратын осынау ақыраған ақыраған сары далада жалғыз атты жолаушыға жөні түзу жолдас кездесе ме? Бұйрат арасынан бұлаң еткен бір сүрлеуге түссең бас еркің қолына тигесін бұйдаңнан жетелеп әрі-бері тәлкек қылады. Жапан түзде жолыққан жалғыз кісіні о да басынып, қылжақтап мазақтайды, мазақтайды да, ақырында бір шағылдың шетіне келгесін көк көдеге құйрығын шаншып алып ырғалақтаған ақ ши арасына сып беріп кіріп ізінен адастырады да кетеді. Сен ат үстінде ақырып тұрасың да, тебініп қайта жүресің.

Long ago, the kazakhs used to say: “Once a traveler has gone forty steps away from home, misfortune descends upon him.” Who knows, perhaps that was true, for in those times there were no inns waiting with food and shelter at the ready. A lone rider setting off suddenly from his home might indeed find his days miserable after forty steps. After all, his horse needed fodder. And when he grew weary and stopped, he himself needed a place to lie down, to rest, or to have a meal. Each ridge he crossed would bring forth another ridge, confronting him with the same hardships. In this boundless, roaring steppe, would a lonely traveler ever find a decent companion? If he strayed into a winding path among the rolling hills, the track would seize his reins and lead him this way and that, toying with him. Should he meet another lone figure on the open plain, the road itself would mock and taunt him-until finally, at the edge of a dune, it would vanish into the swaying white reeds, leaving him astray. Then he would sit astride his horse, fuming, shout at the emptiness, and spur on once more.

Qadimgi qozoqlar: “ Yo‘lovchi uydan qirq qadam uzoqlashishi bilanoq boshiga musofirlik tushadi ”, - deyishgan. Kim biladi, hozirgidek oldida kaftini ochib, yegulik-ichimligini tayyorlab kutib turadigan mehmonxonalar bo‘lmagani uchunmi, yolg‘iz chiqqan otliq yo‘lovchi uyidan qirq qadam uzoqlashgach ahvoli mushkul bo‘lib qolgan bo‘lsa kerak. Ammo, otiga yem kerak. Horib-toliqib to‘xtagan joyida o‘zi uchun ham bel yechib tunaydigan, tushlik qiladigan boshpana kerak. Bir qirdan oshsang, oldingdan yana shunday bir qir chiqib turadigan mana shu uvillagan sariq dashtda yolg‘iz otliq yo‘lovchiga durust hamroh uchrarmidi? Past-baland yerlar orasidan ilonday buralib ketgan bir so‘qmoqqa tushsang, u erkni qo‘liga olib, seni jilovingdan yetaklab u yoq-bu yoqqa sarson qiladi. Huvillagan keng dalada uchragan yolg‘iz odamni u ham mensimay, masxara qiladi, kuladi. Kulib-quvnab ergashtirib keladi-da, oxiri bir qumtepalik chetiga yetganda, ko‘m-ko‘k o‘tlar ichida dumini tikkaytirib tebranib turgan oq shuvoqlar orasiga lip etib kirib ketadi va izini yo‘qottirib yuboradi. Sen esa ot ustida turib hayqirib qolasan-da, yana qamchi bosib yo‘lga tushasan.

Kadim Kazaklar: “Yolcu evden kırk adım uzaklaşınca zavallı haline düşer” derler. Kim bilir şimdilerdeki gibi önüne yemeğini, içeceğini hazır edip bekleyen konuk evler olmayınca, yalnız başına yola çıkan yolcu evinden kırk adım uzaklaştığında müşkil hale düşüyor demek ki. Nasılsa: atına yem lazım. Yorgun düşüp düştüğünde kendisine yemek yiyecek, uzanacak barınak lazım. Bir tepeyi aşınca diğer tepeyle karşılaşan kurumuş sapsarı bozkırda yalnız atlı yolcunun karşısına düzgün yoldaş denk gelir mi? Engebeli arazinin içinden kıvrıla kıvrıla uzanan bir patikaya adım atarsan, bir kere özgürlüğün o yolun eline geçti mi, seni yularından tutup oraya buraya savurur. Issız bozkırda karşılaştığı yalnız bir yolcuyu bile küçümseyip, alaya alır, şakalaşır, maskaraya çevirir. Sonunda bir kum tepesinin eteğine vardığında, kuyruğunu göğe dikip zıplayarak savrulan beyaz çalıların arasına birden süzülüp kaybolur, seni izinden şaşırtır ve gider. Sen ise atının üstünde öfkeyle bağırırsın, ardından yeniden dizgini serçe çekip yoluna devam edersin.

ئەسلى قازاق: «<MS/>يولۇۋچى ئۆيدىن قىرىق قەدەمدىن ئۇزاپ چىققاندىن كېيىنلا بېشىغا مۇساپىرچىلىق چۈشىدۇ» دەپتۇ. كىم بىلدۇ، ھازىرقىدەك ئالدىدا <FR/>ئالقىنىنى سوزۇپ ،<FR/>ئاش-سۇنى تەييارلاپ كۈتۈپ تۇرغان <MS/>مېھمانخانا بولمىغاچقا، <MS/>ئەدەپلىك چىقىپ قالغان <MS/>ئاتلىق يولۇۋچى ئۆيدىن قىرىق قەدەمدىن ئۇزاپ چىققاندىن كېيىن كۈنى مۈشكۈل بولاتتىمۇ، بەلكىم. ېيتسىمۇ: ئېتىگە يەم كېرەك. پاراڭ قىلىپ توختىغان يەردە ئۆزىگىمۇ <FR/>بەل يېشىپ قونىدىغان، ئۇخلايدىغان جاي كېرەك. بىر <MS/>قىرىدىن ئۆتۈپ كەتسەك، يەنە شۇنداق بىر قىر ئالدىڭىدىن كۈتۈپ تۇرىدىغان بۇ <MS/>قاقاس سېرىق دالادا يالغۇز ئاتلىق يولۇۋچىغا ئۆزىگە ماس كېلىدىغان يولداش ئۇچرىشىمۇ؟ ئەگەر سىز <MS/>پاتقاققا پېتىپ قالسىڭىز، بېشىڭىز گاڭگىراپ قېلىپ، ئىرادىڭىز <FR/>بىر بۇلۇڭغا مەجبۇرلىنىدۇ. <FR/>تۈزلەڭدە ئۇچراتقان يالغۇز كىشىنى ئۇمۇ ئۆزىگە ئېلىپ، <FR/>چاقچاق قىلىدۇ، چاقچاق قىلىدۇدە، ئاخىرىدا بىر <MS/>يايلاقنىڭ چەتىگە كەلگەندىن كېيىن كۆك جەرەنگە قويرۇقى بىلەن سانچىپ ئېلىپ، ئايلىنىپ تۇرغان ئاق دەل-دەرەخلەر ئارىسىغا كىرىپ ئىزىدىن ئازدۇرىدۇدە، كېتىدۇ. سەن ئات ئۈستىدە تۇرۇپ، ھۇركىيىشىپ، قايتا يۈرىسەن.

Qədim qazaxlar: “Yolçu evdən qırx addım uzaqlaşanda zavallı hala düşər” deyərlər. Kim bilər, indiki kimi qabağına yeməyini, içməyini hazırlayıb gözləyən qonaq evləri olmayanda, təkbaşına yola çıxan yolçu evindən qırx addım uzaqlaşanda müşkül vəziyyətə düşürmüş demək. Necə olsa: atına yem lazımdır. Yorulub əldən düşəndə özünə yemək yeyəcək, uzanacaq bir sığınacaq gərəkdir. Bir təpəni aşandan sonra qarşısına yenə başqa təpə çıxan, qurumuş sarı bozqırda tək atlı yolçunun qarşısına düz-əməlli yoldaş rast gələrmi? Enişli-yoxuşlu ərazidən dolana-dolana uzanan bir cığırla addımlasan, bir dəfə azadlığın o yolun əlinə keçdimi, səni cilovundan tutub o yana-bu yana sovurur. İssız bozqırda rastına çıxan tənha yolçunu belə kiçildib, məsxərəyə qoyur, zarafat edir, lağlağa ilə ələ salır. Axırda bir qum təpəsinin ətəyinə çatanda, quyruğunu göyə dikib hoppana-hoppana sovrulan ağ kolların arasına birdən süzülüb itib yox olur, səni izindən çaşdırır və gedir. Sən isə atın belində hirs ilə qışqırırsan, ardınca yenə də cilovu sıxıb yoluna davam edirsən.

Жә, бір кезде солай болған. Ал, қазір ше? Жапан түзде жалғыз жорытқан кісінің көңіл-күйін құлазытып бітетін жұтаң сезім қазіргі жолаушылардың басында бола ма екен?

Well, that is how it once was. But what about now? Do today’s travelers, roaming alone across the steppe, still feel that desolation gnawing at their hearts?

Xo‘sh, bir zamonlar shunday bo‘lgan. Ammo hozir-chi? Huvillagan keng dashtda yolg‘iz kezgan odamning ko‘nglini huvillatib yuboradigan o‘sha g‘arib tuyg‘u bugungi yo‘lovchilarda ham bormikan?

Evet, bir zamanlar öyleymiş. Peki şimdi nasıl? Issız bozkırda tek başına yolculuk eden bir insanın ruh halini hüzne boğan o yoksul duygu, acaba bugünün yolcularında da var mı?

شۇنداق، بىر قېتىم يۈز بەرگەن. ئەندى، ھازىرچۇ؟ <MS/>تۈزلەڭدە يالغۇز سەيەھەت قىلغان <MS/>كىشىنى بېسىپ چۈشىدىغان ئوخشاش ھىسسىياتنى باشتىن كەچۈرمەمدۇ؟

Bəli, vaxtilə beləymiş. Bəs indi necədir? İssız bozqırda təkbaşına yol gedən bir insanın qəlbini hüznə bürüyən o yoxsul duyğu, görəsən, bugünün yolçularında da varmı?

Иә, не айтары бар, қазіргі жолаушы жарым жолда көлігім болдырып қалады деп қорықпайды. Жол-жөнекей қонуға түскен ауылдың пиғылы қалай болады, өзіне – ас, көлігіне – шөп бере ме, жоқ па деп, төріне шығып, төсенішке отырғасын да тыныштық таба алмай, жетім баладай қайта-қайта үй иесінің қасы мен қабағына жаутаңдап қарап жатпайды. Қайда барсаң да, астыңда көлік әзір, алдыңда асың, суың әзір. Қонақ үйде қол қусырып, көңірсіп тұрады.

Yes, there is no denying it: the modern traveler no longer fears his mount will tire midway. When stopping overnight in a village, he no longer lies in unease, watching the host’s every expression like an orphan, wondering, “Will they feed me, will they give my horse hay, or not?” Wherever he goes, transport is ready beneath him, food and drink prepared before him. At the inn, everything waits with folded hands.

Ha, nima deyish mumkin, hozirgi yo‘lovchi yo‘l o‘rtasida mashinam buzilib qoladi deb qo‘rqmaydi. Yo‘l-yo‘lakay tushgan qishloqdagilarning niyati qanday bo‘larkin, o‘zi uchun ovqat, oti uchun o‘t beradi yo‘qmi, deb ham o‘ylamaydi, mehmon bo‘lib kirgan uyida yetim boladek qayta- qayta uy egasining yuz-ko‘ziga qarab, noqulaylik sezinmaydi ham. Qayerga bormang, ostingizda tayyor transport, oldingizda ovqatingiz, suvingiz tayyor. Mehmonxonalarda esa xizmatkorlar qo‘l qovushtirib, tayyor turadi.

Evet, ne denebilir ki, bugünün yolcusu artık yolda kalırım diye korkmuyor. Yol üstünde konaklayacağı köyde nasıl karşılanırım, bana yemek, hayvanıma ot verirler mi diye endişelenmiyor. Evin başköşesine oturduğunda ev sahibinin yüz ifadesinden anlam çıkarmaya çalışıp mahcup mahcup bakmıyor. Nereye gidersen git, aracın hazır, yemeğin, suyun önünde, otel odasında el pençe divan durmuş seni bekliyor.

ھە-ئە، نېمە دەگۈچى بار، ھازىرقى يولۇۋچى يېرىم يولدا <MS/>ماشىنىسى بۇزۇلۇپ قالىدۇ دەپ قورقمايدۇ. <MS/>يول بويى ئۆيگە چۈشكەن ئاۋۇلدىكىلەرنىڭ <MS/>پىكرى قانداق بولىدۇ، ئۆزىگە – ئاش، ماشىنىسىغا – ئوت بېرىدۇ ياكى بەرمەيدۇ دەپ، <MS/>ئۆيىگە كىرىپ، ئورۇنغا ئولتارغاندىن كېيىنمۇ خاتىرجەم بولالماي يىتىم بالىدەك قايتا-قايتا <MS/>ئۆي ئىگىسىنىڭ قېشى ۋە قاشلىرىغا قاراپ تۇرمايدۇ. قەيەرگە بارسىڭىز، ئاستىڭىزدا ماشىنا تەييار، ئالدىڭىزدا ئاش، سۇ تەييار. مېھمانخانىدا قول قوشتىرىپ، كۆڭۈل ئېچىپ تۇرىدۇ.

Bəli, nə deyilə bilər ki, bugünün yolçusu artıq “yolda qalaram” deyə qorxmur. Yol üstündə gecələyəcəyi kənddə necə qarşılanaram, mənə yemək, atıma ot verərlərmi deyə nigaran qalmır. Evin baş küncünə oturanda ev sahibinin üz ifadəsindən məna çıxarmağa çalışıb utana-utana baxmır. Haraya getsən get, nəqliyyat hazır, yeməyin, suyun qabağında, otel otağında əlpençə durmuş səni gözləyir.

Қонақ аз отырып көп сынайды. Сол сын көз қонақ күтушіде де кем болмапты. Ел қазағы ежелден бермен қарай түзде жорытқан жолаушыны шапанына қарап сыйламаған, сөзіне қарап сыйлаған ғой. Соны ішіме түйгесін мына бейтаныс кісілер алдындағы сөзімді дұрыстағым келді. Жұртқа жөндеп сауал қою үшін де кісі әр нәрседен хабардар болу керек екен. Ал, мен болсам, бұл жасымда туып-өскен Арал өңірінен алысқа ұзап шыға қоймаппын. Бала кезден қаныма сіңіп қалған балықшы өмірінен сәл табаным тайып, басқа кәсіп, әңгіме бола бастаса-ақ өзімнің шорқақтығымды сезем. Астық жөнінде бірдеңе деудің керек екенін білем. Бірақ бірдеңе айтайын деп қанша оқталсам да, қас қылғанда аузыма сөз түспейді, басыма ой келмейді. Үнсіз отыра берудің ыңғайсыз екенін сезіп, қипақтап көзімнің астымен қасымдағы жігітке қараймын. Басыма түскен қиындықтан сен құтқар деп жалынам. Бірақ, не пайда... жер түбінен арнайы іздеп келген мына Сары адыр бөлімшесінің бастығы да өзім сияқты жұмған аузын ашпайтын тұйық жігіт боп шықты. Екі тұйық кісі қосылған жерде тым-тырыс отырыс болады екен.

A guest is judged more in a short stay than in a long one. That piercing gaze does not spare the visitor, but neither does it fail in the host. For generations, kazakhs of the steppe have not respected a traveler for his cloak, but for his words. Having grasped that, I wished to set my speech right before these unfamiliar folk. But to pose proper questions to others, one must be knowledgeable in many things. And I, even at this age, have scarcely strayed far from my native Aral region. Stray a little from the fishermen’s life that soaked into my blood since childhood, and I quickly feel my clumsiness. When talk turns to grain, I know I should say something. But no matter how I prepare, the words refuse to come, no thought takes shape. I realize how awkward it is to sit in silence, so I glance sideways, fidgeting, at the young man beside me, begging silently for him to rescue me from this plight. But alas… as luck would have it, this very head of the Sary Adyr farm branch-whom I had traveled all the way from afar to meet-turned out to be as taciturn and tight- lipped as I. And so, when two reserved men sit side by side, silence reigns between them.

Mehmon oz o‘tirib ko‘p sinaydi, deyishadi. Bunday sinchkov nigoh mehmon kutuvchilarda ham kam bo‘lmagan ekan. Qozoq xalqi qadimdan dashtda yurgan yo‘lovchini choponiga qarab emas, so‘ziga qarab hurmat qilgan-ku. Shuni ichimga tugib olganim uchun mana bu begona odamlar oldida gapimni durustroq qilgim keldi. Odamlarga joyida savol berish uchun ham kishi ko‘p narsadan xabardor bo‘lishi kerak ekan. Men bo‘lsam, shu yoshimgacha tug‘ilib-o‘sgan Orol tomonidan uzoqqa chiqmagan ekanman. Bolaligimdan qonimga singib ketgan baliqchi hayotidan bir oz chetga chiqib, boshqa kasb yoki boshqa mavzu boshlanishi bilanoq o‘zimning no‘noqligimni sezaman. Dehqonchilik haqida nimadir deyish kerakligini bilaman. Ammo gapirmoqchi bo‘lsam, qasdma-qasd og‘zimga so‘z kelmaydi, boshimga fikr kelmaydi. Jim o‘tirish noqulay ekanini sezib, ko‘z ostim bilan yonimdagi yigitga qarayman. Meni shu qiyinchilikdan qutqar deganday iltijo qilaman. Lekin foydasi yo‘q… Yer tagidan ataylab izlab kelgan mana bu Sari Adir bo‘limi boshlig‘i ham xuddi menga o‘xshagan, og‘zini ochmaydigan kamgap yigit ekan. Ikki tortinchoq odam qo‘shilgan joyda sukunat cho‘karkan.

Misafir az oturur, çok gözlemler. Aynı gözlemleme ev sahibinde de eksik kalmazmış. Eski Kazaklar öteden beri yolcuyu kaftanına göre değil, lafına göre saymışlar. Bu sözü hatırlayınca, bu yabancı insanların karşısında düzgün konuşmak istedim. İnsanlara düzgün soru sorabilmek için de kişinin birçok şeyi bilmesi gerekiyormuş meğer. Ama ben ise, bu yaşımda doğup büyüdüğüm Aral bölgesinden fazla uzaklaşmamışım. Çocukluğumdan beri kanıma işlemiş balıkçılık hayatından konu başka bir yere kaydığında kendi yetersizliğimi hissediyordum. Tarım hakkında bir şeyler söylemek gerektiğini biliyorum. Ama bir şeyler söylemek için ne kadar niyetlensem de, inadına ağzımdan kelime, aklımdan fikir çıkmıyor. Sessizce oturmanın da uygunsuz olduğunu hissedip göz ucuyla yanımdaki adama bakıyorum. "Şu içine düştüğüm zor durumdan sen kurtar" diye içimden yalvarıyorum. Ama ne fayda... taa uzaklardan özellikle arayıp bulduğum şu Sarı Adır şubesinin başkanı da tıpkı benim gibi ağzını bıçak açmayan içe kapanık bir adam çıktı. İki içine kapanık kişi bir araya gelince, ortaya tam bir sessizlik çökmüştü.

<MS/>مېھمان ئاز ئولتۇرۇپ كۆپ تەنقىت قىلىدۇ. ئۇ <MS/>تەنقىت كۆزى – مېھمان كۈتۈشچىدە ئاز بولماپتۇ. خەلق ھازىرقى ئەزەلدىن تارتىپ تۈزدە سەيلى قىلغان يولۇۋچىنى <MS/>چاپىنىغا قاراپ ھۆرمەتلىمىگەن، سۆزىگە قاراپ ھۆرمەتلىگەن. شۇنى <MS/>ئىچىمگە تۈگۈپ، مانا بۇ تونۇش بولمىغان كىشىلەر ئالدىدىكى سۆزۈمنى توغرىلىغۇم كەلدى. خەلققە ياخشى سوئال قويۇش ئۈچۈن كىشى ھەر نەرسىدىن خەۋەردار بولۇشى كېرەك ئىكەن. ئەلۋەتتە، مەن بولسام، بۇ يېشىمدا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئارال ناھىيەسىدىن يىراققا ئايرىلىپ چىقالمىدىم. بالىلىقتىن قېنىمغا سىڭىپ قالغان بېلىقچى ھاياتىدىن ئازىراق <FR/>ئادىشىپ قېلىپ، باشقا كەسىپ، ھېكايە باشلانسا، ئۆزەمنىڭ <MS/>ئاجىزلىقىمنى ھىس قىلىمەن. ئاشلىق توغرىسىدا بىر نەرسە دېيىش كېرەكلىكىنى بىلىمەن. لېكىن بىر نەرسە ئېيتاي دېسەممۇ، <MS/>قەست قىلغاندا، ئاغزىمغا سۆز چۈشمەيدۇ، بېشىمغا ئوي كەلمەيدۇ. ئۈنسىز ئولتۇرۇشنىڭ قولايسىز ئىكەنلىكىنى ھىس قىلىپ، <FR/>كۆزۈمنىڭ ئاستىدىن يېنىمدىكى يىگىتكە قاراپ قويىمەن. بېشىمغا كەلگەن قىيىنچىلىقتىن سەن قۇتۇلدۇر دەپ يالۋۇرىمەن. لېكىن، نېمە پايدىسى... يەر تۈۋىدىن ئالاھىدە ئىزدەپ كەلگەن مانا بۇ سارىئادىىر بۆلۈمىنىڭ باشلىقىمۇ ئۆزەمگە ئوخشاش <FR/>جۇمغان ئاغزىنى ئاچمايدىغان تۇيۇق يىگىت بولۇپ چىقتى. ئىككى تۇيۇق كىشى قوشۇلغان يەردە جىمجىت ئولتۇرۇش بولىدىكەن.

Qonaq az oturar, çox müşahidə edər. Eyni müşahidə ev sahibində də əskik qalmazmış. Qədim qazaxlar ötədən bəri yolçunu kaftanına görə deyil, sözünə görə sayarmışlar. Bu sözü xatırlayanda, yad adamların qarşısında səliqəli danışmaq istədim. İnsanlara düzgün sual verə bilmək üçün isə adamın çox şeyi bilməsi gərəkirmiş. Amma mən isə, bu yaşımda doğulub boya-başa çatdığım Aral bölgəsindən uzağa getməmişəm. Uşaqlıqdan qanıma işləmiş balıqçılıq həyatından mövzu başqa yerə yönələndə öz yetərsizliyimi hiss edirdim. Kənd təsərrüfatı haqqında bir şeylər söyləmək lazım olduğunu bilirəm. Amma bir şeylər demək üçün nə qədər niyyətlənsəm də, inadla ağzımdan söz, beynimdən fikir çıxmır. Sakitcə oturmağın da yersiz olduğunu hiss edib yanımdakı adama gözucu baxıram. İçimdən: “Məni bu çətin vəziyyətdən sən qurtar” — deyə yalvarıram. Amma nə fayda… ta uzaqlardan xüsusi axtarıb tapdığım bu Sarı Adır şöbəsinin rəhbəri də mənim kimi ağzını bıçaq açmayan, içinə qapanıq bir adam çıxdı. İki içinə qapanıq adam bir yerə gəlincə, ortaya tam bir sükut çökdü.

Екі күннен бері қанша араласақ та бас-аяғына бір шыға алмай қойған атақты Рузаев ауданының көлемінде шек жоқ екен. Осы аудан өткен жылы мемлекетке он миллион пұт астық тапсырған. Ал, тіпті, әнебір астық мол шыққан жылы жиырма бес миллион пұт тапсырған көрінеді. Менімен қатар отырған аудандық партия комитетінің бірінші секретары Мәулет Каримов қанша ұстамды жігіт болғанмен де жол жиегінде жарланып тұрған бойшаң бітік бидайдың жұп-жуан сабақтарына қызыға қарап алады да, оқтын-оқтын балаша мәз боп кетіп, «торғай басындай емес пе, ә!» – деп қояды. Сол кезде мен де көз алмай қарап отырған бидайдан Каримов айтқан әлгі ұқсастықты іздеймін. Қауызын жарып шығатындай бадана дәні бадырайған осынау бидайлардың күн қағып қоңырқай тартқан жұп-жұмыр сабақтары қайта қарағанымда, шынында та басына үйме-жүйме боп шүпірлеп қонған торғайларға ұқсады. Ойым осыған орныға бергенде, Каримов тағы бір тосын теңеу тауып: «Кірпіштей екен» – деді. Мен бұған түсіне қоймадым. Соны сезгендей Каримов машинадан түсті. Машина бүйірлеп кеп тоқтаған жол жиегінде жарланып тұрған бидайдың бір талын ұстады. Үзіп алуға көзі қимағандай алақанында жатқан зіп-зілдей бидай басын маған қарай иіп, анықтап қарашы дегендей ишара білдірді. Дәні әрі ірі, әрі қорғасындай ауыр. Қасынан қарағанымда мына бидайдың басы аумаған кірпіш сияқтанып, төрт бұрышы текшеленіп тұр екен. Иә, кірпіш десе дегендей. Мұнан басқа теңеудің бұған дәл келуі мүмкін емес. Бидай басын сауылдатып үгіп алақаныңа салғаныңда баданадай дәндердің қорғасын салмағын бүкіл денеңмен түп-түгел сезгендейсің. Қазір қауызы сарғайып тұрған мынау мол егінге ыстық ашық күн ғана керек. Сол кезде жаз басынан бермен қарай бабына келтіріп әзірлеп қойған комбайндарды салып жіберуге әбден болады.

For two days we have been driving without reaching the edge of the famous Ruzaev district. Its expanse seems boundless. Last year alone, the district delivered ten million poods of grain to the state. And in a particularly abundant harvest year, it once provided twenty-five million poods. Sitting beside me is the first secretary of the district party committee Maulet Karimov. Though he is a reserved man, from time to time he glances with admiration at the tall, thick stalks of wheat leaning by the roadside, and suddenly, with childlike delight, exclaims: “Don’t they look just like sparrow heads!” At that moment, I too stare at the wheat, trying to see the resemblance he mentioned. The plump kernels, straining against their husks, clustered together at the top of the sturdy sun-browned stalks, really do look like a flock of sparrows perched tightly together. Just as this thought settles in my mind, Karimov comes up with another comparison: “Like a brick,” he says. I do not immediately grasp his meaning. As if sensing this, Karimov steps out of the car. He takes hold of a stalk of wheat standing thick on the roadside. Reluctant to break it, he bends the heavy head toward me, as if urging me to take a closer look. The kernels are not only large but heavy as lead. Examining it closely, I see that the wheat head has taken on a rectangular form, its four corners squared like a brick. Yes, indeed- “like a brick” is the only fitting description. When you rub the ear between your palms and pour the seeds out, their sheer weight makes you feel as though you are holding solid lead. Now, this vast golden field, already yellowing in its husks, needs only a stretch of warm, clear weather. Then the combines, prepared since early summer, can be sent out to work.

Ikki kundan beri qancha kezsak ham, boshi-oxiriga yetib bo‘lmaydigan mashhur Ruzaev tumani kengliklariga chek yo‘q ekan. Bu tuman o‘tgan yili davlatga o‘n million pud g‘alla topshirgan. Hatto, juda hosil mo‘l bo‘lgan yili yigirma besh million pud g‘alla bergan ekan. Men bilan yonma-yon o‘tirgan tuman partiya qo‘mitasining birinchi kotibi Maulut Karimov qanchalik vazmin yigit bo‘lmasin, yo‘l chetida saf tortib turgan baland bo‘yli, qalin bug‘doylarning yo‘g‘on poyalariga havas bilan qarab qo‘yadi va vaqti-vaqti bilan bolalardek quvonib: “chumchuq boshiday emasmi, ha!” – deb qo‘yadi. Shunda men ham ko‘zimni uzmay qarab turgan bug‘doylardan Karimov aytgan o‘xshatishni izlayman. Qobig‘ini yorib chiqadigandek yirik donlari bo‘rtib turgan bu bug‘doylarning quyoshda qorayib ketgan yumaloq poyalari yana bir qarasam, haqiqatdan ham boshiga uyma-uyma bo‘lib qo‘ngan chumchuqlarga o‘xshab ketdi. Xayolim shu fikrga o‘rnashib ulgurganda, Karimov yana bir kutilmagan o‘xshatishni topib: “G‘ishtday ekan”, – dedi. Men bunga darrov tushunmadim. Buni sezgandek Karimov mashinadan tushdi. Mashina yo‘l chetida saf tortib turgan bug‘doy yonida to‘xtadi. U bug‘doyning bir donasini uzib oldi. Uzib olishga ko‘zi qiymagandek, kaftida turgan og‘ir bug‘doy boshog‘ini menga yaqinlashtirib, yaxshilab qarashimni ishora qildi. Donlari ham yirik, ham qo‘rg‘oshindek og‘ir edi. Yonidan qaraganda bu bug‘doy boshi xuddi g‘ishtga o‘xshab, to‘rt burchagi tekislangan ko‘rinishda edi. Ha, g‘isht desang, aynan o‘xshaydi. Bundan boshqa o‘xshatish ham unga to‘g‘ri kelmasdi. Bug‘doy boshog‘ini qo‘lda ishqalab donlarini ajratib olganingda, uning qo‘rg‘oshindek og‘irligini butun tanang bilan his qilgandek bo‘lasan. Hozir qobig‘i sarg‘ayib turgan bu mo‘l hosilga faqat issiq, ochiq quyosh kerak. O‘shanda yoz boshidan beri tayyorlab qo‘yilgan kombaynlarni ishga solib yuborish mumkin bo‘ladi.

İki gündür dolaşmamıza rağmen bir başından öteki tarafına ulaşamadığımız meşhur Ruzaev ilçesinin sonu yokmuş meğer. Bu ilçe geçen yıl devlete on milyon ton (yaklaşık 160 bin ton) tahıl teslim etmiş. Hatta o bereketli yılların birinde, yirmi beş milyon ton verdiği bile olmuş. Yanımda oturan ilçe parti komitesinin birinci sekreteri Mavlet Karimov, ne kadar ağırbaşlı biri olsa da, yol kenarında set gibi yükselen sık başaklı buğdaylara çocuk gibi hayranlıkla bakmadan duramıyor. Arada bir içinden gelen coşkuyu gizleyemeyip: - Serçe kafası gibi değil mi, ha! - deyip kıkırdıyor. O anda ben de gözlerimi ayırmadan baktığım buğday başaklarından Karimov’un söylediği benzerliği arıyorum. Kabuğunu çatlatacak gibi dolgunlaşmış daneleri, güneşte kavrulmuş, bronz rengine çalan kalın saplarıyla bu buğdaylar gerçekten de, tekrar dikkatli bakınca, dağ başına kümelenmiş serçelere benziyordu. Zihnim bu düşünceye tam yerleştiği anda, Karimov yeni bir benzetme yaptı: — Tuğla gibi! — dedi. Bunu hemen anlayamadım. Bunu fark etmiş gibi, Karimov arabadan indi. Aracın kenarında yükselen buğdaylardan birini eline aldı. Koparmaya kıyamaz gibi avucuna yerleştirdiği ağır buğday başağını bana doğru eğip, “iyi bak” der gibi işaret etti. Danesi hem iri, hem de kurşun gibi ağırdı. Yanaşıp daha yakından baktığımda, bu buğday başağının gerçekten de bir tuğla gibi dört köşesiyle düzgünce şekillenmiş olduğunu gördüm. Evet, “tuğla gibi” benzetmesi tam isabet. Bundan daha uygun bir tarif zor bulunur. Başaktan daneleri döküp avuç içine aldığında, o iri tanelerin kurşun ağırlığını tüm bedeninde hissediyorsun. Şimdi, kabuğu sararmış bu bol ekine sadece bol güneşli açık hava gerek. O zaman yaz başından beri hazır bekletilen kombaynları tarlaya salmanın tam zamanı olacak.

ئىككى كۈنلەردىن بېرى قانچىلىك ئارىلاشساقمۇ باش-ئاياقىغا بىر چىقالماي قالغان داڭلىق رۇزائېۋ ناھىيەسىنىڭ كۆلىمى چەكسىز ئىكەن. بۇ ناھىيە ئۆتكەن يىلى دۆلەتكە ئون مىليون <MS/>پۇت ئاشلىق تابشۇرغان. ئەمما، ھەتتا، شۇ ئاشلىق مول چىققان يىلى يىگىرمە بەش مىليون <MS/>پۇت تابشۇرغان كۆرۈنىدۇ. مېنىڭ يېنىمدا ئولتۇرغان ناھىيەلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ بىرىنچى كاتىپى مەۋلەت كەرىموۋ قانچىلىك چىداملىق يىگىت بولسىمۇ، يول چىتىدە ئۆسۈپ تۇرغان ئېگىز ۋە پىشقان بۇغداينىڭ قېلىن سېپىغا قىزىقىپ قارايدۇ ۋە ۋاقىت-ۋاقتى بىلەن بالىدەك خوشال بولۇپ، «چىشلىق چىۋىن چاقچاقتەك ئەمەسمۇ!» دەيدۇ. شۇ ۋاقىتتا مەنمۇ كۆز ئېلىپ قارىمايدىغان بۇغدايدىن كەرىموۋ ئېيتقان ئوخشاشلىقنى ئىزدەيمەن. قوۋزىنى يېرىپ چىقىدىغاندەك توقماق دىنى چوڭ بولغان بۇ بۇغدايلارنىڭ كۈن كۆرۈپ سېرىق تارتقان قېلىن سېپى قايتىدىن قارىغانىمدا، راستلا بېشىغا توپلىنىپ ئولتۇرغان چىشلىق چىۋىنلارغا ئوخشايدۇ. ئويۇم شۇنىڭغا چۈشكەندە، كەرىموۋ يەنە بىر كۈتۈلمىگەن ئوخشىتىش تېپىپ: «خىشتەك ئىكەن» دېدى. مەن بۇنى چۈشىنەلەمدىم. شۇنى سەزگەندەك، كەرىموۋ ماشىنىدىن چۈشتى. ماشىنا توختىغان يول چىتىدە ئۆسۈپ تۇرغان بۇغداينى بىر تېلىدىن تۇتتى. ئۈزۈپ ئېلىشقا كۆزى قىيمىغاندەك ئالقىنىدا يېتىپ تۇرغان ئىنچىكە ۋە ئېغىر بۇغداي بېشىنى ماڭا قاراپ ئىڭىشتۇرۇپ، ئېنىق قاراڭ دېگەندەك ئىشارەت بەردى. دىنى ھەم چوڭ، ھەمدە قوغۇشۇندەك ئېغىر. يېنىدىن قارىغانىمدا، بۇ بۇغداينىڭ بېشى ھەقىقەتەن خىشقا ئوخشاب، تۆرت بۇلۇڭى تىك تۇرۇپتۇ. ھە-ئە، خىش دېسەڭ دېگىدەك. بۇنىڭدىن باشقا ئوخشىتىشنىڭ بۇنىڭغا دەل كېلىش مۇمكىن ئەمەس. بۇغداي بېشىنى سىلكىپ ئالقىڭىزغا سالغىنىڭىزدا توقمىق دىنىنىڭ قوغۇشۇن ئېغىرلىقىنى پۈتۈن بەدنىڭىز بىلەن تولۇق سەزگەندەك بولىسىز. ھازىر قووژىقى سېرىق بولۇپ تۇرغان بۇ مول ھوسۇلغا ئىسسىق ئوچۇق كۈن كېرەك. شۇ ۋاقىتتا يازنىڭ بېشىدىن بۇيان تەييارلاپ قويغان كومباينلارنى سېلىپ ئەۋەتسە بولىدۇ.

İki gündür dolaşmağımıza baxmayaraq, bir başından o biri başına çata bilmədiyimiz məşhur Ruzaev rayonunun sonu yoxmuş, meğər. Bu rayon ötən il dövlətə on milyon pud (təxminən 160 min ton) taxıl təhvil verib. Hətta o bərəkətli illərin birində iyirmi beş milyon pud verdiyi də olub. Yanımda oturan rayon partiya komitəsinin birinci katibi Mavlət Kərimov, nə qədər ağırbaşlı biri olsa da, yol kənarında sədd kimi ucalan sıx sünbüllü buğdaylara uşaq kimi heyranlıqla baxmadan dura bilmir. Ara-sıra içindən gələn coşqunu gizlədə bilməyib: — Sərçə başı kimi deyilmi, hə! — deyib xısın-xısın gülür. O anda mən də gözlərimi ayırmadan seyr etdiyim buğday sünbüllərində Kərimovun dediyi bənzətməni axtarıram. Qabığını çatladacaq dərəcədə dolub-daşmış dənələri, günəşdə qızarmış, bürünc rənginə çalan qalın sapları ilə bu buğdaylar doğrudan da, yenidən diqqətlə baxanda, dağ başına toplanmış sərçələrə oxşayırdı. Zihnim bu fikrə tam alışan anda, Kərimov yeni bir bənzətmə etdi: — Kərpic kimi! — dedi. Bunu dərhal anlamadım. Bunu sezmiş kimi, Kərimov maşından endi. Maşının kənarında boy göstərən buğdaylardan birini əlinə aldı. Qoparmağa qıymırmış kimi avucuna yerləşdirdiyi ağır buğday sünbülünü mənə tərəf uzadıb, “yaxşı bax” deyirmiş kimi işarə etdi. Dənəsi həm iri, həm də güllə kimi ağır idi. Yaxınlaşıb daha diqqətlə baxanda, bu buğday sünbülünün doğrudan da bir kərpic kimi dörd bucağı ilə səliqəylə formalaşdığını gördüm. Hə, “kərpic kimi” bənzətməsi tam yerinə düşürdü. Bundan daha uyğun bir təsvir tapmaq çətindir. Sünbüldən dənələri töküb avucuna aldığında, o iri dənələrin güllə ağırlığını bütün bədəninlə hiss edirsən. İndi, qabığı saralmış bu bol məhsula sadəcə bol günəşli açıq hava gərək. O zaman yazın əvvəlindən bəri hazır gözlədilən kombaynları tarlaya buraxmağın tam zamanı olacaq.

Жазатайым жолы түсіп кеп осы өлкені аралаған кісінің назары бірден бидайға түседі. Арасына бір тал арам шөп жолатпай, дәндері тырсиып алған осынау ұшан-теңіз астықта қисап жоқ. Қай жағыңа бұрылып қарасаң да айнала дүниенің бәрі дариядай толқыған астық. Соны көргенде сіз алғаш рет қара жерге қылтиып шыққан балапан қалпынан бастап, сирағы серейіп кісі бойындай болғанға дейін жас балаша мәпелеп өсірген диқан адам да қаншама қажымас қайрат, мұқалмас күш, жасымас жігер керек екеніне көзіңіз әбден жетеді. Күн тиген жоны сарғайып торғай бастанып қалған әр масағын уқалап жіберсеңіз, анау-мынау емес, алтын дән алақаныңды толтырып, сауылдап төгіліп кеткелі тұрған бидайға сүйсінесің. Мұнша байлықты қара жерге қолдан егіп шығарған кісілерді көрмей-білмей-ақ сіз олардың адамшылығына, ақыл-парасатына, бай тәжірибесіне, байсалды мінезіне қанығып болғандайсыз. Көз алдыңыздағы осынау ырысты, әсем алқап, ал көне, айтыңызшы, шебер суреткер қолынан сәтті сағатта шабыт үстінде жұтынып шыққан көркем шығармадан несі кем? Қандай міні, қапысы бар? Тұла бойы дәнге толы бидай жел астында ақырын ырғалғанда, бейне шолпылы жас сұлуша белі бұралып сыбдырлап кетпей ме? Сол кезде бас алған, пісіп толысқан бидай затының тұла бойында да өз өнерінің бүге-шігесіне дейін түгел меңгерген саңлақ суреткерлерде ғана болатын айрықша ыждағат пен асқан шеберліктің ерекше үлгісі анық көрінбей ме?

Any traveler passing through this land cannot help but notice the wheat first of all. Not a weed among the stalks-only countless fields brimming with full, bursting grain. Wherever you turn, the entire world around you seems like an ocean of swaying wheat. Looking at this, you understand how much tireless strength, unbroken spirit, and steadfast will are needed by the farmer, who has tenderly raised the crop from the moment it first peeked through the soil until it grew tall, reaching a man’s height. Rub one of the golden ears between your fingers, and you will see not mere seeds, but golden kernels, pouring into your palm in abundance. Even without meeting the people who sowed and nurtured this harvest, you can already sense their humanity, their wisdom, their rich experience, and their calm, steady character. Tell me-what flaw, what shortcoming does this bountiful, beautiful field have, compared with a great work of art created by a master at the peak of inspiration? When the heavy wheat sways gently under the wind, doesn’t it resemble the graceful waist of a young woman , bending lightly with a rustling movement? At that moment, don’t you see in this ripened wheat the same painstaking devotion and supreme craftsmanship that only the most gifted artists, those who know their art to its very essence, are capable of?

Yo‘li tasodifan shu o‘lkalarga tushib qolgan odamning nigohi darhol bug‘doyga tushadi. Orasiga birorta begona o‘t yo‘latilmagan, donlari shishib, taranglashib olgan bu bepoyon hosilda hisob yo‘q . Qaysi tomonga qaramang, atrofning hammasi daryodek to‘lqinlanib turgan g‘allazor. Buni ko‘rganingizda, siz avval yer yuzida endigina unib chiqqan kichik nihol holidan boshlab, oyoqlari cho‘zilib, odam bo‘yiga yetguncha uni bola kabi mehr bilan parvarish qilib ulg‘aytirgan dehqonga qancha charchamas iroda, bukilmas kuch, so‘nmas g‘ayrat kerakligini to‘liq anglaysiz. Quyosh tegib sarg‘aygan, chumchuq boshidek bo‘lib qolgan har bir boshoqni silab ko‘rsangiz, u yerdan oddiy narsa emas, oltin don kaftingizga to‘lib, sochilib ketayotgandek bo‘ladi - bu g‘allaga qoyil qolasiz. Bunday boylikni yerga o‘z qo‘li bilan ekib chiqargan odamlarni ko‘rmasangiz ham, ularning insoniyligi, aql-zakovati, boy tajribasi va vazmin fe’l-atvorini tasavvur qilib bo‘lgandek bo‘lasiz. Ko‘z oldingizdagi bu serhosil, go‘zal dalani qarang - aytingchi, u mahoratli rassom qo‘lidan eng ilhomli damda yaralgan san’at asaridan nima bilan kam? Qanday nuqsoni bor? Butun vujudi don bilan to‘lgan bug‘doy shamolda asta tebranganda, go‘yo sholpili yosh go‘zaldek beli egilib shivirlab ketmaydimi? Shu payt boshoqlari to‘liq yetilib pishgan bug‘doyning butun borlig‘ida san’atini mukammal egallagan usta ijodkorlargagina xos bo‘lgan alohida sinchkovlik va yuksak mahoratning yorqin namunasi ko‘rinmaydimi?

Tesadüfen bu bölgeyi gezen birinin dikkati doğruca buğdaya takılır: aradaki yabani otlara yer vermeden, dolu dolu dane tutan bu uçsuz bucaksız tahılda hesap yok. Gözünü nereye çevirsen, etraf her yönüyle dalgalanan bir deniz gibi altın başaklarla dolu. Bunu gördüğünüzде, toprağın altından yeni filizlenmiş bir bebek gibi narin halinden başlayıp, boyu insan boyuna ulaşıncaya kadar büyük bir özenle büyütülen buğdayı yetiştiren çiftçinin ne kadar yorulmak bilmez bir gayrete, tükenmez bir güce ve sarsılmaz bir iradeye sahip olması gerektiğini derinden anlarsınız . Güneşten kavrulmuş sırtı sararıp, başağı serpilip olgunlaşan her bir buğday danesini şöyle bir avucunuza alıp ovaladığınızda, öylesine değil, sanki altın daneler avuçlarınızı doldurup dökülmeye hazır gibi bir zenginliğe hayran kalırsınız. Böylesi bir bereketi kara topraktan eliyle ekip biçen insanları görmeseniz, tanımasanız bile; onların insanlığına, aklına, derin bilgisine ve olgun mizacına hayran kalmamak elde değil. Gözünüzün önünde uzayıp giden bu bereketli ve güzel tarla, söyleyin hele, ilham anında usta bir sanatçının elinden çıkan bir sanat eserinden ne eksiği var? Hangi kusuru, hangi eksik yanı olabilir ki? Tohumla dolup taşmış buğdaylar rüzgârla yavaşça salındığında, sanki ince belini nazlı nazlı kıvıran genç bir güzelin hafif hışırtısı gibi kulağa çarpmaz mı? Ve işte tam da o anda, başak vermiş, olgunlaşmış buğdayın her zerresinde yalnızca usta sanatçılarda görülebilecek ince titizlik ve üst düzey ustalığın özel bir örneği net biçimde görünmez mi?

ئەگەر بىر ئادەم تەسادىپى بۇ يەرگە كېلىپ ئايلىنىپ ماڭسا، ئۇنىڭ دىققىتى بىرلا ۋاقىتتا بۇغدايغا چۈشىدۇ. ئارىسىدا بىر تال ئوت چىقمىغان، دانلىرى پۈكۈلگەن بۇ ئۇچقۇن-چەكسىز ئېتىزلىقتىكى بۇغدايلارنىڭ سانىنى <MS/>حسابلاشقا بولمايدۇ. قايىسى تەرىپكە قارىسىڭىز، ئەتراپىڭىزدىكى دۇنيا دەڭىزغا ئوخشاش دولقۇنلانغان بۇغداي. ئۇنى كۆرگەندە، سىز تۇنجا قېتىم قارا يەردىن چىققان بوۋاققا ئوخشاش، پۇتلىرى سوزۇلۇپ ئادەمنىڭ بويسىغا يەتكچە ياش بالىنى ئەسلەگەندەك دېخقاننىڭ قانچىلىك ئۈزلۈكسىز غەيرەت، ئۈزلۈكسىز كۈچ، يېڭىلمەس روھىي كۈچكە ئىگە ئىكەنلىگىنى كۆرىسىز. كۈن نۇرى چۈشكەن يېرى سارغىيىپ، قۇشلار ئولتۇراقلاشقان ھەر بىر باشاقنى سىلاپ قويسىڭىز، ئالتۇن دانلار ئالقىڭىزنى تولدۇرۇپ، ئېقىپ كېتىدىغان بۇغدايغا ھەۋەس قىلىسىز. مۇنداق بايلىقنى قارا يەرگە ئۆزى ئۆستۈرگەن كىشلەرنى كۆرمىسەڭمۇ، ئۇلارنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىكى، ئەقىل-پەراسىتى، مول تەجرىبىسى، مۇلايىم مىزەجىدىن خاتىۋەردار بولىسىز. كۆز ئالدىڭىزدىكى بۇ مول ھوسۇللۇق، گۈزەل ئېتىزلىق، قەدىمكى دەۋرىدىكى ماھىر رەسسامنىڭ قولىدىن چىققان گۈزەل ئەسەردىن نېمىسى كام؟ قانداق كامچىلىقى بار؟ دانغا تولغان بۇغداي شامالدا ئاستا ئېگىلىپ، <MS/>چاچتەڭگە تاققان ياش گۈزەلگە ئوخشاپ ئېگىلىپ ئاۋاز چىقارمايدىمۇ؟ شۇ چاغدا، پىشىپ يېتىلگەن بۇغداي ئۆزئىنىڭ پۈتۈن تېنىدا ئۆز سەنئىتىنىڭ ھەر بىر تەپسىلاتىنى ئۈگىنىۋالغان ماھىر رەسساملارغىلا خاس بولغان ئالاھىدە ئەھمىيەت ۋە ئۈستۈن ماھارەتنىڭ ئالاھىدە ئۈلگىسى ئېنىق كۆرۈنمەيدىمۇ؟

Təsadüfən bu bölgəni gəzən birinin diqqəti dərhal buğdaya yönələr: aradakı yabanı otlara yer vermədən, dənə-dənə dolub daşan, sonsuz görünən bu taxılda hesab yoxdur. Gözünü hara çevirsən, ətraf hər tərəfi ilə dalğalanan bir dəniz kimi qızılı sünbüllərlə doludur. Bunu görəndə, torpağın altından yeni cücərmiş körpə uşaq kimi zərif halından başlayıb, boyu insan boyuna çatana qədər böyük bir qayğı ilə yetişdirilən buğdayı becərən kəndlinin necə yorulmaq bilməyən bir zəhmətə, tükənməz bir gücə və sarsılmaz bir iradəyə sahib olduğunu dərindən anlayırsan. Günəşdən qaralmış kürəyi saralıb, sünbülü yetişib bərkiyən hər bir buğday dənəsini ovucuna alıb ovxaladığında, sadəcə dənə görmürsən, sanki qızıl dənələr ovucunu doldurub tökülməyə hazırmış kimi bir zənginliyə heyran olursan. Belə bir bərəkəti qara torpaqdan əli ilə əkib-becərən insanları görməsən, tanımasan belə, onların insanlığına, ağlına, dərin bilgisinə və müdrik xasiyyətinə valeh olmamaq mümkün deyil. Gözünün önündə uzanıb gedən bu bərəkətli və gözəl sahə, de görək, ilham anında usta bir sənətkarın əlindən çıxan bir sənət əsərindən nə əskikdir? Hansı qüsuru, hansı çatışmazlığı ola bilər ki? Toxumla dolub-daşmış buğdaylar küləklə yavaşca yelləndiyində, sanki incə belini nazla qıvran gənc bir gözəlin yüngül xışıltısı kimi qulağa gəlməzmi? Və bax, məhz o anda, sünbül verib yetişmiş buğdayın hər zərrəsində yalnız usta sənətkarların işində görüləcək dəqiqlik və yüksək ustalığın nadir nümunəsi aydınca görünməzmi?

Иә, қара жерге дән өсірген диқан баба бейнеті мен сұлулық жолында сарылып ізденген суреткер азабының арасында ежелден бері бірін-бірі тереңнен табыстырып, бауырластырып тұрған туыстық бар. Біз қазір егін даласындағы астықтың қисапсыз молдығына ғана таң қалып тұрған жоқпыз. Осыншалық ұсынақтылықпен арасына арам шөп жолатпай, індетке шалдықтырып алмай, түсімі мол тап-таза бидайды тамаша өсірген шеберліктеріне қайран қалып тұрмыз.

Indeed, there has always been a kinship between the toil of the farmer, who brings forth grain from the black earth, and the suffering of the artist, who strives endlessly for beauty. Today, we marvel not merely at the sheer abundance of wheat across the fields, but at the craftsmanship with which it is grown: clean of weeds, free of disease, yielding a rich and flawless harvest.

Ha, qora yerga don sepgan dehqon boboning mashaqqati bilan go‘zallik yo‘lida sarbast bo‘lib izlangan rassomning azobi o‘rtasida qadimdan bir-birini chuqur topishtirib, qarindoshlashtirib turadigan yaqinlik bor. Biz hozir ekin dalasidagi hosilning cheksiz ko‘pligiga shunchaki hayratlanib turganimiz yo‘q. Biz shunday puxtalik bilan, orasiga begona o‘t yo‘latmay, kasallikka chalinmay, hosili mo‘l, pokiza bug‘doyni ajoyib tarzda yetishtirgan mahoratga qoyil qolib turibmiz.

Evet, kara topraktan ürün çıkaran çiftçi ataların emeğiyle, güzellik peşinde ömrünü tüketen sanatçının çilesi arasında öteden beri onları derinlemesine birbirine bağlayan, kardeşlik gibi bir yakınlık vardır. Biz şu anda sadece tarlalardaki tahılın sınırsız bolluğuna hayret etmiyoruz. Aynı zamanda, bu kadar titizlikle, araya bir ot bile sokmadan, hastalıklardan koruyarak, verimi yüksek tertemiz buğday yetiştirme konusundaki ustalıklarına hayran kalıyoruz.

ھە-ئە، يەرگە ئۆزگەچە ئۆستۈرگەن دەپ ئاتىلارنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە گۈزەللىك يولىدا ئىلگىرىلەپ كەتكەن سەنئەتكارنىڭ ئازاپلىرى ئوتتۇرىسىدا، بۇرنلاردىن بېرى بىرى-بىرىنى چوڭقۇرلۇق بىلەن تېپىپ، قېرىنداشلىق قىلىپ تۇرىۋاتقان تۇيغۇ بار. بىز ھازىر ھۆكۈمەت يەرلىك دالا بويىچە <FR/>كۆپ بولغان دانغىلا ئەمەس، يەنە ئۇنىڭغا قوشۇلغان يامان ئۆسۈملۈككە يول قويماي، كېسەللىككە ئۇچرىماي، تازا، كۆپ چىقىملىق، پۈتكۈنلەي پاكىز، ئۇلۇغ ئۆسۈملۈككە ئىگە بولغان مۇتەھەسسىسلەرنىڭ مەھسۇلاتلىرىغا غەيرەت بىلەن قاراپ قالدۇق.

Bəli, qara torpaqdan məhsul çıxaran kəndli atalarımızın zəhməti ilə, gözəllik ardınca ömrünü sərf edən sənətkarın əzabı arasında ötən zamanlardan bəri onları dərinlikdə bir-birinə bağlayan, qardaşlıq kimi bir yaxınlıq vardır. Biz indi yalnız tarlalardakı taxılın sonsuz bolluğuna heyrət etmirik. Həm də bu qədər dəqiqliklə, araya bir ot belə salmadan, xəstəliklərdən qoruyaraq, bol və təmiz buğday yetişdirməkdəki ustalıqlarına valeh oluruq.

Әнебір күні осы жолға шықпақ болып әзірленіп жүргенде ойыма өзім туып-өскен Арал маңы әлсін-әлі түсе берген-ді. Қазір де Каримов жанында ұшы-қиыры жоқ кең далаға қақалып шыққан мына ақ қобаң бидайға қызыға қарап тұрып та, көңіл шіркін еркіме көнбей құба сұр Құланды түбегіне алып кете береді. Осы түбекті ертеректе құландар өріс қылған деседі. Ол кезде қандай болғанын кім білсін, қазір жер тістеп қалған таспа боз сұр жусаннан басқа тіске тиер шөбі жоқ тақтайдай жап-жазық дала. Түгі қырқылған көн тулақ тәрізденіп тандыры кепкен жер бәз бір уақытта жолаушының жалғыз атына су бермей без бүйректеніп безеріп тұратынын айт. Көк теңізге белуарлап кіріп тұрған сол түбекті мекендейтін балықшы қазақтар жеті атасынан бермен қарай кіндік қандары тамған сұр топыраққа дән шашып, егін егіп көрген емес. Соған қарамастан сол жерде тұратын жандардың қара нанды қалай қастерлейтінін көрсеңіз еді! Әр түйір дәнді дәл бір тас пен топырақ арасынан сіркедей алтын іздеп тапқан адамдарша жыл сайын қара жерге қолдан егін шығарып жатқан диқандардың өзінен бетер құрметтейді. Біздің ата-бабаларымыз дін жолын қатты тұтынған қараңғы кездің өзінде нанды Құраннан да артық ғибрат еткен. «Биікте тұрған Құранды алуға бойың жетпесе нанға шығып алуға болмайды. Ал егер, сол биікте нан тұрса, Құранға шығып алуға әбден ләзім», – деген ел ішінде көне заманнан келе жатқан өсиет бар. Кәрі атаның аузынан өз құлағымызбен талай есіткен осы өсиетті әуел баста менің Арал өңіріндегі нан қадірі өткен жерлестерім ғана ойлап шығарғанына кәміл сенем.

On the day I set out for this journey, memories of my native Aral shores returned to me again and again. And now, even as I stand beside Karimov, gazing at the endless steppe thick with golden wheat, my heart betrays me and drifts back to the pale-gray Qulandy peninsula. Long ago, wild kulans once roamed there. What it was like then, who can tell? Today it is a flat, barren plain, covered only with wiry, gray sagebrush. The soil, cracked and sun-scorched like worn leather, often denies even a lone traveler’s horse a mouthful of grass or a drop of water. The kazakh fishermen who dwell on that peninsula, knee-deep in the blue sea, have never sown grain upon the gray soil where their ancestors’ blood was shed. And yet, if only you could see how reverently they treat bread! Each crumb, for them, is as precious as a speck of gold sifted from stone and sand . They respect bread even more than the farmers who wrest it each year from the stubborn earth. Our forefathers, even in the dark days of strict religious devotion, honored bread above the Quran itself. “ If the Quran lies high above your reach, you must not climb upon bread to take it. But if bread lies above, then by all means climb upon the Quran to take it ” –so says an ancient teaching that has come down to us. I have often heard this saying from the mouth of an old man, and I am convinced it was born among my fellow countrymen of the Aral, who knew hunger and revered bread as sacred.

Bir kuni shu yo‘lga chiqmoqchi bo‘lib tayyorlanayotganimda, xayolimga o‘zim tug‘ilib o‘sgan Aral atrofi tinmay kelaverdi. Hozir ham Karimov yonida cheki yo‘q keng dala uzra ko‘zga tashlanib chiqqan bu oppoq bug‘doyga havas bilan qarab turganimda ham, ko‘ngil baribir ixtiyorimga bo‘ysunmay, meni xira tusli Qulan qirg‘oqlariga olib ketaveradi. Aytishlaricha, bu qirg‘oqlarda qadimda qulonlar yaylov qilgan ekan. U paytda qanday bo‘lganini kim bilsin, hozir esa yer tishlab qolgan toshsimon kulrang yovshandan boshqa yeyishga yaroqli o‘t yo‘q, taxta kabi tekis bepoyon cho‘l. Yunglari qirqib tashlangan eski kigizdek quruq yer ba’zan yo‘lovchining yolg‘iz otiga ham suv bermay, beparvo sovuqdek qotib turadi. Ko‘k dengizga beligacha kirib turgan o‘sha qirg‘oqni makon qilgan baliqchi o‘zbeklar yetti avloddan beri kindik qoni tomgan kulrang tuproqqa urug‘ sochib, dehqonchilik qilib ko‘rmagan. Shunga qaramay, u yerda yashovchilar nonni qanday ulug‘lashini ko‘rsangiz edi! Har bir donni go‘yo tosh va tuproq orasidan tizdek oltin izlab topgandek qadrlashadi. Ular yerdan hosil undirib yashayotgan dehqonlardan ham ortiq hurmat bilan nonni e’zozlaydi. Bizning ota-bobolarimiz diniy yo‘lni qat’iy tutgan zamonlarda ham nonni Qur’ondan ham ulug‘ deb bilgan. “Agar yuqorida turgan Qur’onni olishga bo‘ying yetmasa, non ustiga chiqib olish mumkin emas. Ammo agar o‘sha baland joyda non turgan bo‘lsa, Qur’onga chiqib olsa ham joiz”, degan qadimiy hikmat bor. Qariyalar og‘zidan eshitgan shu nasihatni men avvalboshdan aynan Aral bo‘yidagi non qadrini bilgan yurtdoshlarim yaratganiga chin dildan ishonaman.

Geçenlerde bu yolculuğa çıkmaya hazırlanırken, doğup büyüdüğüm Aral çevresi sık sık aklıma düşmüştü. Şimdi de Karımov’un yanında, sonu görünmeyen uçsuz bucaksız buğday tarlasına hayranlıkla bakarken, içimdeki özlem irademi dinlemeyip beni yine o sarı gri renkli Kulandı yarımadasına sürüklüyor. Eskiden bu yarımadada yabani atlar otlarmış, beslenirmiş derler. O zamanlar nasıldı bilinmez ama şimdi dümdüz bir ova, sadece gri pelin otlarıyla kaplı, kurumuş bir toprak parçası gibi uzanıyor. Toprağı öylesine kupkuru ki, bazen yoldan geçen yolcunun atına bile su vermez, insafsızca kavrulmuş halde durur. Oysa bu yarımadayı yüzyıllardır mesken tutan balıkçı Kazaklar, doğduklarından beri o gri topraklara hiç tohum saçıp ekin ekmemişler. Ne var ki, şimdi bu insanlar kara ekmeğe nasıl saygı gösteriyor, bir görseniz! Her bir buğday tanesini sanki taş ile toprak arasından altın tanesi arar gibi bulan çiftçilerden bile fazla değer veriyorlar. Atalarımız dinî kuralları yaşamlarında sıkı sıkıya uyguladıkları dönemlerde bile, ekmeği Kur’an’dan daha kutsal görmüş. Halk arasında eskilerden beri şöyle bir vasiyet anlatılır: “Yüksek bir yerde duran Kur’an’a ulaşamıyorsan, ekmeğin üstüne basıp oraya çıkamazsın. Ama eğer yüksekte duran ekmekse, oraya ulaşmak için Kur’an’a basmana müsaade edilir.” Bu öğüdü kulaklarımızla defalarca yaşlı dedelerimizin ağzından duyduk. Ve açıkça söyleyeyim, bu sözün, Aral çevresinde ekmeğin değerini gerçekten bilen hemşerilerim tarafından çıkarıldığına tüm kalbimle inanıyorum.

بىر كۈنى بۇ يولغا چىقماقچى بولۇپ تەييارلىنىۋاتقاندا، ئويۇمغا ئۆزەم تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئارال ئەتراپى ھەلىمۇ-ھەلى ئەسكە چۈشۈۋەردى. ھازىرمۇ كەرېموۋنىڭ يېنىدا چېكی يوق كەڭ دالادا <MS/>قاقشاپ تۇرغان بۇ ئاق بۇغدايغا قىزىقىپ تۇرۇپمۇ، كۆڭۈل ھەركىمگە كۆنمەي، سۈر قۇلاندە تۈۋىگە ئېلىپ كېتىۋېرەتتى. بۇ يەردە بۇرن قۇلانلار ماكانلىغان دېيىشىدۇ. ئۇ چاغدا قانداق بولغىنىنى كىم بىلدۇ؟ ھازىر <MS/>يەر تېشىپ كەتكەن تاسما، بۇ سۈر جۇساندىن باشقا تېكە تېگىدىغان ئوتى يوق، تاختايدەك دالا. تۈۋى قىرقىلغان، قۇرغان يەر، بەزى ۋاقىتتا يولۇۋچىنىڭ يالغۇز ئېتىغا سۇ بەرمەي، <MS/>بېزىرىپ تۇرغانلىقىنى ئېيت. كۆك دەڭىزغا كىرىپ تۇرغان يېرىم ئارالدا ماكان قىلغان بېلىقچى قازاقلار يەتتە ئاتىسىدىن – <MS/>كىندىك قېنى تامغان سۈر تۇپراققا دان چېچىپ، زىرائەت ئۆستۈرمىگەن. شۇنىڭغا قارىماي، شۇ يەردە تۇرىدىغانلارنىڭ قارا ناننى قانداق قەدىرلىگەنلىكىنى كۆرسىڭىز ئىدى! ھەر داننى دەل بىر تاش بىلەن تۇپراق ئارىسىدىن <MS/>ئالتۇن ئىزدەپ تاپقان ئادەملەردەك، يىلدا قارا يەرگە قولدىن زىرائەتى ئۆستۈرگەن دېخقانلارنىڭ ئۆزىدىنمۇ بەتەر ھۆرمەت قىلىدۇ. بىزنى ئاتا-بوۋىلىرىمىزدىن يولىنى قاتتىق تۇتقان قارانغۇ دەۋرىنىڭ ئۆزىدىمۇ، ناننى قۇرئاندىنمۇ ئارتۇق ئىتائەت قىلغان. «<MS/>يۇقۇرىدا تۇرغان قۇرئاننى ئېلىشقا بويۇڭ يەتمىسە، نانغا چىقىپ ئېلىشقا بولمايدۇ. ئەگەر شۇ يۇقۇرىدا نان تۇرسا، قۇرئانغا چىقىپ ئېلىشقا لازىم»، – دېگەن ئەل ئىچىدە كونا زامانلاردىن كېلىۋاتقان ۋەسىيەت بار. قېرى ئاتىنىڭ ئېغزىدىن ئۆز قۇلىقىمىز بىلەن تالاي ئاڭلىغان بۇ ۋەسىيەتنى ئاۋال باشتا مېنىڭ ئارال ۋادىىسىدىكى نان قەدرى ئۆتكەن يۇرتداشلىرىملا ئويلاپ چىقارغانلىقىغا ئىشىنىمەن.

Bir müddət əvvəl bu səfərə çıxmağa hazırlaşarkən, doğulub boya-başa çatdığım Aral ətrafı tez-tez yadıma düşmüşdü. İndi də Karımovun yanında, sonu görünməyən, ucsuz-bucaqsız buğday tarlasına heyranlıqla baxarkən, içimdəki həsrət iradəmə qalib gələrək məni yenə o sarı-boz rəngli Kulandı yarımadasına çəkib aparır. Deyirlər, əvvəllər bu yarımadada yabanı atlar otlayarmış, orada bəslənərmiş. O zaman necəymiş, bilinmir. Amma indi dümdüz bir düzənlik, yalnız boz yovşanla örtülü, qurumuş bir torpaq parçası kimi uzanır. Torpağı o qədər qurudur ki, bəzən yoldan keçən yolçunun atına belə su verməz, insafsızca qovrulmuş halda qalır. Halbuki əsrlər boyu bu yarımadada məskən salan balıqçı Qazaxlar, doğulduqlarından bəri o boz torpaqlara heç vaxt toxum səpməmiş, əkin etməmişlər. Ancaq indi görsəniz, bu insanlar çörəyə necə hörmət edirlər! Hər bir buğday dənəsinə, sanki daşla torpaq arasından qızıl dənəsi axtaran kəndlilərdən də artıq qiymət verirlər.Atalarımız dini qaydaları həyatlarında möhkəm tətbiq etdikləri dövrlərdə belə, çörəyi Qurandan daha müqəddəs bilmişlər. Xalq arasında qədimdən belə bir vəsiyyət danışılır: “Yüksək yerdə duran Qurana çata bilmirsənsə, çörəyin üstünə basıb ora çıxa bilməzsən. Amma əgər yüksəklikdə duran çörəkdirsə, ona çatmaq üçün Qurana basmağına icazə verilir.” Bu nəsihəti qulaqlarımızla dəfələrlə yaşlı babalarımızın dilindən eşitmişik. Və açıq deyim, bu sözün Aral ətrafında çörəyin dəyərini gerçəkdən bilən həmşərilərim tərəfindən söyləndiyinə bütün qəlbimlə inanıram.