Корпустан іздеу

– Бірдеңе айтсам ренжімейсің бе? – деді.

-Can I say something without offending you?

- Biron narsa desam xafa bo‘lmaysanmi? - dedi.

– Bir şey söylesem darılır mısın? dedi.

– بىر نەرسە دېسەم رەنجىمەمسەن؟ – دېدى.

Bir şey desəm inciyərsən? – dedi.

– Жоқ, айта бер.

-Sure, go ahead.

- Yo‘q, aytaver.

– Yok, söyle.

– ياق، ئېيتىۋەر.

– Шынымды айтсам, сол кезде мен де жеңілем деп ойлаған жоқпын. Мұрным қанамағанда төбелесті жалғастыра беретін едім. Ренжімеші. Екеуміз тағы да бір төбелесейікші, – деді.

-To be honest, I didn’t think I’d lose either. If my nose hadn’t started bleeding, I would’ve kept going. Don’t be mad… Let’s have a rematch.

- To‘g‘risini aytsam, o‘shanda men ham yengilaman deb o‘ylamagan edim. Burnimdan qon oqmaganda, janjalni davom ettirgan bo‘lardim. Xafa bo‘lmang. Ikkalamiz yana bir mushtlashaylik, - dedi.

– Doğrusunu söylemek gerekirse, o an ben de yenileceğimi düşünmemiştim. Burnum kanamasaydı dövüşmeye devam ederdim. Darılma lütfen ama bir daha dövüşelim mi?- dedi.

– راستىمنى ئېيتسام، شۇ چاغدا مەنمۇ يېڭىلىپ قالىمەن دەپ ئويلىمىغان. بۇرنۇم قانىمىغاندا سوقۇشنى داۋاملاشتۇرىۋېرەتتىم. رەنجىمىگىنە. ئىككىمىز يەنە بىر سوقۇشايلىقچۇ، – دېدى.

Düzünü desəm, o anda mən də uduzacağımı düşünməmişdim. Burnum qanamasaydı, döyüşməyə davam edərdim. İncimə, amma yenidən döyüşək? – dedi.

– Кел, – дедім арамды орнына қойып. Ол тағы да біраз уақыт үнсіз отырды да:

-Alright, - I said, setting the brushwood aside. But he sat in silence a bit longer and then said,

- Kel, - dedim o‘zimni o‘rnimga qo‘yib. U yana bir oz vaqt jim o‘tirdi-da:

– Gel, dedim testereyi yerine koyarak. O yine bir süre sessiz kaldı ve:

– كەل، – دېدىم ھەرەمنى ئورنىغا قويۇپ. ئۇ يەنىمۇ بىراز ۋاقىت ئۈنسىز ئولتاردىدە:

Gəl, – dedim, testerəni yerinə qoyaraq. O yenə bir müddət sakit qaldı və:

– Қой, құрсын. Мен әзілдеп айттым. Сен кәдімгідей шын көріп тұрсың ғой, – деді де, қолына балтасын алып, отын жаруга кірісті. Аузы мен қолы қатар қимылдайды. Іштей не ойласа соның барлығын сырттай сөйлеп, айтып жүреді.

-Ah, forget it. I was just kidding. You looked like you were ready for a real fight! He picked up his axe and went back to work, talking to himself as he chopped.

- Qo‘ysang-chi, qo‘y. Men hazillashgan edim. Sen chinakamiga ishonib turibsan-ku, - dedi-da, qo‘liga boltasini olib, o‘tin yorishga kirishdi. Og‘zi bilan qo‘li baravar harakatlanadi. Ichida nima o‘ylasa, shularning barchasini tashqariga so‘zlab, aytib yuradi.

– Boşver. Şaka yaptım. Sen bayağı ciddiye aldın, ha?- dedi ve eline baltasını alıp odun yarmaya devam ederek. Ağzı ve eli beraber hareket ediyor. İçinde ne düşünüyorsa hepsini dışa vurup, anlatıp duruyordu.

– قوي، قۇرسۇن. مەن چاق-چاق قىلىپ ئېيتتىم. سەن ھەقىقەتتەن راست كۆرۈپ تۇرىسەنغۇ، – دېدىدە، قولىغا پالتىسىنى ئېلىپ، ئوتۇن يېرىشقا كىرىشتى. ئاغزى بىلەن قولى قاتار ھەرىكەتلىنىدۇ. ئىچىدە نېمە ئويلىسا شۇنىڭ بارلىغىنى سىرتىغا چىقىرىپ، ئېيتىۋېرىدۇ.

Boş ver, zarafat elədim. Sən ciddi qəbul etdin, ha? – dedi və baltasını götürüb ağac doğramağa davam etdi. Ağzı ilə əli birlikdə hərəkət edir, içində nə varsa hamısını danışıb dururdu.

– Сен дұрыс істедің, Маха. ана Елжан мен Ерсіндерді өзімізге қосып алғанымыз жақсы болды. Енді осылай үнемі бірге жүреміз. Бұрын қалай басымыз жетпей жүрген, – деп арасында басын шайқап қоятыны бар.

-You did the right thing, Maha. It’s good we brought Elzhan and Ersin into the group. Now we all hang out together. Can’t believe we didn’t think of that before.

- Sen to‘g‘ri qilding, Maxa. Ana Yeljan va Yersinlarni o‘zimizga qo‘shib olganimiz yaxshi bo‘ldi. Endi doimo birga yuramiz. Ilgari qanday qilib boshimiz yetmay yurgan ekan, - deb orada boshini chayqab qo‘yardi.

– Doğru yaptın, Maha. O Eljan ve Ersin'i kendimize katmamız iyi oldu. Bundan böyle hep beraber takılırız. Eskiden nasıl akıl edemedik ki- diye arada başını sallıyor.

– سەن دۇرۇس قىلدىڭ، ماخا. ئەۋۇ ئېلژان بىلەن ئېرسىنلارنى ئۆزىمىزگە قوشىۋالغىنىمىز ياخشى بولدى. ئەمدى مۇشۇنداق ھەر دايىم بىرگە يۈرىمىز. بۇرۇن قانداق بېشىمىز يەتمەي يۈرگەن، – دەپ ئارىسىدا بېشىنى چايقاپ قويىدىغىنى بار.

Düz etdın, Maha. O Elcan və Ersini bizə qatmamız yaxşı oldu. Bundan sonra hamımız birlikdə dolaşarıq. Əvvəllər necə ağıl etməmişik – deyə ara-sıra başını yelləyir.

Дәулет мені өзінің ең жақын досы санайды. Кейде бір нәрсеге ақылдасқысы келсе «досым, былай істесек қалай болады?» деп бастайды да, кейде әңгімесін аяқтағанда «солай, досым» деп қоятыны бар. Бір күні:

-Daulet considers me his best friend. Whenever he wants to discuss something, he starts with “hey, friend, what if we do it this way?” and ends with “that’s how it is, my friend”. One day I asked him:

Daulet meni o‘zining eng yaqin do‘sti deb hisoblaydi. Ba’zida u biror narsa haqida maslahatlashmoqchi bo‘lsa, "do‘stim, shunday qilsak qanday bo‘ladi?" deb boshlaydi va ba’zida suhbatni yakunlaganda "shunday, do‘stim" deb qo‘yadi. Bir kuni:

Davlet beni en yakın arkadaşı sayardı. Bazen bir konuda akıl danışmak istediğinde "dostum, şöyle yapsak nasıl olur?" diye başlar, bazen de konuşmasını bitirirken "öyle, dostum" der. Bir gün:

دەئۇلېت مېنى ئۆزىنىڭ ئەڭ يېقىن دوستى سانايدۇ. ئايرىم چاغلاردا <FR/>بىر نەرسىگە مەسلىھەتلەشكىسى كەلسە «دوستۇم، مۇنداق قىلساق قانداق بولىدۇ؟» دەپ باشلايدۇدە، گايىدا سۆزىنى ئاياغلاشتۇرغاندا «شۇنداق، دوستۇم» دەپ قويىدىغىنى بار. بىر كۈنى:

Dövlət məni ən yaxın dostu sayardı. Bəzən bir məsələdə məsləhət istəyəndə “dostum, belə etsək necə olar?” deyə başlayar, bəzən də danışığını bitirərkən “belə, dostum” deyərdi. Bir gün:

– Осы сен мені шынымен дос санайсың ба? – деп едім, бітпес пәлеге қалдым.

-Do you really consider me your best friend? and it was a mistake ask this.

- Sen meni rostdan ham do‘st deb hisoblaysanmi? - deb so‘radim va tugamas baloga qoldim.

– Beni gerçekten dost sayıyor musun?- diye sorup bitmek bilmeyen bir dertle karşılaşmıştım.

– مۇشۇ سەن مېنى راستىنلا دوست سانامسەن؟ – دېۋىدىم، پۈتمەس <FR/>بالاغا قالدىم.

Mənim dost olduğumu həqiqətən hesab edirsən? – deyib sonsuz bir dərd ilə qarşılaşmışdım.

– Енді ше? Сонда сен мені дос санамайсын ба, не? Жоқ, мен саған достыққа татымаймын ба? Мен сені ең жақын досым деп білемін, – деп ренжімесі бар ма.

-What do you mean?! Are you saying you don’t? What I’m not good enough to be your friend? I think of you as my closest friend!

- Endi nima? Demak, sen meni do‘st deb hisoblamaysanmi? Yo‘q, men senga do‘stlikka arzimaymanmi? Men seni eng yaqin do‘stim deb bilaman, - deb xafa bo‘lmasdan iloji yo‘q.

– Saymakta ne yaa? Yoksa sen beni dost saymıyor musun? Yoksa ben dostluğa layık değil miyim? Ben seni en yakın dostum olarak biliyorum- diye darıldı.

– ئۇنداقتا؟ شۇندا سەن مېنى دوست سانىمامسەن، نېمە؟ يوق، مەن ساڭا دوستلۇققا لايىق ئەمەسمەنغۇ؟ مەن سېنى ئەڭ يېقىن دوستۇم دەپ بىلىمەن، – دەپ رەنجىمىسىمۇ.

Hesab etmək nədir? Yoxsa sən məni dost saymırsan? Yoxsa mən dostluğa layiq deyiləm? Mən səni ən yaxın dostum sayıram, – deyə incidi.

Ақыр соңында өзім ұялып кеттім. Шынымды айтсам, мен де Дәулетті теріс көрмеймін. Бірақ соншалық досым деп санамайды екенмін. Мен сыныпта оқитын он бір баланың барлығын да бөле-жармай бірдей көремін. Барлығын дос санаймын. Бірак мынау менің ең жақын досым деп айтатындай ешкім жоқ екен. Өзімнің туған ауылымда бірге өскен көрші Берік деген досым бар еді. Таңның атысы, күннің батысы демей бірге жүретін едік. Дәл сондай жақындасып кеткен ешкімім болмағасын сүйтетін шығармын, кім біледі. Не де болса Дәулетті алдарқатуым керек болды. Әйтпесе, көңіліне қаяу түсуі мүмкін ғой.

I felt embarrassed. Truth is, I didn’t dislike Daulet. But I also didn’t see him as my closest friend. I treated all eleven boys in our class the same. I considered them all friends. But there wasn’t anyone I’d call a best friend. Back in my old village, I had a neighbor named Berik. We were inseparable, from morning to night. I guess I haven’t grown that close to anyone here yet - maybe that’s why. But still, I had to reassure Daulet. I didn’t want to hurt his feelings.

Oxir-oqibat o‘zim uyalib qoldim. To‘g‘risini aytsam, men ham Dauletni yomon ko‘rmayman. Lekin uni shunchalik do‘stim deb hisoblamaydigan ekanman. Men sinfda o‘qiydigan o‘n bir bolaning barchasini ajratmay, bir xil ko‘raman. Hammasini do‘st deb bilaman. Ammo bu mening eng yaqin do‘stim deb aytadigan hech kim yo‘q ekan. O‘zimning tug‘ilgan qishlog‘imda birga o‘sgan qo‘shni Berik degan do‘stim bor edi. Tong otishi, kun botishi demay birga yurardik. Xuddi shunday yaqinlashib ketgan hech kim bo‘lmagani uchun shunday qilar ekanman, kim biladi. Nima bo‘lsa ham Dauletni ovutishim kerak bo‘ldi. Aks holda, ko‘ngliga g‘ashlik tushishi mumkin-ku.

Sonunda kendim utandım. Açıkçası, ben de Davlet'i kötü biri görmüyorum. Ama o kadar “dostum” olarak ta düşünmüyormuşum. Sınıfta okuyan on bir erkek çocuğun hepsini de ayırmadan aynı görüyorum. Hepsini arkadaş sayıyorum. Ama "işte benim en yakın dostum" diyebileceğim kimse yokmuş. Memleketimde birlikte büyüdüğüm komşum Berik diye bir dostum vardı. Sabahın erken saatlerinden gün batımına kadar birlikteydik. Onun gibi yakın kimsem olmadığı için böyle oluyor herhalde, kim bilir. Her neyse, Davlet'in gönlün almam gerekiyordu. Yoksa, kalbi kırılabilirdi.

ئەخىرى ئاخىرىدا ئۆزەم ئۇيۇلۇپ كەتتىم. راستىمنى ئېيتسام، مەنمۇ دەئۇلېتنى يامان كۆرمەيمەن. بىراق مۇنچە دوستۇم دەپ سانىمايدىغان ئىكەنمەن. مەن سىنىپتا ئوقۇيدىغان ئون بىر بالىنىڭ بارلىغىنىمۇ بۆلمەي بىردەك كۆرىمەن. بارلىغىنى دوست سانايمەن. بىراق مونۇ مېنىڭ ئەڭ يېقىن دوستۇم دەپ ئېيتقىدەك ھېچ كىم يوق ئىكەن. ئۆزەمنىڭ تۇغۇلغان يېزامدا بىرگە ئۆسكەن خوشنا بېرىك دېگەن دوستۇم بار ئىدى. <FR/>تاڭنىڭ ئېتىشى، كۈننىڭ پېتىشى دېمەي بىرگە يۈرەتتۇق. دەل شۇنداق يېقىنلىشىپ كەتكەن ھېچكىمىم بولمىغاندىن كېيىن سۆيىدىغاندىمەن كىم بىلىدۇ. <FR/>نېمىلا بولسا دەئۇلېتقا كۆڭۈل بۆلۈش كېرەك بولدى. بولمىسا، كۆڭۈلىگە ھەسىرەت چۈشىشى مۇمكىنغۇ.

Nəhayət özüm utanmağa başladım. Açığı, mən də Dövləti pis biri hesab etmirəm. Amma elə “dostum” kimi də düşünmürdüm onu. Sinifdə oxuyan on bir oğlan uşağının hamısını fərq qoymadan eyni görürəm. Hamısını dost sayıram. Amma “mənim ən yaxın dostum” deyə biləcəyim heç kim yoxmuş. Vətənimdə birlikdə böyüdüyüm qonşum Berik adlı bir dostum vardı. Səhər erkən saatlardan gün batana qədər birlikdə idik. Onun kimi yaxın kimsəm olmadığı üçün belə olur hər halda, kim bilir. Hər nəysə, Dövlətin könlünü almaq lazım idi. Yoxsa, ürəyi qırıla bilərdi.

– Дәулет, сен маған ренжіме. Мен де сендердің бәріңді досым деп санаймын. Сені де ерекше жақсы көремін. Бірақ баяғы соғысымыздан соң сен маған ренжулі шығар деп ойлайтынмын, дедім.

- Daulet, please don’t be upset with me, -I told him. I consider all of you my friends. I like you especially. But after our fight, I always thought you might still hold a grudge.

- Daulet, sen mendan xafa bo‘lma. Men ham hammangizni do‘stim deb hisoblayman. Seni ham alohida yaxshi ko‘raman. Lekin boyagi janjallashganimizdan keyin sen mendan xafa bo‘lgan bo‘lsang kerak, deb o‘ylardim dedim.

– Davlet, özür dilerim. Ben hepinizi dostum olarak sayıyorum. Seni ise ayrı seviyorum. Ama o dövüşten sonra bana kırgın olduğunu düşünüyordum-dedim.

– دەئۇلېت، سەن ماڭا رەنجىمە. مەنمۇ سىلەرنىڭ ھەممىڭلارنى دوستۇم دەپ سانايمەن. سېنىمۇ ئالاھىدە ياخشى كۆرىمەن. بىراق بايىقى سوقۇشىمىزدىن كېيىن سەن ماڭا رەنجىپ قالغاندۇ دەپ ئويلايدىغانتىم، دېدىم.

Dövlət, üzr istəyirəm. Mən hamınızı dost sayıram. Amma səni ayrı sevirəm. Amma o döyüşdən sonra mənə qəzəbləndiyini düşünürdüm, – dedim.

Аңғал досым менін мына ақталуыма балаша мәз болды. Ақтарылып әңгімесін айтты. Маған ешқандай өкпесінің жоқ екенін, мен сияқты досының бар болғаны үшін мақтанатынын, шешесінің де ылғи менімен бірге жүр деп ақыл айтатынын ұзақ сонар жыр қылды.

My naive friend lit up like a child at my words. He opened up completely, going on and on about how he had no hard feelings toward me at all, how proud he was to have a friend like me, and how even his mother often told him to stick close to me.

Sodda do‘stim mening oqlanishimdan bolalarcha quvonib ketdi. U o‘z hikoyasini to‘kib soldi. Menga hech qanday gina-kudurat yo‘qligini , men kabi do‘sti borligidan faxrlanishini, onasi ham doimo men bilan birga yurgin deb nasihat qilishini uzoq vaqt davomida so‘zlab berdi.

Saf dostum bu açıklamama çocuk gibi sevindi. Kendi duygularını anlattı. Bana hiçbir kırgınlığı olmadığını, benim gibi bir dostunun olmasından gurur duyduğunu, annesinin de hep benimle takıl diye akıl verdiğini uzun uzadıya anlattı.

ساددە دوستۇم مېنىڭ مونۇ ئاقلىنىشىمغا <FR/>بالىدەك مەز بولدى. ئىچىنى تۆكۈپ سۆھبىتىنى باشلىدى. ماڭا ھېچ قانداق <FR/>رەنجىشىنىڭ يوق ئىكەنلىكىنى، مەن ئوخشاش دوستىنىڭ بار بولغىنى ئۈچۈن ماختىنىدىغانلىقىنى، ئانىسىنىڭمۇ دايىم مېنىڭ بىلەن بىرگە يۈر دەپ ئەقىل ئېيتىدىغانلىغىنى <FR/>ئۇزاق سوزۇپ داستان قىلدى.

Sadəlövh dostum bu açıqlamamdan uşaq kimi sevindi. Öz duyğularını danışdı. Mənim kimi bir dostunun olmasından qürur duyduğunu, anasının da həmişə mənimlə dostluq etməsini məsləhət gördüyünü uzun-uzadı danışdı.

Осы ауылға көшіп келгеннен кейін көп ұзамай жоғалып кеткен Алапардын орнына асырап алатын күшікті көп іздедім. Шешемнің айтысына қарағанда Алапар жерсінбепті. Өлігін көрсетпей бір жерге барып серейіп қалса керек.

After we moved to this village and Alapar went missing, I spent a long time searching for a puppy to raise in his place. According to my mother, Alapar simply couldn’t settle in here. Most likely, he had gone off somewhere and died alone - as they say, “A good dog never shows where it dies.”

Bu qishloqqa ko‘chib kelganimizdan keyin ko‘p o‘tmay yo‘qolib qolgan Olaparning o‘rniga asrab oladigan kuchukchani ko‘p qidirdim. Onamning aytishiga qaraganda, Alapar bu yerga ko‘nikmagan ekan. U jasadini ko‘rsatmay, bir joyga borib, qotib qolgan bo‘lsa kerak.

Bu köye taşınınca kısa süre kaybolan Alapar'ın yerine sahiplenecek bir köpek yavrusunu çok aradım. Annemin dediğine göre Alapar burayı benimseyememişti. Cesedini göstermeden bir yere gidip ölmüş olmalı.

مۇشۇ يېزىغا كۆچۈپ كەلگەندىن كېيىن كۆپ ئۆتمەي يۈتۈپ كەتكەن ئالاپارنىڭ ئورنىغا بېقىۋالىدىغان كۈچۈكنى كۆپ ئىزدىدىم. ئانامنىڭ ئېيتىشىغا قارىغاندا ئالاپار بۇ يەرگە كۆنەلمەپتۇ. ئۆلۈكىنى كۆرسەتمەي بىر يەرگە بېرىپ ھالەك بولسا كېرەك.

Bu kəndə köçəndə qısa müddət yoxa çıxan Alaparın yerinə sahiblənəcək bir it balası çox axtardım. Anamın dediyinə görə Alapar buranı mənimsəyə bilməmişdi. Cesedini göstərmədən bir yerə gedib ölmüş olmalıdı.

Сабақ аяқталғаннан кейін, біз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мені атына міңгестіріп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемнің жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және реті келсе бір күшік таба келу. Жеті сағат жол жүріп әупірімдеп әрең жеттік. Жолсоқты боп зорға келген мен шай ішер-ішпестен құлай кеттім.

After the school year ended and we went on summer break, a few days later my father took me with him to the highlands. He rode his horse and had me sit behind him. We were going to visit one of his new acquaintances. His main goal was to show me the landscape and, if we were lucky, to find a puppy. It took us seven hours to reach the place, and by the time we arrived, I was so worn out I could barely sit up. I fell asleep before I even finished my tea.

Darslar tugagandan so‘ng, yozgi ta’tilga chiqqanimizdan bir necha kun o‘tgach, otam meni otiga mindirib, yaylovga yo‘l oldi. U yerda otamning yangi tanishi yashar ekan. Uning asosiy maqsadi - menga yer ko‘rsatish va imkon bo‘lsa, kuchukcha topib kelish edi. Yetti soat yo‘l yurib, arang yetib bordik. Yo‘lda charchab qolganim uchun choy ichishga ham ulgurmay uxlab qoldim.

Dersler bitince, yaz tatiline çıktığımızın birkaç gün sonrasında babam beni atına bindirip yaylaya götürdü. Orada babamın yeni bir tanıdığı varmış. Amacı bana yeni yer göstermek ve uygun olursa bir köpek yavrusu bulmaktı. Yedi saat yolculuktan sonra zor bela varabildik. Yorgun olarak gelmiş olan ben, yemeği yer yemez yığılıp kaldım.

دەرىس ئاياغلاشقاندىن كېيىن، بىز يازلىق تەتىلگە چىقىپ بىرەر كۈن ئۆتكەندە دادام مېنى ئېتىغا مىنگىزىپ، <MS/>يايلاققا ئاپاردى. ئۇ تەرەپتە دادامنىڭ يېڭى تونۇشى تۇرىدىكەن. بار مەقسىتى – ماڭا يەر كۆرسىتىش يەنى رېتى كەلسە بىر كۈچۈك تېپىپ كېلىش. يەتتە سائات يول يۈرۈپ قىينىلىپ ئاران يەتتۇق. يولدا چارچاپ ئاران كەلگەن مەن چاي ئىچە ئىچمەستىن ئۇخلاپ قالدىم.

Dərslər bitəndən, yay tətilinə çıxdığımızın bir neçə gün sonra atam məni atına mindirib yaylağa apardı. Orada atamın yeni bir tanışı varmış. Məqsədi mənə yeni yer göstərmək və uyğun olsa bir it balası tapmaq idi. Yeddi saatlıq səfərdən sonra çətinliklə çatdıq. Yorğun gələn mən yemək yedikdən sonra yıxılıb qaldım.

– Мақаш, тұра ғой. Күшік таңдайсың, – деген әкемнің жұмсақ дауысынан ояна кетсем, күн батуға таяп қапты. Біз бар, Үй иелері бар, бәріміз қора жақтағы темір тормен қоршалған кішігірім қопсыда тойынып алып, енелерінің бауырына басын тығып алып, монтиып ұйықтап жаткан төрт күшікке бардық. Менің көзім бірден басқа күшіктерге ұқсап, енесінің бауырына басын тықпай, керісінше, бөлектеу бір бұрышқа барып, сергек жатқан төсінің болмашы ғана ағы бар қоңыр күшікке түсті.

-Makash, wake up. Time to choose a puppy, my father said gently as the sun was beginning to set. Together with our hosts, we went to the small shed behind the house, fenced with wire. Inside were four puppies, well-fed and fast asleep, nestled under their mother’s belly. But one of them stood out to me right away - a brown puppy with a tiny patch of white on its chest, lying apart from the others. It wasn’t hiding under its mother but lying alert and separate in the corner.

- Maqash, tur. Kuchukcha tanlaysan, - degan otamning mayin ovozidan uyg‘onib ketganimda, quyosh botishga yaqin edi. Biz, uy egalari, hammamiz qo‘ra tomondagi temir panjara bilan o‘ralgan kichkina qo‘rg‘onda to‘yib olib, onalarining bag‘riga boshlarini tiqib, qotib uxlayotgan to‘rtta kuchukchaga bordik. Mening ko‘zim darhol boshqa kuchukchalardan farqli o‘laroq, boshini onasining bag‘riga tiqmasdan, aksincha, alohida burchakka borib, sergak yotgan ko‘kragida ozgina oq dog‘i bor jigarrang kuchukchaga tushdi.

– Mahaş, kalk artık. Yavru seçeceksin- diyen babamın yumuşak sesiyle uyandığımda, güneş batmak üzereydi. Biz varız, ev sahipleri var, hepimiz ahır tarafındaki demir parmaklıklarla çevrili küçük bir yerde doyasıya emdikten sonra, annelerinin koynuna başlarını sokarak, kıvrılıp uyuyan dört köpek yavrusunun yanına gittik. Gözlerim hemen diğer yavrular gibi annesinin koynuna başını sokmak yerine bilakis, ayrı bir köşeye gidip, uyanık yatan göğsünde azıcık beyazı olan kahverengi bir yavruya takıldı.

– ماقاش، تۇرغىنە. كۈچۈك تاللايسەن، – دېگەن دادامنىڭ يۇمششاق ئاۋازىدىن ئوخۇنۇپ كەتسەم، كۈن پېتىشقا يېقىنلىشىپ قاپتۇ. بىز بار، ئۆي ئېگىلىرى بار، ھەممىمىز قورا تەرەپتىكى تۆمۈر تور بىلەن قورشالغان كىچىككىنە تۇرالغۇدا تاماقلىنىۋېلىپ، ئانىسىنىڭ قوينىغا بېشىنى تىقىۋېلىپ، تۈگۈرلىنىپ ئۇخلاپ ياتقان تۆرت كۈچۈككە باردۇق. مېنىڭ كۆزۈم بىردىن باشقا كۈچۈكلەرگە ئوخشاپ، ئانىسىنىڭ قويىنىغا بېشىنى تىقماي، ئەكسىنچە، بۆلەك بىر بۇلۇڭغا بېرىپ، سەگەك ياتقان مەيدىسىدە يوقنىڭ ئورنىدا ئېقى بار قوڭۇر كۈچۈككە چۈشتى.

Mahaş, dur artıq. Balaca seçəcəksən, – deyən atamın yumşaq səsi ilə oyandım, günəş batmaq üzrəydi. Biz var idik, ev sahibləri var idi, hamımız ahır tərəfdəki dəmir barmaqlıqlarla əhatə olunmuş kiçik bir yerdə doyunca qucaqlaşdıq, sonra analarının sinəsinə başlarını soxub, bükülüb yatmış dörd it balasının yanına getdik. Gözlərim dərhal digər balalar kimi anasının sinəsinə başını soxmaq yerinə, ayrı bir küncə gedib, ayıq-yatıq, döşündə azacıq ağ rəngi olan qəhvəyi bir balaya ilişdi.

– Мынаны алайын, – дедім көп ойланбастан.

-I want this one, - I said without hesitation.

- Men buni olaman, - dedim ko'p o'ylamasdan.

– Bunu alayım, dedim çok düşünmeden.

– مونۇنى ئالىمەن، – دېدىم كۆپ ئويلانماستىن.

Bunu alım, – dedim çox düşünmədən.

– Оны алмайсың, ол менің өзіме керек! – деп дүңк ете қалды қойшының менімен қатарлас баласы. Аты Алмас екен.

-You’re not getting that one! I need it for myself, - blurted out a boy my age — the shepherd’s son, Almas.

- Uni olmaysan, u o‘zimga kerak! - deb to‘satdan baqirib yubordi cho‘ponning men bilan tengdosh o‘g‘li. Uning ismi Olmos ekan.

– Onu alamazsın, o benim! - dedi çobanın benimle yaşıt çocuğu. Adı Almas'mış.

– ئۇنى ئالمايسەن، ئۇ ماڭا ئۆزەمگە كېرەك! – دەپ <FR/>پات قىلىپ قالدى قويچىنىڭ مېنىڭ بىلەن تەڭتۇش بالىسى. ئىسمى ئالماس ئىكەن.

Onu ala bilməzsən, o mənim! – dedi çobanla eyni yaşda olan uşaq. Adı Almas imiş.

Естуімше Алмас та нағыз итжанды болса керек. Мына күшіктеп жатқан қаншықты да өзі бұрынырақта әлдеқайдан бір қозылы қойға сатып алыпты. Қазақы төбеттің тұқымын сақтаймын деп әдейі асыраған итінің алғашқы күшіктерінің біріне сұрау сала келген бізді жақтырмағанын да сезгенмін. Қазір де міне, менің қалауыма қарсылық білдіріп тұр. Әкесі оған бере сал дегендей ымдап еді, Алмас көнбеді.

From what I’d heard, Almas was a real dog lover. He had bought the mother dog himself in exchange for a sheep and lamb. He had raised her specifically to preserve the Kazakh Tobet breed. I could tell he wasn’t happy about us coming to ask for one of her first puppies. Now, hearing my choice, he stood firm in opposition. His father motioned to let it go, but Almas refused.

Eshitishimcha, Olmos ham haqiqiy itjon ekan. Bu kuchuklab yotgan urg‘ochi itni ham u ilgariroq allaqayerdan qo‘zili qo‘yga alishtirib olibdi. Qozoq to‘betining zotini saqlayman deb ataylab boqqan itining birinchi kuchuklaridan biriga so‘rab kelgan bizni yoqtirmaganini ham sezgandim. Hozir ham, mana, mening xohishimga qarshilik ko‘rsatmoqda. Otasi unga berib yubor degandek imo qilgan edi, Olmos ko‘nmadi.

Duyduğuma göre Almas da tam bir hayvansevermiş. Bu yavrulayan dişi köpeği de kendisi daha önce bir yerden koyun karşılığında satın almıştı. Kazak köpeğinin soyunu koruyacağım diye beslediği köpeğinin ilk yavrularından birini istemeye gelen bizi hoş karşılamadığını da hissetmiştim. Şimdi ise, benim isteğime karşı çıkıyor. Babası ona “veriver” der gibi işaret etti, ama Almas ikna olmadı.

ئاڭلىشىمچە ئالماسمۇ ھەققىقىي <MS/>ئىتجانلىق بولسا كېرەك. مونۇ كۈچۈكلەپ ياتقان قانچۇقنىمۇ ئۆزى بۇرۇنىراقتا قەيەردىندۇ بىر قوزىلىق قويغا سېتىۋاپتۇ. قازاقى تۆبىتىنىڭ نەسلىنى ساقلايمەن دەپ مەخسۇس باققان ئىتنىڭ دەسلەپكى كۈچۈكلىرىنىڭ بىرىنى سوراپ كەلگەن بىزنى ياقتۇرمىغىنىنىمۇ سەزگەنمەن. ھازىرمۇ مانە، مېنىڭ خالىشىمغا قارشىلىق بىلدۈرۋاتىمدۇ. دادىسى ئۇنىڭغا بېرىۋەت دېگەندەك ئىشارە قىلغان ئىدى، ئالماس كۆنمىدى. ئىت تۈرى.

Eşitdiyimə görə, Almas da tam bir heyvansevərmiş. Bu balalayan dişi iti də əvvəllər bir yerdən qoyun qarşılığında alıb. Qazax iti soyunu qoruyacağını deyib saxladığı itin ilk balalarından birini istəyən bizi xoş qarşılamadığını da hiss etmişdim. İndi isə mənim istəyimə qarşı çıxırdı. Atası ona “ver” işarəsi etdi, amma Almas razı olmadı.

– Осы колхозбастықтар мен зоотехниктерден-ақ көрдік-ау көресіні. Көзі түссе болды бұлардың, бар жақсыңды сыпырып әкетеді. Астың жақсысын ішіп, киімнің көгін киген бұлар иттің де жақсысына иелік етуі керек пе? Бермеймін бұл күшікті. Бұл күшік Бақмолданың тарғылынан қашқан жалғыз күшік. Алса, басқасын алсын, – деп дүниенің зарын қылды.

These kolkhoz bosses and livestock specialists - they always take the best of everything, -he grumbled. The moment they lay eyes on something, it’s as good as gone. They drink the richest tea, wear the best clothes - and now they want the best dog too? No way. This puppy is the only one from a special litter. It’s from Bakmolda’s brindled male. He can take any of the others, but not this one.

- Kolxoz raislaridan va zootexniklardan ko‘rdik-ku ko‘radignimizni. Ularning ko‘zi tushsa bo‘ldi, barcha yaxshi narsangni shilib oladi. Ovqatning yaxshisini yeb, kiyimning ko‘kini kiygan bular itning ham yaxshisiga egalik qilishi kerakmi? Bermayman bu kuchukchani. Bu kuchukcha Baqmoldaning chiporidan qochgan yagona kuchukcha. Olsa, boshqasini olsin, - deb dunyoning zorini qildi.

– Bu kolhoz başkanları ve zooteknisyenlerden göreceğimizi gördük. Gözlerine kestirdiler mi, varını yoğunu alırlar. Yemeğin en iyisini yiyen, giysinin en güzelini giyen bunlar, köpeğin en iyisine de sahip olmak zorunda mı? Vermeyeceğim bu yavruyu. Bu yavru, Bakmolda'nın beneklisinden kaçan tek yavru. Alacaksa, başkasını alsın -dedi.

– مۇشۇ كولخوز باشلىقلىرى بىلەن زوئوتېخنىكلاردىنلا كۆردۇققۇ كۆگىلىكنى. كۆزى چۈشسە بولدى بۇلارنىڭ، بار ياخشىسىنى سۈپۈرۈپ ئېلىپ كېتىدۇ. ئاشنىڭ ياخشىسىنى ئىچىپ، كىيىمنىڭ كۆكىنى كىيىپ بۇلار ئىتنىڭمۇ ياخشىسىغا ئىگىلىك قىلىش كېرەكمۇ؟ بەرمەيمەن بۇ كۈچۈكنى. بۇ كۈچۈك باقمولدىنىڭ ئالا-چىپادىن قاچقان يالغۇز كۈچۈك. ئالسا، باشقىسىنى ئالسۇن، – دەپ دۇنيانىڭ زارىنى قىلدى.

Bu kolxoz sədrləri və zootexnisyenlərdən gördüyümüzü gördük. Gözlərinə sataşdılar mı, var-dövlətini alırlar. Yeyənin ən yaxşısını yeyən, geyinin ən gözəlini geyən bunlar, itinin ən yaxşısına da sahib olmaq məcburiyyətindədirmi? Bu balanı verməyəcəm. Bu bala, Bakmoladakı beneklisindən qaçan tək bala.

Амал жоқ, қалағанымды емес, бұйырғанын алуыма тура келді.

So, I had no choice but to take what was offered instead of what I wanted.

Ilojim yo‘q, xohlaganim emas, balki nasib qilganini olishimga to‘g‘ri keldi.

Başka çare yok, istediğimi değil, nasip olanını almak zorunda kaldım.

<FR/>ئامال يوق، خالىغىنىمنى ئەمەس، بۇيرىغىنىنى ئېلىشىمغا <FR/>توغرا كەلدى.

Alacaqsa, başqasını alsın, – dedi.Başqa çarə yox idi, istədiyimi yox, nəsib olanı almaq məcburiyyətində qaldım.