Корпустан іздеу

Есіктің алдында Ақтабан үнсіз жатыр. Мүмкін ол «қайдан ғана кете қойып едім» деп өзін кінәлі сезініп жатыр ма екен? Әйтеуір, бір ойлы кейіпте жатыр.

Aktaban lay silently by the door. Maybe he felt guilty, thinking, “If only I hadn’t gone away…” There was a thoughtful look in his eyes, as if he were deep in remorse.

Eshik oldida Oqtobon jim yotardi. Go‘yo «nega o‘shanda ketib qoldim ekan», deb ich-ichidan o‘zini koyiyotgandek. Har holda, u chuqur bir o‘yga cho‘mgandek, sokin yotardi.

Kapının önünde Aqtaban sessizce yatıyordu. Belki de "Neden buradan ayrıldım?" diye kendini suçlu hissediyordu. Her neyse, gözlerinde düşünceli bir ifade vardı

ئىشىكنىڭ ئالدىدا ئاقتاپان ئۈنسىز ياتىدۇ. مۇمكىن ئۇ «قەيەردىنلا كېتىپ قالدىمكىن» دەپ ئۆزىنى گۇناكار سېزىنىپ ياتامدىكىن؟ ئەيتەۋۇر، بىر ئويچان قىياپەتتە ياتىدۇ.

Qapının önündə Aktaban səssizcə yatırdı. Bəlkə də “Niyə buradan ayrıldım?” deyə özünü günahlandırırdı. Hər nə olsa da, gözlərində düşüncəli bir ifadə vardı.

– Әй, болды, қойшы енді, Бәтимаш. Бір көйлекке бола дүниенің зарын қылдың ғой. Табылар, – деді әкем.

-Enough, Batimash, - said father, trying to calm Mother. You’re mourning as if we’ve been robbed. It’s just a dress - we’ll find another.

- Hoy, bo‘ldi, qo‘y endi, Batimash. Bitta ko‘ylak deb dunyoni boshiga ko‘tarding-ku. Topilar, – dedi otam.

Tamam, artık yeter, Batimaş. Bir elbise için dünyanın acısını çektin. Bulunacak- dedi babam.

– ھەي، بولدى، قويغىنە ئەمدى، بەتىماش. بىر كۆينەككە بولا دۇنىيانىڭ ھەسرىتىنى قىلدىڭغۇ. تېپىلار، – دېدى دادام.

Yaxşı, artıq yetər, Batımaş. Bir paltar üçün dünyanın dərdini çəkdin. Tapılacaq – dedi atam.

– Қайдан табылады?

-How would we find it? - she snapped.

- Qayerdan topiladi?

-Nereden bulunacak?

– قەيەردىن تېپىلىدۇ؟

Haradan tapılacaq?

– Алақандай ауыл ғой, бір тойға барсаң осы ауылдың қатындарының бірінің үстінен көрерсің.

-Oh please, - father sighed. It’s a tiny village. Go to a wedding, and you’ll probably see some woman wearing it.

- Kichkinagina qishloq-ku, bir to‘yga borsang, shu qishloqning ayollaridan birining ustida ko‘rasan.

Avuç içi kadar bir köy burası, bir düğüne gidersen bu köyün kadınlarından birinin üzerinde görürsün

– ئالىقاندەك يېزىغۇ، بىر تويغا بارساڭ مۇشۇ يېزىنىڭ خوتۇنلىرىنىڭ بىرىنىڭ ئۈستىدە كۆرەرسەن.

Ovuc içi qədər kənddir burası, bir toyda getsən bu kəndin qadınlarından birinin üzərində görərsən.

– Иә, кім кие қоюшы еді ұрлықы дүниені. Әлдеқайда ауыл асырып жіберген шығар. Құдай-ай, ел алдына жарқыратып киіп шығатын үш көйлегімнің біреуі еді. Оның өзін Мәкеннің кұдалығында киітке кигем.

-As if someone would dare wear a stolen dress in public, - she muttered. Maybe they sent it off to another village. God, it was one of my three best dresses! I even wore it for Maken’s engagement!

- Ha, kim ham o‘g‘irlangan narsani kiyib yurardi deysiz. Balki ancha olis qishloqqa olib ketib tashlashgandir. Xudoyim-ey, odamlar oldida yarq etib kiyib chiqadigan uchta ko‘ylagimning bittasi edi. Uni ham Makening qudaligida kiyit sifatida kiygan edim.

Sanki biri hırsızlıkla alan elbiseyi giyecek te? Köyden çok uzakta bir yere göndermişte olabilirler. Allah’ım ara sıra giyecek güzel üç elbisemden biriydi. Kendim de satın almamıştım. Maken'in dünürlerine gittiğimizde vermişti.

– ھە، كىم كىيەر ئىدى ئوغلانغان دۇنىيانى. ئالىقاچان يېزا ئاشۇرۇپ ئەۋىتىۋەتكەندۇ. خۇدايىمەي، ئەل ئالدىغا يالتىرىتىپ كىيىپ چىقىدىغان ئۈچ كۆينىگىمنىڭ بىرى ئىدى. ئۇنىڭ ئۆزىنى مەكېننىڭ قۇدىلىقتا <MS/>قۇدىلار بىلەن كۆرۈشكەندە كىيگەن كىيمىم.

Guya oğurlayan o paltarı geyəcək? Kənddən çox uzağa göndərmiş də ola bilərlər. Allahım, ara-sıra geyinəcəyim gözəl üç paltarım vardı. Özüm də almamışdım. Makenin gəlinlərinə gedəndə vermişdi.

– Табылмаса табылмасын. Енді не көйлегім жоғалды екен деп үйің тоналғандай еңіремекпісің. Не көп, Мәкеннің қызы көп, бірінен кейін бірі жарыса өсіп келе жатыр ғой әне желкілдеп. Тағы біреуінің кұдалығына барып, тағы бір көйлек киіп қайтарсың.

-If it’s lost, it’s lost, - father said, shrugging. No point crying like the house burned down. Maken’s daughters are growing up fast. You’ll go to another engagement soon and get a new dress.

- Topilmasa, topilmasin. Endi ko‘ylagim yo‘qoldi deb uyingiz o‘g‘irlangandek yig‘lamoqchimisiz? Nima ko‘p, Makenning qizlari ko‘p, ular birin-ketin ulg‘ayib bormoqda. Yana birovning to‘yiga borib, yana bir ko‘ylak kiyib qaytasiz.

Bulunmazsa da bulunmasın . Şimdi ne, elbisem kayboldu diye evine baskın yapılmış gibi mi ağlayacaksın? Ne çok , Maken'in kızı çok, biri diğerinin ardından yarışarak büyüyorlar. Başka birinin düğününe yine gidersin başka bir elbise giyip dönersin.

– تېپىلمىسا تېپىلمىسۇن. ئەمدى نېمە كۆينىگىم يوقالدى دەپ ئۆيۈڭنى ئوغۇرلىغاندەك يىغلىماقچىمۇسەن. نېمە كۆپ، مەكېنىڭ قىزى كۆپ، بىرىدىن كېيىن بىرى چىرايلىق ئۆسۈپ كېلىۋاتىدىغۇ ئەينە لەپىلدەپ. يەنە بىرىنىڭ كۇدىلىغىغا بېرىپ، يەنە بىر كۆينەك كىيىپ قايتارسەن.

Tapılmazsa da tapılmasın. İndi nə, paltarım itdi deyə evinə basqın edilmiş kimi ağlayacaqsan? Makenin qızı çoxdu, biri digərinin ardınca yarışıb böyüyür. Başqasının toyuna yenə gedərsən, başqa paltar geyinib dönərsən.

Сол бір көйлекке бола шешеміздің үш-төрт күнге дейін көңіл күйі болмады. Кейде өз-өзінен күбірлеп «ой, сұмдық-ай...» деп қояды, әлде танданған, әлде ренжіген сыңаймен. Әкем екеуміз бір-бірімізге ұрлана карап жымиямыз.

Still, for the next three or four days, Mother was in a gloomy mood. Every so often, she would sigh and mutter under her breath, “Unbelievable…” Whether in anger or disbelief, I couldn’t tell. Father and I would glance at each other and smile.

O‘sha ko‘ylak tufayli onamiz uch-to‘rt kungacha kayfiyati yo‘q edi. Ba’zan u o‘ziga-o‘zi: «Oh, bu dahshat...» deb pichirlaydi, yoki hayratda qolgan, yoki xafa bo‘lgan ko‘rinadi. Otam ikkovimiz bir-birimizga o‘g‘rincha qarab, jilmayamiz.

O tek elbise yüzünden annemin üç dört gün keyfi yerinde değildi. Bazen kendi kendine mırıldanır, "Ah, korkunç..." derdi, ya şaşkınlıkla ya da kızgınlıkla. Babam ile ben birbirimize gizlice bakıp gülümsüyorduk.

<FR/>شۇ بىر كۆينەككە بولا ئانىمىزنىڭ ئۈچ-تۆرت كۈنگىچە <FR/>كۆڭۈل كەيپىياتى بولمىدى. گايىدا ئۆز-ئۆزىدىن پىچىرلاپ «ۋاي، توۋۋارەي...» دەپ قويىدۇ، ياكى ھەيران بولغان، ياكى رەنجىگەن قىياپىتى بىلەن. دادام ئىككىمىز بىر-بىرىمىزگە ئوغۇرلۇقچە كاراپ كۈلۈمسىرەپ قويىمىز.

O tək paltar üzündən anam üç-dörd gün xoşbəxt deyildi. Bəzən öz-özünə mızıldanırdı, “Ah, dəhşət...” deyirdi, ya təəccüblə, ya da qəzəblə. Atamla mən gizlicə bir-birimizə baxıb gülümsəyirdik.

Ақыры не керек, арада біраз күн өткенде көйлек жайы да ұмытыла бастаған. Бір күні кешқұрым шақта шай ішіп отырғанбыз. Ақтабан есікті тырналап, үріп тұрып алды. Жайдан-жай өйтпейтінін білетін мен неден хабар беріп тұр екен деп есікті ашсам, аузында әлдеқандай бүктеулі мата. Енді адам бүктемегені көрініп-ақ тұр. Өзі ебедейсіз орап алыпты. Орауын жазып жіберіп қарасам шешемнің жоғалған көйлегі екен. Артымнан ере шыққан әкем мен шешем бұны көріп аң-таң болды.

Eventually, talk of the dress died down. One evening, while we were having tea, Aktaban began scratching at the door and barking insistently - something he never did for no reason. Curious, I opened the door. In his mouth was a piece of cloth, clumsily bundled - clearly not by human hands. I unwrapped it. It was Mother’s stolen dress. Father and Mother, who had followed behind me, stood speechless.

Nihoyat, oradan bir necha kun o‘tib ko‘ylak masalasi ham asta-sekin unutila boshlagan edi. Bir kuni kechga yaqin choy ichib o‘tirgan edik. Oqtaban eshikni timdalab, vovullab turib oldi. U bekordan-bekor bunday qilmasligini bilardim, “nima xabar keltiryapti ekan?” degan o‘yda eshikni ochsam, og‘zida qandaydir buklangan mato bor edi. Bu odam buklamagani darrov bilinib turardi -o‘zi qo‘pol qilib o‘rab olibdi. O‘ramini ochib qarasam, bu onamning yo‘qolgan ko‘ylagi ekan. Orqamdan chiqqan otam bilan onam buni ko‘rib hayratdan lol bo‘lib qolishdi.

Üzerinden biraz zaman geçince elbisenin de hikayesi unutulmaya başlandı. Bir gün akşam vakti çay içiyorduk. Aqtabankapıyı tırmalayıp havlamaya başladı. Boşuna böyle yapmadığını bildiğim için, ne demek istediğini merak edip kapıyı açtım, ağzında katlanmış bir kumaş vardı. İnsanın katlamadığı belliydi halinden. Kendisi sakarca sarmıştı. Sarmayı çözüp bakıverdiğimde bir de ne göreyim annemin kaybolan elbisesiydi. Arkamdan gelen babam ve annem bunu görünce şaşırdılar.

<FR/>ئاخىرى نېمە كېرەك، ئارىدا بىراز كۈن ئۆتكەندە كۆينەك توغرىسىدا ئۇنتۇپ قېلىشقا باشلىدى. بىر كۈنى كەچقۇرۇنلۇق ۋاقتىدا چاي ئىچىپ ئولتارغاندۇق. ئاقتاپان ئىشىكنى تىرنىلاپ، ئۇرۇپ تۇرىۋالدى. بىكاردىن-بىكارغا ئۇنداق قىلمايدىغىنىنى بىلىدىغان مەن نېمىدىن خەۋەر بېرىپ تۇرىدىكىن دەپ ئىشىكنى ئاچسام، ئاغزىدا قانداقتۇ بىر ئورالغان رەخت. ئەمدى ئادەم ئورىمىغىنى كۆرۈنۈپلا تۇرىدۇ. ئۆزى ئەپسىز ئوراۋاپتۇ. ئوراقنى ئېچىپ قارىسام ئانامنىڭ يوقالغان كۆينىگى ئىكەن. كەينىمدىن ئەگىشىپ چىققان دادام بىلەن ئانام بۇنى كۆرۈپ <FR/>ئاڭ-تاڭ بولدى.

Bir az vaxt keçəndən sonra paltarın da hekayəsi unudulmağa başladı. Bir gün axşam çay içirdik. Aktaban qapını qaşıyıb hürməyə başladı. Boş yerə belə etdiyini bilmədiyim üçün nə demək istədiyini maraq edib qapını açdım. Ağzında qatlanmış bir parça parça var idi. İnsanın qatlamadığı aşkar görünürdü halından. Özcə ehtiyatla bükmüşdü. Büküləni açıb baxanda nə gördüm? Anamın itən paltarı idi. Arxamca gələn atam və anam bunu görüb təəccübləndilər.

– Айттым ғой, табылады деп. Ақтабанның табатынын білгем, – деп әкем де мәз, енді ғана үміті үзілгенде жоғалған көйлегінің табылғанына шешем де мәз. Олардың мәре-сәре болғандарын көріп, Ақтабанның ақылдылығына риза болып, мен де қуандым. Ит екеш ит те өзінің әлдеқандай шаруа тындырғанын біледі-ау деймін, өзінше масаттанған түр танытып, мен ғой дегендей құйрығын бұлғандатып қойды.

-I told you we’d find it. I knew Aktaban would bring it back, - father grinned. Mother, who had just about given up, was overjoyed. Seeing them so happy, I felt a surge of pride in Aktaban’s intelligence. He even looked smug - wagging his tail like, Well? See what I did?

- Aytdim-ku, topiladi deb. Oqtobon uni topishini bilardim, - otam xursand, onam ham umidsizlikka tushib, yo‘qolgan ko‘ylagini topganidan xursand edi. Ularning xursandchiligini ko‘rib, Oqtobonning donoligidan mamnun bo‘ldim va men ham xursand bo‘ldim. It ham, menimcha, qandaydir ishni amalga oshirganini bilgandek o‘ziga xos mamnuniyat bilan dumini silkitib qo'ydi.

Dedim ya sana, bulunacak diye. Aqtaban'ın bulacağını biliyordum,- diye babam memnun, tam umudu kesilirken kaybolan elbisesinin bulunduğunda annem de memnun oldu. Onların bu durumunu görünce, Aqtaban'ın zekâsına hayran kaldım, ben de sevindim. Köpek bile kendinin bir iş yaradığını biliyor gibi, kendini beğenmiş bir ifadeyle durdu ve "Benim" der gibi kuyruğunu salladı.

– ئېيتتىمغۇ، تېپىلىدۇ دەپ. ئاقتاپاننىڭ تاپىدىغىنىنى بىلگەن، – دەپ داداممۇ خۇشال، ئەمدىلا ئۈمۈتى ئۈزۈلگەندە يوقالغان كۆينىگىنىڭ تېپىلغىنىغا ئاناممۇ خۇشال. ئۇلارنىڭ شاد-شادىمان بولغانلىرىنى كۆرۈپ، ئاقتاپاننىڭ ئەقىللىگىگە رىزا بولۇپ، مەنمۇ خۇشال بولدۇم. ئىت ھەتتا ئىتمۇ ئۆزىنىڭ قانداقتۇ بىر ئىشنى ئەمەلگە ئاشۇرغىنىنى بىلەمدىكىن دەيمەن، ئۆزىچە پەخىرلەنگەن تۈر بىلدۈرۈپ، مەنغۇ دېگەندەك قۇيرىغىنى شىپاڭلىتىپ قويىدۇ.

– Axı sənə demişdim tapılacaq, Aktaban tapacaq deyə. Mən bilirdim, – deyə atam məmnun halda dedi. Ümidini itirmək üzrəykən itmiş paltarının tapılması anama da sevinc verdi. Onların bu halını görəndə, Aktabanın zəkasına heyran qaldım, mən də sevindim. Elə bil, bu it özünün bir işə yaradığına inanırmış kimi, lovğa bir ifadə ilə dayanıb, “mən etdim” deyirmiş kimi quyruğunu buladı.

Әкемнің Ақтабанның табатынын білгем дейтініндей де бар. Бір жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түсіп қалғанда да осы Ақтабан түннің бір уағында тауып әкелген еді.

And truly, Father had reason to expect such a feat. Once, while returning from the mountains, he had dropped a forty-meter rope from his saddlebag - and Aktaban brought it home in the middle of the night.

Otamning ‘Oqtobon topib keladi’ degan gapida haqiqat bor edi. Bir safar tog‘dan qaytayotib, qanjiqasiga bog‘lab qo‘ygan qirq qulochli arqon tushib qolganida ham aynan Oqtobon tunning bir paytida topib olib kelgan edi.

Babamın Aqtaban'ın bulacağını biliyordum demekle de haklı. Bir keresinde, dağdan dönerken, sırtına bağladığı kırk kulaç ipi düşürdüğünde, yine bu Aqtaban, gecenin bir yarısında bulup getirmişti.

دادامنىڭ ئاقتاپاننىڭ تاپىدىغىنىنى بىلگەن دەيدىغىنىدەكمۇ بار. <FR/>بىر قېتىم تاغدىن كېلىۋاتقاندا بەل بېغىغا باغلاپ قويغان قىرىق غۇلاچ ئاغامچىسى چۈشۈپ قالغاندىمۇ مۇشۇ ئاقتاپان تۈننىڭ بىر ۋاقتىدا تېپىپ ئەكەلگەن ئىدى.

Atamın “Aktaban tapacaq deyə bilirdim” deməsi də haqlıymış. Bir dəfə dağdan qayıdarkən, kürəyinə bağladığı qırx qulac ipi salmışdı, yenə o Aktaban gecənin bir yarısı ipi tapıb gətirmişdi.

Енді айдалаға түсіп қалған арқанды тауып келгені бәлендей таң қаларлық іс болмағанымен, бүгінгі қылығы тамсантып-ақ тастады. Адам ұрлап кеткен көйлекті ит тауып әкеле қояды деп кім ойлаған.

Sure, a rope is one thing - but a stolen dress? Who would expect a dog to track and retrieve that?

Endi tashlab ketilgan arqonni topib kelgani unchalik hayratlanarli bo‘lmasa-da, bugungi xatti-harakati hayratlanarli edi. Odam o‘g‘irlagan ko‘ylakni it topib kelishini kim o‘ylabdi deysiz.

Şimdi, boş alana düşen bir ipi getirmenin pek şaşırtıcı bir şey olmamasıyla birlikte, bugünkü eylemi gerçekten etkileyiciydi. İnsanın çaldığı elbiseyi köpeğin geri getireceğini kim düşünürdü ki?

ئەمدى دالاغا چۈشۈپ قالغان ئاغامچىنى تېپىپ كەلگىنى شۇنچىلىك ھەيران قالارلىق ئىش بولمىغىنى بىلەن، بۈگۈنكى قىلىغى زوقلاندۇرۇپ قويدى. ئادەم ئوغلاپ كەتكەن كۆينەكنى ئىت تېپىپ كېلىدۇ دەپ كىم ئويلىغان.

İndi, boşluğa düşən bir ipi gətirmək o qədər də təəccüblü görünməsə də, bu günkü hərəkəti doğrudan da təsirliydi. Axı kim düşünə bilərdi ki, insanın oğurladığı paltarı bir it geri qaytaracaq?

Сөйтсек Ақтабан көшеден өтіп бара жатып, Зинаның үйінде жайылып тұрған кірлердің ішінен шешемнің көйлегін иісінен танып қойса керек, бірден барып илектеп алыпты да аузына тістеген күйі үйге қарата тартып отырыпты. Бұны сол Зинаның көршілері көріпті. «Зинаның өз көйлегі екен» деп ойлап, біздің Ақтабанды қуғанда ақылды итіміз жеткізбей қашып кетіпті. Ең болмаса табуына оңай болсын деп, сол арада тұрғандардың біреуі Зинаның үйіне кіріп:

It turned out Aktaban had been walking past Zina’s house, where laundry was hanging out. He recognized Mother’s scent on the dress, snatched it, and carried it straight home. Some neighbors saw it happen - but thinking the dress was Zina’s, they tried to chase him down. Smart as he was, Aktaban outran them all. One of them even ran into Zina’s house yelling,

Ma’lum bo‘lishicha, Oqtobon ko‘chadan o‘tib ketayotib, Zinaning uyida yoyilgan kirlar orasidan onamning ko‘ylagini hididan tanib qolib, uni darhol olib, og‘ziga tishlab, uyga qarab ketayotgan ekan. Buni o‘sha Zinaning qo‘shnilari ko‘rishgan. «Zinaning o‘z ko‘ylagi ekan» deb o‘ylab, bizning Oqtobonni quvganida aqlli itimiz qochib ketibdi. Hech bo‘lmaganda topish oson bo‘lishi uchun o‘sha yerda turganlardan biri Zinaning uyiga kirib:

Meğerse Aqtaban, sokaktan geçerken, Zina'nın evinde serili duran çamaşırlardan annemin elbisesini koklayarak tanımış, hemen gidip ağzıyla çekip alıp eve doğru gelmiş. Bunu Zina'nın komşuları görmüş. "Zina'nın kendi elbisesi" diye düşünerek, Aqtaban'ımızı kovmuşlar, akıllı köpeğimiz yakalanmadan kaçmış. En azından bulması kolay olsun diye, orada bulunanlardan biri Zina'nın evine girip:

قارىساق ئاقتاپان كوچىدىن ئۆتۈپ كېتىۋېتىپ، زىنانىڭ ئۆيىدە يېيىلىپ تۇرغان كىرلەرنىڭ ئىچىدىن ئانامنىڭ كۆينىگىنى ھىدىدىن تونۇپ قالغان بولسا كېرەك، بىردىن بېرىپ ئىلغاپ ئاپتۇدە ئاغزىغا چىشلىگەن پەيتى ئۆيگە قاراپ ئېلىپ كەپتۇ. بۇنى شۇ زىنانىڭ خوشنىلىرى كۆرۈپتۇ. «زىنانىڭ ئۆزىنىڭ كۆينىگى ئىكەن» دەپ ئويلاپ، بىزنىڭ ئاقتاناننى قوغلىغاندا ئەقىللىك ئىتىمىز يەتكۈزمەي قېچىپ كېتىپتۇ. <FR/>ئەڭ بولمىسا تېپىشىغا ئوڭاي بولسۇن دەپ، شۇ ئارىدا تۇرغانلارنىڭ بىرى زىنانىڭ ئۆيىگە كىرىپ:

Məlum olur ki, Aktaban küçədən keçərkən, Zinanın evinin qarşısında asılmış paltarların içində anamın paltarını iyindən tanıyıb, dərhal ağzı ilə çəkib götürüb evə doğru aparıb. Bunu Zinanın qonşuları görüblər. “Bu, Zinanın öz paltarıdır” deyə düşünüb, bizim Aktabanı qovublar. Amma ağıllı itimiz tutulmadan qaçıb. Ən azından tapılması asan olsun deyə, oradakılardan biri Zinanın evinə girib demiş ki:

– Әй, көйлегіңді Жекеннің иті алып кетті. Жүгір, артынан қуып бар үйіне – десе, Зина ит кумақ былай тұрсын:

-Hey, Zheken’s dog just took your dress! Go after him! But instead of chasing the dog, Zina cried out:

- Hoy, ko‘ylagingni Jekenning iti olib ketdi. Yugur, ortidan quvib bor uyigacha, - deyishsa, Zina itni quvish u yoqda tursin:

"Hey, elbiseni serili duran yerinden Jeken'in köpeği çekti götürdü demiş. Koş, arkasından evine doğru gitti " dediğinde, Zina, köpeğin arkasından kovalamaktan vazgeçip:

– ھەي، كۆينىگىڭنى ژېكېننىڭ ئىتى ئېلىپ كەتتى. يۈگەر، كەينىدىن قوغلاپ بار ئۆيىگە، – دېسە، زىنا ئىت قوغلىماق <FR/>بۇ ياقتا تۇرسۇن:

“Ay Zina, paltarını orada asılmış yerdən Jekenin iti dartıb apardı. Tez ol, dalınca düş, evinə doğru qaçır.” Bunu eşidən Zina, itin dalınca qaçmağı bir kənara qoyub, “Ay aman, yandım! Biabır oldum!” deyərək evə girib və o gündən bəri evdən çıxmayıb.

– Ойбай, кұрыдым! Қарабет болдым, – деп үйіне кіріп кетіп, сол бойы шықпай қойыпты.

-Oh no! I’m ruined! And locked herself inside

- Voydod, adoyi tamom bo‘ldim! Sharmanda bo‘ldim! - deb uyiga kirib ketibdi-da, o‘sha ketganicha tashqariga chiqmay qo‘yibdi.

"Eyvah, mahvoldum! Yüzüm karaya çıktı " diyerek evine girmiş ve o günden beri çıkmamış.

– ۋايەي، ئۆلدۈم! قارا بەت بولدۇم، – دەپ ئۆيىگە كىرىپ كېتىپ، <FR/>شۇ بويى چىقماي قويۇپتۇ.

“Ay Zina, paltarını orada asılmış yerdən Jekenin iti dartıb apardı. Tez ol, dalınca düş, evinə doğru qaçır.” Bunu eşidən Zina, itin dalınca qaçmağı bir kənara qoyub, “Ay aman, yandım! Biabır oldum!” deyərək evə girib və o gündən bəri evdən çıxmayıb.

Қызық болғанда, сөйтіп қолының жымысқысы бар Зинаның бір ұрлығын біздің Ақтабан ашып берді.

And so, our clever Aktaban revealed a sneaky theft.

Qiziq tomoni shuki, shunday qilib qo‘li o‘g‘rilikka moyil Zinaning bir o‘g‘irligini bizning Oqtobon fosh etdi.

İlginç olan şu ki, böylece eli arsız olan Zina'nın bir hırsızlığını bizim Aqtabanortaya çıkardı.

قىزىق بولغاندا، شۇنداق قىلىپ <FR/>قولىنىڭ ئەگىرلىگى بار زىنانىڭ بىر ئوغۇرلىغىنى بىزنىڭ ئاقتاپان ئېچىپ بەردى.

Ən maraqlısı da odur ki, beləliklə əli biraz uzun olan Zinanın oğurluğu bizim Aktaban tərəfindən ortaya çıxarıldı.

Көзін ашып, бауырын көтергелі бері әкемнің асырауында болған Ақтабан сол әкемнің қасынан бір елі қалмай еріп жүретін еді. Қайда барса да ілесіп алатын. Тіпті, ауыл адамдары «осы Жекен десе атқа мініп, итін ертіп бара жатқан кейпі ғана елестейді» деп күлетін. Сонда жұрттар әкемді Ақтанкері мен Ақтабанынсыз елестете алмайтын болғаны ғой.

From the moment he opened his eyes as a pup, Aktaban had stayed loyally by Father’s side. Wherever Father went, Aktaban was right behind him. People in the village would joke, “When you think of Zheken, you picture him on a horse with his dog trotting along.” Indeed, you couldn’t imagine my father without Aktanker the horse and Aktaban the dog.

Ko‘z ochib, tug‘ilganidan beri otamning qaramog‘ida bo‘lgan Oqtobon otamning yonidan bir qadam ham jilmasdi. U qayerga borsa, u bilan birga edi. Hatto qishloq odamlari «Jeken deganda faqat ot minib, itini yetaklab ketayotganini tasavvur qilishadi» deb kulishardi. Demak, odamlar otamni Oqtankeri va Oqtobonsiz tasavvur qila olmas edi.

Gözünü açtığından beri, babamın gözetimi altında olan Aqtaban, babamın yanından bir an olsun ayrılmazdı. Nereye gitse onu da alırdı. Hatta, köy halkı "Jeken dediğimizde onu sadece ata binmiş yanında köpeğiyle hayal edebiliyoruz" derlerdi. O zaman insanlar babamı Aktangeri ve Aqtabansız hayal edemiyorlardı.

كۆزىنى ئېچىپ، قارنىنى كۆتەرگەندىن بېرى دادامنىڭ غەمخورلۇقىدا بولغان ئاقتاپان شۇ دادامنىڭ قېشىدىن <FR/>بىر غېرىچ قالماي ئەگىشىپ يۈرىدىغان ئىدى. قەيەرگە بارسىمۇ ئەگىشىۋالىدىغان. ھەتتاكى، يېزا ئادەملىرى «مۇشۇ ژېكېن دېسە ئاتقا مىنىپ، ئىتىنى ئەگەشتۈرۈپ كېلىۋاتقان قىياپىتىنىلا كۆز ئالدىغا كېلىدۇ» دەپ كۈلىدىغان. شۇندا يۇرتتىكىلەر دادامنى ئاقتانكېرى بىلەن ئاقتاپانىسىز كۆز ئالدىغا ئەكىلەلمەيدىغان بولغىنىغۇ.

Gözünü açandan bəri atamın nəzarətində olan Aktaban bir an belə onun yanından ayrılmazdı. Hara getsə, onu da aparardı. Hətta kənd camaatı deyirdi: “Biz Jeken deyəndə, yalnız ata minmiş, yanında da iti olan bir adam təsəvvür edirik.” O vaxtlar insanlar atamı nə Atangerisiz, nə də Aktabansız təsəvvür edə bilmirdilər.

Соңғы күндерде Ақтабан мүлде басқа мінез тапты. Өзімен-өзі құлықсыз жата береді. Бір жері ауырды ма дейін десең, ауруға мүлде ұқсамайды. Сау дейін десең оған да келмейді. Жанарын бір нүктеге қадап алып мұңайып жатады да қояды. Көзі тап бір ойлы адамның көзіндей. Бір күні білгім келіп:

-But lately, Aktaban had changed. He lay around quietly, uninterested in anything. He didn’t seem sick - but something wasn’t right. His eyes looked… thoughtful, almost human. One day, I asked:

So‘nggi kunlarda Oqtobon butkul boshqa xulq-atvor ko‘rsatdi. U o‘zi bilan- o‘zi, jimjimador, xohlamay yotib qolardi. Bir joyi og‘riyaptimi, deb so‘rasang, kasallikga o‘xshamaydi. Sog‘lom desang, unga ham o'xshamaydi. Ko‘zlarini bir nuqtaga tikib, g‘amgin yotardi. Uning ko‘zlari xuddi bir o‘yga cho‘mgan odam ko‘ziga o‘xshardi. Bir kuni men uning holatini bilmoqchi bo‘ldim:

Son günlerde, Aqtabantamamen farklı bir mizaç buldu. Kendi kendine isteksizce yatıyor. Bir yeri ağrıyor mu diye düşüneceğim, ama hastalığa da hiç benzemiyor. Sağlıklı diyeceğim, ona da gelmiyor. Gözlerini bir noktaya dikip hüzünle yatıyor. Gözleri sanki düşünceli bir insanın gözleri gibi. Bir gün merak edip:

ئاخىرقى كۈنلىرى ئاقتاپان پۈتۈنلەي مۈجەزىنى ئۆزگەرتتى. ئۆزى بىلەن ئۆزى ئىختىيارسىز ياتىۋەردى. بىر يېرى ئاغرىقمۇ دەي دېسەڭ، ئاغرىققا پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. ساق دەي دېسەڭ ئۇنىڭغىمۇ كەلمەيدۇ. جانىۋار بىر چېكىتكە قادىلىۋېلىپ مۇڭلىنىپ ياتىدىدە قويىدۇ. كۆزى دەل بىر ئويغا چۆمگەن ئادەمنىڭ كۆزىدەك. بىر كۈنى بىلگىم كېلىپ:

Son günlərdə isə Aktaban tamam fərqli bir ruh halına bürünüb. Öz-özünə könülsüz halda uzanıb qalır. Deyirəm, bəlkə hardasa ağrısı var? Amma xəstəyə də bənzəmir. Sağlam da deyə bilmirəm. Gözlərini bir nöqtəyə dikib, kədərli halda uzanır. Elə bil, gözləri düşüncəli bir insanın gözləri kimidir. Bir gün maraqlanıb soruşdum:

– Әке, осы иттер де ойлана ма? – деп сұрадым.

-Dad, do dogs think?

- Ota, bu itlar ham o‘ylashadimi? - deb so‘radim.

-Baba, köpekler de düşünür mü?" diye sordum.

– دادا، موشۇ ئىتلارمۇ ئويلىنامدۇ؟ – دەپ سورىدىم.

– Ata, itlər də düşünürmü?

– Әй, балам-ай, ойланбағанда ше. Нағыз ойдың көкесі итте ғой, – деді әкем әлде өтірік, әлде шын.

-Oh, son, - he smiled. If anyone thinks, it’s dogs.

- Eh, bolaginam, o‘ylamasa bo‘lmaydi-ku. Haqiqiy fikrlar itda bo‘ladi, - dedi otam, ba’zan shunchaki hazillashib, ba’zan esa rostini aytib.

Ah evladım, düşünmez mi hiç? Düşüncenin asili köpektedir- dedi babam, yalan ya da gerçek.

– ھەي، بالامەي، ئويلانمىغاندىچۇ. ھەقىققىي ئوينىڭ ئاتىسى ئىتىغۇ، – دېدى دادام يە يالغان، يە راست.

Ay bala, düşünməz olarmı? Düşüncənin ən asili itdədir, – dedi atam, yalan ya da doğru.

– Ойланса не деп ойланады?

-What do they think about?

- Agar o‘ylansa, nima deb o‘ylanadi?

Madem düşünüyorlarsa, ne düşünüyorlar. Fikrin var mı?

– ئويلانسا نېمە دەپ ئويلىنىدۇ؟

Əgər düşünürlərsə, nə düşünürlər? Fikrin var?