Корпустан іздеу

Сонау ерте заманда қоянның құйрығы ұзын болған екен. Ендеше, қоянның құйрығы қазір қалайша шолақ болып қалған? Бұл жөнінде ел аузында таралып жүрген мынадай ертегі бар. Ертеде екі қоян бір өзен бойында асыр салып ойнап жүріп, қарсы жағадағы жайқалып тұрған көкбеңбек шөпті көріп қалады. Олар: «Өзеннен өтіп, әттең, құмардан шыққанша жесек», – деп ойлайды. Бірақ екі қоян суда жүзе білмейтіндіктен, өзеннен өтудің ешқандай шарасын таба алмайды. Олар сөйтіп тұрғанда, су баяу толқып, бір үлкен тасбақа шұршұр етіп су бетіне шыға келеді. Тасбақаны көрген қояндар бір-біріне қарап, көздерін алақтатып судан өтудің бір айласын ойлап табады: – Тасбақа әжей, осы өзенде сіздің әулетіңіз өмір сүреді деседі ғой, рас па? – дейді. Мұны естіген тасбақа әжей қатты қуанып: – Ол рас, бұл өзенде менің әулетім сан жеткісіз. Егер олар өзеннің бетіне қаз-қатар қалқып тұра қалса, екі қатар көпір болады, – дейді. – Әулетіңіздің соншалық көптігіне көзім жетпейді, қалайда біздің әулеттен көп болмас, – дейді қоян. – Сендердің әулеттерің соншама көп болса, мен қалайша көрмеймін? – дейді тасбақа. – Егер біздің балаларымыз түгел осында келсе, өзеннің жағасына сыймай қалуы мүмкін, – дейді енді бір қоян.

Long ago, the Rabbit had a long, fluffy tail, as long as the Fox’s, perhaps even longer. So how did it end up so short? Here’s how the story goes. Once, two Rabbits were playing by a riverbank when they spotted lush, green grass waving invitingly on the opposite shore. — If only we could cross the river and eat our fill! — they thought. But neither of them could swim, and they had no idea how to get across. As they were wondering what to do, the water rippled, and an old Turtle surfaced nearby. The Rabbits exchanged glances, their eyes gleaming with mischief. — Granny Turtle, — they said, — we’ve heard that your whole family lives in this river. Is that true? The Turtle smiled proudly. — Yes, indeed! My family is countless. If all my children and grandchildren floated up to the surface, they could make two rows across the river, like twin bridges! — Oh really? — said one Rabbit, pretending to doubt her. — I can’t believe your family is that big. Surely ours is much larger! — Your family larger than mine? Impossible! I’ve never even seen many of you. — If all our family gathered here, there wouldn’t be enough space on the riverbank! — boasted the other Rabbit.

Qadim zamonlarda quyonning dumi uzun bo‘lgan ekan. Xo‘sh, qanday qilib quyonning dumi hozir kalta bo‘lib qoldi? Bu haqda og‘izdan og‘izga ko‘chib yuradigan shunday bir ertak bor. Qadimda ikki quyon daryo bo‘yida o‘ynab yurganida, qarama-qarshi qirg‘oqdagi yam-yashil o‘tlarni ko‘rib qoladi. Ular: "Daryodan o‘tib, to‘yib ovqatlansak edi," deb o‘ylashadi. Ammo ikkita quyon suvda suzishni bilmagani uchun daryodan o‘tishning hech qanday yo‘lini topa olmaydi. Ular turgan paytda suv sekin to‘lqinlanib, katta toshbaqa shovqin bilan suv yuzasiga chiqadi. Toshbaqani ko‘rgan quyonlar bir-birlariga qarab, ko‘zlarini olaytirib, suvdan o‘tishning bir usulini o‘ylab topadilar: - Toshbaqa buvi, bu daryoda sizning oilangiz yashaydi, deyishadi, shunday emasmi? - deydi. Buni eshitgan toshbaqa buvisi juda xursand bo‘lib: - To‘g‘ri, bu daryoda mening oilam son-sanoqsiz. Agar ular daryo yuzasida suzib yursa, ikki qator ko‘prik bo‘ladi, - deydi. - Sizning oilangiz bunchalik ko‘pligiga ishonchim komil emas, har holda biznikidan ko‘p bo‘lmaydi, - deydi quyon. - Sizning oilangiz shunchalik ko‘p bo‘lsa, men qanday qilib ko‘rmasligim mumkin? - deydi toshbaqa. - Agar bolalarimizning hammasi bu yerga kelsa, daryo bo‘yiga sig‘may qolishi mumkin, - deydi yana bir quyon.

Eskiden, çok eskiden tavşanların kuyruğu uzunmuş. Peki, şimdi neden kısacık kalmış? İşte halk arasında anlatılan bir masala göre, bir gün iki tavşan bir nehrin kenarında oyun oynuyormuş. Karşı kıyıda yemyeşil otların salındığını görmüşler. “Keşke bu nehirden geçip doyasıya yesek,” demişler. Ama yüzme bilmedikleri için geçmenin bir yolunu bulamamışlar. Tam o sırada, su hafifçe dalgalanıp, yaşlı bir kaplumbağa suyun yüzeyine çıkmış. Onu gören tavşanlar göz göze gelip akıllarına bir plan gelmiş: – Kaplumbağa teyze, bu nehirde sizin soyunuz yaşarmış, doğru mu? – demişler. Kaplumbağa bunu duyunca çok sevinmiş: – Doğru, bizim aile burada çok kalabalık! Hepsi sırayla suyun üstünde durursa, iki sıralı bir köprü olur, – demiş. – Soyunuzun bu kadar çok olduğuna inanmıyorum. Bizim soyumuz belki sizinkinden fazladır bile, – demiş tavşan. – Öyleyse nasıl olur da onları hiç görmemiş olayım? – demiş kaplumbağa. – Bizim yavruların hepsi gelse, bu kıyıya bile sığmaz, – demiş diğer tavşan.

<FR/>بۇرۇن ئۆتكەن زاماندا توشقاننىڭ قۇيرۇقى ئۇزۇن بولغان ئىكەن. ئۇنداق بولسا توشقاننىڭ قۇيرۇقى نېمىشكە ھازىر چولاق بولۇپ قالغان؟ بۇ توغرىسىدا <FR/>خەلىق ئېغىزىدا تارىلىپ يۈرگەن مۇنداق بىر چۆچەك بار. بۇرۇنقى زاماندا توشقان بىر كۆلنىڭ ياقىسىدا سەكرەپ ئويناپ يۈرۈپ، كۆلنىڭ ئۇ تەرىپىدىن ياپ – يېشىل چۆپنى كۆرۈپ قالىدۇ. ئۇلار: «كۆلنىڭ ئۇ تەرىپىگە ئۆتۈپ، خۇمارىمىز قانغىچە ئەشۇ چۆپنى يېسەك»، – دەپ ئويلايدۇ. بىراق ئىككى توشقان سۇدا ئۈزۈشنى بىلمىگەنلىكتىن، كۆلدىن ئۆتۈشنىڭ ھېچ چارىسىنى تاپالمايدۇ. ئۇلار شۇنداق قىلىپ ژۈرگەندە، سۇ دولقۇنى كېلىپ، بىر يوغان تاشپاقا شىرت – شۇرت قىلىپ سۇ بېتىگە چىقىدۇ. تاشپاقىنى كۆرگەن توشقانلار بىر – بىرىگە قاراپ، كۆزلىرىنى ئالاق – جالاق قىلىپ، كۆلدىن ئۆتۈشنىڭ بىر ئامالىنى تاپىدۇ:– تاشپاقا موما، مۇشۇ كۆلدە سىزنىڭ ئائىلىڭىزنى ياشايدۇ دېيىشىدىغۇ شۇ راستمۇ؟ – دەيدۇ. بۇنى ئاڭلىغان تاشپاقا موماي قاتتىق خۇشال بولۇپ: – ئۇ راست، بۇ كۆلدە مېنىڭ <FR/>سان يەتكۈسىز ئائىلەم ياشايدۇ. ئەگەر ئۇلار كۆلنىڭ بېتىگە لەيلەپ چىقسا، ئىككى قاتار كۆرۈك بولىدۇ، – دەپتۇ. – ئائىلىڭىزدىكىلەرنىڭ سانىنىڭ شۇنچىلىق نۇرغۇنلىغىغا كۆزۈم يەتمەيدۇ، شۇنداق بولسىما، بىزنىڭ ئائىلىدىن ئېشىپ كەتمەس، – دەيدۇ توشقان. – سىلەرنىڭ ئائىلەڭلار شۇنچىلىك <FR/>كۆپ بولسا، مەن نېمىشكە كۆرمەيمەن، – دەپتۇ تاشپاقا. – ئەگەر بىزنىڭ ئەۋلاتلىرىمىز مۇشۇ يەرگە ھەممىسى تۈگەل كەلسە، كۆل ياقىسىغا سىغماي قېلىشى مۈمكىن.، – دەيدۇ <FR/>بىر توشقان.

Əvvəllər, çox əvvəllər dovşanların quyruğu uzun imiş. Bəs, indi niyə qısacıq qalıb? Bax, xalq arasında danışılan bir nağıla görə, bir gün iki dovşan bir çayın kənarında oyun oynayırmışlar. Qarşı sahildə tərtəmiz otların yelləndiyini görmüşdülər. “Kaş bu çaydan keçib doyunca yesək,” demişdilər. Amma üzə bilmədikləri üçün keçməyin bir yolunu tapa bilməmişdilər. Elə o vaxt, su yüngülcə dalğalanıb, yaşlı bir tısbağa suyun üzünə çıxmışdı. Onu görən dovşanlar göz-gözə gəlib ağıllarına bir plan gəlmişdi: — Tısbağa xala, bu çayda sizin nəsliniz yaşayarmış, düzdürmü? — demişdilər. Tısbağa bunu eşidəndə çox sevinmişdi: — Düzdür, bizim ailə burada çox izdihamlıdır! Hamısı növbə ilə suyun üstündə dursa, iki cərgəli bir körpü olar, — demişdi. – Nəslinizin bu qədər çox olduğuna inanmıram. Bizim nəslimiz bəlkə sizinkindən də çoxdur, – demişdi dovşan. – Elə isə necə olur ki, mən onları heç görməmişəm? – demişdi tısbağa. – Bizim balaların hamısı gəlsə, bu sahilə də sığmaz, – demişdi o biri dovşan.

– Мақтанып тұрған шығарсыңдар, – дейді тасбақа. – Сенбесеңіз, өзара салыстырып көрейік, кімнің әулетінің көп екенін сонда бірақ білесіз, – дейді қояндардың біреуі. – Бұл не дегеніңіз, оларды қайтып салыстыруға болсын? – дейді тасбақа. – Алдымен сіз әулетіңізді шақырып келіңіз, су бетін қалқып, өзеннің мына шетінен ана шетіне дейін санап шығамыз. Санап болған соң, біз де әулеттерімізді жинап келіп, өзеннің жағасына қатар тұрғызамыз, сонан сіз санап шығарсыз, – дейді бір қоян. – Болады, – деп тасбақа өзенге шөгіп кетіп, әулеттерін түгел шақырып келіп, бетіне екі қатар етіп, тізе қояды. Олар айтыпайтбай өзенге салынған екі қатар көпір бола қалады. Екі қоян қатар салынған «Тасбақа көпірге» шығып, әрбіреуі бір қатарын санаған болып, қарсы жағаға ілінеді. «Қулығымызды асырдық», – деп ойлаған екі қоян жағаға шыға беріп: – Бізде қайдан оншалық көп әулет болсын, мақсатқа жеттік әйтеуір, – дейді. Бірақ бұл кезде екі қоян секіріп жағаға шыққанымен, олардың шұбатылған ұзын құйрықтары судан әлі шығып болмаған еді. Қояндардың әлгі сөзін естіп қалған тасбақалар екі қоянның құйрығынан ала түседі. Сасқалақтаған екі қоян жұлқи тартқанда, құйрықтары түбінен үзіліп, шолақ болып қалады. Кейін бұл екі қоян көп әулетті болады. Бірақ көжектері мен немере-шөберелерінің барлығы шолақ құйрық болып туылады.

— You’re just bragging, — said the Turtle. — Let’s prove it then, — the Rabbit challenged. — We’ll compare our families and see whose is bigger. — And how will we do that? — asked the Turtle. — Simple, — said the Rabbit. — You call your whole family here first. Line them up on the water from one shore to the other. We’ll count them. Then we’ll bring our family and stand them on the bank for you to count. — Agreed! — said the Turtle, and she dove down into the river. Soon she returned with her entire family, countless Turtles, and they lined up neatly in two rows across the river, forming a living bridge. The two Rabbits hopped onto the “Turtle Bridge,” pretending to count: — One, two, three… oh, what a big family you have! But when they reached the far side, they laughed: — Well, we don’t really have such a big family, but at least we’ve crossed the river! Unfortunately, though they had jumped ashore, their long tails were still dangling in the water. Hearing their mockery, the Turtles grabbed both Rabbits by the tails. The startled Rabbits pulled with all their might — snap! — their tails broke clean off. Since then, Rabbits have had short, stubby tails and though they’ve multiplied greatly over time, every one of their descendants is born with that same short tail.

- Ehtimol, faxrlanayotgandirsiz, - deydi toshbaqa. - Ishonmasangiz, o‘zaro taqqoslab ko‘raylik, kimning oilasi ko‘pligini o‘shanda bilasiz, - deydi quyonlardan biri. - Bu nima deganingiz, ularni qanday taqqoslash mumkin? - deydi toshbaqa. - Avval siz oilangizni chaqirib keling, suv yuzasini suzib, daryoning bu chetidan u chetigacha sanab chiqamiz. Hisoblab bo‘lgach, biz ham oilalarimizni yig‘ib, daryo bo‘yiga qator qilib qo‘yamiz, shunda siz sanaysiz, - deydi bir quyon. - Bo‘ladi, - dedi toshbaqa daryoga cho‘kib, butun oilasini chaqirib, yuziga ikki qator qilib tizdi. Ular aytilmay daryoga qurilgan ikki qatorli ko‘prik bo‘lib qoladi. Ikki quyon yonma-yon qurilgan "Toshbaqa ko‘prigi"ga chiqib, har biri bir qatorni sanab, qarama-qarshi qirg‘oqqa osiladi. "Biz hiyla ishlatdik," deb o‘ylagan ikkita quyon qirg‘oqqa chiqib: - Bizda qanday qilib shunchalik ko‘p oila bo‘lishi mumkin, biz maqsadimizga erishdik, - deydi. Ammo bu paytda ikkita quyon sakrab qirg‘oqqa chiqqan bo‘lsa-da, ularning cho‘zilgan uzun dumlari hali suvdan chiqib ulgurmagan edi. Quyonlarning bu so‘zlarini eshitgan toshbaqalar ikki quyonning dumidan ushlab olishadi. Sarosimaga tushgan ikkita quyon siltab tortganda, dumlari tubidan uzilib, kalta bo‘lib qoladi. Keyinchalik bu ikki quyon ko‘p oilali bo‘ladi. Ammo ularning barcha bolalari va nevara-chevaralari kalta dumli bo‘lib tug‘iladi.

– Demek şimdi de böbürleniyorsunuz, ha? – demiş kaplumbağa. – İnanmıyorsanız, karşılaştıralım, kiminki daha kalabalıkmış, o zaman görürüz, – demiş tavşanlardan biri. – Ama nasıl kıyaslayacağız ki onları? – demiş kaplumbağa şaşkınlıkla. – Siz önce kendi ailenizi çağırın. Hepsi nehrin üzerine çıkıp sırayla dizilsin. Nehrin bir ucundan öteki ucuna kadar sayarız. Sonra biz de ailemizi getirip kıyıya dizeriz. Siz de sayarsınız, – demiş tavşan. – Peki, olur, – demiş kaplumbağa ve hemen suya dalarak tüm akrabalarını çağırmaya gitmiş. Çok geçmeden hepsi su yüzüne çıkıp iki sıra hâlinde nehrin üstüne dizilmiş. Gerçekten de nehrin ortasında bir kaplumbağa köprüsü oluşmuştu. İki tavşan köprünün üzerine çıkmış. Biri bir sırayı, diğeri öbür sırayı sözde sayarak karşı kıyıya ulaşmışlar. – Bizim bu kadar soyumuz nereden olsun ki, amacımıza ulaştık, – diye fısıldaşmışlar sevinçle. Ne var ki, ikisi de kıyıya zıplamış olsa da, uzun kuyrukları henüz sudan çıkmamıştı. Kaplumbağalar bu sözleri duyar duymaz hemen kuyruklarına yapışmış. Tavşanlar panikle kendilerini çekince kuyrukları bir anda kopuvermiş! O günden sonra bu iki tavşan büyük ailelere sahip olmuş. Ama çocukları da, torunları da hep kısa kuyruklu doğmuş.

– ماختىنىپ تۇرغان بولارسىلەر، – دەيدۇ تاشپاقا. – ئىشەنمىسىڭىز، ئۆز ئارا سېلىشتۇرۇپ كۆرەيلى، كىمنىڭ ئائىلىسىنىڭ سانىنىڭ نۇرغۇنلىغىنى، شۇ چاغدا بىلىدىغان بولىسىز، – دەيدۇ توشقانلارنىڭ بىرى. – بۇ نېمە دېگىنىڭىز، ئۇلارنى قانداق سېلىشتۇرۇشقا بولىدۇ؟ – دەيدۇ تاشپاقا. – ئالدى بىلەن سىز ئۆز ئائىلىڭىزنى چاقىرىڭ كۆلنىڭ بېتىگە چىقىپ، مۇشۇ يېقىدىن نېرىقى تەرىپىگىچە يېيىلىپ تۇرسۇن، شۇ چاغدا ساناپ چىقىمىز. ساناپ بولغاندىن كيىن، بىز ئائىلىمىزنى چاقىرىپ، كۆل قىرغىقىغا قاتار قىلىپ تۇرغۇزۇپ، سىز ساناپ چىقىسىز، – دەپتۇ توشقانلارنىڭ بىرى. – بولىدۇ، – دەپ تاشپاقا كۆلگە كىرىپ كېتىپ، ئائىلىسىنى تۈگەل چاقىرىپ كېلىپ، كۆل بېتىگە ئىككى قاتار قىلىپ، تىزىپ قويىدۇ. ئۇلار تىزلىنىپ ئىككى قاتار كۆرۈك بولۇپ تۇرىۋالىدۇ. ئىككى توشقان سېلىنغان «تاشپاقا كۆرۈگىگە» چىقىپ، ھەر بىرى بىر قاتاردىن سانىغان بولۇپ كۆلنىڭ قارشى ياقىسىغا چىقىدۇ. «قۇۋلۇقىمىزنى ئاشۇردۇق»، – دەپ ئويلىغان ئىككى توشقان كۆل ياقىسىغا چىقىۋېلىپ: – بىزنىڭ ئائىلىمىز نەدىن ئۇنچىلىك نۇرغۇن بولسۇن، ئەيتەۋۇر مەخسىتىمىزگە يەتتۇق، – دەيدۇ. بىراق ئىككى توشقان چاپسانلىق بىلەن كۆلنىڭ ياقىسىغا چىققىنى بىلەن ئۇلارنىڭ ئۇزۇن قۇيرۇقلىرى تېخىلا سۇدىن چىقمىغان ئىدى. توشقانلارنىڭ ھېلىقى سۆزىنى ئاڭلىغان تاشپاقىلار ئىككى توشقاننىڭ قۇيرۇقىنى تۇتۇپ ئالىدۇ. ھودۇقۇپ كەتكەن ئىككى توشقان، ژۇلقۇنۇپ قاچقاندا، قۇيرۇقلىرى تۈۋىدىن ژۇلۇنۇپ، چولاق بولۇپ قالىدۇ. كېيىن بۇ ئىككى توشقان چوڭ ئائىلىلىك بولىدۇ. بىراق <MS/>بۆجەنلىرى ۋە نەۋرە – چەۋرىلىرىنىڭ ھەممىسى چولاق قۇيرۇقلۇق بولۇپ تۇغۇلىدۇ.

– Demək indi də lovğalanırsınız, hə? – demişdi tısbağa. – İnanmırsınızsa, gəlin müqayisə edək, görək kiminki daha izdihamlı imiş, onda bilərik, – demişdi dovşanlardan biri. – Bəs onları necə müqayisə edəcəyik ki? – demişdi tısbağa təəccüblə. – Siz əvvəlcə öz ailənizi çağırın. Hamısı çayın üzərinə çıxıb növbə ilə düzülsün. Çayın bir başından o biri başına qədər sayarıq. Sonra biz də ailəmizi gətirib sahilə düzərik. Siz də sayarsınız, – demişdi dovşan. — Yaxşı, olar, — demişdi tısbağa və dərhal suya baş vuraraq bütün qohumlarını çağırmağa getmişdi. Çox keçmədən hamısı suyun üzünə çıxıb iki cərgə halında çayın üstünə düzülmüşdü. Həqiqətən də çayın ortasında bir tısbağa körpüsü əmələ gəlmişdi. İki dovşan körpünün üstünə çıxmışdı. Biri bir cərgəni, o biri isə o biri cərgəni guya sayaraq qarşı sahilə çatmışdılar. — Bizim bu qədər nəslimiz haradan olsun ki, məqsədimizə çatdıq, — deyə sevinclə pıçıldamışdılar. Nə var ki, ikisi də sahilə tullanmış olsa da, uzun quyruqları hələ sudan çıxmamışdı. Tısbağalar bu sözləri eşidən kimi dərhal onların quyruqlarından yapışmışdı. Dovşanlar təşvişlə özlərini çəkəndə quyruqları bir anda qopmuşdu! O gündən sonra bu iki dovşan böyük ailələrə sahib olmuşdu. Amma uşaqları da, nəvələri də həmişə qısa quyruqlu doğulmuşdu.

Ертеде жылқы күнге қарап былай дейді: – О, барлық жан-жануарларға тіршілік сыйлаған қайырымды Күн, мені жануарлардың арасындағы ең сұлулардың бірі деседі жұрт. Солай екенін өзім де сеземін. Сонда да кейбір дене мүшелерімді бұдан да әдемірек етуге болар еді-ау деп ойлаймын. – Сонда қай жеріңді түзей түсуге болар еді деп ойлайсың? – деп сұрайды Күн күлімсіреп. – Егер, – дейді жылқы, – сирақтарым бұдан да ұзындау және сидаңдау болса, мен тіпті алдына жан салмайтын жүйрік болар едім. Мойным аққудың мойнындай ұзын болса, маған ол бұдан да әсем көрік бітірер еді. Төсім жалпақтау келсе, қазіргіден де алымдырақ болар еді. Оның үстіне адамзатты арқалап жүру үшін жотамнан мәңгі алынбайтын ер болса, тіпті жарасып тұрар еді... – Жақсы, қалағаның болсын, – дейді Күн жайраңдап, – сәл күте тұр. Соны айтады да Күн жерге түйені түсіреді. Денесі алпамсадай, тұрқы арбиған жануарды көрген жылқы әрі қорыққанынан, әрі жиіркенгенінен қалшылдап қоя береді. – Міне, сен қалағандай ұзын да сидаң аяқ, аққудың мойнындай ұзын мойын, жалпақ кеуде, ері де дайын. Қалай, сенің де осындай болғың келе ме? – деп сұрайды Күн. Жылқы әлі де есін жыя алмай, қалшылдап тұрады. – Жо-жоқ... – дейді тілі күрмеліп. – Ендеше, жөніңе жүр, – дейді Күн жылқыға, – саған өз бойыңдағы да жетеді! Әркім өз қасиетін бағалауға тиіс. Содан бері жер бетінде түйе де өніп-өсе бастапты. Ал жылқы болса, түйені көрген сайын, әлі күнге дейін дейін денесі дір ете түсіп, қалтырай бастайды екен.

Long ago, the horse looked up to the Sun and said: – Oh, kind Sun, who gives life to all living beings! People say I am one of the most beautiful among animals. I feel that myself too. Yet I think some parts of my body could be made even more beautiful. – And which parts do you think could be improved? – asked the Sun with a gentle smile. – Well, – said the horse, – if my legs were longer and slimmer, I would be even swifter than I am now. If my neck were as long as a swan’s, I’d look more graceful. If my chest were broader, I’d be stronger. And if only there were a saddle on my back that could never be taken off, I’d be truly perfect… – Very well, – said the Sun cheerfully, – your wish shall be granted. Just wait a moment. Then the Sun sent down to earth a huge creature, the camel. When the horse saw the giant, gangly animal, it trembled in fear and disgust. – Here you are, – said the Sun. – Long and slender legs, a neck like a swan’s, a broad chest, and even a built-in saddle! Tell me, would you still like to look like this? The horse, still shaking, stammered: – N-no… – Then go your way, – said the Sun. – Be content with how you were made. Everyone should value their own nature. From that day on, camels began to roam the earth. And ever since, whenever a horse sees a camel, it trembles all over in fright and unease.

Qadimda ot quyoshga qarab shunday deydi: - O, barcha hayvonlarga hayot baxsh etgan mehribon Quyosh, odamlar meni hayvonlar orasida eng go‘zallaridan biri deyishadi. Buni o‘zim ham sezaman. Shunday bo‘lsa-da, ba’zi a’zolarimni yanada chiroyli qilish mumkin edi, deb o‘ylayman. - Nima deb o‘ylaysan, qayeringni tuzatish mumkin? - deb so‘raydi Quyosh jilmayib. - Agar, - deydi ot, - oyoqlarim bundan ham uzunroq va nozikroq bo‘lganida, men hech kimdan o‘zib ketolmagan bo‘lardim. Agar bo‘ynim oqqushning bo‘ynidek uzun bo‘lsa, u menga yanada chiroyli ko‘rinish bergan bo‘lardi. Agar ko‘kragim kengroq bo‘lsa, hozirgidan ham uzunroq bo‘lardi. Bundan tashqari, odamzodani ko'tarib yurish uchun mening orqamdan abadiy olinmaydigan er bo'lsa, juda yaxshi bo'lardi... - Yaxshi, xohlaganing bo‘lsin, - deydi Quyosh charaqlab, - biroz kut. U shunday dedi va Quyosh tuyani yerga tushirdi. Ot bahaybat va bahaybat hayvonni ko‘rganda ham qo‘rquvdan, ham jirkanishdan titrab ketadi. - Mana, sen xohlagan uzun va nozik oyoqlar, oqqush bo‘ynidek uzun bo‘yin, keng ko‘krak va egar ham tayyor. Xo‘sh, sen ham shunday bo‘lishni xohlaysanmi? - so‘raydi Quyosh. Ot hali ham o‘ziga kelolmay, qaltirab turardi. - Yo'q-yo'q... - dedi u tilini cho'zib. - Unday bo‘lsa, yo‘lga tush, - deydi Quyosh otlarga, - senga o‘zingniki ham yetadi! Har kim o‘z fazilatlarini qadrlashi kerak. O‘shandan beri tuya ham yer yuzida ko‘paya boshladi. Otlar esa har safar tuyani ko‘rganida, tanasi titrab, qaltiray boshlaydi.

Çok eski zamanlarda, at başını gökyüzüne kaldırmış ve güneşe şöyle seslenmiş: – Ey tüm canlılara hayat veren iyilik dolu Güneş! Herkes beni hayvanların en güzellerinden biri olarak görüyor. Gerçekten de böyle olduğunu hissediyorum. Ama yine de bazı yerlerim daha güzel olsaydı, daha da mükemmel olabilirdim... Güneş gülümseyerek sormuş: – Peki, nerelerini değiştirmek isterdin? At yanıtlamış: – Bacaklarım daha uzun ve daha ince olsaydı, herkesten hızlı koşardım. Boynum kuğular gibi uzun olsaydı, çok daha zarif görünürdüm. Göğsüm biraz daha geniş olsaydı, daha güçlü olurdum. Bir de sırtımda insanları taşımak için sabit bir eğer olsaydı, tam olurdu. – Tamam, istediklerin olacak, – demiş Güneş, sevecen bir şekilde. – Biraz bekle. Sonra yeryüzüne dev gibi, şekilsiz bir deve indirmiş! At, bu garip görünümlü hayvanı görünce hem korkudan hem de iğrenç bir hisle titremeye başlamış. Güneş demiş: – Al bak, işte senin istediğin her şey: uzun bacaklar, kuğu boynu, geniş göğüs, sırtında da hazır eğer. Beğendin mi? Sen de böyle olmak ister misin? At hâlâ titreyerek ve dili dolaşarak cevap vermiş: – H-hayır... Güneş: – O zaman git yoluna. Sana verilenler sana yeter. Herkes kendi güzelliğinin değerini bilmeli, – demiş. O günden sonra, yeryüzünde develer türemiş. Ama atlar ne zaman deve görse, hâlâ irkilip ürpermeye başlarlarmış.

ئۆتكەن زاماندا ئات قۇياشقا قاراپ مۇنداق دەپتۇ: – ھوي، بارلىق جان _ جانىۋارلارغا تىرىكچىلىك ھەدىيە قىلغان مېھرىۋان قۇياش، مېنى جانىۋارلارنىڭ ئارىسىدا ئەڭ گۈزەللەرنى بىرى دېيىشىدۇ يۇرت. ئەشۇنداقلىغىنىمۇ ئۆزەم سېزىمەن. <FR/>شۇنداق بولسىمۇ بەزى بىر تەن مۈچىلىرىمنى بۇنىڭدىنمۇ گۈزەل قىلىپ يارىتىشقا بولاتتىغۇ دەپ ئويلايمەن. – ئۇ چاغدا قايسى تەن مۈچەڭنى تۈزەشكە بولىدۇ دەپ ئويلايسەن؟، – دەپ سورايدۇ. قۇياش كۈلۈمسىرىگەن ھالدا. – ئەگەر، – دەيدۇ ئات، – پۇتلىرىم بۇنىڭدىنمۇ ئۇزۇنىراق بولغان بولسا، مەن تېخىمۇ ئىلدام، يۈگرۈك بولار ئىدىم. بوينۇم ئاققۇشنىڭ بوينىدەك ئۇزۇن بولسا، ماڭا بۇنىڭدىنمۇ گۈزەل سىن كىرەر ئىدى. تۆشۈم يالپاقلىق بولسا، ھازىرقىدىنمۇ <MS/>ياخشىراق بولار ئىدى. ئۇنىڭدىنمۇ تېخى ئادەمزاتنى توشۇش ئۈچۈن يوتامدىن مەڭگۈگە ئېلىنمايدىغان ئېگەر _ توقۇم بولسا، تېخىمۇ يارىشىپ تۇرار ئىدى... – ياخشى، خالىغىنىڭ بولسۇن، – دەيدۇ قۇياش. يېنىپ، - سەل كۈتۈپ تۇرغىن. شۇنى ئېيتىشىچە قۇياش يەرگە تۆگىنى چۈشىرىدۇ. تەن قۇرۇلۇشى يوغان، ئېگىز، تۇرقى دوغلاڭ ھايۋاننى كۆرگەن ئات قورققىنىدىن ۋە ژىركەنگەنلىكتىن نېرىراق قېچىپ تۇرۇپتۇ. – مانا، سەن خالىغاندەك، ئۇزۇن پۇتلۇق، بوينى ئاققۇشنىڭ بوينىدەك، ياپىلاق مەيدىلىك، ئېگەر _ توقۇمى بار. ھە، قانداق سېنىڭمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بولغۇڭ كېلەمدۇ؟ – دەپ سوراپتۇ قۇياش. ئات تېخىلا ھوشىنى يىغالماي تۇراتتى. – يا -ياق..... – دەيدۇ تىلى كۈيۈشۈپ. – ئۇنداق بولسا، رازى بولغىن، – دەيدۇ قۇياش ئاتقا، – ساڭا ئۆز تەن - مۈچەڭ يېتەرلىك. ھەر كىم ئۆز بارىغا رازى بولۇش كېرەك. شۇنىڭدىن بېرى تۆگە يەر بېتىدە ئۆسۈپ - يېتىلىپ ياشاپتۇ. ھە ئات بولسا، تۆگىنى كۆرگەن پەيتتە، <FR/>تېخىلا تېنى تىتىرەپ، تەرلەشكە باشلايدىكەن.

Çox qədim zamanlarda, at başını göy üzünə qaldırıb günəşə belə səslənmişdi: — Ey bütün canlılara həyat verən yaxşılıq dolu Günəş! Hamı məni heyvanların ən gözəllərindən biri kimi görür. Həqiqətən də belə olduğunu hiss edirəm. Amma yenə də bəzi yerlərim daha gözəl olsaydı, daha da mükəmməl ola bilərdim... Günəş gülümsəyərək soruşmuşdu: — Bəs, haralarını dəyişdirmək istərdin? At cavab vermişdi: — Ayaqlarım daha uzun və daha incə olsaydı, hamıdan sürətli qaça bilərdim. Boynum qu quşları kimi uzun olsaydı, çox daha zərif görünərdim. Döşüm bir az daha geniş olsaydı, daha güclü olardım. Bir də kürəyimdə insanları daşımaq üçün sabit bir yəhər olsaydı, tam olardı. — Yaxşı, istədiklərin olacaq, — demişdi Günəş, məhəbbətlə. — Bir az gözlə. Sonra yer üzünə nəhəng, şəkilsiz bir dəvə endirmişdi! At, bu qəribə görünüşlü heyvanı görəndə həm qorxudan, həm də iyrənc bir hisslə titrəməyə başlamışdı. Günəş demişdi: – Al, bax, budur sənin istədiyin hər şey: uzun ayaqlar, qu quşu boynu, geniş döş, kürəyində də hazır yəhər. Bəyəndinmi? Sən də belə olmaq istəyirsənmi? At hələ də titrəyərək və dili dolaşa-dolaşa cavab vermişdi: – Y-yox... Günəş: – O zaman get yoluna. Sənə verilənlər sənə bəsdir. Hər kəs öz gözəlliyinin dəyərini bilməlidir, – demişdi. O gündən sonra, yer üzündə dəvələr yaranmışdı. Amma atlar nə vaxt dəvə görsə, hələ də diksinib ürpərməyə başlayırlarmış.

Ертеде Халық деген бір кедей өмір сүріпті. Мал дегенде он шақты ешкісі, жалғыз аты және алтын қауырсынды қоразы болыпты. Ол кезде қораз айғай салып, ешкі де бақырмайды екен. Күндердің бір күнінде ақсиған тісі бар, адам қорқар түсі бар бір аң келіп, кедейдің екі ешкісін алып кетеді. – Өзі барып тұрған қаскүнем екен, қырды да кетті, – дейді Халық күйініп Кемпірімен баласына. – Ол өзі бізге қас, ешкілерді қырды, демек, ол қасқыр ғой, – деп қалады сонда бала. Содан бастап қасқыр «қасқыр» атанған екен. Қасқырлар кедейдің малын қыруды қоймайды. Кеш қарайғанда, тіпті, қамаулы тұрған ешкіні қораға түсіп алып кететін болады. Ондайда ешкінің бар бітіретіні: сақалы шошаңдап бақырады екен. Қораз болса, алтынқанатын қағып-қағып жіберіп: «ку, каре, ку!» – деп, айғайға басады. Онысы: қасқырлар келді, қуа гөр деп, Халық атайға хабар бергені екен деседі. Сол түн, сол күннен бастап, қораз шақыратын болыпты, ешкі де бақыратын болыпты. Халық атай күнде үйіне қайтқанда, өрістен қасқырлар жемей, тастап кеткен ешкінің құйыршықтарын бір етек қып жинап ала келіп жүреді. Бір күні кедейдікіне сақалы беліне түскен бір ақсақалкеледі. Ол: – Жауыздықпен күресу менің парызым еді. Мә, мына кітапты ал. Оқы. Оқығаныңды көңіліңе тоқи біл. Ерінбесең, дұшпаныңнан құтыласың, – деп, кедейдің баласына бір кітап береді. Сол күннен бастап, бала кітаптан көз алмайды. Оның бар ойы жауыз қасқырды өлтіретін дәрі жасап шығару болады. Ақыры бірнеше шөп тамырларын қайнатып, дәрі жасайды. Оны апарып құйыршық жемтікке сеуіп қояды. Ешкілерді үйге қамайды. Қасқырлар бірінші күні келіп, үйді ториды, ешкілер көрінбейді. Екінші күні келеді, ешкілер шықпайды. Үшінші күні қасқырлар ырылдап келіп, үйдің іргесін қаза бастайды. Бірақ үйге кіруге батпайды. Ешкіден күдер үзген соң, жауыздар жемтікке жиналады. Қомағайлау біреуі келген бетінде арс етіп, жемтікті қауып өтеді де: «У-у-у...» – деп, мұрнынан шаншыла құлап түседі. Қалғандары басы ауған жаққа қаша жөнеледі. Содан бері қасқырлар: «У-у-у!..» – деп ұлитынды шығарыпты.

Once upon a time, there lived a poor man named Khalyk. He had about ten goats, a single horse, and a rooster with golden feathers. In those days, roosters didn’t crow, and goats didn’t bleat. One day, a fierce beast with sharp fangs and a terrifying face came and carried off two of the man’s goats. – What a wicked creature! It slaughtered them and ran away! – said Khalyk angrily to his wife and son. – Since it is our enemy and kills our goats, it must be called the Wolf, – said the boy. And so, from that time on, the beast was called the wolf. But the wolves didn’t stop preying on Khalyk’s herd. At night they would even break into the pen to steal a goat. The goats could only shake their beards and bleat helplessly. The golden-feathered rooster would flap his wings and cry out: – Cock-a-doodle-doo! It was warning Khalyk that the wolves had come. From that day, roosters began to crow, and goats began to bleat. Every evening, when Khalyk returned home, he would gather the remains of goats that the wolves had half-eaten and left behind in the field. One day, a wise old man with a long white beard came to his home and said: – It is my duty to fight evil. Take this book. Read it. Learn what it teaches. If you work hard, you will be freed from your enemy. Then he handed the poor man’s son a book. From that day on, the boy never lifted his eyes from its pages. All he thought about was how to make a potion that could destroy the wicked wolves. At last, he boiled the roots of several herbs and made a poison. He sprinkled it over some leftover goat meat and placed it outside. Then he locked all the goats inside the house. The first night, the wolves came and circled the home, no goats were seen. The second night, they came again, still nothing. On the third night, growling, they began to dig at the wall of the house, but didn’t dare enter. Finally, losing hope, they went to the poisoned meat. One greedy wolf pounced on it and took a bite. At once it howled, – Awooo… – and fell dead to the ground. The others fled in terror into the night. And ever since that time, wolves have howled – Awooo! – remembering the cry of their poisoned ancestor.

Qadim zamonda Xalq degan bir kambag‘al yashagan ekan. Uning o‘ntacha echkisi, bitta oti va oltin patli xo‘rozi bor edi. O‘sha paytda xo‘rozlar qichqirmaydi, echkilar ham qichqirmaydi. Bir kuni tishlari ko‘rinib turgan, odam qo‘rqadigan tusdagi bir hayvon kelib, kambag‘alning ikkita echkisini olib ketdi. - U o‘taketgan yovuz odam edi, uni o‘ldirdi, - deydi xalq kampiri va o‘g‘liga achinib. - U bizga dushman, echkilarni o‘ldirgan, demak, u bo‘ri, - deb qo‘yadi bola. O‘shandan beri bo‘ri "bo‘ri" deb ataladi. Bo‘rilar kambag‘alning molini o‘ldirishni to‘xtatmaydi. Qorong‘i tushganda, hatto qamalgan echkini qo‘raga olib ketishadi. Bunday paytlarda echkining bor-yo‘q qiladigan ishi: soqoli dikkayib baqiradi. Xo‘roz esa oltin qanotlarini qoqib, "ku, kare, ku!" deb qichqiradi. Aytishlaricha, u Xalıq otaga xabar berib, bo‘rilar kelganini aytdi. O‘sha kecha, o‘sha kundan boshlab xo‘rozlar qichqira boshladi, echkilar ham qichqira boshladi. Xalq bobo har kuni uyiga qaytayotganda, bo‘rilar yemagan echki dumlarini yig‘ib, yaylovdan olib keladi. Bir kuni kambag‘alning uyiga soqoli beliga tushgan bir oqsoqol keldi. U: - Yovuzlikka qarshi kurashish mening burchim edi. Ma, mana bu kitobni oling. O‘qing. O‘qiganlaringizni ko‘nglingizga singdiring. Erinmasang, dushmaningdan qutulasan, - deb kambag‘alning o‘g‘liga bir kitob beradi. O‘sha kundan boshlab bola kitobdan ko‘z uzmaydi. Uning butun fikri yovuz bo‘rini o‘ldiradigan dori ishlab chiqarishga qaratilgan. Nihoyat, bir nechta o‘t ildizlarini qaynatib, dori tayyorlanadi. Uni dumli o‘ljaga sepib qo‘yadi. Echkilarni uyga qamab qo‘yishadi. Birinchi kuni bo‘rilar kelib, uyni tintuv qilishadi, echkilar ko‘rinmaydi. Ikkinchi kuni keladi, echkilar chiqmaydi. Uchinchi kuni bo‘rilar irillab kelib, uyning poydevorini qaziy boshladilar. Ammo u uyga kirishga jur’at eta olmadi. Echkidan umidini uzgandan so‘ng, yovuzlar o‘ljaga to‘planishadi. Ochko‘zroq bittasi kelgan zahoti o‘kirib, o‘ljani tishlab o‘tadi va: "U-u-u..." deb burnidan sanchib yiqiladi. Qolganlari har tomonga qochib ketishdi. O‘shandan beri bo‘rilar: "U-u-u!.." deb uvillashni boshladilar.

Çok eski zamanlarda, Halk adında yoksul bir adam yaşarmış. Onun yalnızca on kadar keçisi, bir tek atı ve altın tüyleri parlayan bir horozu varmış. O zamanlar horoz ötmüyor, keçiler de melemiyormuş. Bir gün, ağzı kocaman dişlerle dolu, karanlık ormanlardan çıkmış gibi korkunç bir hayvan gelip iki keçiyi kapıp kaçırmış. – Bu ne biçim yaratık böyle! Bildiğin düşman gibi saldırdı! – demiş adam öfkeyle karısına ve çocuğuna. O sırada çocuğu: – Eğer bize düşmansa (Kazakça: düşman-kas) ve keçilerimizi yediyse (kazakça: saldırmak-kır), o zaman bu hayvanın adı (kas-kır) “kurt” olsun! – demiş. O günden sonra o yaratığa “kurt”(kaskır) denmiş. Ama kurtlar da boş durmamış, adamın keçilerine dadanmış. Hatta gece olunca sessizce gelip kapalı ahırdan bile keçileri götürür olmuşlar… İşte keçilerin böyle zamanlarda yaptığı tek şey, sakallarını sallaya sallaya bağırmakmış. Altın kanatlı horoz ise kanatlarını çırpıp: “Ku, kare, ku!” – diye ötüp dururmuş. Meğer bu sesiyle “Kurtlar geliyor! Hemen yetiş!” diyerek Halk dedeye haber verirmiş. O gün bugündür, derler ki, horozlar ötmeye, keçiler de melemeye başlamış. Halk dede her akşam dönerken, kurtların bırakıp gittiği keçi parçalarını eteğine doldurup eve getirirmiş. Bir gün, sakalı beline kadar uzamış yaşlı bir dede çıkagelmiş. – Kötülüğe karşı savaşmak benim görevim, demiş. – Al şu kitabı. Oku, iyi belle. Üşenmezsen, o kötü kurttan kurtulursun! Böyle deyip çocuğa bir kitap bırakmış. O günden sonra çocuk kitapla dost olmuş. Her sayfasını okumuş, aklında tek bir düşünce: O zalim kurdu yok edecek bir ilaç yapmak! Bitkilerin köklerinden karışım yapmış, kaynatmış ve sonunda bir ilaç elde etmiş. Sonra onu keçi artığının üzerine serpip dışarı bırakmış. Keçileri de eve kilitlemiş. Kurtlar ilk gün sessizce gelmiş, beklemiş, ama keçiler görünmemiş. İkinci gün tekrar gelmişler, ama yine boş. Üçüncü gün gelip hırlamaya başlamışlar, hatta toprağı kazmaya kalkmışlar. Ama içeri girmeye cesaret edememişler. Keçiden ümidi kesince, aç gözlü kurtlar artığa yönelmiş. İçlerinden biri, hemen atılıp bir lokma almış. O anda “U-u-u!” diye bir feryat duyulmuş. Kurt burnunu tutarak yere yığılmış. Diğerleri korkudan nereye kaçacaklarını bilememişler. O günden sonra kurtlar korkuyla, hüzünle ve pişmanlıkla hep “U-u-u!” diye ulumaya başlamışlar.

بۇرۇنقى ئۆتكەن زاماندا بىر كەمبەغەل ئۆمۈر سۈرۈپتۇ. مال – ۋاراندىن <FR/>ئوندەك ئۆشكىسى، يالغۇز بىر ئېتى، ئالتۇن پەيلىك غورىزى بولۇپتۇ. ئۇ ۋاقىتلاردا غوراز قىچقىرىپ، ئۆشكىما ۋاقىراپ مەرىمەيدىكەن. <FR/>كۈنلەرنىڭ بىر كۈنىدە چىشلىرى ئۆتكۈر، كۆرۈنۈپ تۇرغان، ئادەم قورقىدىغان رەڭگى بار، بىر جانىۋار كېلىپ، كەمبەغەلنىڭ ئىككى ئۆشكىسىنى ئېلىپ كېتىدۇ. – ئۆزى بىر يىرتقۇچ ئىكەن، قىرىپ ئېلىپ كەتتى.، – دەيدۇ <MS/>موماي بىلەن بالىسىغا كۆيۈنگەن خەلق. – ئۇنىڭ ئۆشكىلەرنى قىرىپ، ئالغىنىغا قارىغاندا، ئۇ بۆرىغۇ، – دەپ قالدى بالا. شۇنىڭدىن باشلاپ بۆرە دەپ ئاتاپ كەتكەن ئىكەن. بۆرىلەر كەمبەغەلنىڭ مال – ۋارانلىرىنى قويمايدىغان بولدى. ھەتتا سولاقتا تۇرغان ئۆشكىلەرنى مال قوراسىغا چۈشۈپ، ئېلىپ كېتىدىغان بولدى. مۇنداق ۋاقىتتا ئۆشكىنىڭ بىر بىلىدىغىنى، مەرەپ كېتىدىكەن. غوراز بولسا، ئالتۇن قانىتىنى قېقىپ، «كۇ، كا – رې، كۇ!» – دەپ قىچقىرىدىكەن. بۇ قىلىغى بۆرە كەلدى، قوغلاڭلار، خەلق بوۋايغا خەۋەر بېرىڭلار دېگىنى ئىكەن. شۇ تۈن، شۇ كۈندىن باشلاپ غوراز قىچقىرىدىغان بولۇپتۇ، ئۆشكىمۇ مەرەيدىغان بولۇپتۇ. بوۋاي كۈندە ئۆيىگە قاتقاندا، بۆرىلەر يېمەي تاشلاپ كەتكەن، ئۆشكىنىڭ قۇيرۇقلىرىنى يىغىپ، بىر ئېتەك قىلىپ، ئېلىپ كېلىدىكەن. بىر كۈنى كەمبەغەلنىڭ ئۆيىگە ساقىلى بېلىگە يەتكەن بىر بوۋاي كېلىدۇ. ئۇ: – يامانلىق بىلەن كۈرىشىش مېنىڭ پەرىزىم ئىدى. مە، مونۇ كىتابنى ئال. ئوقى. دىققەت بىلەن ئوقى. ئېرىنمىسەڭ دۈشمىنىڭدىن قۇتۇلىسەن، – دەپ، كەمبەغەلنىڭ بالىسىغا بىر كىتاب بېرىدۇ. شۇ كۈندىن باشلاپ، بالا كىتابتىن كۆز ئالمايدۇ. ئۇنىڭ <FR/>بار ئويى دۈشمەن بۆرىنى يوق قىلىدىغان دورا ياساپ چىقىرىش بولدى. ئاخىرى بىر نەچچە چۆپنىڭ يىلتىزلىرىنى قاينىتىپ، دورا ياسايدۇ. ئۇنى ئاپىرىپ مال قوراغا چېچىپ قويىدۇ. ئۆشكىلەرنى ئۆيگە قاماپ قويىدۇ. بۆرىلەر بىرىنچى كۈنى كېلىپ، ئۆينى توراپ كۆرىدۇ، ئۆشكىلەر كۆرۈنمەيدۇ. ئىككىنچى كۈنى كېلىدۇ، ئۆشكىلەر چىقمايدۇ. ئۈچىنچى كۈنى بۆرىلەر، غىرىلداپ كېلىپ، ئۆينىڭ تۈۋىنى قېزىپ كۆرىدۇ. بىراق ئۆيگە كىرىشكە پېتىنمايدۇ. ئۆشكىدىن ئۈمۈتىنى ئۈزگەن بۆرىلەر مال قوراغا كىرىدۇ. بىرى ئاۋايسىزلىقتىن ئوغىغا تېگىپ كېتىدۇ: «ھۇ – ئۇ – ئۇ...» – دەپ بۇرنىنى كۆتىرىپ، ژىقىلىدۇ. قالغان بۆرىلەر <FR/>كۆزى كۆرۈنگەن تەرەپكە قاچىدۇ. شۇنىڭدىن بېرى بۆرىلەر: ھۇ – ئۇ – ئۇ!..» – دەپ ھۇۋلايدىغان بولغان..

Çox qədim zamanlarda, Xalq adlı kasıb bir kişi yaşayırmış. Onun cəmi on qədər keçisi, bir tək atı və qızıl tükləri parlayan bir xoruzu varmış. O vaxtlar xoruz banlamır, keçilər də mələmirdi. Bir gün, ağzı yekə dişlərlə dolu, qaranlıq meşələrdən çıxmış kimi qorxunc bir heyvan gəlib iki keçini qapıb qaçırmışdı. — Bu nə biçim məxluqdur belə! Bildiyin düşmən kimi hücum etdi! — demişdi kişi qəzəblə arvadına və uşağına. O vaxt uşağı: — Əgər bizə düşməndirsə (qazax dilində: düşmən-kas) və keçilərimizi yeyibsə (qazax dilində: hücum etmək-kır), onda bu heyvanın adı (kas-kır) “canavar” olsun! — demişdi. O gündən sonra o məxluqa “canavar” (qasqır) demişdi. Amma canavarlar da boş durmamış, kişinin keçilərinə cummuşdular. Hətta gecə gəlib səssizcə bağlı tövlədən də keçiləri aparmışdılar… Bax, keçilərin belə vaxtlarda etdiyi tək şey saqqallarını yellədə-yellədə bağırmaq imiş. Qızıl qanadlı xoruz isə qanadlarını çırpıb: “Ku, kare, ku!” – deyə banlayıb dururmuş. Sən demə, bu səsi ilə “Canavarlar gəlir! Tez çat!” deyərək Xalq babaya xəbər verirmiş. O gün bu gündür, deyirlər ki, xoruzlar banlamağa, keçilər də mələməyə başlamışlar. Xalq baba hər axşam qayıdanda, canavarların qoyub getdiyi keçi hissələrini ətəyinə doldurub evə gətirirmiş. Bir gün, saqqalı belinə qədər uzanmış yaşlı bir baba gəlib çıxmışdı. – Pisliyə qarşı vuruşmaq mənim vəzifəmdir, – demişdi. – Al bu kitabı. Oxu, yaxşı əzbərlə. Ərinməsən, o pis canavardan qurtulacaqsan! Belə deyib uşağa bir kitab buraxmışdı. O gündən sonra uşaq kitabla dost olmuşdu. Hər səhifəsini oxumuş, ağlında tək bir fikir: o zalım canavarı yox edəcək bir dərman hazırlamaq! Bitkilərin köklərindən qarışım hazırlamış, qaynatmış və nəhayət bir dərman əldə etmişdi. Sonra onu keçi qalıqlarının üstünə səpib çölə qoymuşdu. Keçiləri də evə bağlamışdı. Canavarlar birinci gün səssizcə gəlmiş, gözləmiş, amma keçilər görünməmişdi. İkinci gün yenə gəlmişdilər, amma yenə boş. Üçüncü gün gəlib xırlamağa başlamışdılar, hətta torpağı qazmağa cəhd etmişdilər. Amma içəri girməyə cürət edə bilməmişdilər. Keçidən ümidini üzüncə, acgöz canavarlar qalıqlara tərəf yönəlmişdilər. İçlərindən biri, dərhal atılıb bir tikə almışdı. O anda “U-u-u!” deyə bir fəryad eşidilmişdi. Canavar burnunu tutaraq yerə yıxılmışdı. Digərləri qorxudan haraya qaçacaqlarını bilməmişdilər. O gündən sonra canavarlar qorxu ilə, hüznlə və peşmançılıqla həmişə “U-u-u!” deyə ulamağa başlamışlar.

Баяғы заманда бір Кемпір мен шал болыпты. Балалары жоқ екен. Шал егін егіп, жинаған астығын қамбаға тығып қояды да үнемдеп, шетінен базарға алып барып сатып, шай-тұзын арылтады екен. Бір күні шал қамбадағы астығынан алып, базарға апарып сатпақ болады. Қамбаның есігін ашып қалса, тышқандардың өріп жүргенін көреді. Бірде-бір дәні бүтін астық қалмапты. Тышқандар жегенін жеп, жемегенін ортасынан қақ бөліп, шаша беріпті. Мұның зардабынан Кемпір мен шал қайғырыпты: – Осы астықпен күн көруші едік, енді қайтеміз? – деп зар еңірепті. Сол кезде бұлардың тұсынан өтіп бара жатқан мысық мұңын естіп, қастарына келеді де: – Неге сонша қайғырып тұрсыңдар? – деп жөн сұрап, құйрығын бұлғаңдатады. – Қайғырмай қайтейік, – дейді, шал мұңын шағып. – Алаяқ тышқандар қамбадағы астығымызды талан-таражға салыпты. Соның жазасын беретін біреу табылар ма екен бұл дүниеден? – Сол айтқаныңды мен орындаймын, қане, көрсетші сұмырай ұры тышқандарды, – деп мысық құйрығын бұлғаңдатады батырсынып. – Ендеше бері жүр, – деп шал мысыққа қамбаның есігін ашып береді. Мысық құжынаған тышқандарды көреді. – Енді есікті жауып қой да кете бер, – дейді мысық шалға. Үй-үйдің арасын шарлап, аштықтан ішегі шұрылдап, қарны қабысып жүрген мысық қалың тышқанмен айқаса кетеді. Әп-сәтте бес-алтауын ұстап, қылғып салады да тойынып алады . Үйсіз-күйсіз айдаланы қаңғып жүруші еді, енді су өтіп, жаңбыр тимейтін қамбада тұратын болды. Сөйтіп, біраз уақыттан кейін тышқандар бұл маңнан біржола безіп, жоламай кетіпті. Соның салдарынан тамағы азая бастаған мысық Кемпір мен шалдан: – Қане, тағы қандай жұмыстарың бар? – деп сұрапты. Кемпір мысықтың жылтылдаған жүнінен сипалап, еркелетеді. Тышқаннан құтылғандарына қуанысады. – Не қалайсың, кане айт, тілегіңді орындауға әзірмін, – депті шал. Мысық өзінің қалауын айтады: – Мен көп нәрсе сұрамаймын. Менің жалғыз-ақ тілегім бар. Тек үйлеріңнің бір бұрышынан орын берсеңдер болғаны. кемпір мен шал мысықтың қалауын қабыл алып, үйлеріне кіргізеді. Мысыққа үй ішінде не істесе де ерік беріпті. Қайда жатам десе де тыйым салмапты. Үшеуі тату-тәтті бірге тұратын болыпты. Мысыққа кемпір күніне бір тостаған сүт береді. Сүтке тойып алған мысық жылы үйде пырылдап ұйықтап жатады. Тамақ іздеп, ешқайда қаңғымайды. Бір күні түн ішінде шалдың қорасына қасқыр түсіп, бір-екі қойын жеп, басқасын жаралап кетеді. Мұны көріп шал қатты қамығады. – Осы қойдың сүтін қорек етуші едік. Енді қалай күн көреміз? Бұл зұлымдардың зауалын беретін біреу табыла ма? Сол кезде мысық шалдың қасына келеді де, құйрығын бұлғаңдатып, еркелей сөйлейді. – Бар, ондай батыр. Мен соны іздеп тауып, ертіп келейін, – деп, айдалаға қарай жүгіре жөнеледі.

Once upon a time, there lived an old man and an old woman. They had no children. The old man grew grain, stored it in a barn, and sold it little by little at the market to buy what they needed. One day, when the old man went to the barn to take some grain to sell, he saw mice running all over the place. Not a single whole grain was left. The mice had eaten what they could and scattered the rest all around. The old man and the old woman were heartbroken. — What will we do now? — they cried. — We lived off this grain! Just then, a cat passed by and heard their sorrow. It came closer, wagging its tail. — Why are you so sad? — asked the cat. — Why wouldn’t we be? — sighed the old man. — The thieving mice have eaten all our grain. Is there anyone in this world who could punish those robbers? — I can do that for you, — said the cat proudly, flicking its tail. — Show me those thieving mice! — Follow me, — said the old man and opened the barn door. The cat saw the mice scurrying everywhere. — Close the door and leave me here, — said the cat. The cat, who had long been starving and wandering the fields, pounced on the mice. In no time, it caught five or six and swallowed them whole. Finally, full and happy, it decided to stay in the warm, dry barn. After some time, the mice disappeared completely from that place. When the cat began to run out of food, it came to the old man and old woman and asked: — Well, do you have any more work for me? The old woman stroked the cat’s shiny fur and smiled. They were overjoyed to be free of the mice. — Tell us what you want; we’ll grant your wish, — said the old man. — I don’t ask for much, — replied the cat. — Just give me a little corner in your house to live in. The old man and woman agreed and welcomed the cat into their home. They let it go wherever it pleased. The three of them lived happily together. Every day, the old woman gave the cat a bowl of milk. After drinking, the cat purred contentedly and slept by the fire, never wandering again. One night, a wolf crept into the old man’s pen and killed a couple of sheep, wounding others. The old man was deeply upset. — These sheep gave us milk! What will we do now? Is there anyone who can stop this evil? The cat came to him, wagging its tail playfully. — There is someone who can, — said the cat. — I’ll go find him and bring him here.

Qadim zamonda bir kampir va chol bo‘lgan ekan. Farzandlari yo‘q ekan. Chol ekin ekib, yig‘gan g‘allasini omborga yashiradi, tejab, bozorga olib borib sotadi va choy tuzini tozalaydi. Bir kuni chol ombordan don olib, bozorga sotmoqchi bo‘ladi. Omborning eshigini ochsa, sichqonlar yurganini ko‘radi. Bir dona ham butun don qolmadi. Sichqonlar yeganini yeb, yemaganini ikkiga bo‘lib, sochib yuborishdi. Bundan kampir va chol xafa bo‘lib: - Biz bu don bilan kun ko‘rardik, endi nima qilamiz? - deb yig‘lashdi. Shu payt ularning yonidan o‘tib ketayotgan mushuk g‘amginligini eshitib, ularga yaqinlashdi va: - Nega bunchalik qayg‘uryapsizlar? - deb so‘radi va dumini silkitdi. - Qayg‘urmay bo‘ladimi, - deydi chol hasrat qilib. - Firibgar sichqonlar omborimizdagi g‘allani talon-taroj qilishdi. Bu dunyoda uni jazolaydigan odam topilarmikin? - Men aytganingizni qilaman, qani, menga o‘g‘ri sichqonlarni ko‘rsating, - dedi mushuk jasurlik bilan dumini silkitib. - Unday bo‘lsa, bu yoqqa kel, - dedi chol mushukka omborning eshigini ochib. Mushuk sichqonlar to‘dasini ko‘radi. - Endi eshikni yoping va keting, - deydi mushuk cholga. Mushuk uyma-uy yurib, ochlikdan ichaklari g‘uldirab, qorni tiqilib, ko‘plab sichqonlar bilan to‘qnashadi. Bir zumda besh-oltitasini tutib, yutib yuboradi va to‘yadi. U boshpanasiz dalada tentirab yurardi, endi yomg‘ir o‘tmaydigan omborda yashaydigan bo‘ldi. Shunday qilib, bir muncha vaqt o‘tgach, sichqonlar bu yerdan butunlay qochib ketishdi. Natijada, mushuk keksa va qari ayoldan: - Qani, yana qanday ishlaringiz bor? - deb so‘radi. Kampir mushukning yaltiroq junini silab, erkalaydi. Ular sichqondan qutulganlaridan xursand bo‘lishadi. - Nima istaysan, ayt, istagingni ijro etishga tayyorman, - dedi chol. Mushuk o‘z xohishini aytadi: - Men ko‘p narsa so‘ramayman. Mening faqat bitta tilagim bor. Faqat uyingizning bir burchagidan joy bersangiz bo‘ldi. Kampir va chol mushukning istagini qabul qilib, uylariga kirishadi. Mushuk uyda nima qilishiga ruxsat berilgan. U xohlagan joyda yotishni taqiqlamagan. Uchovlon inoq yashay boshlashdi. Kampir mushukka kuniga bir kosa sut beradi. Sutga to‘ygan mushuk issiq uyda xurrak otib uxlayapti. U ovqat izlab hech qayerga bormaydi. Bir kuni kechasi bo‘ri cholning qo‘rasiga kirib, bir-ikki qo‘yini yeb, boshqasini yaraladi. Buni ko‘rib, chol juda xafa bo‘ldi. - Biz shu qo'yning sutidan ovqatlanardik. Endi qanday kun ko‘ramiz? Bu yovuzlarning qasosini oladigan kimdir topiladimi? Shunda mushuk cholning yoniga keladi va dumini silkitib, erkalanib gapiradi. - Bor, shunday botir. Men uni qidirib topib, olib kelaman, - deb dashtga qarab yuguradi.

Bir varmış bir yokmuş, çok eskiden bir nineyle bir dede varmış. Onların hiç çocukları olmamış. Dede tarlasını ekip biçer, elde ettiği buğdayı ambara doldurur, oradan azar azar alıp pazarda satar, böylece tuzunu, çayını alır geçinirmiş. Günlerden bir gün, dede yine ambardan buğday alıp pazara götürmek istemiş. Ama ne görsün! Ambarın içi fare kaynıyormuş! Tek bir sağlam buğday kalmamış. Fareler her yeri kemirmiş, yemediklerini de ortasından ikiye bölüp sağa sola saçmışlar. Dede ile nine bu duruma çok üzülmüş: — Biz bu buğdayla yaşıyorduk, şimdi ne yapacağız? – diye dövünmüşler. O sırada yanlarından bir kedi geçiyormuş. Nineyle dedenin ağladığını işitince hemen yanlarına gelmiş. Kuyruğunu sallayıp: — Ne oldu, neden bu kadar üzgünsünüz? – demiş. — Ah, sorma! – demiş dede. – Şu hınzır fareler bütün buğdayımızı mahvetmişler. — Bu farelere bir ceza verecek biri bulunur mu ki şu dünyada? — Ben veririm onların cezasını! – demiş kedi cesurca kuyruğunu oynatarak. – Hadi, göster o yaramaz fareleri! — Gel öyleyse, – demiş dede, ve hemen ambarın kapısını açmış. Kedi içeri bir bakmış, o da ne! Her yer fare doluymuş. — Şimdi sen kapıyı kapat da git, – demiş kedi. Açlıktan içi geçmiş kedi, hemen farelerin içine dalmış. Hemen beş-altısını yakalayıp yutuvermiş, karnını güzelce doyurmuş. Eskiden dışarıda gezer dururmuş, şimdi ise sıcacık ve kuru ambarda yaşamaya başlamış. Günler geçmiş, fareler bu bölgeyi terk etmiş, bir daha da uğramamış. Sonra kedi yavaş yavaş acıkmaya başlamış. Nineyle dedeye dönüp sormuş: — Ee, başka ne işiniz var bana? Nine kedinin parlak tüylerini okşamış, onu sevmiş. Farelerden kurtuldukları için ikisi de çok mutluymuş. — Ne istersin? Söyle bakalım, ne dilesen yerine getireceğiz, – demiş dede. Kedi hemen dileğini söylemiş: — Ben fazla bir şey istemem. Sadece evinizin bir köşesinden bana bir yer verseniz yeter bana. Nineyle dede isteği hemen kabul etmişler. Kediyi evlerine almışlar. Nerede isterse orada yatmasına izin vermişler. Böylece üçü de mutlu mesut birlikte yaşamaya başlamış. Nine her gün kediye bir tas süt verirmiş. Kedi de sütünü içip evin sıcak köşesinde mırıl mırıl uyurmuş. Artık dışarıda yiyecek aramaz olmuş. Ama bir gece... Dedenin ahırına bir kurt girmiş! İki koyunu yemiş, diğerlerini de yaralamış! Bunu gören dede çok üzülmüş. – Biz bu koyunun sütünü içip geçiniyorduk. Şimdi ne yaparız, nasıl yaşarız? Şu kötülere gününü gösterecek bir yiğit var mıdır acaba? – demiş iç çekerek. Tam o sırada kedi sessizce dedenin yanına sokulmuş. Kuyruğunu hafifçe sallayıp tatlı tatlı mırıldanmış: – Var, var öyle biri! Ben onu bulup buraya getiririm, – demiş ve bozkıra doğru koşa koşa uzaklaşmış.

ئۆتكەن زاماندا بىر بوۋاي بىلەن موماي ياشاپتۇ. بالىلىرى يوق ئىكەن. بوۋاي ئاشلىق تېرىپ، يىغقان ئاشلىقنى ئامبارغا ساقلاپ قويۇپ، تې جەپ، چېتىدىن بازارغا ئاپىرىپ، سېتىپ، چاي – تۇز قىلىپ يۈرىدۇ. بىر كۈنى <MS/>بوۋاي ئامباردىكى ئاشلىقنى ئېلىپ، بازارغا ئاپىرىپ ساتماقچى بولىدۇ. ئامبارنىڭ ئىشىگىنى ئېچىشى بىلەنلا ئۇنىڭ ئىچىدە چاشقانلارنىڭ <FR/>يۈگرەپ يۈرگىنىنى كۆرىدۇ. بىرمۇ ساق ئاشلىق قالماپتۇ. چاشقانلار يېگىنىنى يەپ، يېمىگىنىنى بۆلۈپ، چېچىۋېتىپتۇ. بۇنىڭ كېسىرىدىن <MS/>بوۋاي بىلەن موماي قايغۇرۇپتۇ: – مۇشۇ ئاشلىقتىن كۈن كۆرۈپ، ياشاتتۇق، ئەمدى قانداق قىلارمىز؟ – دەپ زارلاپتۇ. شۇ پەيتتە ئۇلارنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ كېتىپ بارغان مۈشۈك مۇڭىنى ئاڭلاپ، يېنىغا كېلىپ:– نېمىگە شۇنچىلىك قايغۇرۇپ تۇرىسىلەر؟ – دەپ ئەھۋالىنى سوراپتۇ. – قانداق قايغۇرمايمىز، – دەيدۇ <MS/>بوۋاي جاغدىيىنى ئېيتىپ. – ھېلىگەر چاشقانلار ئامباردىكى ئاشلىقلىرىمنى تار – مار قىلىپتۇ. ئۇلارنىڭ جازاسىنى بېرىدىغان بىرەۋلىرى بارمىكىن بۇ دۇنيادا؟ – شۇ ئېيتقانلىرىڭنى مەن ئورۇنلايمەن، قېنى كۆرسەتكىنە، <MS/>ھېلىگەر چاشقانلارنى، – دەپ مۈشۈك قۇيرۇقىنى شىپاڭلىتىپتۇ. – بېرى ماڭغىن، – دەپ بوۋاي مۈشۈككە ئامبارنىڭ ئىشىگىنى ئېچىپ بېرىدۇ. مۈشۈك چاشقانلارنى كۆرىدۇ. – ئەمدى ئىشىكنى يېپىپ كېتىۋەرگىن، – دەيدۇ مۈشۈك <MS/>بوۋايغا. ئۆي – ئۆيلەرنى چارىلاپ، ھېرىپ، قوسىغى ئېچىپ، كورۇلداپ، ئۈچەي – قارنى چاپلىشىپ يۈرگەن مۈشۈك چاشقانلار بىلەن ژەڭگە چۈشىدۇ. بىر پۇرسەتتە بەش – ئالتىسىنى تۇتۇپ، يەپ تويىدۇ. ئۆي – ماكانسىز قاڭغىپ يۈرگەن ئىدى، ئەمدى سۇ، يامغۇر ئۆتمەيدىغان ئامباردا ياشايدىغان بولدى. شۇنداق قىلىپ، بىر ئاز ۋاقىتتىن كېيىن چاشقانلار بۇ يەردىن قېچىپ، يولىمايدىغان بولدى. شۇنىڭ كېسىرىدىن تامىغى ئازىيىپ كەتكەن مۈشۈك بوۋاي بىلەن مومايدىن: – قېنى، يەنە قانداق ئىشلىرىڭلار بار؟ – دەپ سوراپتۇ. موماي مۈشۈكنىڭ پاقىراپ تۇرغان يۇڭىنى سىيپاپ، ئەركىلىتىدۇ. چاشقاندىن قۇتۇلغىنىغا خۇشال بولۇشىدۇ. – نېمە خالايسەن، قېنى، ئېيتقىن، تىلىگىڭنى ئورۇنلاشقا تەييارمەن، – دەپتۇ <MS/>بوۋاي. مۈشۈك ئۆزىنىڭ تىلىگىنى ئېتىدۇ: – مەن كۆپ نەرسە سورىمايمەن. مېنىڭ يالغۇز بىر تىلىگىم بار. پەقەت ئۆيۈڭلارنىڭ بىر بۇلۇڭىدىن ئورۇن بەرسەڭلار بولدى.. بوۋاي بىلەن موماي مۈشۈكنىڭ تىلىگىنى ئورۇنلايدۇ، ئۆيىگە كىرگۈزىدۇ. مۈشۈككە ئۆيدە ئەركىنلىك بېرىپتۇ. قەيەردە ئۇخلايمەن دېسە، ئۆز خالىشى بولۇپتۇ، ھېچ نەرسىگە چەكلىمەپتۇ. ئۈچى بىللە ئىناق ياشاپتۇ. مۈشۈككە موماي كۈنىگە بىر چىنە <MS/>سۈت بېرىدىكەن. <MS/>سۈتكە تويغان مۈشۈك ئىسسىق ئۆيدە پۇشۇلداپ ئۇخلايدىكەن. تاماق ئىزدەپ، قاڭغىرىپ كەتمەيدىكەن. بىر كۈنى كېچىسى <MS/>بوۋاينىڭ مال قوراسىغا بۆرە كىرىپ بىر – ئىككى قوينى يەپ، قالغان ماللىرىنى يارىلاپ كېتىدۇ. بۇنى كۆرۈپ بوۋاي خاپا بولىدۇ: – مۇشۇ قوينىڭ <MS/>سۈتىنى ئىشلىتەتتۇق، ئەمدى قانداق كۈن كۆرەمىز؟ بۇ زۇلۇملارنى ۋەيران قىلىدىغان بىرەۋلىرى تېپىلامدۇ؟ شۇ ۋاقىتتا مۈشۈك بوۋاينىڭ يېنىغا كېلىپ، قۇيرۇقىنى شىلتىپ، ئەركىلەپ سۆزلەيدۇ. سبار، ئۇنداق <MS/>باتۇر بار. مەن ئۇنى ئىزدەپ تېپىپ، چاقىرىپ كېلىمەن، – دەپ، دالاغا قاراپ يۈگرەپ چىقىپ كېتىدۇ.

Biri var idi, biri yox idi, çox qədimdən bir nənə ilə bir baba varmış. Onların heç uşağı olmamışdı. Baba tarlasını əkib becərər, əldə etdiyi buğdanı anbara doldurar, oradan az-az götürüb bazarda satar, beləliklə, duzunu, çayını alıb dolanarmış. Günlərin birində, baba yenə anbardan buğda alıb bazara aparmaq istəmişdi. Amma nə görsün! Anbarın içi siçan qaynayırdı! Bir dənə də olsun sağlam buğda qalmamışdı. Siçanlar hər yeri gəmirmiş, yemədiklərini də ortadan ikiyə bölüb sağa-sola səpmişdilər. Baba ilə nənə bu vəziyyətə çox üzülmüşdülər: — Biz bu buğda ilə yaşayırdıq, indi nə edəcəyik? – deyə döyünmüşdülər. O vaxt yanlarından bir pişik keçirmişdi. Nənə ilə babanın ağladığını eşidincə dərhal yanlarına gəlmişdi. Quyruğunu yelləyib: — Nə oldu, niyə bu qədər kədərlisiniz? – demişdi. — Ay, sorma! – demişdi baba. – O hınzır siçanlar bütün buğdamızı məhv etmişdilər. — Bu siçanlara cəza verəcək kimsə tapılırmı ki, bu dünyada? — Mən verərəm onların cəzasını! – demişdi pişik cəsarətlə quyruğunu yellədərək. – Gəl, göstər o yaramaz siçanları! — Gəl elə isə, – demişdi baba, və dərhal anbarın qapısını açmışdı. Pişik içəri bir baxmış, o da nə! Hər yer siçanla dolu imiş. — İndi sən qapını bağla və get, – demişdi pişik. Aclıqdan halı qalmamış pişik, dərhal siçanların içinə atılmışdı. Dərhal beş-altısını tutub udmuş, qarnını yaxşıca doyurmuşdu. Əvvəllər çöldə gəzib dolanarmış, indi isə isticə və quru anbarda yaşamağa başlamışdı. Günlər keçmiş, siçanlar bu ərazini tərk etmiş, bir daha da üzünü göstərməmişdilər. Sonra pişik yavaş-yavaş acımağa başlamışdı. Nənə ilə babaya dönüb soruşmuşdu: — Eee, başqa nə işiniz var mənə? Nənə pişiyin parlaq tüklərini sığallamış, onu sevmişdi. Siçanlardan qurtulduqları üçün ikisi də çox sevincli imişlər. — Nə istəyirsən? De görüm, nə diləsən, yerinə yetirəcəyik, – demişdi baba. Pişik dərhal diləyini demişdi: — Mən çox şey istəmirəm. Sadəcə evinizin bir küncündən mənə bir yer versəniz, mənə yetər. Nənə ilə baba istəyi dərhal qəbul etmişdilər. Pişiyi evlərinə almışdılar. Harada istəsə, orada yatmasına icazə vermişdilər. Beləliklə, üçü də xoşbəxt-bəxtiyar birlikdə yaşamağa başlamışdı. Nənə hər gün pişiyə bir kasa süd verirmiş. Pişik də südünü içib evin isti küncündə mırıltı ilə yatırmış. Artıq çöldə yemək axtarmaz olmuşdu. Amma bir gecə... Babanın tövləsinə bir canavar girmişdi! İki qoyunu yemiş, digərlərini də yaralamışdı! Bunu görən baba çox üzülmüşdü: — Biz bu qoyunların südünü içib dolanırdıq. İndi nə edəcəyik, necə yaşayacağıq? O pislərə gününü göstərəcək bir igid varmı görəsən? – demişdi ah çəkərək. Elə o vaxt pişik səssizcə babanın yanına soxulmuşdu. Quyruğunu yüngülcə yelləyib şirin-şirin mırıltı ilə: — Var, var elə biri! Mən onu tapıb bura gətirərəm, – demiş və bozqıra doğru qaçaraq uzaqlaşmışdı.

Мысық жалпақ даланы шарлап, итті іздейді. Бір кезде жер тіміскілеп, сүмеңдеп жүрген итті көреді. Қасына барады да: – Мен сені іздеп келдім, – дейді, құйрығын бұлғаңдата маңғазданып. – Саған бір ақыл айтайын. Бүйтіп көрінген інді қазып сүмеңдеп тіміскіленіп жүргенше, адамның қорасын күзетсең, қарның тоқ болады. Жылы, жайлы жерде тұрасың. Аштықтан бұралып жүрген ит айтқанына көнеді де: – Баста, ендеше, сол адамның қорасына, – деп құлшынады. – Ал кеттік онда, – деп, мысық соңынан итті ертіп ауылға келеді. Шалдың үйіне келген соң, Кемпір итке тамақ береді. Қарны тойған ит қораның аузына барып, күзетке тұрады. Түнімен көз ілмейді. Түн қараңғылығы сейіліп, бозарып таң атқан кезде, бір қасқыр қой қораға ентелеп жетіп келеді. Аңдып жатқан ит шап беріп, алқымынан ала түседі. Қасқыр өлдім-талдым дегенде зорға құтылып, қаша жөнеледі. Иттің ерлігін көрген Кемпір мен шал: – Сен де бір ер жүрек екенсің!.. – деп, итті тамаққа тойдырады. Есік алдына үйшік салып береді. Сөйтіп Кемпір мен шал, мысық, ит – төртеуі біріне-бірі көмектесіп, қамсыз тұра береді. Мысық пен ит адам баласының қолына ең алғаш осылайша үйреніпті.

The cat ran off into the wide steppe. After a long search, it found a dog sniffing around the ground, thin and hungry. — I’ve been looking for you, — said the cat, flicking its tail. — Let me give you some advice. Instead of digging holes and scavenging for scraps, you should guard a human’s pen. You’ll have food and a warm place to sleep. The hungry dog agreed at once: — Then lead the way! — Follow me, — said the cat, and together they returned to the old man’s house. The old woman gave the dog food, and once full, it went to stand guard at the pen’s gate. It stayed awake all night. Just before dawn, a wolf crept up to the sheepfold. But the dog was ready. It leapt forward and seized the wolf by the throat. The wolf barely escaped with its life and fled. Seeing the dog’s bravery, the old woman and man said: — You are a true hero! They rewarded the dog with plenty of food and built it a little house by the door. From then on, the old woman, the old man, the cat, and the dog lived happily together, helping one another. And that is how cats and dogs first came to live with people.

Mushuk keng dashtda itni qidirmoqda. Bir vaqt u yerda izg‘ib yurgan itni ko‘radi. U yoniga bordi-da: - Men seni izlab keldim, - dedi dumini baland ko‘tarib. - Senga bir maslahat beray. Bunday ko‘ringan inni kovlab, izg‘ib yurgandan ko‘ra, odamning hovlisini qo‘riqlasangiz, qorningiz to‘q bo‘ladi. Siz issiq va qulay joyda yashaysiz. Ochlikdan qiynalayotgan it uning gapiga ko‘ndi va: - Boshla, unda o‘sha odamning hovlisiga, - dedi g‘ayrat bilan. - Ketdik, - dedi mushuk va itni ergashtirib qishloqqa keldi. Cholning uyiga kelganidan so‘ng, kampir itga ovqat beradi. Qorni to‘q it qo‘tonning og‘ziga borib, qorovullik qiladi. Kechasi bilan uxlamaydi. Tun qorong‘iligi tarqalib, tong yorishganda, bir bo‘ri qo‘y qo‘raga bostirib kirdi. Kuzatib turgan it unga tashlanib, bo‘g‘zidan oladi. Bo‘ri o‘ldim-kuydim deganda,zo‘rg‘a qutulib, qochib ketadi. Itning jasoratini ko‘rgan kampir va chol: - Sen ham jasur ekansan!.. - deb itni to‘ydirishdi. U eshik oldida uycha quradi. Shunday qilib, kampir va chol, mushuk va it - to‘rt kishi bir-biriga yordam berib, bexavotir yashashadi. Mushuk va it inson qo‘liga birinchi marta shunday o‘rgangan.

Kedi uçsuz bucaksız bozkırda dolanmış, dolanmış… Derken bir köpeği görmüş. Toprağı koklaya koklaya sessizce dolaşıyormuş. Kediciğimiz yanına yaklaşmış, gururlu bir tavırla kuyruğunu oynatmış ve şöyle demiş: – İşte seni arıyordum! Bak, sana bir akıl vereyim: Böyle her deliği eşelemektense, git bir insanın ahırını bekle. Karnın tok olur, başın rahat olur. Sıcacık yerde yatarsın. Açlıktan kemikleri sayılan köpek bu teklifi hemen kabul etmiş: – Öyleyse hadi, göster bana o insanın ahırını! – Tamam o zaman, takip et beni! – demiş kedi ve birlikte köyün yolunu tutmuşlar. Dedenin evine geldiklerinde, nine köpeğe sıcak bir yemek hazırlamış. Karnı doyan köpek hemen ahırın kapısına geçmiş ve bekçiliğe başlamış. O gece hiç uyumamış. Sabaha karşı, hava daha yeni ağarırken, bir kurt koyunlara doğru sinsice yaklaşmış. Ama köpek onu çoktan fark etmiş! Hemen fırlayıp kurdun boğazına yapışmış. Kurt canını zor kurtarıp kaçmış. Köpeğin bu cesaretini gören dede ve nine hayran kalmışlar: – Vay be ! Sen tam bir kahramansın! – demişler. Ona bol bol yemek vermişler, sonra da evin önüne güzel bir kulübe yapmışlar. Böylece dede, nine, kedi ve köpek… Dördü birden el ele verip huzur içinde yaşamaya başlamışlar. Rivayete göre, işte kediyle köpek insanlara ilk kez böyle alışmış, onların dostu olmuş.

مۈشۈك <MS/>كەڭ دالانى چارىلاپ، ئىتنى ئىزدەيدۇ. <FR/>بىر ۋاقىتتا يەرلەرنى تىمىلقىلاپ، پۇراپ يۈرگەن ئىتنى كۆرىدۇ. قېشىغا بېرىپ: – مەن سېنى ئىزدەپ كەلدىم، –دەيدۇ، قۇيرۇقىنى شىلتىپ. – ساڭا بىر ئەقىل ئېيتاي. مۇنداق كۆرۈنگەن يەرنى كېزىپ يۈرۈپ، تىمىسقىلاپ يۈرگىچە، ئادەمنىڭ قوراسىنى كۈزەتسەڭ، قوسىغىڭ توق بولىدۇ. ئىسسىق، كەڭ يەردە ياشايسەن. ئاشلىقتا تاماق ئىزدەپ يۈرگەن ئىت مۈشۈكنىڭ ئېيتقانلىرىغا كۆنىدۇ: – ئۇ چاغدا باشلا ئەشۇ ئادەمنىڭ قوراسىغا، – دەپ ماڭىدۇ. – ھە، ماڭدۇق ئۇ چاغدا، – دەپ مۈشۈك ئىتنى يېزا تەرەپكە ئەگەشتۈرۈپ ماڭىدۇ بوۋاينىڭ ئۆيىگە كەلگەندىن كېيىن، موماي ئىتقا تاماق بېرىدۇ. قوسۇقى تويغان ئىت قورانىڭ ئىشىكىگە بېرىپ، كۈزەتكە تۇرىدۇ. تۈنى بويى كۆز ئىلمايدۇ. تۈن قاراڭغۇسى تارقاپ، تاڭ ئاتقان ۋاقىتتا، بىر بۆرە <FR/>قورا تەرەپكە يېتىپ كېلىدۇ. كۈزىتىپ ياتقان ئىت چاپسانلىقتا بۆرىنى چىشلەپ ئالىدۇ. بۆرە <FR/>ئۆلەي دېگەن ھالدا ئاران قۇتۇلۇپ قاچىدۇ. ئىتنىڭ ئەرلىگىنى كۆرگەن بوۋاي بىلەن موماي: – <FR/>سەنما بىر ئەر يۈرەك ئىكەنسەن!.. – دەپ، ئىتنى تاماققا تويدۇرۇپتۇ. ئىشىك ئالدىغا ئۆي ياساپ بېرىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>موماي، مۈشۈك، ئىت– تۆرتى بىر – بىرىگە يار – يۆلەك بولۇپ، غەمسىز ياشاپتۇ. مۈشۈك بىلەن ئىت ئادەم بالىسىنىڭ قولىغا <FR/>ئەڭ دەسلەپ مۇشۇنداق ئۆگىنىپتۇ.

Pişik ucsuz-bucaqsız bozqırda gəzib dolanmış, gəzib dolanmış... Nəhayət bir it görmüşdü. Torpağı iyləyə-iyləyə səssizcə gəzirdi. Pişiyimiz yanına yaxınlaşmış, qürurlu bir tərzdə quyruğunu yelləmiş və belə demişdi: — Bax, səni axtarırdım! Mən sənə bir məsləhət verim: Belə hər dəliyi qurdalamaqdansa, get bir insanın tövləsini gözlə. Qarnın tox olar, başın rahat olar. İsticə yerdə yatarsan. Aclıqdan sümükləri sayılan it bu təklifi dərhal qəbul etmişdi: — Elə isə, gəl, göstər mənə o insanın tövləsini! — Yaxşı, onda, məni izlə! – demişdi pişik və birlikdə kəndin yolunu tutmuşdular. Babanın evinə gəldikləri zaman, nənə itə isti bir yemək hazırlamışdı. Qarnı doyan it dərhal tövlənin qapısına keçmiş və gözətçiliyə başlamışdı. O gecə heç yatmamışdı. Səhərə yaxın, hava hələ təzə işıqlaşarkən, bir canavar qoyunlara doğru hiyləgərcəsinə yaxınlaşmışdı. Amma it onu çoxdan fərq etmişdi! Dərhal atılıb canavarın boğazından yapışmışdı. Canavar canını zorla qurtarıb qaçmışdı. İtin bu cəsarətini görən baba və nənə heyran qalmışdılar: — Vay! Sən əsl qəhrəmansan! – demişdilər. Ona bol-bol yemək vermişlər, sonra da evin qabağında gözəl bir daxma tikmişdilər. Beləliklə, baba, nənə, pişik və it... Dördü birlikdə əl-ələ verib əmin-amanlıq içində yaşamağa başlamışdılar. Rəvayətə görə, bax, pişiklə it insanlara ilk dəfə belə öyrəşmiş, onların dostu olmuşlar.

Ерте заманда сиыр сызылған кербез, суырыла шапқан жүйрік болыпты. Әрі асқан тәкаппар, мақтаншақ та екен. Бір күні әлгі сиыр атпен ерегісіп қалып, екеуі жарысқа түсуге уәде байласады. Бұрынғы өткен жарыстардың бәрінде сиыр бәйге бермейді екен. Осы жолы аттан да озып, төрт аяқты жануарлардың арасындағы ең жүйрігі деген атаққа біржола ие болуды мақсат етеді. Көмбеге төреші болып арыстан келеді. Бәстің жайын ұққан соң, ат пен сиырды бір күншілік жолға жолбарыс айдап барып, екеуін қатар тұрғызып қояды да, өкіріп тұрып, кері қайтуға белгі береді. Құйрығын көкке шаншып алып, танауы пысылдап, сиыр ә дегеннен-ақ қарасын үзіп, зулай жөнеледі. Сиырдың артынан желдей жүйткіп, үдей шауып, ат келе жатады. Жол ортасында бәсекелесушілерге сусын беру үшін суыр тосып отырады. Бір кезде оза шауып, елірген сиыр суырға жетіп келеді де: – Суыр сасық, су қайда? – дейді. Сиырдың тәкаппар мінезіне ренжіп қалған суыр: – Сиыр сасық, су мұнда, – деп, сасып, борсып кеткен лай суды ұстата салады. Шаңырқап, шөлдеп келген сиыр судың қандай екеніне қарамастан, сіміріп жібереді де, одан әрішапқылай жөнеледі.

Long ago, the cow was a graceful and swift creature, proud and vain. One day, she quarreled with a horse, and the two agreed to race. The cow had never lost a race before, and this time she wanted to defeat the horse as well, to be called the fastest of all four-legged animals. A lion was chosen as the judge. Once the terms of the race were set, the lion sent the cow and the horse a full day’s journey away. A tiger was assigned to start the race. He lined them up side by side, roared, and gave the signal to run. With her tail raised high and her nostrils flaring, the cow bolted forward, leaving the horse far behind. But soon the horse began to gain speed, galloping like the wind. Halfway along the course, a marmot waited to offer the racers water. Soon, panting and full of pride, the cow reached him first. — Marmot the stinker, where’s the water? — she snapped arrogantly. Offended by her rudeness, the marmot replied, — Cow the stinker, here’s your water! — and handed her a bowl of murky, foul-smelling water. The cow, too thirsty to care, gulped it down and ran on.

Qadim zamonlarda sigir chiroyli va tez yuguruvchi bo‘lgan. U juda takabbur va maqtanchoq edi. Bir kuni sigir ot bilan janjallashib qoldi va ikkalasi poygaga borishga va’da berishdi. Ilgari o‘tkazilgan barcha musobaqalarda sigir poyga bermas ekan. Bu safar u otni ham ortda qoldirib, to‘rt oyoqli hayvonlar orasida eng tezkor degan nomga ega bo‘lishni maqsad qilgan. Xazinaga arslon hakam bo‘lib keladi. Garovni tushungandan so‘ng, yo‘lbars ot va sigirni bir kunlik yo‘lga haydab boradi, ikkovini yonma-yon qo‘yadi va o‘kirib, orqaga qaytishga ishora qiladi. Dumini osmonga ko‘tarib, burnini pishillatib, sigir darhol ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi va yugurib ketdi. Ot sigirning orqasidan yeldek uchib, tezlashdi. Yo‘lning o‘rtasida raqiblarga ichimlik berish uchun sug‘ur kutib turadi. Bir mahal sigir yugurib kelib: - Sug‘ur sassiq, suv qani? - deb so‘radi. Sigirning takabbur xatti-harakatidan ranjigan sug‘ur: - Sigir sassiq, suv bu yerda, - dedi va sasigan loyqa suvni tutqazdi. Chanqagan va tashna bo‘lgan sigir suv qanday bo‘lishidan qat’i nazar, uni ichib yuboradi va yana yugurib ketadi.

Bir zamanlar, gösterişiyle göz kamaştıran, koşusuyla rüzgârı kıskandıran bir sığır yaşarmış. Ne var ki, bu sığırın huyu pek yamanmış: kibirli, kendini beğenmiş, gururdan burnu havalarda… Bir gün yolu bir atla kesişmiş. İkisinin arasında bir inat başlamış, söz yarışı eyleme dönüşmüş. Zaten bugüne dek sığır tüm yarışları kazanırmış; bu defa da atı geride bırakıp, “en hızlı dört ayaklı” unvanını sonsuza dek kazanmak istiyormuş. Yarışın hakemliğini ormanın kudretli efendisi aslan üstlenmiş. Olayın ciddiyetini kavradığında, kaplanı çağırmış. Bahsin durumunu anladıktan sonra, kaplan at ile ineği bir günlük mesafeye kadar sürüp götürmüş, ikisini yan yana durdurmuş ve kükreyerek geri dönmeleri için işaret vermiş.Sığır kuyruğunu havaya dikmiş, burnundan buharlar çıkararak tozu dumana katmış. Ardından at, dalga gibi süzülerek yetişmeye çalışıyormuş. Yarışın ortasında bir su samuru, yarışçılara serin su ikram etmek için bekliyormuş. İlk gelen, böbürlenerek koşturan sığır olmuş. – Ey pis su samuru! Hadi suyu ver, – demiş, küçümseyerek. Kibire kırılan su samuru, boz bulanık, kokmuş suyu uzatmış: – Ey pis sığır, su işte burada, diyerek pis kokulu, çamurlu suyu verir. Sığır susuzluktan yanıp tutuşurken, suyun temizliğine bakmadan hepsini bir dikişte içmiş ve yarışa devam etmiş.

<FR/>ئۆتكەن زاماندا سىيىر نەپىس، سۇغۇرۇلۇپ چاپقان ھالدا يۈگرۈك بولۇپتۇ. ھېلى ماختانچاق، قىرسىق ئىكەن. بىر كۈنى ھېلىقى سىيىر ئات بىلەن سۆزگە كېلىپ قېلىپ، ئىككىسى رېقابەتكە چۈشۈشكە ۋەدە بېرىشىپتۇ. بۇرۇنقى ئۆتكەن رېقابەتلەردە سىيىر بىرىنچىلىكنى بەرمىگەن ئىكەن. <FR/>بۇ قېتىممۇ ئاتتىن يېڭىپ چىقىپ، <FR/>تۆرت ئاياقلىقلارنىڭ ئارىسىدىن ئەڭ يۈگرۈگى دېگەن نامغا <FR/>سازاۋەر بولۇشنى مەخسەت قىلىپتۇ. بۇ مۇسابىقىنىڭ ئادىل قازى بولۇپ شىر كەپتۇ. بۇ مۇسابىقىگە توغرىسىدا تولۇق مەلۇمات ئالغاندىن كېيىن ئات بىلەن سىيىرنى بىر كۈنلۈك يولغا ئاپىرىپ قاتار تۇرغۇزۇپ قويۇپ، ھۆكۈرەپ تۇرۇپ، ئارتقا قايتىشىغا بەلگۈ بېرىدۇ.قۇيرۇقىنى ئېگىز كۆتىرىپ، پۇشۇلداپ، سىيىر <FR/>ھە دەپ زىمىرىغان ھالدا ژۈگەردى. سىيىرنىڭ كەينىدىن شامالدەك ئىشتىك ژۈگىرەپ ئات كېلىۋاتىدۇ. يول ئوتتۇرىسىدا مۇسابىقىگە قاتناشقۇچىلارغا سۇ بېرىش ئۈچۈن سۇغىر كۈتۈپ ئولتۇرىدۇ. <FR/>بىر ۋاقىتتا بىرىنچى بولۇپ كېلىۋاتقان سىيىر، سۇغىرغا يېتىپ كېلىپ: – سۇغۇر سېسىق، سۇ قېنى؟ – دەيدۇ. سىيىرنىڭ بۇ دېگىنىگە رەن جىگەن سۇغۇر: – سىيىر سېسىق، سۇ مانە، – دەپ، سېسىپ كەتكەن لاي سۇنى تۇتقۇزۇپ قويدى. ئۇسساپ ئاران كەلگەن سىيىر سۇنىڭ لاي ئىكەنلىكىگە قارىماستىن، سۇنى ئىچىپ، ئۇنىڭدىن كېيىن چاپقىلاپ يۈگرەپ كەتتى.

Bir zamanlar, göstərişi ilə göz qamaşdıran, qaçışı ilə küləyi qısqandıran bir öküz yaşayırmış. Lakin bu öküzün xasiyyəti çox pis imiş: təkəbbürlü, özündən razı, təkəbbürdən burnu göydə... Bir gün yolu bir atla kəsişmişdi. İkisinin arasında bir inad başlamışdı, söz yarışı əmələ çevrilmişdi. Zatən bu günə qədər öküz bütün yarışları qazanarmış; bu dəfə də atı geridə qoyub, “ən sürətli dördayaqlı” adını əbədi qazanmaq istəyirmiş. Yarışın hakəmliyini meşənin qüdrətli ağası aslan öz üzərinə götürmüşdü. Hadisənin ciddiliyini dərk edəndə, qaplanı çağırmışdı. Mərcin vəziyyətini anladıqdan sonra, qaplan at ilə inəyi bir günlük məsafəyə qədər sürüb aparmış, ikisini yan-yana dayandırmış və nərə çəkərək geri dönmələri üçün işarə vermişdi. Öküz quyruğunu havaya dikmiş, burnundan buxarlar çıxararaq toz-duman qaldırmışdı. Ardınca at, dalğa kimi süzülərək yetişməyə çalışırmış. Yarışın ortasında bir su samuru, yarışçılara sərin su ikram etmək üçün gözləyirmiş. Birinci gələn, lovğalanaraq qaçan öküz olmuşdu. — Ey pis su samuru! Tez suyu ver, – demişdi, lağa qoyaraq. Təkəbbürə qırılan su samuru, boz bulanıq, iylənmiş suyu uzatmışdı: — Ey pis öküz, su bax buradadır, deyərək pis iyli, palçıqlı suyu verir. Öküz susuzluqdan yanıb-yanarkən, suyun təmizliyinə baxmadan hamısını bir udumda içmiş və yarışa davam etmişdi.

Әрі-беріден соң, суырдың қасына шаршап, шөлдеп ат келеді. – Суыр сұңқар, су қайда? – дейді еркелетіп. – Жылқы тұлпар, су мұнда! – деп, суыр мөлдір, тұнық суды атқа ұстата береді. Таза, тұнық суға қанып алған ат бойына тың қуат қосылғандай болып, құстай ұшып, самғай жөнеледі. Сасық, лай су кеудесін алып қалған сиыр онша ұзап кете алмайды да, екі-үш қырды асқан соң, оны ат қуып жетіп, жанынан желдей жүйткіп өте шығады. Содан көмбеге бірінші болып жетеді. Содан бері жылқы төрт аяқты жануарлардың ішіндегі жүйрігі болып қалыпты. Кеудесін лай, сасық су алып қалған сиыр содан бері шабандап, жүгіре алмайтын күйде қалады. Сиырдың жатқан кезде ыңырана күрсінетіні – өзінің астамшылық етіп, суырға айтқан дөрекі сөзіне күні бүгінге дейін өкінгені екен деседі.

A little later, the tired, thirsty horse arrived. — Marmot the falcon, where’s the water? — he asked kindly. — Horse the champion, here it is! — said the marmot, offering him clear, fresh spring water. The horse drank deeply, feeling strength surge through his body. Refreshed, he leapt forward and soared like a bird. Meanwhile, the cow, heavy and sluggish from the dirty water, could no longer run fast. After a few hills, the horse caught up and sped past her, reaching the finish line first. Since that day, horses have been the fastest among all four-legged creatures. As for cows, slowed and humbled, they could no longer run swiftly. And when a cow sighs and moans while lying down, they say it’s from regret, for the rude words she once spoke to the marmot, to this very day.

Ko‘p o‘tmay, sug‘urning yoniga charchagan va chanqagan ot keladi. - Sug‘ur, lochin, suv qani? - deydi u erkalanib. - Ot tulpor, suv bu yerda! - deb, suvsar tiniq, shaffof suvni otga tutqazadi. Toza, tiniq suvga to‘yib olgan otga yangi kuch qo‘shilgandek, qush kabi uchib, parvoz qiladi. Sassiq, loyqa suvda qolgan sigir uzoqqa keta olmaydi va ikki-uch qirdan o‘tgach, ot uni quvib yetadi va uning yonidan shamoldek uchib o‘tadi. Shundan so‘ng u marraga birinchi bo‘lib yetib keladi. O‘shandan beri ot to‘rt oyoqli hayvonlar orasida eng tez yuguruvchisi bo‘lib qoldi. Ko‘kragini loyqa va sassiq suv bosgan sigir shundan beri sekinlashib, yugura olmaydigan holatda qoladi. Aytishlaricha, sigirning yotganda ingrashi uning takabburlik qilib, sug‘urga aytgan qo‘pol so‘zlaridan hali ham pushaymon ekanligidan dalolat beradi.

Sonunda su samurunun yanına yorgun, susamış at gelir. – Su samuru şahini, su nerede? – diye kibarca sorar. – Ey burak at, su işte burada! – diye su samuru sevecenlikle ve berrak, duru suyu ona sunar. Temiz sudan kana kana içen at yeniden güç kazanır, adeta kuş gibi uçarak ileri atılır. Lapa gibi bulanık su içmiş olan inek ise çok uzağa gidemez. İki-üç tepeyi aşar aşmaz, at onu yakalar ve rüzgar gibi yanından geçip gider. Böylece finiş çizgisine ilk ulaşan at olmuş. O günden beri at, dört ayaklıların en hızlısı sayılır olmuş. O kötü suyu içip göğsü dolan inek ise o günden beri hantallaşmış, koşamaz hale gelmiş. Halk arasında anlatıldığına göre, ineğin yatarken hüzünlü iç çekmesinin sebebi, zamanında su samuruna karşı ukala ve kaba konuşmasından dolayı hâlâ pişmanlık duymasıymış.

بىر ئازدىن كېيىن ئۇسساپ، چارچاپ ئات كېلىدۇ. – سۇغۇر باتۇر، سۇ قېنى؟ – دەيدۇ ئەركىلىتىپ. – ئات تۇلپارىم، سۇ مانا! – دەپ سۈپ – سۈزۈك سۇنى ئاتقا بېرىدۇ. تازا، تىنىق سۇنى قېنىپ ئىچكەن ئات، تېخىمۇ كۈچ – قۇۋەتكە ئىگە بولۇپ، قۇشتەك ئۇچۇپ ماڭىدۇ. سېسىق، لاي سۇ ئۆپكىسىگە كەلگەندە سىيىر ئانچە ئۇزاپ كېتەلمەي ئىككى – ئۈچ قىرنى ئاشقاندىن كېيىن، ئۇنى ئات قوغلاپ يېتىشىدۇ. شۇنداق قىلىپ ئات مەرىگە بىرىنى بولۇپ يېتىدۇ. شۇنداق قىلىپ ئات <FR/>تۆرت ئاياقلىقلارنىڭ ئارىسىدا ئەڭ يۈگرىگى ئاتاندى. مەيدىسىنى لاي، سېسىق سۇ تولغان سىيىر ئەمدى مۇنداق قاتتىق يۈگرەشكە يارىماي قالىدۇ. سىيىرنىڭ <FR/>مۇشۇ كۈنگىچە ئۆكۈنۈپ ئويلايدىغىنى ئۇ سۇغۇرغا ئېيتقان قوپال سۆزىگە كۈنى بويى بۈگۈنگىچە ئۆكۈنۈپ كېلىدىكەن.

Nəhayət su samurunun yanına yorğun, susamış at gəlir. — Su samuru şahı, su haradadır? – deyə nəzakətlə soruşur. — Ey buraxan at, su bax buradadır! – deyə su samuru səmimiyyətlə və şəffaf, duru suyu ona təqdim edir. Təmiz sudan doyunca içən at yenidən güc qazanır, sanki quş kimi uçaraq irəli atılır. Lövhə kimi bulanıq su içmiş olan inək isə çox uzağa gedə bilmir. İki-üç təpəni ötən kimi, at onu yaxalayır və külək kimi yanından keçib gedir. Beləliklə, finiş xəttinə birinci çatan at olur. O gündən bəri at, dördayaqlıların ən sürətlisi hesab olunur. O pis suyu içib sinəsi dolan inək isə o gündən bəri hantallaşmış, qaça bilməyən hala gəlmişdi. Xalq arasında danışılanlara görə, inəyin yatarkən hüznlü ah çəkməsinin səbəbi, vaxtında su samuruna qarşı təkəbbürlü və kobud danışdığına görə hələ də peşmanlıq duyması imiş.

Ерте, ерте, ертеде, ешкі құйрығы келтеде, аң мен құстардың ішіндегі ең әдемісі, сымбаттысы әтеш болыпты. Сондықтан ол өте тәкаппар екен. Жүріп-тұрса да маңғазданып, сылаңдай басады екен. Қоқыраяды да жүреді. Бірде-бір аңмен, не құспен сөйлеспейді. жалғыз серігі тоты құс болыпты. Тоты байғұстың үстінде жібі түзу, жөнді киімі жоқ екен. Бір күні тоты құс әлгі кербез әтешке келіп: – Досым, мен бүгін қонаққа бармақ едім. Жөнді киімім де жоқ. Мына түріммен қалай барамын. Мені сенің досың деп білетін ел мазақтайды ғой. Маған үстіңдегі әдемі киіміңді бере тұршы, – деп қиыла жалыныпты. Әтеш досының сөзіне сеніп, үстіндегі әдемі киімдерінің бәрін шешіп беріпті. Сөйтіп, тоты құс жасанып тұрып киініп алады. Қай мезгілде келетінін айтады. – Егер мен кешіксем, дауыстап шақыр. Келмей жатсам, тағы да шақыр, даусыңды естиін, – дейді. Сөйтіп, тоты құс әсем киініп, тойға кетеді. Бірақ ол қайтып оралмайды. Әтеш оны естісін деп, үсті-үстіне шақырады. Ешқандай хабар болмайды. Содан күні бүгінге дейін әтеш тоты құс пен әдемі киімін іздеп, таң қылаң бергеннен күн батқанға дейін айқайлап, шақыра береді екен.

"Long, long ago, when the goat’s tail was still short, the rooster was the most handsome and elegant of all the birds and animals. Because of that, he was proud and vain, walking with a stately air, chest puffed out, and rarely speaking to anyone. His only friend was the parrot, a poor bird with ragged feathers and no fine clothes. One day, the parrot came to the rooster and said: — My friend, I’m invited to a feast today, but I have nothing decent to wear. If I go looking like this, people will laugh at me. Please, lend me your beautiful clothes just for tonight. The rooster, trusting his friend, agreed and gave the parrot all his fine garments. The parrot dressed up beautifully, thanked him, and said: — If I’m late, call out for me. If I don’t answer right away, call again, I’ll hear you. Then the parrot flew off to the feast. But he never came back. The rooster waited and waited, calling for him over and over, but there was no answer. And ever since that day, from dawn until dusk, the rooster has been calling out, searching for the parrot who stole his fine clothes."

Qadim zamonlarda echki dumi kalta, hayvonlar va qushlar orasida eng chiroyli va kelishgan xo‘roz bo‘lgan. Shuning uchun u juda mag‘rur edi. Yursa ham, yursa ham, u viqor bilan yuradi. U mag‘rurlanib yuradi. U hech qanday hayvon yoki qush bilan gaplashmaydi. Uning yagona hamrohi to‘tiqush edi. Bechora to‘tiqushning egnida tuzukroq yaxshi kiyim yo‘q edi. Bir kuni to‘tiqush o‘sha chiroyli xo‘rozga kelib: - Do‘stim, men bugun mehmonga bormoqchi edim. Yaxshi kiyimim ham yo‘q. Bu ahvolda qanday boraman. Meni sizning do‘stingiz deb bilgan odamlar meni masxara qilishadi. Menga chiroyli kiyimingizni bering, - deb yolvordi. Xo‘roz do‘stining gapiga ishonib, barcha chiroyli kiyimlarini yechib berdi. Shunday qilib, to‘tiqush yasanib kiyinadi. Qaysi vaqtda kelishini aytadi. - Agar men kechikib qolsam, ovoz chiqarib chaqir. Agar kelmasam, yana chaqir, ovozingni eshitay, - deydi. Shunday qilib, to‘tiqush chiroyli kiyinib, to‘yga ketadi. Ammo u qaytib kelmaydi. Xo‘roz uni eshitishi uchun qayta-qayta chaqiradi. Hech qanday xabar bo‘lmaydi. O‘shandan beri xo‘roz to‘tiqush va uning chiroyli kiyimlarini izlab, tong otgandan quyosh botgunga qadar qichqiradi va chaqiradi.

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, keçinin kuyruğu kısa iken, hayvanlar ve kuşlar arasında en süslü, en yakışıklısı horoz olmuş. Bu horoz çok kibirliymiş. Hep başını dik tutar, kabararak yürür, kimseyle konuşmazmış. Sadece bir arkadaşı varmış: sevimli ama biraz fakir bir papağan. Papağanın ise ne doğru dürüst bir kıyafeti varmış, ne de güzel bir tüyü. Bir gün papağan horozun yanına gelip yalvarmış: – Dostum, bugün bir eğlenceye davetliyim. Ama üzerimde giyecek bir güzel elbisem yok. Bu halimle gidersem, senin dostunum diye bana gülerler. Ne olur üzerindeki kıyafetlerini bana ver, demiş. Horoz arkadaşına inanmış ve tüm süslü elbiselerini ona vermiş. Papağan da pırıl pırıl giyinmiş. – Eğer geç kalırsam, seslen bana. Gelmezsem yine çağır, sesini duyayım, – demiş. Papağan şık kıyafetleriyle sevinçle gidivermiş. Ama o gidiş, gidişmiş. Horoz sabırla beklemiş, sonra da bağırmış. Ama ses yok, papağan dönmemiş. İşte bu yüzden horoz hâlâ her sabah erkenden ötermiş. Papağanı ve güzel kıyafetlerini arayıp dururmuş.

بۇرۇن ئۆتكەن زامانلاردا، ئۆشكىنىڭ قۇيرۇقى قىسقا بولغان ۋاقىتلاردا، ھايۋانلار ۋە قۇشلار ئىچىدە ئەڭ گۈزىلى ۋە سىلىق – سىپايىسى غوراز ئىكەن. شۇڭلاشقا ئۇ تەكەببۇر ئىكەن. يۈرۈپ – ماڭسا، نازلىنىپ ماڭىدىكەن. بېشىنى كۆتىرىپ تىك ماڭىدىكەن. بىرمۇ ھايۋانات ۋە قۇش بىلەن پاراڭلاشمايدىكەن. ئۇنىڭ پەقەت بىرلا دوستى توتىقۇش بولۇپتۇ. توتىقۇش بېچارىنىڭ ئۈستىگە كىيىدىغان <FR/>تۈزىگىرەك كىيىمى يوق ئىكەن. بىر كۈنى ئۇ بۇ تەكەببۇر غورازنىڭ ئالدىغا كېلىپ: – دوستۇم، مەن بۈگۈن <MS/>مېھمانغا بارماقچى ئىدىم. بىر دۇرۇس كىيىمىم يوق. بۇ تۈرۈم بىلەن قانداق بارىمەن؟ مېنى سېنىڭ دوستۇڭ دەپ بىلىدىغان يۇرت مېنى زاڭلىق قىلىپ كۈلىدىغۇ. ماڭا ئۈستىڭدىكى چىرايلىق كىيىمىڭنى بېرىپ تۇرغىنە، – دەپ سوراپتۇ. غوراز دوستىنىڭ سۆزىگە ئىشىنىپ ئۈستىدىكى چىرايلىق كىيىملىرىنىڭ ھەممىسىنى بېرىپتۇ. شۇنداق قىلىپ، توتىقۇش ياسىنىپ، كىيىنىۋاپتۇ. قايسى پەيتتە قايتىپ كېلىدىغىنىنى ئېيتىدۇ: – ئەگەر كېچىكسەم، ئۈنىڭنى چىقىرىپ چاقىرغىن. كەلمەي قالسام، <FR/>يەنە بىر قېتىم چاقىرغىن، ئۈنىڭنى ئاڭلاي مەن، – دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن توتىقۇش چىرايلىق كىيىنىپ، تويغا كېتىدۇ. بىراق ئۇ قايتىپ كەلمەيدۇ. غوراز ئۇنى ئاڭلىسۇن دەپ بىر نەچچە قېتىم قىچقىرىدۇ. ئامما ھېچ قانداق خەۋەر بولمايدۇ. <FR/>شۇ كۈندىن تارتىپ، بۈگۈنگىچە غوراز توتىقۇش بىلەن چىرايلىق كىيىمىنى ئىزدەپ، تاڭ ئاتقاندىن، كۈن پاتقىچە قىچقىرىپ چاقىرىدىكەن.

Bir zamanlar, dəvə dəllək ikən, qızıl quş bəllək ikən, heyvanlar və quşlar arasında ən bəzəkli, ən yaraşıqlısı xoruz olmuşdu. Bu xoruz çox təkəbbürlü imiş. Həmişə başını dik tutar, qabara-qabara gəzər, heç kimlə danışmazmış. Yalnız bir dostu varmış: sevimli amma bir az kasıb bir tutuquşu. Tutuquşunun isə nə doğru-dürüst bir geyimi varmış, nə də gözəl bir tükü. Bir gün tutuquşu xoruzun yanına gəlib yalvarmışdı: — Dostum, bu gün bir şənliyə dəvətliyəm. Amma üstümdə geyinməyə bir gözəl paltarım yoxdur. Bu halımla getsəm, sənin dostunam deyə mənə gülərlər. Nə olar, üstündəki paltarlarını mənə ver, demişdi. Xoruz dostuna inanmış və bütün bəzəkli paltarlarını ona vermişdi. Tutuquşu da pırıl-pırıl geyinmişdi. — Əgər geciksəm, səslən mənə. Gəlməsəm yenə çağır, səslərini eşidim, – demişdi. Tutuquşu zərif paltarları ilə sevinclə gedibmiş. Amma o gediş, gedişmişdi. Xoruz səbrlə gözləmişdi, sonra da bağırmışdı. Amma səs yox idi, tutuquşu qayıtmamışdı. Bax, buna görə də xoruz hələ də hər səhər erkəndən banlayırmış. Tutuquşunu və gözəl paltarlarını axtarıb gəzirmiş.

Баяғы заманда жылқы емін-еркін өз бетімен жүрген жабайы аң екен. Ешқандай айдау-қайыруды білмепті. Қысты күндері қары жұқа жазық даланы, шөбі қалың тоғайды, өзен бойындағы құрақты жерлерді, көл жағасындағы қалың қопаны мекендепті. Ал жазды күндері тауға шығып, шалғыны мол сай-салада жайылып жүріпті. Қалың қарағай арасындағы алқаптар мен құйқадай жон-жотаны шарлап, сол маңда жусапты. Бір күні жылқы қатпар-қатпар тау арасындағы бір алқапқа барып, сондағы шүйгін шөпке, көгорай шалғынға малтыға көміліп, бейқам жайылып жүріпті. Өрісі кең, жайылымы жалпақ, көңілі жай екен. Сөйтіп жүргенде, осы араға бір бұғы ауып келіпті. Шұрайлы алқаптың шөбі мол болған соң, жылқы жетеді ғой деп, қызғаныш білдірмепті. Екеуі қатар жайыла беріпті. Келе-келе бұғы осы бір шұрайлы алқапты тек жалғыз өзі ғана мекендеуді мақсат етіпті. Содан көрінген жерде жылқыға тиісіп, мүйіздей бастапты. Тыныштығы бұзылып, келімсек бұғыдан жәбір көрген жылқы арыз айтып, адамға барыпты. – Мен тау қойнауындағы шалғынды алқапта емін-еркін жайылып жүр едім, ешкімге кесір келтірмедім. Содан қасыма бұғы келді. Шөп те, жайылым да жететін болған соң, жайылым мол ғой деп, оны еркіне жібердім. Үндегем жоқ. Бірақ соңғы уақытта бұғы мені мүйіздеп, қуа бастады. Тыныштық бермей, жәбірлейтін болды. Енді оны өз мекенімнен қалай қуамын? Сен көмектеспес пе екенсің? – деп қиыла өтініпті. Қолға түспей жүрген асау жылқының бұл мұңын естіген соң, адам оған шарт қойыпты: – Мен бұғыны қуып тастаймын, ол қолдан келеді. Бірақ мен жаяумын ғой. Ол үшін сенің үстіңе мініп алуым керек. Бұғыдан көрген жәбір-жапасы үшін жылқы амалсыздан адамның айтқан шартына көніпті. Сол жерде адам жылқыны ноқталап мініп алады да, бұғы жүрген алқапқа келеді. Қолына ұзын сойыл ұстаған адамның қарасын көрген заматта бұғы жан сақтау үшін тау-таудан асып, қалың орманның ішіне сіңіп кетіпті. Бұғыдан құтылғанына қуанған жылқы: – Рақмет саған, адам! Сен менің жалғыз досым екенсің, – депті өлердегі сөзін айтып. – Енді мен саған қандай қызмет етсем екен?.. Сонда адам ойланып тұрып, өз қалауын айтыпты: – Сен осы шалғында жайылып жүре бер, – депті, алдағы ісін түсіндіріп. – Бұдан былай сен менен қашушы болма. Саған қиянат жасамайтыныма көзің жетті ғой. Маған қажет бола қалсаң, өзім келіп ұстап мінетін болайын. Жылқы адамның айтқанына көніпті. Сөйтіп, содан бері жылқы адамға қызмет етіп келеді екен. Шаруасы біткен соң, адам босатып жіберсе, тау арасындағы шалғынға барып, аунап-қунап жүре береді екен. Ал бұғы адаммен достасқан жылқының маңына жоламай, орман арасын, таудың ішін жайлап, қашықта жүреді екен.

Long ago, horses lived freely in the wild. They knew no reins, no whips, no human hands. In winter, they roamed the open plains, where the snow lay thin, grazing along reed-covered riverbanks and lake shores. In summer, they climbed high into the mountains, wandering through meadows rich with grass and wildflowers, resting among pine-covered valleys and green ridges. One day, a horse came to a beautiful mountain valley, where the grass was lush and thick. He grazed there peacefully, content and carefree. Before long, a deer wandered into the same valley. The horse, seeing that there was plenty of grass for both, felt no jealousy. They grazed side by side for a while. But soon, the deer grew greedy. He decided that he wanted the rich meadow all to himself. Whenever he saw the horse, he would lower his antlers and chase him away. The horse, tired of being bullied, went to seek help from humans. — I lived peacefully in the mountain meadow, — said the horse, — bothering no one. Then this deer came. At first, I let him graze beside me, thinking the pasture was wide enough for both. But lately, he’s been attacking me, driving me away with his horns. I have no peace anymore. Can you help me chase him off? Hearing this, the man smiled and said: — I can drive the deer away, that’s easy enough. But I’m on foot — I’ll need to ride on your back to catch him. The horse, thinking of his troubles and feeling desperate, agreed. The man placed a bridle on him, climbed on his back, and rode straight to the valley where the deer was grazing. The moment the deer saw the man with a long club in hand, he panicked and fled, leaping over ridges and disappearing deep into the forest. Relieved and happy, the horse said: — Thank you, human! You are my only true friend. How can I ever repay you? The man thought for a while and then said: — Stay here and graze as before. Don’t run from me anymore. You see now that I mean you no harm. Whenever I need your help, I’ll come and ride you, and when my work is done, I’ll let you go free again. The horse agreed. And from that day on, horses began to serve humans. When released from work, they would roll and run joyfully in the mountain meadows again. As for the deer, ever since that day he has kept his distance, living in the forests and deep mountain valleys, far from the horse who befriended man.

Qadim zamonlarda ot erkin, o‘z holicha yuradigan yovvoyi hayvon ekan. U hech qanday haydab-boshqarishni bilmas ekan. Qishda qori yupqa bo‘lgan tekis dashtlarda, o‘ti qalin to‘qaylarda, daryo bo‘yidagi qamishzor joylarda va ko‘l bo‘yidagi qalin chakalaklarda yasharkan. Yoz kunlari esa tog‘larga chiqib, o‘ti mo‘l soy va jarliklarda yayrab yurarkan. Qalin qarag‘ayzorlar orasidagi yaylovlar va yumshoq qir-adirlarni kezib, o‘sha atrofda tunab qolarkan. Bir kuni ot tog‘lar orasidagi bir yaylovga borib, u yerdagi sero‘t maysalar va yam-yashil o‘tloqlarga ko‘milib, beparvo o‘tlab yuribdi. Yaylovi keng, o‘tlog‘i cheksiz, ko‘ngli xotirjam ekan. Shu payt bu yerga bir bug‘u kelib qolibdi. Sero‘t yaylovda o‘t mo‘l bo‘lgani uchun, otga yetadi-da deb, unga rashk qilmapti. Ikkalasi yonma-yon o‘tlayveribdi. Bora-bora bug‘u bu sero‘t yaylovni faqat o‘zi egallashni maqsad qilibdi. Shundan keyin ko‘rgan joyida otga tegajog‘lik qilib, shoxlari bilan suza boshlabdi. Tinchligi buzilgan, kelgindi bug‘udan ozor ko‘rgan ot arz qilib odamning oldiga boribdi: - Men tog‘ etagidagi o‘tloqli yaylovda erkin o‘tlab yurardim, hech kimga zararim tegmasdi. Keyin yonimga bug‘u keldi. O‘t ham, yaylov ham yetarli bo‘lgani uchun, yaylov keng-ku deb uni o‘z holiga qo‘ydim. Indamadim. Ammo keyingi paytlarda bug‘u meni suzib, quvlay boshladi. Tinchlik bermay, ozor beradigan bo‘ldi. Endi uni o‘z makonimdan qanday quvaman? Menga yordam bermaysanmi? - deb yalinibdi. Qo‘lga tushmay yurgan yovvoyi otning bu dardini eshitgan odam unga shart qo‘yibdi: - Men bug‘uni quvib yubora olaman. Bunga kuchim yetadi. Ammo men piyodaman-ku. Buning uchun sening ustingga minishim kerak.Bug‘udan ko‘rgan jabr-jafosi sababli ot noiloj odamning shartiga ko‘nibdi. O‘sha yerning o‘zida odam otga no‘xta solib minib olibdi-da, bug‘u yurgan yaylovga boribdi. Qo‘lida uzun so‘yil tutgan odamni ko‘rishi bilan bug‘u jon saqlash uchun tog‘ oshib, qalin o‘rmon ichiga kirib ketibdi. Bug‘udan qutulganiga xursand bo‘lgan ot: - Rahmat senga, odam! Sen mening yagona do‘stim ekansan, - debdi. - Endi men senga qanday xizmat qilsam ekan?.. Shunda odam biroz o‘ylanib turib, o‘z istagini aytibdi: - Sen shu o‘tloqda o‘tlab yuraver, - debdi kelajakdagi ishini tushuntirib. - Bundan buyon mendan qochma. Senga yomonlik qilmasligimga o‘zing amin bo‘lding-ku. Kerak bo‘lib qolsang, o‘zim kelib seni tutib minaman. Ot odamning gapiga ko‘nibdi. Shundan beri ot odamga xizmat qilib kelar ekan. Ishlari tugagach, odam uni qo‘yib yuborsa, u yana tog‘lar orasidagi o‘tloqqa borib, ag‘anab-o‘ynab yuraverarkan. Bug‘u esa odam bilan do‘stlashgan otning yoniga yaqinlashmay, o‘rmonlar va tog‘lar orasida, uzoq-uzoqlarda yashab yurarkan.

Vaktiyle, at doğayla iç içe, özgürlüğün tadını doyasıya çıkaran bir varlıkmış. İnsan eline değmemiş, dizginsiz, başıboş bir yabani... Kışları, karı hafifçe örtülmüş uçsuz bucaksız ovalarda, gölgeli ormanlık alanlarda ve ırmak kenarındaki kamışlık sazlıklarda geçirirmiş. Yaz aylarında ise, dağların zirvesine tırmanır, serin vadilerdeki çiğ damlacıklı otlara yüz sürerek dolaşırmış. Karaçamların gölgelediği yamaçlarda huzurla dinlenirmiş. Bir gün, katman katman dağların arasında, yemyeşil, cennet gibi bir vadiye varmış. Oradaki gür otlara gömülerek keyifle otlanırken, bu dinginliğini bozacak bir yabancı belirir: bir geyik. Başta at, vadiyi paylaşmakta beis görmemiş. “Doğa cömerttir,” demiş kendi kendine. Lakin zamanla geyik içinde hırs yeşertmiş. Bu verimli toprakları tekeline almak istercesine, atı gördüğü her yerde boynuzlarıyla dürtüp uzaklaştırmaya kalkışmış...Atın huzuru kaçmış, yabancı geyikten eziyet görmeye başlamış. Dayanamayıp bir gün insanın yanına gidip şikâyet etmiş: — Ben dağ eteklerindeki yemyeşil çayırlarda özgürce dolaşıp otluyordum. Kimseye zararım yoktu. Sonra yanıma bir geyik geldi. Ot da boldu, otlak da. “Varsın otlasın” dedim, ses etmedim. Ama son zamanlarda bu geyik beni boynuzlamaya, kovalayıp rahatsız etmeye başladı. Artık huzurum kalmadı. Onu buradan nasıl kovabilirim? Bana yardım eder misin? Ele geçirilemeyen yabanî atın bu derdini duyduktan sonra, adam ona bir şart koşmuş: — Geyiği kovmak kolay. Ben bunu yaparım. Ama ben yaya biriyim, onu kovmak için senin sırtına binmem gerek. Geyikten gördüğü eziyet yüzünden, at bu şartı kabul etmek zorunda kalmış. O sırada adam atı yularlayıp üstüne binmiş ve geyik bulunan alana gitmiş. Elinde uzun bir sopa taşıyan adamı görür görmez, geyik korkudan dağları aşıp kaçmış, ormanın derinliklerine gizlenmiş. Geyikten kurtulduğuna sevinen at şöyle demiş: — Teşekkür ederim sana, ey insan! Sen benim tek gerçek dostummuşsun! Şimdi ben de sana nasıl hizmet etsem acaba?.. İnsan biraz düşünmüş, sonra dileğini söylemiş: — Sen bu çayırlarda otlamaya devam et. Artık benden kaçma. Sana zarar vermeyeceğimi gördün ya. Ne zaman sana ihtiyaç duyarsam, gelip seni yakalayıp bineceğim. At bu sözlere razı olmuş. O günden beri at insanın hizmetine girmiş. İşini bitiren insan onu serbest bırakınca, at yine dağlardaki çayırlarda özgürce dolaşır olmuş. Geyik ise artık insanla dost olmuş ata yaklaşamaz, ormanların derinliğinde saklanarak yaşarmış.

<FR/>ئۆتكەن زاماندا يىلقا <FR/>ئۆزى بىلەن ئۆزى يۈرگەن بىر ياۋايى ھايۋان ئىكەن. ھېچ قانداق بۇيرۇق، مۇراژىئەتنى بىلمەپتۇ. قىشنىڭ كۈنلىرى تەكشى ياتقان كەڭ دالانى، كۆل ياقىسىدا ياقىلاپ ماكانلاپتۇ. ياز كۈنلىرى بولسا، تاغلارغا چىقىپ يايلاقلاردا ماكانلاپتۇ. قېلىن قارىغايلار ئارىسىدىكى <MS/>يوتىلارنى ئارىلاپ يۈرۈپتۇ. بىر كۈنى يىلقا تاغ باغرىدىكى يېشىل چىمەنلىكلەردە <MS/>چۆپكە كۆمۈلۈپ، غەمسىز يۈرۈپتۇ. <FR/>يېرى كەڭ، <FR/>يېشىلزارلىقتا كۆڭلى توق ئىكەن. شۇنداق قىلىپ يۈرگەندە، مۇشۇ ئارىغا بۇغا كېلىپ قاپتۇ. <MS/>كەڭ دالانىڭ چۆپى مول، يېتىدۇ دەپ ئويلاپ ئات قىزغىنىش بىلدۈرمەپتۇ. ئىككىسى يايلاقتا يايلاپ يۈرۈپتۇ. ۋاقىت ئۆتكەنسىرى بۇغا مۇشۇ يېشىل، <MS/>كەڭ دالانى پەقەت ئۆزىلا ماكانلاشنى كۆزلەپتۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن <FR/>كۆرۈنگەن يەردىلا ئاتقا تېگىشىپ، مۆڭگۈزلىرى بىلەن ئۈسۈپمۇ قوياتتى. تىنىچلىغى بۇزۇلۇپ، بۇغىدىن خورلۇق كۆرگەن ئات، ئادەم بالىسىغا ئەرىز قىلىپ كەپتۇ: – مەن تاغ باغرىدا <MS/>يېشىل چىمەنلىكتە ئۆزەم ھېچ كىمگە كېسىرىمنى تەككۈزمەي يايلاپ يۈرەتتىم. شۇنىڭدىن كېيىن يېنىمغا بۇغا كەلدى. چۆپ مول بولغاندىن كېيىن ھە ئىككىمىزگە يېتىدىغۇ دەپ ئۇنى ئۆز <FR/>ئەركىگە قويۇپ بەردىم. گەپمۇ قىلمىدىم. بىراق، ئاخىرقى ۋاقىتلاردا بۇغا مېنى قوغلاپ، مۆڭگۈزلىرى بىلەن ئۈسۈپ، قوغلاشقا باشلىدى. تىنچلىق بەرمەيدىغان بولدى. ئەمدى بۇغىنى ئۆز ماكانىمدىن قانداق قوغلاۋېتىمەن؟ سەن قىلىپ بەرسەڭ، – دەپ يالۋۇرۇپتۇ. قولغا چۈشمەي، ئەركىنلىكتە يۈرگەن ئاتنىڭ بۇ مۇڭىنى ئاڭلىغان ئادەم، مۇنداق شەرت قويۇپتۇ: – مەن بۇغىنى قوغلاۋېتىمەن، ئۇ قولۇمدىن كېلىدۇ. بىراق مەن <MS/>پىيادە يۈرىمەنغۇ. ئۇنىڭ ئۈچۈن ساڭا مىنىپ بېرىشىم كېرەك. بۇغا تەرىپىدىن كۆرگەن ئازاۋىدىن، ئات ئادەمنىڭ ئېيتقان شەرتىگە كۆنىدۇ. شۇ يەردىلا ئادەم ئاتقا مىنىپ، بۇغا يايلاپ يۈرگەن يەرگە كېلىدۇ. قولىغا <MS/>توخماق تۇتقان ئادەمنى كۆرگەن بۇغا ئۆز جېنىنى ساقلاش ئۈچۈن، شۇ پەيتتىلا تاغ ئارىسىدىكى قېلىن ئورماننىڭ ئىچىگە كىرىپ، سىڭىپ كېتىدۇ. بۇغىدىن قۇتۇلغىنىغا خوشال بولغان ئات: – رەخمەت، ساڭا، ئادەم! سەن مېنىڭ يالغۇز دوستۇم ئىكەنسەن، – دەپتۇ ئات. – ئەمدى مەن ساڭا قانداق خىزمەت كۆرسەتسەم بولىدۇ؟.. شۇ چاغدا ئادەم ئويلىنىپ، ئۆز خالىشىنى ئېيتىپتۇ: – سەن مۇشۇ <MS/>يايلاقتا يايلاپ يۈرىۋەرگىن، – دەپتۇ ئۆز ئىشىنى چۈشەندۈرۈپ. – بۇنىڭدىن كېيىن سەن مېنىڭدىن قاچقۇچى بولما. ساڭا خىيانەت قىلمايدىغىنىمغا كۆزۈڭ يەتتى. ماڭا ھاژەت بولۇپ قالساڭ، ئۆزەم كېلىپ سېنىپ مىنىپ ئىشلىتىدىغان بولىمەن. ئات ئادەمنىڭ ئېيتقىنىغا كۆنۈپتۇ. شۇنىڭدىن بېرى ئات ئادەمگە خىزمەت قىلىپ كېلىدۇ. ئىشلىرىنى تۈگەتكەندىن كېيىن ئادەم ئاتنى بوشىتىپ، تاغ باغرىدىكى يايلاققا بېرىپ، ئېغىناپ، ئويلاپ يۈرىۋېرىدىكەن. ھە، بۇغا ئادەم بىلن دوسلاشقان ئاتنىڭ يېنىغا كېلەلمەي، تاغنىڭ ئىچىدىكى قېلىن ئورماندا يايلاپ، يىراقتا يۈرىدۇ.

Vaxtilə, at təbiətlə iç-içə, azadlığın dadını doyasıya çıxaran bir varlıq imiş. İnsan əlinə dəyməmiş, cilovsuz, başıboş bir vəhşi... Qışları, qarın üstü yüngülcə örtülmüş ucsuz-bucaqsız çöllərdə, kölgəli meşəliklərdə və çay kənarındakı qamışlıq və cəngəlliklərdə keçirərmiş. Yay aylarında isə, dağların zirvəsinə dırmanar, sərin dərələrdəki şeh damcıları düşmüş otlara üzünü sürtərək gəzib dolanarmış. Qara şamların kölgə saldığı yamaclarda rahatlıqla dincəlirmiş. Bir gün, qat-qat dağların arasında, yamyaşıl, cənnət kimi bir vadiyə gəlib çıxmışdı. Oradakı gur otların içinə girib ləzzətlə otlayarkən, onun sakitliyini pozacaq bir yad heyvan peyda olur: bir maral. Əvvəlcə at, vadini bölüşməkdə pis bir şey görməmişdi. “Təbiət səxavətlidir,” demişdi öz-özünə. Lakin zaman keçdikcə maralın içində hırs böyümüşdü. Bu münbit torpaqları təkbaşına istəyirmiş kimi, atı hər gördüyü yerdə buynuzları ilə itələyib uzaqlaşdırmağa cəhd etmişdi... Atın rahatlığı qaçmış, yad maraldan əziyyət çəkməyə başlamışdı. Dözə bilməyib bir gün insanın yanına gedib şikayət etmişdi: — Mən dağ ətəklərindəki yamyaşıl çəmənliklərdə azadca gəzib otlayırdım. Heç kimə ziyanım yox idi. Sonra yanıma bir maral gəldi. Ot da bol idi, otlaq da. “Qoy otlasın” dedim, səs etmədim. Amma son vaxtlar bu maral məni buynuzlamağa, qovub narahat etməyə başladı. Artıq rahatlığım qalmadı. Onu buradan necə qova bilərəm? Mənə kömək edərsənmi? Ələ keçirilə bilməyən vəhşi atın bu dərdini eşitdikdən sonra, adam ona bir şərt qoymuşdu: — Maralı qovmaq asandır. Mən bunu edərəm. Amma mən piyada biriyəm, onu qovmaq üçün sənin belinə minməyim lazımdır. Maraldan gördüyü əziyyətə görə, at bu şərti qəbul etməyə məcbur olmuşdu. O vaxt adam atı yüyənləyib üstünə minmiş və maralın olduğu əraziyə getmişdi. Əlində uzun bir çubuq daşıyan adamı görən kimi, maral qorxudan dağları aşaraq qaçmış, meşənin dərinliklərinə gizlənmişdi. Maraldan qurtulduğuna sevinən at belə demişdi: — Sənə təşəkkür edirəm, ey insan! Sən mənim yeganə əsl dostum imişsən! İndi mən də sənə necə xidmət etsəm görəsən?.. İnsan bir az düşünmüş, sonra diləyini demişdi: — Sən bu çəmənliklərdə otlamağa davam et. Artıq məndən qaçma. Sənə ziyan verməyəcəyimi gördün axı. Nə vaxt sənə ehtiyac duysam, gəlib səni tutub minəcəyəm. At bu sözlərə razılaşmışdı. O gündən bəri at insanın xidmətinə girmişdi. İşini bitirən insan onu azad edəndə, at yenə dağlardakı çəmənliklərdə azadca gəzər olmuşdu. Maral isə artıq insanla dost olmuş ata yaxınlaşa bilməz, meşələrin dərinliyində gizlənərək yaşarmış.

Жер бетіндегі адам баласы мен аң-құсты түгел билеген Сүлеймен деген патша әйелін өте жақсы көреді екен. Не қаласа, бәрін орындай беріпті. Бір күні еріккен әйел Сүлеймен патшаға былай депті: – Маған тек қана құстың сүйегінен сарай салдырып бер! Патша шабарманы қаршығаны шақырып алады да, құс атаулыны түгел жинап келуге бұйырыпты. Патша әйелінің сөзін дуал үстінде отырған байғыз естіп қойыпты. Қаршыға ой мен қырды шарлап, құстарды тегіс жинапты. Сүлеймен патша сыртқа шығып, алдына келген құстарды түстеп, түгендей бастайды да жұдырықтай байғыздың жоқ екенін біліпті. Патша қаһарланып: – Байғыз қайда? – деп сұрапты. Қаршыға оның келмей қалған себебін айтыпты: – Біраз шаруам бар еді, – деді. – Тірі болса – өзін, өліп қалса – өлігін алып кел! – деп, Сүлеймен патша қаршығаны қайта жұмсапты. Қаршыға зулап отырып, байғызға жетіпті. Келе сала патшаның әмірін жеткізіпті. Сонда байғыз: – Жұмысым әлі біткен жоқ. Жұдырықтай мені патша қайтеді? Неге шақыртады, несіне керекпін? – депті қаршығаға. Патшаның бұйрығын орындамай қайтпайтын қаршыға күш көрсетіп:

Once upon a time, there lived King Solomon, who ruled over all humans and animals on earth. He loved his wife dearly and granted her every wish. One day, out of boredom, his wife said to him: — Build me a palace made only from the bones of birds! King Solomon summoned his messenger, the falcon, and ordered him to gather all the birds of the world. An owl, sitting on a wall nearby, overheard the queen’s request. The falcon flew far and wide, collecting every bird he could find. When King Solomon came out and began counting and inspecting the gathered birds, he noticed that the small owl was missing. Angrily, he asked: — Where is the owl? The falcon explained: — He said he had some business to finish. Solomon became furious and commanded: — If he is alive, bring him here; if he is dead, bring his body! The falcon soared away and soon found the owl. He immediately relayed the king’s order. The owl said: — My work isn’t finished yet. What could the great king possibly want with a tiny creature like me? Why does he summon me? What use am I to him? The falcon, who never disobeyed the king’s command, threatened him:

Yer yuzidagi barcha odamlar, hayvonlar va qushlar ustidan hukmronlik qilgan Sulaymon ismli podshoh o‘z xotinini juda yaxshi ko‘rar ekan. U nimani xohlasa, hammasini bajardi. Bir kuni zerikkan ayol Sulaymonga shunday debdi: - Menga faqat qush suyagidan saroy qurdir! Podshoh chopari qarchig‘ayni chaqirib, barcha qushlarni to‘plashni buyurdi. Podshoh xotinining so‘zlarini devor ustida o‘tirgan boyqush eshitib qoldi. Qarchig‘ay vodiy va qirlarni kezib, qushlarni to‘pladi. Sulaymon podshoh tashqariga chiqib, oldidagi qushlarni sanay boshladi va mushtdek boyqushning yo‘qligini bildi. Podshoh g‘azablanib: - Boyqush qani? - deb so‘radi. Qarchig‘ay uning kelmay qolish sababini aytdi: - Mening ba’zi ishlarim bor edi, - dedi. - Agar tirik bo‘lsa - o‘zini, agar o‘lgan bo‘lsa - o‘ligini olib kel! - deb shoh Sulaymon yana qirg‘iyni yubordi. Qirg‘iy uchib, boyqushga yetib keldi. U kelishi bilan podshohning buyrug‘ini yetkazdi. Shunda boyqush: - Ishim hali tugamadi. Podshoh mushtdek menga nima qiladi? Nega chaqirishadi, nega kerakman? - dedi u qarchig‘ayga. Podshohning buyrug‘ini bajarmasdan qaytmaydigan qarchig‘ay kuch ko‘rsatib:

Bir zamanlar yeryüzündeki tüm insanlara ve hayvanlara hükmeden Süleyman adında bir padişah varmış. Bu padişah, karısını öyle çok severmiş ki, o ne isterse hemen yerine getirirmiş. Bir gün kraliçe canı sıkılmış ve padişaha şöyle demiş: — Ben sadece kuş kemiklerinden yapılmış bir saray istiyorum! Padişahın ulakları doğanı yanına çağırmış ve bütün kuşları toplayıp getirmesini emretmiş. Tam o sırada, duvarın üstünde sessizce oturan baykuş bu konuşmaları duymuş. Doğan gökyüzünü arşınlamış, dağları, ovaları gezmiş ve bütün kuşları toplamış. Padişah dışarı çıkıp kuşları tek tek sayarken, bir eksik olduğunu fark etmiş: Baykuş yok! Hemen sormuş: — Baykuş nerede? Doğan kuş demiş ki: — Bazı işleri varmış, onun için gelememiş. Padişah çok öfkelenmiş: — Sağ ise kendisini, ölmüşse cesedini getir bana! Doğan hemen uçarak baykuşun yanına gitmiş. Doğan, hızla gelip padişahın emrini baykuşa iletmiş. Baykuş başını sallamış: — Daha işim bitmedi ki. Hem ben küçücük bir kuşum, padişah beni ne yapsın? Neden beni çağırıyor acaba? Ama kararlı doğan şöyle demiş:

يەر يۈزىدىكى بارلىق ئادەملەر ۋە ھايۋانلارنى ھۆكۈمرانلىق قىلغان سۇلايمان دېگەن پادىشا ئايالىنى بەك ياخشى كۆرىدىكەن. ئايالى نېمە تىلىسە، شۇنىڭ ھەممىسىنى ئورۇنلاپ بېرىدىكەن. بىر كۈنى پادىشانىڭ ئايالى زېرىكىپ، مۇنداق دەپتۇ: – ماڭا <FR/>پەقەت قۇشنىڭ سۈيىگىدىن ساراي سالدۇرۇپ بەرگىن! پادىشا خەۋەرچىسى قارچىغىنى چاقىرىپ، بارلىق قۇشلارنى ژىغىپ ئېلىپ كېلىشىنى بۇيرۇپتۇ. پادىشا ئايالىنىڭ سۆزىنى ئۆگزىدە ئولتارغان بايقۇش ئاڭلاپ قالىدۇ. قارچىغا بارلىق يەرلەرنى ئارىلاپ، قۇشلارنى يىغىپتۇ. سۇلايمان پادىشا سىرتقا چىقىپ، ئالدىغا چىققان قۇشلارنىڭ يىغىپ، مۇشتۇمدەك تۇرغان بايقۇشنى بايقىماي قاپتۇ. پادىشا ئاچچىقلىنىپ: – بايقۇش قەيەردە؟ – دەپ سوراپتۇ. قارچىغا ئۇنىڭ كەلمەي قالغان سەۋەۋىنى ئېيتىپتۇ:. – بىر ئاز ئىشلىرىم بار ئېدى، دېگەن – دېدى. – <FR/>تىرىك بولسا – ئۆزىنى، ئۆلۈپ قالسا – ئۆلىگىنى ئېلىپ كەلگىن – دەپ، سۇلايمان پادىشا قارچىغانى يەنە ئەۋىتىپتۇ. قارچىغا چاپسان ئۇچۇپ، بايقۇشنىڭ يېنىغا يېتىپ بېرىپتۇ. كېلىپلا پادىشانىڭ بۇيرۇقىنى ئېيتىپتۇ. شۇ چاغدا بايقۇش: – ئىشلىرىم تېخى تۈگىمىدى، مۇشتۇمدەك مېنى پادىشا نېمە قىلىدىكەن؟ نېمىگە چاقىرىپتۇ، نېمىگە كېرەك قىلىپ قاپتۇ؟ – دەپتۇ قارچىغىغا. پادىشانىڭ بۇيرۇقىنى ئورۇنلىماي قالمايدىغان قارچىغا كۈچ كۆرسىتىپ:

Bir zamanlar yer üzündəki bütün insanlara və heyvanlara hökm edən Süleyman adlı bir padşah varmış. Bu padşah, arvadını elə çox sevirmiş ki, o nə istəsə dərhal yerinə yetirərmiş. Bir gün kraliçə darıxmış və padşaha belə demişdi: — Mən yalnız quş sümüklərindən tikilmiş bir saray istəyirəm! Padşahın elçiləri qırğını yanına çağırmış və bütün quşları toplayıb gətirməsini əmr etmişdi. Elə o vaxt, divarın üstündə səssizcə oturan bayquş bu danışıqları eşitmişdi. Qırğın göy üzünü addımlamış, dağları, düzləri gəzmiş və bütün quşları toplamışdı. Padşah çölə çıxıb quşları tək-tək sayarkən, birinin əskik olduğunu fərq etmişdi: Bayquş yox idi! Dərhal soruşmuşdu: — Bayquş haradadır? Qırğın quş demişdi ki: — Bəzi işləri varmış, ona görə gələ bilməyib. Padşah çox hirslənmişdi: — Sağdırsa özünü, ölübsə cəsədini gətir mənə! Qırğın dərhal uçaraq bayquşun yanına getmişdi. Qırğın, sürətlə gəlib padşahın əmrini bayquşa çatdırmışdı. Bayquş başını yelləmişdi: — Hələ işim bitməyib axı. Həm mən kiçik bir quşam, padşah məni nə edir ki? Niyə məni çağırır görəsən? Amma qətiyyətli qırğın belə demişdi:

– Егер өз ықтиярыңмен жүрмесең, зорлап алып кетемін, – депті. Басқа амалы құрыған байғыз еріксіз көніп, қаршығаның соңынан ілесіпті. Алдына келген соң, Сүлеймен патша ашуланып: – Бір шақырғаннан неге келмедің? – деп сұрапты. – Үйде жатып ой ойладым, тақсыр, – деп, жауап беріпті байғыз. Оның не ойлағанын білгісі келген патша тәптіштей түсіпті: – Не ойладың сонда? – О, патшам, дүниеде өлі көп пе, тірі көп пе? Соны есептедім, – депті байғыз. Сүлеймен патша таңданып қалыпты: – Иә, қайсысы көп екен? – Қанша есептесем де өлінің біреуі артық бола береді, – депті байғыз. Дүниенің есеп-қисабы қолында тұрған Сүлеймен патша бұған келіспей дау айтыпты: – Олай емес, тірінің біреуі артық. Сен қалай есептедің? – Тақсыр, – депті, байғыз бас иіп, – мен түске дейін ұйқтап жататындарды да, ояу болса да қалғып жүретіндерді де өліге қостым. Өйткені олар ештеңені де бітірмейді, ештеңені де ойламайды ғой. Сонда Сүлеймен патша: – Бұл қулықпен құтылмайсың. Мұны сенсіз де білеміз. Егер өзіңді ақтайтын дәлелің болмаса, қаршығаға мойныңды үздіремін! – депті қаһарланып. Зәресі ұшқан байғыз: – Дат, патшам, – депті сауға сұрап. Патша ырық береді: – Айт датыңды! – Бұдан басқа да есеп-қисабым бар еді. – Ол қандай есеп тағы? – Дүниеде еркек көп пе, ұрғашы көп пе деп, соларды да есептедім. Сонда ұрғашының біреуі артық шықты. – Бұл да мәлім жай. Еркектен әйелдің біреуі артық екені маған да белгілі. Сен әйелдің біреуі артық дегенде, қалай есептедің? – деп сұрапты патша. – Тақсыр, мен еріккен әйелдің тіліне еріп, ермегіне елігіп, өзі ойланып іс істемеген еркекті де әйел қатарына қостым, – депті байғыз. Сонда Сүлеймен патша ойланып отырып қалады да былай деп бұйырады: – Байғыз рас айтады. Ойыңды ұқтым. Мен еріккен әйелдің ермегіне айналған екенмін. Соған бола кінәсіз құстарды қырып, соның сүйегінен сарай салдырмақ болып ем. Оным орны толмас ағаттық екен. Құстың сүйегі сарай салуға шыдай ма, оны да ойға салмаппын. Не істесең де ойға салғаның дұрыс екенін ұмытыппын. – Ойлан, тақсыр, ойлан! – депті байғыз. Сонда Сүлеймен патша қаршығаға мойын бұрып, былай бұйырыпты: – Құстардың бәрін босатып қоя бер. Оларға ұқтыр, байғызға алғыс айтсын. Ол өз басын ажалға тігіп тұрып, құстарды қорғап қалды. Барлық құстарды қырғыннан құтқарды. Сөйтіп, құстар ажалдан аман қалыпты. Содан бері құс атаулы байғызды қастерлеп жүреді екен. Осы оқиғаны құстар ұмытпасын деп, байғыз түн ішінде ызыңдап, ұйқы көрмейді екен.

— If you don’t come willingly, I’ll take you by force. With no choice left, the owl reluctantly followed the falcon back to King Solomon. When they arrived, Solomon glared at the owl and demanded: — Why didn’t you come when I first called you? The owl bowed and answered: — I was thinking, Your Majesty. — Thinking about what? — asked the king. — Oh, my lord, I was counting whether there are more living beings or dead ones in this world, — said the owl. King Solomon was intrigued. — And what did you find? — No matter how I count, there is always one more dead than living, — replied the owl. King Solomon, who was said to know all the world’s wisdom and numbers, disagreed: — That cannot be! There is one more living than dead. How did you make your calculation? — My lord, — the owl said, bowing again, — I counted as dead those who sleep until noon and those who wander through the day half-awake, for they do nothing and think nothing. King Solomon frowned. — You won’t get away with such cleverness! We already know that truth. If you can’t justify yourself with real proof, I’ll have the falcon break your neck! Terrified, the owl pleaded: — Mercy, my king! Solomon relented slightly. — Speak, then. What else do you have to say? — I also made another count, Your Majesty — to see whether there are more men or women in the world. — And what did you find? — asked Solomon. — I found that women are one more than men. — That much I know, too, — said Solomon. — But tell me, how did you count it? — My lord, — replied the owl, — I counted as women all those men who listen to the whims of idle women, who act without thinking for themselves. King Solomon fell silent and pondered deeply. Then he said: — The owl speaks the truth. I understand now. I have become the plaything of an idle woman myself. I nearly slaughtered innocent birds to build a palace from their bones. What foolishness! Bird bones could never support a palace. I had forgotten that every deed must be weighed with thought. — Think, my lord, think! — said the owl. Then King Solomon turned to the falcon and commanded: — Release all the birds. Tell them to thank the owl. He risked his life to save them from death. Because of him, all birds shall live. And so the birds were freed from destruction. From that day on, all birds have honored and revered the owl. And to remind them of this event, the owl never sleeps at night, instead, it hoots in the darkness, keeping watch forever.

Agar o‘z ixtiyoring bilan bormasang, zo‘rlab olib ketaman, - dedi. Boshqa iloji qolmagan boyqush beixtiyor bo‘ysunib, qarchig‘ayning ortidan ergashdi. Uning oldiga kelgach, Sulaymon podshoh g‘azablanib: - Nega bir marta chaqirganingdan keyin kelmading? - deb so‘radi. - Uyda yotib o‘yladim, taqsir, - deb javob berdi boyqush. Podshoh uning nima haqida o‘ylayotganini bilmoqchi bo‘lib, batafsil so‘radi: - Xo‘sh, nima haqida o‘ylading? - O, podshohim, dunyoda o‘lik ko‘pmi, tirik ko‘pmi? Men shuni hisobladim, - dedi boyqush. Sulaymon shoh hayron bo‘lib: - Ha, qaysi biri ko‘p? - Qancha hisob-kitob qilsam ham, bittasi ortiqcha bo‘ladi, - dedi boyqush. Dunyoning hisob-kitobi uning qo‘lida bo‘lgan Sulaymon podshoh bunga e’tiroz bildirdi: - Unday emas, tiriklardan bittasi ortiqcha. Siz qanday hisobladingiz? - Taqsir, - dedi boyqush bosh egib, - men tushgacha uxlaydiganlarni ham, uyg‘oq bo‘lsa ham uxlaydiganlarni ham o‘liklarga qo‘shdim. Chunki ular hech narsani tugatmaydilar, hech narsani o‘ylamaydilar. Shunda Sulaymon podshoh: - Bu hiyla bilan qutulib bo‘lmaydi. Biz buni sizsiz ham bilamiz. Agar o‘zingni oqlaydigan dalillaring bo‘lmasa, qirg‘iyga bo‘yningni uzdiraman! - dedi g‘azablanib. Qo‘rqib ketgan boyqush: - Dat, podshohim, - dedi sovg‘a so‘rab. Podshoh o‘z hukmini o‘tkazdi: - Ayt! - Menda boshqa hisob-kitoblar ham bor edi. - Bu qanday hisob? - Men dunyoda erkaklar ko'pmi yoki xotinlar ko'pmi, deb o'ylab, ularni ham hisobga oldim. Shunda bitta urg‘ochi ortiqcha chiqdi. - Bu ham ma’lum narsa. Menga ma'lumki, erkakdan bitta xotin afzalroq. Xotinlardan bittasi ortiqcha bo‘lsa, qanday hisoblading? - deb so‘radi podshoh. - Taqsir, men bekorchi ayolning gapiga ergashib, ermakka berilib, o‘zi o‘ylab ish qilmagan erkakni ham ayol qatoriga qo‘shdim, - dedi boyqush. Shunda Sulaymon podshoh o‘ylanib o‘tirdi va buyurdi: - Boyqush to‘g‘ri aytadi. Fikringni tushundim. Men bekorchi ayolning ermagiga aylandim. Shuning uchun begunoh qushlarni o‘ldirib, uning suyaklaridan saroy qurmoqchi edim. Bu tuzatib bo‘lmaydigan xato edi. Qushning suyagi saroy qurishga bardosh bera oladimi, bu haqda o‘ylamaganman. Nima qilsang ham, o‘ylash kerakligini unutib qo‘ydim. - O‘yla, taqsir, o‘yla! - dedi boyqush. Shunda shoh Sulaymon qirg‘iyga o‘girilib, shunday buyurdi: - Hamma qushlarni qo‘yib yubor. Ularga tushuntiring, boyqushga minnatdorchilik bildirsin. U o‘zini o‘limga tikib, qushlarni himoya qildi. U barcha qushlarni qirg‘indan qutqardi. Shunday qilib, qushlar o‘limdan omon qolishdi. O‘shandan beri barcha qushlar boyqushni hurmat qilishadi. Bu voqeani qushlar unutmasligi uchun boyqush tun bo‘yi g‘ing‘illab, uxlamaydi.

— Kendi rızanla gelmezsen, zorla götürürüm seni! Baykuş korkmuş, yapacak bir şeyi kalmamış. Başını eğip doğanın peşine takılmış. Süleyman Padişah’ın huzuruna çıktıklarında padişah sertçe sormuş: — Seni bir kez çağırdığımda neden gelmedin? Baykuş da şöyle demiş: — Evde yatarken düşündüm biraz, padişahım. — Neymiş o düşündüğün? — demiş padişah merakla. — Dünyada acaba ölü mü çok, yoksa canlı mı? Bunu hesapladım. — E peki, hangisi çok çıktı? — Hep bir ölü fazla çıkıyor, padişahım. Padişah kaşlarını çatmış: — Hayır, hayır! Tam tersi! Canlı olanlar bir kişi daha fazladır. Nasıl böyle hesapladın? Baykuş usulca konuşmuş: — Padişahım, ben sabaha kadar yatanları, uyanık olsalar da düşünmeyen, bir şey üretmeyenleri de ölüden saydım. Çünkü onların da faydası yok. Bu sözlere kızan padişah haykırmış: — Böyle kurnazlıkla kurtulamazsın! Bunu biz zaten biliriz. Eğer başka savunman yoksa, doğan boynunu kıracak! Baykuş hemen yere kapanmış: — Dileğim var, padişahım! — Söyle bakalım, — demiş padişah. Baykuş demiş ki: — Başka bir hesap daha yapmıştım: Dünyada erkek mi çok, kadın mı? Kadınların bir fazlası var, padişahım. — Bu zaten bilinen bir şey, — demiş Süleyman Padişah. Süleyman Padişah şaşkınlıkla sormuş: — Kadınlar erkeklerden bir fazla, bunu ben de bilirim. Ama sen nasıl saydın da öyle dedin? Baykuş başını eğip sakince yanıtlamış: — Padişahım, ben aklını kullanmayan, kendi kararını veremeyen, sadece boş laflara kanıp kadınların peşinden sürüklenen erkekleri de kadınlardan saydım. Çünkü onlar düşünmeden yaşar, yönlerini başkalarının sözüne göre belirler. Padişah bu cevabı duyunca susmuş. Düşünmüş, derin derin iç çekmiş. — Baykuş doğruyu söylüyor, demiş sonunda. Ben de eşimin hevesine kapıldım. Suçsuz kuşları öldürüp onların kemiklerinden saray yaptırmak istedim. Bu büyük bir yanlıştı. Bir kuşun kemiğiyle saray yapılır mı hiç? Bunu bile düşünmemişim. Ne yaparsan yap, önce düşünmek gerekirmiş. Ben bunu unutmuşum. Baykuş usulca başını sallamış: — Düşün, padişahım... Düşünmeden adım atma! O zaman Süleyman Padişah şâhine dönmüş ve şöyle emretmiş: — Bütün kuşları serbest bırak. Hepsine anlat, baykuşa teşekkür etsinler. Çünkü o, canını ortaya koyarak hepsini kurtardı. Ölümden aldı onları. Ve böylece kuşlar kurtulmuş. O günden beri bütün kuşlar baykuşa büyük saygı duyarmış. Onu hep anarlarmış. Baykuş da, o günleri unutturmamak için her gece sessizce ötüp durur, uyumazmış.

– ئەگەر ئۆز ئىختىيارىڭ بىلەن ماڭمىساڭ زورلۇق بىلەن ئېلىپ كېتىمەن، – دەپتۇ. باشقا ئامالى قالمىغان بايقۇش، ئامالسىزلىقتىن كۆنۈپ، قارچىغانىڭ كەينىدىن مېڭىپتۇ. ئالدىغا كەلگەندىن كېيىن سۇلايمان پادىشا ئاچچىقلىنىپ: – بىر چاقىرغاندا نېمىشكە كەلمىدىڭ؟ – دەپ سوراپتۇ. – ئۆيدە يېتىپ ئوي ئويلىدىم، تەخسىر، – دەپ ژاۋاپ بېرىپتۇ بايقۇش. ئۇنىڭ ئويلىغان ئويىنى بىلمەكچى بولغان پادىشا: – نېمە ئوي ئويلىدىڭ ؟ – ئو، پادىشام، دۇنىيادا ئۆلۈك كۆپمۇ، تىرىك كۆپمۇ؟ شۇنى ھېساپلىدىم، – دەپتۇ بايقۇش. سۇلايمان پادىشا ھەيران بولۇپ: – ھە، قايسىسى كۆپ ئىكەن؟ – قانچىلىك ھېساپلىساممۇ بىر ئۆلۈك ئارتۇق چىقىۋاتىدۇ، – دەپتۇ بايقۇش. پۈتكۈل دۇنىيانىڭ ھېساۋىتى قولىدا تۇرغان سۇلايمان پادىشا بۇنىڭغا كېلىشمەي <MS/>مۇنداق دەپتۇ: – ئۇنداق ئەمەس، بىر تىرىك ئارتۇق. سەن قانداق ھېساپلىدىڭ؟ – تەخسىر، – دەپتۇ، بايغۇش باش ئېگىپ، – مەن چۈشكىچە ئۇخلاپ ياتىدىغانلارنىمۇ، ئويغاق بولسىمۇ، بېكار يۈرگەنلەرنىمۇ ئۆلۈككە قوشتۇم. سەۋەۋى، ئۇلار ھېچ ئىش پۈتەرمەيدۇ، ھېچ نەرسە ئويلىمايدۇ. شۇ چاغدا سۇلايمان پادىشا: – بۇ قۇۋلۇق بىلەن قۇتۇلمايسەن. بۇنى سېنىڭسىزمۇ بىلىمىز. ئەگەر ئۆزەڭنى ئاقلايدىغان دەلىلىڭ بولمىسا، قارچىغاغا بوينۇڭنى ئالغۇزىمەن! – دەپتۇ تېرىكىپ. قورقۇپ كەتكەن بايقۇش: – ۋاي، پادىشام، – دەپتۇ قورقۇپ. پادىشا تېرىكىپ: – ئېيت، ئېيتارىڭنى! – بۇنىڭدىن باشقىمۇ ھېساۋىتىم بار ئېدى. – ئۇ قانداق ھېساۋەت يەنە؟ دۇنىيادا ئەر كىشىلەر كۆپمۇ، ئايال كىشىلەر كۆپمۇ، شۇنىمۇ ھېساپلىدىم. شۇندا ئايال كىشىلەرنىڭ بىرى ئارتۇق چىقتى. – بۇ مەلۇم ژاغداي. ئەر كىشىلەردىن ئايال كىشىلەرنىڭ بىرىنىڭ ئارتۇقلىغى ماڭىما مەلۇم. سەن ئايال كىشىلەرنىڭ بىرىنىڭ ئارتۇقلىغىنى قانداق تاپتىڭ؟ – دەپ سوراپتۇ پادىشا. – تەخسىر، مەن زېرىكىپ يۈرگەن ئايالنىڭ گېپىگە كىرىپ، ئۆزى ئويلىنىپ ئىش پۈتەرمىگەن ئەر كىشىنى ئاياللار قاتارىغا قوشتۇم، دەپتۇ بايقۇش. شۇ چاغدا سۇلايمان پادىشا ئويلىنىپ قالىدۇدە مۇنداق دەپ بۇيرۇق بېرىدۇ: – بايقۇش راست ئېيتىدۇ. ئەمدى بىلدىم. مەن زېرىككەن ئايالنىڭ دېگىنىنى ئورۇنلاپ يۈرۈپتىمەن. شۇنىڭغا بولا گۇناسىز قۇشلارنى ئۆلتىرىپ، ئۇلارنىڭ سۈيەكلىرىدىن ساراي سالدۇرماق بولدۇم. ئۇ <FR/>ئورنى تولماس خاتالىق قىلدىم. قۇشنىڭ سۈيىگى ساراي سېلىشقا ياراملىقمۇ، ئۇنى ئويلىماپتىمەن. نېمە ئىش قىلساممۇ ئويغا سالغاننىڭ توغرا ئىكەنلىغىنى ئۇنتۇپ قاپتىمەن. – ئويلان، تەخسىر، ئويلان! – دەپتۇ بايقۇش. شۇ چاغدا سۇلايمان پادىشا قارچىغاغا قاراپ، مۇنداق بۇيرۇق بېرىپتۇ: – قۇشلارنىڭ ھەممىسىنى بوشىتىپ، قويۇپ بەرگىن. ئۇلارغا ئۇقتۇرۇپ ئېيتقىن بايقۇشغا <MS/>رەخمەت ئېيتسۇن. ئۇ ئۆز بېشىنى ئەژەلگە قىيىپ، قۇشلارنى ساقلاپ قالدى. بارلىق قۇشلارنى ئۆلۈمدىن قۇتقاردى. شۇنداق قىلىپ قۇشلار بىر ئەژەلدىن ئامان قاپتۇ. شۇنىڭدىن بېرى ئاتاقلىق بايقۇشنى ھۆرمەتلەپ يۈرۈپتۇ. مۇشۇ ۋەقەنى ئۇنتۇپ قالمىسۇن دەپ بايقۇش كېچىدە زىڭىلداپ ئۇيقا كۆرمەيدىكەن.

— Öz razılığınla gəlməsən, zorla apararam səni! Bayquş qorxmuşdu, edəcək bir şeyi qalmamışdı. Başını əyib qırğının dalınca düşmüşdü. Süleyman Padşahın hüzuruna çıxdıqda padşah sərtliklə soruşmuşdu: — Səni bir dəfə çağırdığımda niyə gəlmədin? Bayquş da belə demişdi: — Evdə yatarkən bir az düşündüm, padşahım. — Nə imiş o düşündüyün? — demişdi padşah maraqla. — Dünyada görəsən ölü çoxdur, yoxsa diri? Bunu hesabladım. — Hə, bəs hansı çox çıxdı? — Həmişə bir ölü artıq çıxır, padşahım. Padşah qaşlarını çatmışdı: — Xeyr, xeyr! Tam əksinə! Diri olanlar bir nəfər daha çoxdur. Necə belə hesabladın? Bayquş asta-asta danışmışdı: — Padşahım, mən sabaha qədər yatanları, oyaq olsalar da düşünməyən, bir şey istehsal etməyənləri də ölülərdən saydım. Çünki onların da faydası yoxdur. Bu sözlərə hirslənən padşah qışqırmışdı: — Belə hiyləgərliklə qurtula bilməzsən! Bunu biz zatən bilirik. Əgər başqa müdafiən yoxdursa, qırğın boynunu sındıracaq! Bayquş dərhal yerə qapanmışdı: — Bir diləyim var, padşahım! — De görüm, — demişdi padşah. Bayquş demişdi ki: — Başqa bir hesab da aparmışdım: Dünyada kişi çoxdur, yoxsa qadın? Qadınların bir artığı var, padşahım. Bu zatən bilinən bir şeydir, — demişdi Süleyman Padşah. Süleyman Padşah təəccüblə soruşmuşdu: — Qadınlar kişilərdən bir nəfər çoxdur, bunu mən də bilirəm. Amma sən necə saydın ki, belə dedin? Bayquş başını əyib sakitcə cavab vermişdi: — Padşahım, mən ağlını işlətməyən, öz qərarını verə bilməyən, yalnız boş sözlərə aldanıb qadınların dalınca sürünən kişiləri də qadınlardan saydım. Çünki onlar düşünmədən yaşayır, istiqamətlərini başqalarının sözünə görə müəyyən edirlər. Padşah bu cavabı eşidəndə susmuşdu. Düşünmüş, dərin-dərin ah çəkmişdi. — Bayquş doğru deyir, — demişdi nəhayət. Mən də arvadımın həvəsinə uymuşdum. Günahsız quşları öldürüb onların sümüklərindən saray tikdirmək istədim. Bu böyük bir səhv idi. Bir quşun sümüyü ilə saray tikilərmi heç? Bunu belə düşünməmişdim. Nə etsən et, əvvəl düşünmək lazımmış. Mən bunu unutmuşdum. Bayquş asta-asta başını yelləmişdi: — Düşün, padşahım... Düşünmədən addım atma! O vaxt Süleyman Padşah qırğına dönmüş və belə əmr etmişdi: — Bütün quşları azad et. Hamısına de ki, bayquşa təşəkkür etsinlər. Çünki o, canını ortaya qoyaraq hamısını xilas etdi. Onları ölümdən qurtardı. Və beləcə quşlar xilas olmuşdular. O gündən bəri bütün quşlar bayquşa böyük hörmət bəsləyərmiş. Onu həmişə yada salarmışlar. Bayquş da, o günləri unutdurmamaq üçün hər gecə səssizcə banlayıb durar, yatmazmış.

Ертеде сауысқан мен көкек бір орманды мекендепті. Олар ұялары болмай, ағаштың бұтақтарын паналап күнелтіпті. Көкек күнде ерте тұрып алып: «ұя керек», «ұя керек», – деп, көршілерінің мазасын кетіреді. Бір күні сауысқан көршісіне: -Екеуіміз бірігіп, берік ұя істейік. Әуелі саған, содан кейін маған салармыз, – дейді. Көкек: -Менің ұя салатын қуатым да, қауқарым да жоқ. «Керек, керек» деп қақсай берсем, құстың бәрі ағайыным, көп болып көмектесіп, ұя салып берер, – деп келіспейді.

Long ago, a magpie and a cuckoo lived in the same forest. They had no nests of their own and used to shelter among the branches of trees. Every morning, the cuckoo would wake up early and start calling, “Need a nest! Need a nest!” disturbing all the neighbors with its endless cry. One day, the magpie said to its neighbor: — Let’s work together and build a strong nest. We’ll build yours first, then mine. But the cuckoo replied: — I have neither the strength nor the skill to build a nest. If I just keep calling “kerek, kerek” (in Kazakh need, need) all the birds, my kin, will take pity on me and build one for me.

Qadimda bir o‘rmonda zog‘cha va kakku yashagan ekan. Ular uyalari bo‘lmay, daraxt shoxlarini pana qilib kun kechirishgan. Ko‘kak har kuni erta turadi va qo‘shnilarini bezovta qiladi: "uya kerak," "uya kerak." Bir kuni zog‘cha qo‘shnisiga: - Ikkalamiz birlashib, mustahkam uya quramiz. Avval senga, keyin menga qo‘yamiz. Kakku: - Mening uya qurishga kuchim ham, qudratim ham yo‘q. "Kerak, kerak," deb qichqirsam, hamma qushlar qarindoshlarim, ko‘pchilik bo‘lib yordamlashib, uya qurib berishadi, deb rozi bo‘lmaydi.

Bir varmış bir yokmuş, çok eski zamanlarda büyük bir ormanda saksağanla guguk kuşu birlikte yaşarmış. Onların ne yuvaları varmış ne de sıcacık bir evleri. Ama her sabah guguk kuşu erkenden uyanır, “yuva isterim”, “yuva isterim” diye ötüp dururmuş. Bütün kuşlar onun bu dırdırından usanmış. Bir gün saksağan dayanamayıp şöyle demiş: — Gel, beraber güzel bir yuva yapalım. Önce sana yapalım, sonra bana yapalım! Ama guguk kuşu sadece başını sallayıp cevap vermiş: — Benim gücüm yok ki. Ama ötüp durursam, herkes acıyıp bana bir yuva yapar belki.

بۇرۇن بىر زاماندا سېغىزخان بىلەن كاككۇك بىر ئورماندا ماكانلايدىكەن. ئۇلارنىڭ ئۇگىلىرى بولماي ياغاچ پۇتاقلىرىدا ياشاپتۇ. كاككۇك كۈندە دېگىدەك «ئۆي كېرەك»، «ئۆي كېرەك» – دەپ خوشنىلارغا تىنچلىق بەرمەيدىكەن. بىر كۈنى سېغىزخان خوشنىسىغا: – ئىككىمىز بىرىكىپ، ئۆي ياسايلۇق. بىرىنچچى ساڭا، ئاندىن كېيىن ماڭا ياسايدۇق، – دەپتۇ. كاككۇك: –مېنىڭ ئۇگا ياسايدىغان كۈچ – قۇۋىتىممۇ، نىيىتىممۇ يوق. «كېرەك – كېرەك دەپ قاخشاپ سايرىسام، بارلىق قۇش قېرىنداشلىرىم يىغىلىپ، كۆپ بولۇپ ماڭا ئۆي ياساپ بېرەر»، – دەپ كېلىشمەپتۇ.

Biri varmış, biri yoxmuş, çox qədim zamanlarda böyük bir meşədə sağsağanla ququ quşu birlikdə yaşayırmışlar. Onların nə yuvaları varmış, nə də isti bir evləri. Amma hər səhər ququ quşu erkəndən oyanar, “yuva istəyirəm”, “yuva istəyirəm” deyə banlayıb dururmuş. Bütün quşlar onun bu vızıldamasından bezmişdilər. Bir gün sağsağan dözə bilməyib belə demişdi: — Gəl, birlikdə gözəl bir yuva quraq. Əvvəl sənə quraq, sonra mənə quraq! Amma ququ quşu yalnız başını yelləyib cavab vermişdi: — Mənim gücüm yoxdur ki. Amma banlayıb duraramsa, bəlkə hamı mənə yazıqı gəlib bir yuva qurar.

Сауысқан көкектің көмегін күтпей-ақ, ұя салуға кірісті. Ол ұясының қабырғаларын жас бұтақтармен мықтап байланыстырды. Іші-тысын саз балшықтармен сылады. Кішкене бұтақтардан құрастырып, шағын қақпалы есік жасады. Ұяның астына мамықтан төсек төседі. Ал көкектің «керек, керек» деп қақсай-қақсай даусықарлығып, тілі сақау болды. Ол кейінгі жылдарда «керек» дегендегі «р»-ды айта алмай, «керек» деудің орнына «келек, келек» дейді. Сондықтан жұрт оны кекетіп «көкек» деп атайтын болды. Сол көкектің күні бүгінге дейін өзімдікі деген ұясы да, үй-іші де жоқ. Жұмыртқасын кез келген ұяға табады, оны басқа құстар басып, балапан шығарады. Шібилер жетім өседі.

The magpie realized it was useless to argue and decided to start building on its own. It wove the walls of its nest tightly with young twigs, plastered the inside and outside with wet clay, and even made a small doorway from thin sticks. On the bottom, it spread a soft bed of feathers. Meanwhile, the cuckoo kept shouting “kerek, kerek” until its voice grew hoarse and its tongue stumbled. Over time, it could no longer pronounce the R sound in “kereк” (“need”) and instead began to say “kelek, kelek.” That’s why, the birds started mocking it and calling it “kokek” (in Kazakh the cuckoo). And so, even to this very day, the cuckoo has no nest or home of its own. It lays its eggs in the nests of other birds, who hatch and raise its chicks for it, leaving the cuckoo’s young to grow up as orphans.

Qarg‘a kakkaning yordamini kutmasdan, uya qurishga kirishdi. U uya devorlarini yosh novdalar bilan mustahkam bog‘ladi. Ichki va tashqi tomondan loy bilan suvaladi. U kichik-kichik shoxchalardan eshik yasadi. Uyaning ostiga momiqdan to‘shak solinadi. Ko‘kek esa "kerak, kerak" deb qichqirib, ovozi bo‘g‘ilib, tili lol bo‘lib qoldi. Keyingi yillarda u "kerak" degan so'zni ayta olmay, "kerak" degan so'zning o'rniga "kelak, kelak" deydi. Shuning uchun odamlar uni masxara qilib "kakku" deb atay boshladilar. O‘sha kakkaning bugungi kungacha o‘ziniki deb hisoblangan uyasi ham, oilasi ham yo‘q. Tuxumini har qanday uyada topadi, uni boshqa qushlar bosib, jo‘ja chiqaradi. Chivinlar yetim o‘sadi.

Saksağan bunu duyunca tek başına işe başlamış. Dallar toplamış, çamurla sıvamış, içine tüyler sermiş. Hatta minik bir kapısı bile olmuş! Küçük yatak tarzı tüyleri olmuş. Guguk kuşu ise “yuva lazım, yuva lazım” demekten yorulmuş, sesi kısılmış, dili dolanmış. Artık “lazım” yerine “lelek” dermiş. O günden sonra herkes ona “guguk” demeye başlamış. İşte bu yüzden guguk kuşunun hâlâ kendi yuvası yokmuş. Yumurtasını başka kuşların yuvasına bırakırmış. Yavrularını da başkaları büyütürmüş. Minik guguklar hep öksüz gibi büyürmüş.

ېغىزخان كاككۇكنىڭ ياردىمىنى كۈتمەي، ئۇۋا ياساشقا كىرىشىپتۇ. ئۇ ئۇگىسىنىڭ تاملىرىنى قاتتىق ياغاچلاردىن، شاخلاردىن مەككەم باغلاپ ياساپتۇ. ئىچى – سىرتىنى لاي بىلەن ياساپتۇ. كىچىك پۇتاقلارنى قۇراشتۇرۇپ، كىچىك ئىشىك ياساپتۇ. ئۇۋىنىڭ ئىچىنىڭ ئاستى تەرىپىگە مامۇقتىن ئورۇن ياساپتۇ. كاككۇكنىڭ «كېرەك، كېرەك» دېگەن ئاۋازى چىقماي، ئۈنى تارىلىپ قاپتۇ. ئۇ كېيىنكى يىللاردا «كېرەك، كېرەك» دېگەن سۆزىدىكى ر ھەرىپىنى ئېيتالماي، «كېرەك» دەپ ئېيتىشنىڭ ئورنىغا، «كېلەك، كېلەك» دەپ قاپتۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن <FR/>كۈنى بۈگۈنگىچە يۇرت ئۇنى «كاككۇك» دەپ ئاتايدىغان بولغان. ئەشۇ كاككۇكنىڭ تا بۈگۈنكى كۈنگىچە ئۆزىنىڭ دېگەن يەككە ئۇۋا – ماكانى يوق. تۇخۇمىنى <FR/>ئۇددۇل كەلگەن بىر ئۇگىغا ئاپىرىپ بېسىپ قويىدۇ، ئۇنى باشقا قۇشلار باستۇرۇپ چۈجە چىقىرىدۇ. بەزى جۆ جىلەر <MS/>يىتىم قالىدۇ.

Sağsağan bunu eşidəndə təkbaşına işə başlamışdı. Budaqlar yığmış, palçıqla suvayıb, içinə tük döşəmişdi. Hətta kiçik bir qapısı belə olmuşdu! Kiçik yataq kimi tükləri olmuşdu. Ququ quşu isə “yuva lazımdır, yuva lazımdır” deməkdən yorulmuş, səsi batmış, dili dolaşmışdı. Artıq “lazımdır” yerinə “lələk” deyərmiş. O gündən sonra hamı ona “ququ” deməyə başlamışdı. Bax, buna görə də ququ quşunun hələ də öz yatağı yox imiş. Yumurtasını başqa quşların yuvasına qoyarmış. Balalarını da başqaları böyüdərmiş. Kiçik quqular həmişə yetim kimi böyüyərmişlər.

Өткен кезде түлкі мен бөдене жолдас болыпты. Бірнеше күн өтеді. Түлкі бөденеге ештеңе деп айта алмай, қарыны ашады. Ол енді досы бөденені жегісі келіп, амал ойластырады. Бір күні бұтаның басында отырған бөденеге барып:

Once upon a time, a fox and a quail became friends. Several days passed. The fox, though traveling with the quail, grew very hungry but didn’t know how to tell his friend. Finally, he began plotting a way to eat the quail. One day, the fox came to the quail, who was perched on a bush, and said:

Ilgari tulki va bedana do‘st edi. Bir necha kun o‘tdi. Tulki bedanaga hech narsa deya olmay, och qoladi. U endi do‘sti bedanani yemoqchi bo‘lib, hiyla o‘ylaydi. Bir kuni u butaning tepasida o‘tirgan bedanaga borib:

Bir varmış bir yokmuş, eskiden bir tilkiyle bir bıldırcın dost olmuşlar. Günler geçmiş, geçmiş… Tilki hiçbir şey demeden sabretmiş, ama karnı öyle bir acıkmış ki, sonunda bıldırcını yemek istemiş. Bir plan kurmuş. Bir sabah çalının en tepesinde oturan bıldırcına seslenmiş:

ئۆتكەن زاماندا تۈلكە بىلەن بۆدۈنە دوست بولۇپتۇ. بىر نەچچە كۈن ئۆتۈپتۇ. تۈلكە بۆدۈنىگە گەپ قىلالماي، قوسىغى ئېچىپ كېتىپتۇ. ئۇ دوستى بۆدۈنىنى يېگۈسى كېلىپ، بىر ئامال ئويلاشتۇرىدۇ. بىر كۈنى دەرەخ پۇتىغىدا ئولتارغان بۆدۈنىگە كېلىپ:

Biri varmış, biri yoxmuş, qədimdən bir tülkü ilə bir bildirçin dost olmuşlar. Günlər keçib, keçib… Tülkü heç nə demədən səbir etmişdi, amma qarnı elə bir acmışdı ki, axırda bildirçini yemək istəmişdi. Bir plan qurmuşdu. Bir səhər kolların ən üstündə oturan bildirçinə səslənmişdi:

– Е, бөдене-екем, сізбен жолдас болғалы біраз уақыт болды. Сізден де ұялып біттім. Сізге беретін қолымда ештеңе жоқ, құр жолдас болып жүрміз ғой, – дейді. – Алла ырза болсын, рахмет, тамағым тоқ, қайта сізді мен сыйлай алмай жүрмін, – депті бөдене. – Сізге ештеңе бере алмай қысылдым деп айтқаныңызға мың рахмет. Келіңіз, әңгімелесейік, – депті түлкі. – Ойбай, рахмет, жерге қонбаушы едім, – деп түлкінің алдағанын біліп, бөдене жерге қонбапты. Енді не істерін білмей түлкі жаман сасып, әрі ойлап, бері ойлап ақыры қарнының ашқанын бөденеге айтуға тура келеді. – Бөдене-еке, сізбен жолдас болғалы қарным аш, сіздің қарныңыз тоқ екен. Осы менің бүгін аш қарнымды тоқ қылсаңыз, өле-өлгенше сізді ұмытпас едім, – деді түлкі. Бөдене аз ойланып отырып: – Жарайды, ондай болса, қазір тойғызамын, – дейді. – Қалай тойғызасыз, қолыңызда ештеңе жоқ қой, – деп түлкі езу тартып күліпті. – Қазір осы жерден атасына сыбаға алып, Жарықбайдың келіні өтеді, қолында бір табақ еті бар, соны саған алып берейін, – дейді түлкіге. – Қалай алып бересің, оны маған, – деді түлкі. – Сен жеуді біл жалғыз-ақ, алып беруді мен білейін, – дейді бөдене. – Сіз осы арада көрінбей отырыңыз. Келіншек осы арадан өтеді, жанында кішкентай қызы бар. Соның алдына мен барып қонамын, аяғымды ақсаңдатамын. Сонда бағанағы кішкентай қыз мені көріп жылайды. «Апа, мына торғайды ұстап бер маған», – дейді. Мен таяна бергенде, ұшып кетемін, тағы қуады, Ақыры қызығып, табақты тастай бере қуады. Сол кезде сіз етті жеп бітіре- тін аузыңыз бар ма? – депті бөдене. Өстіп отырғанда, қолында дәу табақ еті бар келіншек келіп қалды. – Ал, түлкі, ыңғайлана бер, мен ұшып қонамын, – дейді бөдене. Түлкі де ыңғайланып тасада тығылып жатады. Әбден таянғанда бөдене ұшып, сол екеуінің алдына қонады. Айтқанындай тура-ақ бала жылайды. – Апа, мынау торғайды ұстап бер маған, – дейді. Ақырын таянып бөдене де ұшып тағы қонады, тағы қуады. Ақыры сол жерде табағын тастап қызыға қуады, қыз бала артынан ереді. Табақтағы еттен көп ұзап кетеді. Сол екі ортада бірнеше уақыт өтеді. – Біресе ана жерде, біресе мына жерде қонып, бөдене де жүреді. Әлден уақта «жеп болды ма екен» деп бөдене жоғары ұшып қараса, етке тойып, түлкі кетіп қалыпты. Тағы жерге қонып, келіншек таяна бергенде, жоғары көтеріліп, аспанға ұзаққа ұшып кетіп қалыпты. – Ай, қызым-ай, еркесің-ай, ұстатпайды десем болдың ба, ұшып кетті, – деп қызынқарғап-сілеп, қайта табаққа келсе, ештеңе жоқ. Құр табақтың өзі жатыр. Қызды онан сайынқарғап-сілеп, ары отырып, бері отырып, қайтадан ауылға қарай аяңдай беріпті... Түлкі мен бөдене әлден уақыттан соң жолығыпты. – Қалай, түлкім, тойдың ба? – депті бөдене. – Тойғанда қандай, әбден тойдым. Рахмет сізге, – дейді түлкі. Осыдан кейін арада бірнеше күн өтеді. Түлкіге ойын-сауық, күлкі керек болады. Тағы аяңдап бөдененің жанына келеді. – Е, бөдекең, хал қалай? – депті түлкі. – Жаман емес, жақсы, өзің қалың қандай, жақсы ма? – депті бөдене түлкіге. – Менің қалымды сұрамаңыз, өте жаман болып тұр, – деді түлкі. – Неге? – деді бөдене. – Жаман болмағанда қайтеді, осы сізбен бірге жолдас болға- лы бір күлмедім, не сіз күлдірмедіңіз, – депті. – Арманың ол болса, қазір орындалады. Күлдіріп берейін. Қазір менің соңымнан ер, – деді бөдене. Түлкі бөденеге еріп жү- ріпті. Бір ауылдың сыртына алып келіп: – Сіз осы жерде ешкімге көрінбей жат, мен анау түйе тұрған үйге барамын, содан соң түйе сауып отырған әйелдің басына ба- рып қонамын, сонан соң арғы қызықты көре жатасың, – дейді бөдене.

— Ah, my dear quail, it’s been some time since we became friends. I feel embarrassed because I’ve given you nothing at all. I’m just walking with you for company. The quail replied: — May God reward you, thank you. I’m not hungry at all. In fact, I’m the one who feels bad for not treating you. The fox said: — I appreciate your kind words. Come, let’s have a talk. The quail, realizing the fox’s deceit, answered cautiously: — Oh no, thank you! I’d better not come down to the ground, — and stayed perched high in the bush. The fox, realizing his trick hadn’t worked, grew anxious. After thinking a while, he finally confessed his hunger. — My friend quail, ever since we’ve become companions, I’ve been starving. You, on the other hand, seem well-fed. If you could help fill my belly today, I’d never forget your kindness for as long as I live. The quail thought for a moment and then said: — Very well. In that case, I’ll feed you right now. The fox chuckled skeptically. — How will you feed me? You have nothing with you. The quail replied: — Just wait here. Shortly, a woman named Zharykbai’s daughter-in-law will pass by carrying a large bowl of meat as an offering for her father-in-law. I’ll get it for you. — And how will you manage that? — asked the fox curiously. — You just worry about eating. Leave the getting to me, — said the quail. — Hide here so no one can see you, — the quail continued. — Soon a woman will come this way with her little daughter. I’ll land right in front of them and pretend to limp. When the little girl sees me, she’ll cry and say, “Mama, catch that bird for me!” I’ll hop a little, then fly away. The girl will chase me, again and again, until she gets so excited that she drops the bowl and runs after me. Then, my friend, all you need to do is eat as fast as you can! Soon after, just as the quail said, a woman came walking by, carrying a large bowl full of meat. — All right, fox, get ready, I’m going in! — said the quail. The fox crouched low in the bushes. As the woman drew near, the quail flew down and landed right in front of her. Just as planned, the little girl squealed: — Mama, catch that bird for me! The woman crept closer, and the quail fluttered away and landed again nearby. The child kept chasing the quail, dropping the bowl and running after it in delight. Before long, they had gone quite far from where they’d left the meat. While the woman and her daughter were busy, the fox devoured the entire bowl of meat. After some time, the quail looked down from above and thought, “I wonder if he’s finished eating yet.” When she flew higher and glanced around, she saw that the fox was gone — full and content. The quail landed again and waited. When the woman approached, the quail took off high into the sky and disappeared. The woman, breathless, said to her daughter: — Oh, my dear girl, such a spoiled child you are! I told you we wouldn't catch it, and now it's flown away! When they went back to the spot where they'd left the bowl, it was empty — only the bare dish remained. The woman scolded her daughter even more, sat down for a while in frustration, then slowly started walking back toward the village. Later that day, the fox and the quail met again. — Well, fox, — said the quail, — are you full? – Full? I’m more than full. Thank you, said the fox. After that, several days passed. The fox started craving some fun and laughter. It wandered over to the quail again. – Hey, dear Quail, how are you? — asked the fox. – Not bad, quite well. And how are you, dear Fox? — replied the quail. – Don’t even ask! I’m feeling terrible, — said the fox. – Why? — asked the quail. – How could I not be? Since we became friends, I haven’t laughed once, neither have you made me laugh, — said the fox. – If that’s your wish, I can make it happen right now. I’ll make you laugh. Just follow me, — said the quail. The fox followed the quail. They came to the edge of a village. – Now, you lie here where no one can see you. I’ll fly over to that house where the camel is tied. A woman is milking it. I’ll land on her head, and you’ll see what happens next, — said the quail.

- Ha, bedanajon, siz bilan o‘rtoq bo‘lganimga ancha bo‘ldi. Sizdan ham uyalib ketdim. Sizga beradigan hech narsam yo‘q, biz shunchaki do‘stmiz, - deydi. - Olloh rozi bo‘lsin, rahmat, qornim to‘q, aksincha, sizni hurmat qilolmayapman, - dedi bedana. - Sizga hech narsa bermay qiynalayotganingizni aytganingiz uchun minnatdorman. Keling, suhbatlashaylik, - dedi tulki. - Voy, rahmat, men yerga qo‘nmasdim, - dedi tulki aldayotganini bilib, bedana yerga qo‘nmadi. Endi nima qilishni bilmay, tulki qattiq sarosimaga tushib, o‘ylab-o‘ylab, oxir-oqibat bedanaga ochligini aytishga majbur bo‘ladi. - Bedene-eke, siz bilan o'rtoq bo'lganimdan beri ochman, siz to'q ekansiz. Agar bugun mening och qornimni to‘q qo‘ysangiz, men sizni o‘lgunimcha unutmayman, - dedi tulki. Bedana biroz o‘ylanib: - Xo‘p, unday bo‘lsa, hozir to‘ydiraman, - dedi. - Qanday to‘ydirasiz, qo‘lingizda hech narsa yo‘q-ku, - dedi tulki jilmayib. "Hozir bu yerdan otasiga ulush olib, Zharikbayning kelini o‘tadi, uning qo‘lida bir tovoq go‘sht bor, men uni senga olib beraman," deydi u tulkiga. - Qanday qilib uni menga olib berasan, - dedi tulki. - Sen faqat yeyishni bil, men esa olib berishni bilaman, - deydi bedana. - Siz bu yerda ko'rinmang. Bu yerdan yonida kichkina qizchasi bilan ketadi. Men uning oldiga borib qonaman, oyog'imni cho'loq qilaman. Shunda haligi qizaloq meni ko‘rib yig‘laydi. "Oyi, menga bu chumchuqni tutib bering," deydi. Men yaqinlashayotganimda, u uchib ketadi, yana quvlaydi va nihoyat, qizishib, tovoqni tashlab yuboradi. O‘sha paytda go‘shtni yeb tugatadigan og‘zingiz bormi? - deb so‘radi bedana. Shu payt qo‘lida katta tovoq go‘sht ko‘targan ayol kelib qoldi. - Qani, tulki, joylashib ol, men uchib qo‘naman, - deydi bedana. Tulki ham moslashib, yashirinib oladi. Ular yaqinlashganda, bedana uchib, ikkovining oldiga qo‘nadi. Aytganidek, bola yig‘laydi. - Oyi, bu chumchuqni menga tutib bering, - deydi. Qiz uning orqasidan qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi. U tovoqdagi go‘shtdan ancha uzoqlashadi. Bu orada bir necha vaqt o‘tadi. - Bedana goh u yerda, goh bu yerda qo‘nadi. Bir muncha vaqt o‘tgach, bedana "yeb bo‘ldimikan" deb yuqoriga uchib, qarasa, tulki go‘shtga to‘yib ketibdi. Yana yerga qo‘nib, ayol yaqinlashganda, u yuqoriga ko‘tarilib, osmonga uzoq uchib ketdi. - Voy, qizim, erka qizim, qo‘lga tushirmayman desam bo‘ldi, uchib ketdi, - dedi u qizini qarg‘ab va yana tovoqqa qaytib keldi, hech narsa yo‘q edi. Quruq tovoqning o‘zi yotadi. Qizni battarroq qarg‘ab, u yoqdan-bu yog‘ga o‘tirib, yana qishloqqa qarab yura boshladi... Tulki va bedana uzoq vaqtdan keyin uchrashishdi. - Xo‘sh, tulki, to‘ydingmi? - dedi bedana. - Juda to‘ydim, juda to‘ydim. Rahmat sizga, - deydi tulki. Shundan so‘ng bir necha kun o‘tdi. Tulki uchun o‘yin-kulgi, kulgi kerak bo‘ladi. Yana sekin-asta bedananing yoniga keladi. - Xo‘sh, ahvoling qalay? - deb so‘radi tulki. - Yomon emas, yaxshi, qalinliging qanday, yaxshimi? - dedi bedana tulkiga. - Mening ahvolimni so'rama, ahvolim juda yomon, - dedi tulki. - Nega? - dedi bedana. - Yomon bo'lmasa kerak, siz bilan birga bo'lganimdan beri bir marta ham kulmadim, yoki siz kulimsiradingiz, - dedi u. - Bu orzung bo'lsa, hozir ro'yobga chiqadi. Keling, sizni kuldiray. Hozir orqamdan yuring, - dedi bedana. Tulki bedanaga ergashdi. Bir qishloq tashqarisiga olib kelib: - Siz bu yerda hech kimga ko‘rinmay yoting, men anavi tuya turgan uyga boraman, keyin tuya sog‘ayotgan ayolning boshiga qo‘naman, keyin esa qiziqarli narsalarni tomosha qilasiz, - deydi bedana.

— Canım bıldırcın kardeşim! Seninle arkadaş olalı çok oldu. Ama elim boş, sana hiçbir şey verememekten utanıyorum. Hep dost olduk ama hiç ikram edemedim… Bıldırcın cevap vermiş: — Aman efendim, Allah razı olsun. Ben tokum. Asıl ben size ikram edemedim diye mahcubum. Tilki sevinmiş gibi yapmış: — Çok naziksin. Hadi gel, biraz sohbet edelim, — demiş. Ama uyanık bıldırcın hemen anlamış tilkinin niyetini ve: — Eyvah, teşekkür ederim ama ben yere konmam, — diyerek tilkinin oyununa gelmemiş. Tilki şaşkınlıktan ne yapacağını bilememiş. Kafasında binbir fikir dönmüş durmuş. Sonunda mecburen içindekini söylemiş: — Bıldırcın dostum, dost olalı beri karnım aç. Senin karnın tokmuş belli. Bugün bana bir öğünlük yemek verirsen, ömrümce seni unutmazdım, — demiş. Bıldırcın biraz düşündükten sonra: – Peki, madem öyle, şimdi seni doyururum, – demiş. Tilki şaşkınlıkla: – Nasıl doyuracaksın? Elinde hiçbir şey yok ki, – diyerek gülümsemiş. Bıldırcın: – Şimdi buradan Jarıqbay’ın gelini geçecek. Elinde kocaman bir et tabağı olacak. Onu sana alıp getireyim, – demiş. Tilki hemen sormuş: – Nasıl alıp getireceksin onu bana? Bıldırcın: – Sen sadece yemeği bil, almayı bana bırak, – demiş. – Sen şu kenarda görünmeden saklan. Kadın yanından küçük kızıyla geçecek. Ben gidip kızın önüne konacağım, ayağımı da topallatacağım. Küçük kız beni görünce ağlayacak: “Anne, şu kuşu bana yakala!” diyecek. Ben biraz yaklaşıp hemen uçacağım. Onlar da peşimden gelecek. Sonunda tabağı bırakıp beni kovalamaya başlayacaklar. İşte o sırada, sen o eti yiyip bitirebilecek misin? – demiş bıldırcın. Az sonra, gerçekten de elinde büyük bir tabak et olan gelin gelmiş. Bıldırcın tilkiye seslenmiş: – Haydi tilki, hazırlan, ben şimdi konacağım. Tilki hemen saklanmış. Kadın iyice yaklaştığında, bıldırcın onların önüne konmuş. Her şey planladığı gibi olmuş. Küçük kız ağlamaya başlamış: – Anne, şu kuşu yakalasana bana, – demiş. Bıldırcın hafifçe yaklaşıp tekrar uçmuş. Kız onu kovalamış. Sonunda tabağı yere bırakıp kuşun peşinden koşmuş. Biraz zaman geçmiş. O sırada tabak tilkinin önünde kalmış. Bir oraya, bir buraya konup durmuş bıldırcın. Azıcık zaman geçmiş. “Acaba yiyip bitirdi mi ki?” diye düşünmüş ve yukarıdan bakınca, bakmış ki tilki eti mideye indirivermiş, sonra da sıvışıp gitmiş. Bıldırcın yine yere konuvermiş, tam o sırada kadın yaklaşmaya başlamış. Ama bıldırcın birden havalanıvermiş, göğe doğru uzun bir uçuş yapıp uzaklaşıp gitmiş. Kadın arkasından bakakalmış, “Ayy kızım ayy, yaramazsın sen yaramaz, tutulmaz diyordum da haklıymışım, uçup gitti!” diye söylenmiş. Sonra tabağa bir bakmış ki, bomboş. Sadece kuru tabak kalmış. Kızına daha da sinirlenip dövüne dövüne, söylene söylene köyüne doğru geri dönmeye başlamış... Aradan bir vakit geçince, tilkiyle bıldırcın yine karşılaşmışlar. — Ee, nasıl oldu tilkiciğim, doyabildin mi? — demiş bıldırcın. — Aman ne doyma! Tıka basa doydum. Sağ olasın, bıldırcın kardeş, — demiş tilki. Birkaç gün geçmiş böyle. Tilkinin canı eğlenmek, biraz da gülmek istemiş. Yavaş yavaş yürüyüp yine bıldırcının yanına gelmiş. — Eee, bıldırcın, nasılsın bakalım? — demiş tilki. — Fena değilim, iyiyim çok şükür. Sen nasılsın bakalım? — diye sormuş bıldırcın. — Aman sorma hâlimi! Çok kötüyüm bu aralar, — demiş tilki. — Hayırdır, neden kötüymüşsün? — demiş bıldırcın. — Kötü olmayayım da ne olayım? Şu seninle arkadaş olduğumdan beri bir kez bile gülemedim, sen de beni hiç güldürmedin zaten, — demiş tilki. — Arzun buysa, hemen yerine getireyim. Seni şimdi güldüreyim! Haydi, peşimden gel! — demiş bıldırcın. Tilki de onun peşine düşmüş. Bir köyün dışına kadar yürüyüp gelmişler. — Sen burada kal, kimseye görünmeden saklan. Ben şu devenin önünde duran eve doğru gideceğim. Sonra da devenin sütünü sağan kadının başına konacağım. Ondan sonrasını sen kendin görürsün, eğlence orada başlar, — demiş bıldırcın.

– ھەي، بۆدۈنە دوستۇم، سىز بىلەن دوست بولغىنىغا خېلە ۋاقىت بولدى. سىزدىن ئۇيىلىپ يۈرىمەن. سىزگە بېرىدىغان ھېچ نەرسەم يوق، پەقەت قۇرۇق دوست بولۇپ يۈرىمىزغۇ، – دەپتۇ. – <MS/>ئاللا رازى بولسۇن، رەخمەت، كۆكسى – قارنىم توق، ھەتتا مەن سىزگە ھېچ نەرسە سوغا بېرەلمەي يۈرىمەن، – دەپتۇ بۆدۈنە. – سىزگە ھېچ نەرسە بېرەلمەي قىسىلىپ يۈرىمەن دېگىنىڭىزگە مىڭ رەخمەت. كېلىڭ، پاراڭلىشايلى، – دەپتۇ تۈلكە. – ۋايەي، رەخمەت، مەن يەرگە قونمايمەن، – دەپ تۈلكىنىڭ ئالداپ سۆزلەۋاتقىنىنى سەزگەن بۆدۈنە يەرگە چۈشمەپتۇ. ئەمدى نېمە قىلارىنى بىلمىگەن تۈلكە نېرى سەكرەپ، بېرى يۈگرەپ، <FR/>ئويلىنىپ، ئاخىرى قارنىنىڭ ئاچقانلىغىنى بۆدۈنىگە ئېيتىشقا توغرا كۆرۈپتۇ. – بۆدۈنە دوستۇم، مېنىڭ سىز بىلەن دوست بولغىلى كۆكسى – قارنىم ئاچ بولدى، سىزنىڭ كۆكسى – قارنىڭىز توق ئىكەن. مۇشۇ مېنىڭ كۆكسى – قارنىمنى بۈگۈن توق قىلسىڭىز سىزنى ئۆمۈر بويى ئۇنتۇماس ئىدىم، – دەيدۇ تۈلكە. بۆدۈنە بىر ئاز ئويلىنىپ: – ياخشى، ماقۇل، ھازىر تويدۇرىمەن، – دەيدۇ. – قانداق تويدۇرىسىز، قولۇڭىزدا ھېچ نەرسە يوق، – دەپ ئېغىزىنى ئېچىپ كۈلۈپتۇ. – ھازىر مۇشۇ يەردىن دادىسىغا <MS/>تائام ئېلىپ، كېلىنى ئۆتىدۇ، قولىدىكى بىر <MS/>تاۋاق گۆشنى ساڭا ئېلىپ بېرەي، – دەيدۇ تۈلكىگە. – قانداق ئېلىپ بېرىسەن؟ – دەيدۇ تۈلكە. – سەن ئۇنى يالغۇز يەشنى بىلگىن، ئېلىپ بېرىشنى مەن بىلەي، – دەيدۇ بۆدۈنە. – سىز مۇشۇ ئارىدا كۆرۈنمەي ئولتۇرۇڭ. كېلىنچەك مۇشۇ ئارىدىن ئۆتىدۇ، يېنىدا كىچىك قىزى بار. ئۇنىڭ ئالدىغا مەن چۈشۈپ ئاسقاقلاپ ماڭىمەن. شۇ ۋاقىتتا ئەۋۇ كىچىك قىزچاق مېنى كۆرۈپ يىغلايدۇ. «ئاپا، مونۇ كىچىك قۇشنى ماڭا تۇتۇپ بەرگىنە»، – دەيدۇ. مەن ئۇلار يېقىنلاشقاندا يەنە نېرىراق ئۇچىمەن، ئۇلار مېنى يەنە قوغلايدۇ، ئاخىرى قىزىقىپ، قولىدىكى <MS/>تاۋىغىنى تاشلاپ قوغلايدۇ. شۇ چاغدا سىز گۆشنى يەپ تۈگىتىپ قويىدىغان ئېغىزىڭىز بارمۇ؟ – دەپتۇ بۆدۈنە. مۇشۇنداق دەپ تۇرغاندا قولىدا يوغان تاۋىغى بار بىر كېلىنچەك كېلىپ قالىدۇ. – ھە، تۈلكە ئورنۇڭغا بارغىن، مەن ئۇچۇپ قونىمەن، – دەيدۇ بۆدۈنە. تۈلكە نېرىراق بېرىپ مۆكۈنۈپ تۇرىۋالىدۇ. ئۇلار يېقىنلاشقاندا بۆدۈنە چۈشۈپ، يەرگە ئىككىسىنىڭ ئالدىغا قونىدۇ. ئېيتقىنىدەك كىچىك قىزچاق يىغلايدۇ. – ئاپا، مونۇ قۇشقاچنى ماڭا تۇتۇپ بېرىڭا، – دەيدۇ. ئاستا يېقىنلاشقانسىرى بۆدۈنە نېرىراق ئۇچىدۇ. ئۇلار ئۇنى يەنە قوغلايدۇ. ئاخىرى قولىدىكى تاۋىغىنى قويۇپ قىزىقىپ، ئۇلار بۆدۈنىنى يەنە قوغلايدۇ. <MS/>تاۋاقتىكى گۆشتىن خېلە نېرى ئۇزاپ كېتىدۇ. شۇ ئارىدا بىر ئاز ۋاقىت ئۆتىدۇ. بىر دەم ئۇ ياققا، بىر دەم بۇ ياققا قونۇپ بۆدۈنىمۇ يۈرىدۇ. بىر ئازدىن كېيىن «يەپ بولدىمۇ» دەپ بۆدۈنە يۇقۇرى كۆتىرىلىپ قارىسا، گۆشكە تويۇپ ئالغان تۈلكە كېتىپ قاپتۇ. – ھەي، قىزىم، ئەركىلىگىڭىز شۇنچىلىك، ئۇ ئۆزىنى تۇتقۇزمايدۇ دېسەم، ئەنە ئۇچۇپ كەتتى، – دەپ قىزىنى <MS/>قارغىغان ھالدا <MS/>تاۋاقنىڭ يېنىغا كەلسە، ھېچ نەرسە يوق. قۇرۇق تەخسە ئۆزى ياتىدۇ. قىزنى كېيىن تېخىمۇ كۆپ <MS/>قارغاپ – سۆكۈپ، نېرى ئولتۇرۇپ، بېرى ئولتۇرۇپ، قايتىدىن يېزىغا قاراپ مېڭىپتۇ... تۈلكە بىلەن بۆدۈنە بىر ئاز ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن يولۇقۇپتۇ. – قانداق، تۈلكە، تويدۇڭمۇ؟ – دەپتۇ بۆدۈنە. – تويغاندا قانداق، تازا تويدۇم. سىزگە رەخمەت، – دەيدۇ تۈلكە. بۇ ۋەقەدىن كېيىن بىر نەچچە كۈن ئۆتىدۇ. تۈلكىگە ئويۇن – تاماشا، كۈلكە كېرەك بولىدۇ. يەنە ئاستا مېڭىپ، بۆدۈنىنىڭ يېنىغا كېلىدۇ. – ھەي، بۆدىچە، ئەھۋالىڭ قانداق؟ – دەپتۇ تۈلكە. – <FR/>يامان ئەمەس، ياخشى. ئۆزەڭنىڭ ئەھۋالىڭ قانداق، ياخشىمۇ؟ – دەپتۇ بۆدۈنە تۈلكىگە. – مېنىڭ ئەھۋالىمنى سورىماڭ، ناھايىتى يامان بولۇۋاتىدۇ، – دەيدۇ تۈلكە. – نېمىشكە؟ – دەپتۇ بۆدۈنە. – يامان بولمىغاندا قانداق بولسۇن، مۇشۇ سىز بىلەن دوست بولغاندىن بېرى بىر قېتىمۇ كۈلمىدىم، ئۆزىڭىزمۇ كۈلدەرمىدىڭىز، – دەپتۇ.– ئارمىنىڭ شۇ بولسا، ھازىر ئورۇنلىنىدۇ. كۈلدۈرۈپ بېرەي. ھازىر مېنىڭ ئارقامدىن ماڭ، – دەيدۇ بۆدۈنە. تۈلكە بۆدۈنىگە ئەگىشىپ يۈرۈپتۇ. بىر يېزىنىڭ سىرتىغا ئېلىپ كېلىپ: – سەن بۇ يەردە ھېچ كىمگە كۆرۈنمەي يات، مەن ئەۋۇ تۆگە تۇرغان ئۆيگە بارىمەن. شۇنىڭدىن كېيىن، تۆگە سېغىپ ئولتۇرغان ئايالنىڭ بېشىغا بېرىپ قونىمەن، ئاندىن كېيىن كېيىنكى قىزىقنى كۆرىسەن، – دەيدۇ بۆدۈنە.

— Canım bildirçin qardaşım! Səninlə dost olandan çox vaxt keçib. Amma əlim boşdur, sənə heç nə verə bilmədiyimə görə utanıram. Həmişə dost olduq, amma heç qonaq edə bilmədim… Bildirçin cavab vermişdi: — Aman, ağam, Allah razı olsun. Mən toxam. Əslində mən sizə qonaqlıq edə bilmədiyimə görə utanıram. Tülkü sevinmiş kimi etdi: — Çox nəzakətlisən. Gəl, bir az söhbət edək, — demişdi. Amma ayıq bildirçin tülkünün niyyətini dərhal anlamışdı və: — Aman, təşəkkür edirəm amma mən yerə qonmaram, — deyərək tülkünün oyununa gəlməmişdi. Tülkü heyrətdən nə edəcəyini bilməmişdi. Başında min bir fikir dönüb dayanmışdı. Axırda məcbur olub içindəkiləri demişdi: — Bildirçin dostum, dost olandan bəri qarnım acdır. Sənin qarnının tox olduğu bəllidir. Bu gün mənə bir dəfəlik yemək versən, ömrümdə səni unutmazdım, — demişdi. Bildirçin bir az düşündükdən sonra: — Yaxşı, elədirsə, indi səni doyuzduraram, – demişdi. Tülkü heyrətlə: — Necə doyuzduracaqsan? Əlində heç nə yoxdur ki, – deyərək gülümsəmişdi. Bildirçin: — İndi buradan Jarıkbayın gəlini keçəcək. Əlində kocaman bir ət boşqabı olacaq. Onu sənə alıb gətirəcəyəm, – demişdi. Tülkü dərhal soruşmuşdu: — Necə alıb gətirəcəksən onu mənə? Bildirçin: — Sən yalnız yeməyi bil, almağı mənə burax, – demişdi. — Sən bu kənarda görünmədən gizlən. Qadın yanından kiçik qızı ilə keçəcək. Mən gedib qızın qabağına qonacağam, ayağımı da topalladacağam. Kiçik qız məni görəndə ağlayacaq: “Ana, bu quşu mənə tut!” deyəcək. Mən bir az yaxınlaşıb dərhal uçacağam. Onlar da dalımca gələcək. Axırda boşqabı qoyub məni qovalamağa başlayacaqlar. Bax o vaxtı, sən o əti yeyib qurtara biləcəksənmi? – demişdi bildirçin. Bir az sonra, həqiqətən də əlində böyük bir boşqab ət olan gəlin gəlmişdi. Bildirçin tülküyə səslənmişdi: — Haydı tülkü, hazırlaş, mən indi qonacağam. Tülkü dərhal gizlənmişdi. Qadın tam yaxınlaşanda, bildirçin onların qabağına qonmuşdu. Hər şey planladığı kimi olmuşdu. Kiçik qız ağlamağa başlamışdı: — Ana, o quşu mənə tut da, – demişdi. Bildirçin asta-asta yaxınlaşıb yenə uçmuşdu. Qız onu qovalamışdı. Axırda boşqabı yerə qoyub quşun dalınca qaçmışdı. Bir az vaxt keçmişdi. O vaxt boşqab tülkünün qabağında qalmışdı. Bir ora, bir bura qonub-durmuşdu bildirçin. Azacıq vaxt keçmişdi. “Görəsən yeyib qurtardı mı?” deyə düşünmüş və yuxarıdan baxanda, baxmışdı ki tülkü əti mədəsinə endirib, sonra da aradan çıxıb getmişdi. Bildirçin yenə yerə qonmuşdu, elə o vaxt qadın yaxınlaşmağa başlamışdı. Amma bildirçin birdən havaya qalxıb, göyə tərəf uzun bir uçuş edərək uzaqlaşıb getmişdi. Qadın arxasından baxa qalmışdı, “Ay balam ay, yaramazsın sən yaramaz, tutulmaz deyirdim ha, haqlıymışam, uçub getdi!” deyə söylənmişdi. Sonra boşqaba bir baxmışdı ki, bomboşdur. Yalnız quru boşqab qalmışdı. Qızına daha da əsəbləşib döyünə-döyünə, söylənə-söylənə kəndinə tərəf geri dönməyə başlamışdı… Bir müddət keçəndən sonra, tülkü ilə bildirçin yenə qarşılaşmışdılar. — Hə, necə oldu tülkücük, doya bildinmi? — demişdi bildirçin. — Aman, nə doymamaq! Tıxa-basa doydum. Sağ ol, bildirçin qardaş, — demişdi tülkü. Bir neçə gün belə keçmişdi. Tülkünün canı əylənmək, bir az da gülmək istəmişdi. Yavaş-yavaş yeriyib yenə bildirçinin yanına gəlmişdi. — Hə, bildirçin, necəsən görüm? — demişdi tülkü. — Pis deyiləm, yaxşıyam, çox şükür. Sən necəsən görüm? — deyə soruşmuşdu bildirçin. — Aman, halımı soruşma! Çox pisəm bu aralar, — demişdi tülkü. — Xeyir ola, niyə pis imişsən? — demişdi bildirçin. — Pis olmayım bəs nə olum? Bu səninlə dost olandan bəri bir dəfə belə gülə bilməmişəm, sən də məni heç güldürməmisən zatən, — demişdi tülkü. — Arzun budursa, dərhal yerinə yetirim. Səni indi güldürüm! Haydı, dalımca gəl! — demişdi bildirçin. Tülkü də onun dalınca düşmüşdü. Bir kəndin kənarına qədər yeriyib gəlmişdilər. — Sən burada qal, heç kimə görünmədən gizlən. Mən o dəvənin qabağında dayanan evə tərəf gedəcəyəm. Sonra da dəvənin südünü sağan qadının başına qonacağam. Ondan sonrasını sən özün görərsən, əyləncə orada başlayacaq, — demişdi bildirçin.

Түлкі еріп, ауылдың сыртында баспалап қарап отырады. Бір мезгілде бөдене түйе сауып тұрған қатынның басына барып қонады. Сол кезде есік алдындағы ағаш шауып отырған ұста көріп: – Қатын, қатын, қозғалма, басыңда тұрған бөденені ұрып алайын, – дейді. Әйел қозғалмай тұрады. Ағаштың астына жаңғырық қылып отырған тоқпақпен әйелді періп қалады. Әйел көп кешікпей-ақ жан тапсырады. Сауған сүті ұстаның бетіне шашырап, не болғанын түсінбеген ол талып қалыпты. Бөдене қайтып айналып түлкінің жатқан жеріне келеді. – Қалай, түлкім, күлкі ұнады ма? Қалай ақымақ әйелін өлтіріп алды? – депті. – Бұған күлмегенде неге күлейін, күлгенде қандай өте ішек- сілем қатты, ырзамын сізге, – депті түлкі. Түлкі күлкіні де жақсы көреді, сонан соң қорыққанды да мақсат көреді. – Бөдене-екем, сіздің арқаңызда тоқшылдықты да, аштықты да көрдім. Күлкіні де көрдім. Енді сіз мені қорқытыңыз, – дейді. Бөдене ары ойлап, бері ойлап: – Жарайды, қорқытайын, бірақ менің айтқаныма көнсеңіз, – дейді.– Сіздің айтқаныңызға мен көнемін, не қыл десеңіз де істеп беремін, – депті түлкі. – Ондай болса, көзіңді жұм да менің құйрығымнан тістеп отыр. Қашан «көзіңді аш» дегенде, сонда ашасың. Осыған көнсе- ңіз істеймін, – депті бөдене. – Жарайды, – депті түлкі. Түлкі көзін жұмып отырады, бөдене бастап, қалың көшіп келе жатқан елдің арасына қарай түлкіні алып жүреді. Бір мезгілде жан-жақтан айтақтаған иттері бар қуып келе жатқан елді көріп, ол: – Ай, түлкім, көзіңді ашуыңа да болады, – деді. Өзі аспанға ұшып, құтылып кетіпті. Түлкі елсіз жаққа қарай бетті бұрып алып, бар күшін салып қашады. Содан түлкі сорлы өлдім-талдым дегенде, әрең құтылып шаршап барып, бір жерге тынығып отырса, бөдене барып қасына: – Түкіш-түкіш, шаршап жатырсың ба? – депті. Түлкі оянып, бағанағы өзін жаудың арасына беріп кеткен бөденені көріп: – Ай, ақымақ , алдадың ғой, – деп ашуланып, – Қорқыт, қорқыт дегенде, өстіп қорқытар ма едің, – деп түлкі бөденені жұтып қойыпты. Сонда ішінде жатып бөдененің айтқаны: – Көп жолдас болып едік қой, ең құрыса демімді алғызбадыңыз, түлкім-ай, Құдай үшін аузыңды ашшы, кішкентай дем алайын, – депті. Түлкі аузын аша бергенде, бөдене «пыр» деп ұша жөнеліпті. Бөдене түлкінің аузынан шыға бергенде, түлкі қайтадан аузын жауып қалып, бөдененің құйрығын жұлып қалыпты. Сол себепті бөдене осы күнге дейін шолақ болып жүр екен. Сөйтіп, екеуінің жолдастықтары ұзаққа созылмапты

The fox hid nearby and began to watch. The quail flew and landed on the woman’s head as she was milking the camel. The blacksmith, who was chopping wood nearby, saw this and shouted: – Hey, wife! Don’t move! I’ll hit that quail sitting on your head! The woman froze. The blacksmith swung his heavy mallet and struck the woman instead. She died instantly. The milk splashed over the blacksmith’s face, and he fainted, not realizing what had happened. The quail then flew back to where the fox was hiding. – Well, Fox, did you enjoy the show? How foolishly the man killed his wife! — said the quail. – If I didn’t laugh at that, when would I ever laugh? My stomach hurts from laughing so much! You’ve truly amused me, — said the fox. The fox, pleased, began to crave something else, which is fear. – Dear Quail, thanks to you I’ve known hunger and fullness, I’ve known laughter. Now I want to feel fear. Frighten me, — said the fox. The quail thought for a while. – Alright, I’ll frighten you, but only if you promise to do as I say, — replied the quail. – I promise. Whatever you say, I’ll do it, — said the fox. – Then close your eyes and bite down on my tail. Don’t open your eyes until I say, ‘Open them.’ Only then you may look, — said the quail. – Alright, — said the fox. The fox closed its eyes and bit the quail’s tail. The quail began to lead it toward a caravan, a large group of people moving with dogs. Suddenly, the quail saw the hunting dogs barking and running toward them. – Alright, Fox, now you can open your eyes! — shouted the quail, and instantly flew up into the sky to escape. The fox opened its eyes and saw people and dogs chasing after it. It ran for its life, sprinting toward the wilderness. Nearly exhausted to death, it finally managed to escape and sat down to rest. Then the quail returned and said: – Phew, phew, tired, are you? The fox woke up, saw the quail who had just betrayed it, and said angrily: – You fool! You tricked me! Is this how you scare someone? And with that, the fox snapped its jaws and swallowed the quail whole. Inside the fox’s belly, the quail said: – We were friends for so long, Fox. At least let me take a breath before I die. For God’s sake, open your mouth a little so I can breathe. The fox opened its mouth slightly, and the quail darted out — “whirr!” — flying away. As it flew out, the fox snapped its jaws again and tore off the quail’s tail. That’s why, the quail still has a short tail to this very day. Thus, the friendship between the fox and the quail did not last long.

Tulki ergashib, qishloq tashqarisida yashirinib o‘tiradi. Bir payt bedana tuya sog‘ayotgan ayolning boshiga qo‘ndi. "Xotin, xotin, qimirlama, boshingdagi bedanani urib olay," deydi. Ayol qimirlamay turadi. Daraxt tagida aks-sado berib turgan to‘qmoq bilan ayolni uradi. Ayol ko‘p o‘tmay vafot etdi. Sovgan suti ustaning yuziga to'kilib ketdi va u nima bo'lganini tushunmay, hushidan ketdi. Bedana qaytib, tulkining yotgan joyiga keladi. - Qalay, tulkim, kulgi yoqdimi? Qanday qilib ahmoq xotinini o‘ldirdi? - Nega kulmas ekanman, kulganimda ich-etimni yeb qo‘yaman, men sizdan minnatdorman, - dedi tulki. Tulki kulgini ham yaxshi ko‘radi, qo‘rqishni ham maqsad qiladi. - Bedanajon, sizning sharofatingiz bilan to‘qchilikni ham, ochlikni ham ko‘rdim. Kulgini ham ko‘rdim. Endi siz meni qo‘rqitasiz, - deydi. Bedana u yoq-bu yoqni o‘ylab: - Xo'p, qo'rqitaman, lekin aytganimga rozi bo'lsangiz. - Nima desangiz, shuni qilaman, - dedi tulki. - Unday bo‘lsa, ko‘zingni yum-da, dumimni tishlab o‘tir. Qachon "ko‘zingizni oching" deyilsa, o‘shanda ochasiz. Agar rozi bo‘lsangiz, roziman, - dedi bedana. - Xo‘p, - dedi tulki. Tulki ko‘zlarini yumib o‘tiradi, bedana tug‘ishni boshlaydi va tulkini ko‘chib ketayotgan odamlar orasiga olib boradi. Bir vaqt u har tomondan itlari bilan quvib kelayotgan odamlarni ko‘rib: - Eh, tulki, ko‘zingni ochsang ham bo‘ladi, - dedi u. U osmonga uchib, qochib qutuldi. Tulki kimsasiz tomonga burilib, bor kuchi bilan qochadi. Shundan so‘ng, bechora tulki zo‘rg‘a qutulib, charchab, bir joyda dam olib o‘tirganida, bedana uning yoniga kelib: - To‘kish-to‘kish, charchayapsanmi? - dedi. Tulki uyg‘onib, uni dushman orasiga topshirgan bedanani ko‘rib: - Voy, ahmoq, aldading, - dedi g‘azablanib, - Qo‘rqit, qo‘rqit, desa, shunday qo‘rqitasanmi, - deb tulki bedanani yutib yubordi. Shunda ichida yotgan bedananing aytgani: - Biz ko'p do'st edik, hech bo'lmasa nafas olishimga yo'l qo'ymadingiz, tulkim, Xudo haqqi, og'zingni och, men bir oz nafas olaman, - dedi u. Tulki og‘zini ochganida, bedana "pir" deb uchib ketdi. Bedana tulkining og‘zidan chiqmoqchi bo‘lganida, tulki yana og‘zini yopib, bedananing dumini yulib oldi. Shuning uchun bedana shu kungacha kalta bo‘lib qolgan. Shunday qilib, ularning do‘stligi uzoq davom etmadi.

Tilki köyün dışında gizlenip beklemeye başlamış. Az sonra bıldırcın uçup gitmiş, devenin sütünü sağmakta olan kadının başına konuvermiş. O sırada kapının önünde odun yontan bir demirci adam bıldırcını görmüş. — Hanım, hanım! Sakın kımıldama! Başındaki bıldırcını şimdi vuracağım! — demiş. Kadın kıpırdamadan öylece durmuş. Demirci elindeki tokmağı savurup kadının kafasına indirivermiş. Kadın fazla dayanamayıp oracıkta can vermiş. Kadının sağdığı süt fışkırıp demircinin yüzüne sıçramış, o da ne olduğunu anlayamadan bayılıp yere yığılmış. Bıldırcın dönüp dolaşıp tilkinin gizlendiği yere geri dönmüş. — Ne dersin tilkiciğim, bu gülüş hoşuna gitti mi? Kadın ne saf çıktı değil mi? Adam da kendi karısını öldürdü! — demiş. — Böyle güleceğimi bilsem daha önce isterdim! İçim dışıma çıktı gülmekten! Çok memnunum senden! — demiş tilki. Tilki sadece doyup eğlenmeyi değil, biraz da korkmayı seviyormuş. Bu sefer de başka bir şey istemiş: — Bıldırcın dostum, seninle birlikte açlığı da gördüm, tokluğu da. Kahkahayı da seninle tattım. Şimdi sıra korkuda... Haydi bakalım, şimdi de beni bir güzel korkut! — demiş. Bıldırcın biraz düşünmüş, sonra da şöyle demiş: – Peki, korkutayım ama benim dediğime razı olursan, – demiş bıldırcın. – Razıyım, ne dersen yaparım, yeter ki beni korkut, – demiş tilki. – Öyleyse gözünü yum ve kuyruğumu ısırıp otur. Ne zaman “gözünü aç” dersem, o zaman açarsın. Eğer buna razıysan, seni korkuturum, – demiş. – Tamam, – demiş tilki. Tilki gözlerini yummuş. Bıldırcın onu peşine takıp, kalabalık bir göç yoluna sürüklemiş. Bir süre sonra dört bir yandan köpek havlamaları ve insanların bağırışları duyulmuş. O zaman bıldırcın: – Ey tilki, artık gözünü açabilirsin, – demiş. Kendi ise uçup göğe karışmış. Tilki yönünü tenha bir yöne çevirip, var gücüyle kaçmaya başlamış. “Öldüm, bittim” diyerek can havliyle kurtulmuş ve sonunda yığılıp kalmış. Bıldırcın dönüp yanına gelmiş: – Tüh tüh, çok yorulmuşsun galiba? – demiş. Tilki gözlerini açmış, bıldırcını görünce: – Ey sersem! Beni kandırdın. Korkut dedin de böyle mi korkutulur? – demiş ve sinirle onu yutuvermiş. Ama bıldırcın tilkinin içinde iken şöyle demiş: – Bu kadar arkadaşlık ettik, en azından bir nefes almama izin veremedin mi, tilkiciğim? Allah için ağzını bir aç da, minicik bir nefes alayım... Tilki ağzını açar açmaz, bıldırcın “pırrr” diye uçup kaçmış. Fakat o anda tilki ağzını kapatıvermiş ve bıldırcının kuyruğunu kapıp koparmış. İşte bu yüzden bıldırcın o günden beri hep kuyruksuz yaşar olmuş. Böylece onların dostlukları da son bulmuş.

تۈلكە ئەگىشىپ، يېزىنىڭ سىرتىدا يوشۇرۇن قاراپ ئولتۇرىدۇ. <FR/>بىر ۋاقىتتا بۆدۈنە تۆگە سېغىپ تۇرغان خوتۇننىڭ بېشىغا بېرىپ قونىدۇ. شۇ پەيت، ئىشىك ئالدىدىكى ئوتۇننى چېپىپ ئولتۇرغان ئۇستا كۆرۈپ: – خوتۇن، خوتۇن، مىدىرلىما! بېشىڭدا ئولتارغان بۆدۈنىنى ئۇرىۋالاي، – دەيدۇ. ئايال قوزغالماي تۇرىدۇ. ياغاچنىڭ ئاستىغا يانغىراپ تۇرغان توقپاق بىلەن خوتۇنىنى بىرنى ئۇرىدۇ. ئايال <FR/>كۆپ ئۆتمەي جان ئۈزدى. <MS/>سېغىلغان سۈت<MS/> ئۇستىنىڭ يۈزىگە چېچىراپ، نېمە بولغىنىنى چۈشەنمەي، ئۇ ھوشىدىن كېتىپتۇ. بۆدۈنە قايتىپ ئايلىنىپ، تۈلكىنىڭ ياتقان يەرىگە كېلىدۇ. قانداق تۈلكەم، كۈلكە ياقتىمۇ؟ قانداق ئاخماق ئايالىنى ئۆلتۈرۈۋالدى؟ – دەپتۇ. – بۇنىڭغا كۈلمىگەندە، نېمىگە كۈلەي، كۈلگەندە قانداق ئىنتايىن ئىچقېنىم ئۈزۈلۈپ كەتتى، رىزا مەن سىزگە، – دەپتۇ تۈلكە. تۈلكە كۈلكىنىمۇ، ياخشى كۆرىدۇ، شۇنىڭدىن كېيىن قورقاننىمۇ مەخسەت كۆرىدۇ. – بۆدۈنىجان، سىزنىڭ ئارقىڭىزدا توقچىلىقنىمۇ، ئاشچىلىقنىمۇ كۆردۈم. كۈلكۈنۈمۇ كۆردۈم. ئەمدى، سىز مېنى قورقۇتۇڭ، – دەيدۇ. بۆدۈنە نېرى ئويلاپ، بېرى ئويلاپ: – ماقۇل، قورقۇتاي، لېكىن مېنىڭ شەرتىمگە كۆنسىڭىز، – دەيدۇ. – سىزنىڭ ئېيتقىنىڭىزغا مەن كۆنىمەن، نەمە بۇيرۇسىڭىزمۇ، ئەمەلگە ئاشۇرىمەن، – دەپتۇ تۈلكە. – ئۇنداق بولسا، كۆزۈڭنى يۇمدە، مېنىڭ قۇيرۇغۇمدىن چىشلەپ ئولتۇر. قاچان «كۆزۈڭنى ئاچ» دېگەندە، شۇ چاغدا ئاچىسەن. مۇشۇنىڭغا كۆنسىڭىز، باشلايمەن – دەيدۇ بۆدۈنە. – ماقۇل، – دەپتۇ تۈلكە. تۈلكە كۆزىنى يۇمۇپ ئولتۇرىدۇ، بۆدۈنە باشلاپ، مېلىنى كۆچۈرۈپ كېلىۋاتقان يۇرتنىڭ ئارىسىغا قاراپ تۈلكىنى ئېلىپ كىرىدۇ. بىر مەزگىلدە ھەر تەرەپتىن ھاۋۇشقان ئىتلىرى بار قوغلاپ كېلىۋاتقان خەلقنى كۆرۈپ، ئۇ: – ئەي، تۈلكەم، كۆزۈڭنى ئېچىشقىمۇ بولىدۇ، – دەيدۇ. ئۆزى بولسا ئاسمانغا ئۇچۇپ قېچىپ كېتىپتۇ. تۈلكە ھېچكىم يوق تەرەپكە قاراپ بۇرۇلۇپ، بار كۈچىنى سېلىپ قاچىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، تۈلكە بېچارە «ئۆلدۈم – تالدىم» دېگەندە ئاران قۇتۇلۇپ، ھېرىپ بېرىپ، بىر يەردە دەم ئېلىپ ئولتارسا، بۆدۈنە ئۇنىڭ يېنىغا ئۇچۇپ كېلىدۇ: – تۈلكەم – تۈلكەم، چارچاپ قەتتىڭمۇ؟ – دەيدۇ. تۈلكە ئوخىنىپ، بايىقى ئۆزىنى دۈشمەننىڭ ئارىسىغا تاشلاپ قويغان بۆدۈنىنى كۆرۈپ: – ھەي، ئاخماق! ئالدىدىڭغۇ! –دەپ ئاچىقلىنىپ، – قورقۇت، قورقات دېگەندە، مۇشۇنداقمۇ قورقىتامسەن، – دەپ تۈلكە بۆدۈنىنى يۇتۇپ قويۇپتۇ. شۇندا، قوسىغىدا يېتىپ، بۆدۈنىنىڭ ئېيتقىنى: – شۇنچە دوست بولغان ئىدىققۇ، ھېچ بولمىغاندا دېمىمنى ئالغۇزمىدىڭىز، تۈلكەم – ئەي! <FR/>خۇدا ئۈچۈن، ئېغىزنى ئاچقىنە، كىچىككىنە دەم ئېلىۋالاي، – دەيدۇ. تۈلكە ئېغىزىنى ئېچىۋەرگىنىدە، بۆدۈنە «پىررر» دەپ ئۇچۇپ كېتىپتۇ. بۆدۈنە تۈلكۈنىڭ ئاغزىدىن چىقىۋاتقان چاغدا، تۈلكە قايتىدىن ئاغىزىنى يېپىۋېلىپ، بۆدۈنىنىڭ قۇيرۇقىنى يۇلۇۋاپتۇ. <FR/>شۇ سەۋەپتىن بۆدۈنە بۈگۈنكى كۈنگىچە قۇيرۇقى قىسقا بولۇپ يۈرەركەن. شۇنىڭ بىلەن، ئىككىسىنىڭ دوستلۇقى ئۇزاققا سوزۇلماپتۇ.

Tülkü kəndin kənarında gizlənib gözləməyə başlamışdı. Bir az sonra bildirçin uçub getmiş, dəvənin südünü sağmaqda olan qadının başına qonuvermişdi. O vaxt qapının qabağında odun yontan bir dəmirçi kişi bildirçini görmüşdü. — Xanım, xanım! Sakın tərpənmə! Başındakı bildirçini indi vuracağam! — demişdi. Qadın tərpənmədən eləcə dayanmışdı. Dəmirçi əlindəki çəkici yelləyib qadının başına endirmişdi. Qadın çox dözə bilməyib elə oradaca can vermişdi. Qadının sağdığı süd fışqırıb dəmirçinin üzünə sıçramışdı, o da nə olduğunu anlamadan huşunu itirib yerə yıxılmışdı. Bildirçin dönüb-dolaşıb tülkünün gizləndiyi yerə geri dönmüşdü. — Necədir tülkücük, bu gülüş xoşuna gəldimi? Qadın nə qədər saf çıxdı, elə deyilmi? Kişi də öz arvadını öldürdü! — demişdi. — Belə güləcəyimi bilsəydim daha əvvəl istəyərdim! Gülməkdən içim çölümə çıxdı! Səndən çox razıyam! — demişdi tülkü. Tülkü yalnız doyub əylənməyi deyil, bir az da qorxmağı sevirmiş. Bu dəfə də başqa bir şey istəmişdi: — Bildirçin dostum, səninlə birlikdə aclığı da gördüm, toxtuğu da. Qəhqəhəni də səninlə daddım. İndi növbə qorxudadır... Haydı görüm, indi də məni bir yaxşıca qorxut! — demişdi. Bildirçin bir az düşünmüşdü, sonra da belə demişdi: — Yaxşı, qorxudaram amma mənim dediyimə razı olsan, – demişdi bildirçin. — Razıyam, nə desən edərəm, təki məni qorxut, – demişdi tülkü. — Elə isə gözünü yum və quyruğumu dişləyib otur. Nə vaxt “gözünü aç” desəm, o vaxt açarsan. Əgər buna razısansa, səni qorxudaram, – demişdi. — Yaxşı, – demişdi tülkü. Tülkü gözlərini yummuşdu. Bildirçin onu dalına salıb, izdihamlı bir köç yoluna sürükləmişdi. Bir müddət sonra dörd bir yandan it hürüşmələri və insanların qışqırıqları eşidilmişdi. O vaxt bildirçin: — Ey tülkü, artıq gözünü aça bilərsən, – demişdi. Özü isə uçub göyə qarışmışdı. Tülkü istiqamətini tənha bir tərəfə çevirib, var gücüylə qaçmağa başlamışdı. “Öldüm, bitdim” deyərək can hovlu ilə xilas olmuş və axırda yıxılıb qalmışdı. Bildirçin dönüb yanına gəlmişdi: — Tüh tüh, çox yorulmusan yəqin? – demişdi. Tülkü gözlərini açmışdı, bildirçini görəndə: — Ey sarsaq! Məni aldatdın. Qorxut dedin, bəs beləmi qorxudurlar? – demiş və hirslə onu udub yemişdi. Amma bildirçin tülkünün içində ikən belə demişdi: — Bu qədər dostluq etdik, heç olmasa bir nəfəs almağa icazə verə bilmədinmi, tülkücük? Allah xatirinə ağzını bir aç da, balaca bir nəfəs alım… Tülkü ağzını açan kimi, bildirçin “pırrr” deyə uçub qaçmışdı. Lakin o anda tülkü ağzını bağlayıb, bildirçinin quyruğunu tutub qoparmışdı. Bax, buna görə də bildirçin o gündən bəri həmişə quyruqsuz yaşayar olmuşdu. Beləcə onların dostluqları da sona çatmışdı.

Бір күні Арыстан ұйқыдан жаңа оянып, есінеп отырса, салып ұрып, Түлкі келеді.

One day the Lion had just woken from his sleep when the Fox came strutting up to him.

Bir kuni Arslon uyqudan endigina uyg‘onganida, Tulki uning oldiga takabburlik bilan keldi.

Bir gün Aslan uykudan yeni uyanmış, esneyerek otururken Tilki koşa koşa çıkagelmiş.

بىر كۈنى شىر ئۇيقىدىن يېڭىلا ئويغىنىپ، ئەسنەپ ئولتۇرسا، يۈگرەپ تۇرۇپ، تۈلكە كېلىدۇ.

Bir gün Şir yuxudan təzəcə oyanmış, əsnəyərək oturarkən Tülkü qaça-qaça gəlib çatmışdı.

– Сәлеметсіз бе, Арыстан аға, әдейі іздеп келдім, – дейді. – Жай ма? – деп сұрайды Арыстан. – Арыстан аға, сонау қарлы таудың ар жағында балбырап тұрған бау бар.

— Greetings, Brother Lion, I came on purpose to see you, — he said. — Well? — asked the Lion. — Brother Lion, beyond that snowy mountain there is a rich pasture

- Assalomu alaykum, Arslon og‘a, ataylab sizni ko‘rgani keldim, - dedi u. - Xo‘sh? - so‘radi Arslon. - Arslon og‘a, anavi qorli tog‘ning orqasida charaqlab turgan bog‘ bor.

— Merhaba Aslan abi, özellikle seni aramaya geldim, demiş. Aslan: — Hayırdır, ne oldu? diye sormuş. Tilki: — Aslan abi, şu karlı dağın ardında yemyeşil birvadi var.

– <MS/>ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، شىر ئاكا، ئەتتەي ئىزدەپ كەلدىم، – دەيدۇ. – <FR/>ئۆزەڭما ؟ – دەپ سورايدۇ شىر. – شىر ئاكا، ئەۋۇ قارلىق تاغنىڭ كەينى تەرىپىدە كۆكلەپ تۇرغان <MS/>باغ بار.

— Salam, Şir qardaş, xüsusilə səni axtarmağa gəlmişəm, — demişdi. Şir: — Xeyir ola, nə olub? — deyə soruşmuşdu. Tülkü: — Şir qardaş, o qarlı dağın arxasında yamyaşıl bir vadi var.

Бұдан шыға берісте, көкорай шалғын сай бар. Сол сайдың бойында мыңғырып, жайылып жүрген сансыз көп қой бар. Қасыңызға біраз нөкер ертіп алып барсаңыз, шіркін-ай, шылқа майға бір кенелер едік-ау!

Below it is a green, lush vale. Along that vale graze countless flocks of sheep. If you would take a few of your men with you and come, oh how fat we would grow! — said the Fox.

Uning ostida yashil, yam-yashil vodiy bor. Vodiy bo‘ylab son-sanoqsiz qo‘ylar o‘tlab yuradi. Agar yoningizga bir necha askar ergashtirib borsangiz, eh, biz ham katta o‘ljaga, mo‘l foydaga ega bo‘lardik!

Çıkışta serin bir çayır uzanıyor. İşte orada, sürüyle koyun otluyor. Yanına birkaç adam al, gidip şu koyunlara bir ulaşsak, epeyce karın doyururuz, demiş.

بۇ يەردىن چىقىشىڭغا، <FR/>كۆك يېشىل چۆپكە تولغان ساي بار. شۇ ساينىڭ بويىدا ئوتلاپ، يېيىلىپ يۈرگەن سانسىز كۆپ قوي بار. يېنىڭىزغا بىر ئاز نۆكەر ئېلىپ بارسىڭىز، شىركىن – ئەي، قويۇق مايغا بىر ھوزۇرلىناتتۇق – ئەي!

Çıxışda sərin bir çəmənlik uzanır. Bax, orada, sürülərlə qoyun otlayır. Yanına bir neçə nəfər al, gedib o qoyunlara bir çatsaq, yaxşıca qarın doydurarıq, — demişdi.