Корпустан іздеу

Осы күндері атақты Сарыарқа жақта, ағыл-тегіл астықты алқапты аралап жүріп, көңіл шіркін қайта-қайта өзім туып-өскен, суы да, шөбі де тапшы жап-жалаңаш өлкеге жалтақтап, жадымнан бір сәт шықпай қойған себебін түсінем. Иә, астық екпейтін кісілер өзінің қолында жоқ нанға түу-түу жер түбінен бермен қарай зәру, қат боп, қадірін арғы заманнан бері айрықша қатты бағалаған. Арал өңірінің ақындары сұлу қыз ажарын аспандағы ай нұрынан іздемей, диқан атаның күс-күс қолымен қара жерге егіп шығарған ақ бидайға теңеген. «Ақ, бидай бүгін айтар әннің аты» – деп жастары жырға қосуы да тегін емес. Ал, бұл күндері ескек-таяуды ержеткен балаларына беріп, от басында демалып жатқан балықшы қариялардың ас ішер кезде алдына жайған дастархан үстіндегі көп тағамның ішінен әр кез әуелі нанға қолын бұрын созып «жарықтық» – деп жеке-дара қастерлеуі, жасыратыны жоқ, сол ақ сақалды, ақ шашты аталардың бауырында өскен біздердің қанымызға сіңіп, құлағымызға құйылып қалыпты. Иә, бір шаңырақ бас қосқан біздің барша халық қара жерден диқан ата ащы терін тамшылатып ауыр азаппен өндіріп жатқан әр дәнді әлгіндей қадір тұтып қастерлегенде ғана ел ризығы еселей түспекші. Жылма-жыл мол астық беріп отырған жердің келешегі тікелей диқаншылық мәдениетіне байланысты. Жер адам баласының бүгіні ғана емес, ойлап қарар болсақ, өзіңнен кейінгі жас ұрпақтың да жарқын келешегі соңыра осы жер бетінде гүлдемекші. Біз бүгін астық, нан өндірген жерге ертеңгі ұрпақ егін өсіреді. Тіпті, сіз бен біздің соңырағы күні тірлік жолымызды тауысып, қоштасып кетіп бара жатып, артымызда ізімізді басып келе жатқан балаларымыз – осы дүниенің ендігі иесіне жиған-терген байлығымызбен бірге мирас қып қалдыратын ең қасиетті, киелі жиһазымыз осы, мына қара жер. Сондықтан да, баршамыз әлі де нелер ғасыр бойына адам баласы ұзақ-ұзақ өмір сүріп, егін егетін, қала салатын, ұрпақ өсіретін Жер-Ананы жан-тәнімізбен сүйіп, көздің қарашығындай қадірлейік!

Even now, as I travel through the rich grain lands of Saryarqa, my thoughts return again and again to that barren land of my childhood – dry, grassless, waterless. And I understand why: those who cannot grow grain themselves prize it more dearly than anything else .The poets of the Aral compared the beauty of maidens not to the moon’s radiance, but to the golden wheat sown by a farmer’s calloused hands. “White Wheat is the name of today’s song,” the youth once sang. And today, when the fishermen’s old fathers, resting at home while their sons take up the oars, sit at the table, their hands always reach first for bread, whispering reverently, “Blessed one.” We, who grew up under their white beards and gray hair, absorbed that reverence into our blood and our ears. Yes, when all our people, gathered as one household, cherish every grain won from the earth with sweat and hardship, then only will the nation’s wealth multiply. The future of the land depends directly on the culture of farming. The earth is not only the present of mankind; it is the bright future of generations yet unborn. Today we grow wheat and bread upon it; tomorrow, our descendants will plant their crops upon the same soil. Even when we, having lived our path, depart this world, the children who follow in our footsteps – the new heirs of the earth – will inherit from us this sacred possession above all others: the black soil itself. Therefore, let us cherish Mother Earth with all our soul, as the apple of our eye – the Earth upon which mankind will live for countless centuries more, sowing, building, and raising generations. 1970

Hozirgi kunlarda mashhur Sariarqa tomonlarda serhosil g‘alla dalalarini kezib yurar ekanman, ko‘nglim nega tinmay o‘zim tug‘ilib o‘sgan, suvi ham, o‘ti ham kam, yalang‘och yurtimga qayta-qayta talpinayotganini endi anglayman.Ha, bug‘doy ekmaydigan odamlar o‘z qo‘lida yo‘q nonni uzoq-uzoqlardan ham muhtojorziqib kutib, uning qadrini qadim zamonlardan beri juda ham yuksak baholab kelganlar.Aral atrofi shoirlari go‘zal qiz husnini osmonda porlagan oy nuridan emas, balki dehqon boboning qadoq qo‘llari bilan qora yerga ekib yetishtirgan oq bug‘doyga qiyos qilganlari ham bejiz emas. “Oq bug‘doy - bugungi aytilajak qo‘shiqning nomi”, deb yoshlar ham uni she’rga qo‘shgani ham shundan.Bugun esa eshkak va tayoqni ulg‘aygan farzandlariga topshirib, uyda dam olayotgan baliqchi qariyalar dasturxon oldida ovqatlar ichidan har safar eng avvalo nonga qo‘l uzatib, tabarruk deb alohida e’zoz qilishlari biz - o‘sha oqsoqollar bag‘rida ulg‘ayganlarning qoniga singib, qulog‘imizga quyilib qolgan.Ha, bir dasturxon atrofida jam bo‘lgan xalqimiz qora yerda dehqon bobolar mashaqqat bilan yetishtirgan har bir donni shunday qadrlaganda, el rizqi yanada ortadi.Har yili mo‘l hosil berayotgan yerning kelajagi bevosita dehqonchilik madaniyatiga bog‘liq. Yer faqat bugunning emas, balki bizdan keyingi avlodning ham yorug‘ kelajagini ta’minlaydi.Biz bugun g‘alla yetishtirgan yerni ertaga farzandlarimiz davom ettiradi. Hatto biz bu dunyoni tark etib ketganimizdan keyin ham, orqamizdan kelayotgan bolalarimizga eng muqaddas meros - mana shu zamin qoladi. Shuning uchun ham asrlar davomida inson yashaydigan, ekin ekiladigan, shaharlar quriladigan Yerni chin yurakdan, ko‘z qorachig‘idek asraylik!

Son günlerde meşhur Sarı Arka bölgesinde, bolca tahıl ekili tarlalarda gezerken, aklım yine doğup büyüdüğüm, suyu ve otu az, çıplak topraklara kayıyor; nedenini hala tam anlayamamışım. Evet, tahıl ekmeyen insanlar, ellerinde olmayan ekmeğe yeryüzünün derinliklerinden, çok uzun zamanlardan beri büyük bir ihtiyaçla bağlı, saygı duymuşlar. Aral bölgesinin şairleri güzel kızların güzelliğini gökyüzündeki ay ışığında aramayıp, çiftçi babanın emekle, titizlikle kara toprakta yetiştirdiği beyaz buğdaya benzetmişler. “Ak buğday bugün şarkının adıdır” diye gençler şiire katmışlar, bu boşuna değil. Bugünlerde kürek ve değneği büyüttükleri çocuklarına veren, ocak başında dinlenen balıkçı yaşlılar, sofrada birçok yiyecek içinde her zaman önce ekmeğe ellerini uzatıp “mubarek” diyerek ayrı bir saygı gösterirler. Bu, sakallı, beyaz saçlı dedelerimizin bağrında yetişmiş bizlerin kanına işlemiş, kulaklarımıza işlenmiş bir gelenektir. Evet, aynı çatı altında yaşayan bizler, kara toprakta çiftçi babanın alın teriyle, büyük zorluklarla yetiştirdiği her tane ekmeğe böyle değer verip saygı gösterdiğimizde, ülkenin bereketi daha da artacaktır. Yıllar geçtikçe bol tahıl veren toprağın geleceği doğrudan çiftçilik kültürüne bağlı. Toprak, sadece bugünün değil, gelecekteki nesillerimizin de parlak yarınlarının filizleneceği yerdir. Bugün biz tahıl ve ekmek ürettiğimiz toprakta, yarın çocuklarımız tarım yapacak. Hatta siz ve ben yaşlandığımızda, yaşam yolumuzun sonuna geldiğimizde, arkamızdan gelen çocuklarımız bu dünyaya sahip olurken, biz onlara miras bırakacağımız en kutsal, en değerli emanetimiz, bu kara topraktır. Bu yüzden hepimiz, nice asırlar boyunca insanın uzun uzun yaşayıp, tarım yapıp, şehir kurup, nesiller yetiştireceği bu Anayurdu tüm kalbimizle sevelim ve gözümüz gibi koruyalım!

بۇ كۈنلەردە مەشھۇر سارى ئارقا ئەتراپىدا، تولۇپ-تاشقان ئاشلىق دالالىرىنى ئارىلاپ يۈرۈپ، كۆڭلۈم قايتا-قايتا ئۆزەم تۇغۇلۇپ-ئۆسكەن، سۈيى ۋە ئوتى ئاز يالىڭاچ ئۆلكىگە قاراپ، ئەسلىمىمدىن بىر سەل چىقماي قالغان سەۋەۋىنى چۈشەنىمەن. ھە-ئە، ئاشلىق ئەكىلەمەيدىغان كىشىلەر ئۆز قۇلىدا يوق نانغا يىراق-يىراق يەردىن بېرىپ <MS/>زۆرۈر، قاتتىق، قەدىرىنى بۇرۇنقى زاماندىن بېرى قاتتىق باھالىغان. ئارال ئەتراپىنىڭ شائىرلىرى گۈزەل قىز چىراينى ئاسماندىكى ئاي نۇرىدىن ئەمەس، دېخقاننىڭ ئىشقىۋاز قوللىرى بىلەن قارا يەرگە ئۈنۈپ چىققان ئاق بۇغداينى سېلىشتۇرغان. «ئاق بۇغداي بۈگۈن ئېيتىدىغان ناخشىنىڭ ئىسمى» دەپ يىگىتلەر شېئىرغا قوشۇشى بېكار ئەمەس. ئەمما، بۈگۈنكى كۈنلەردە قېرىلار يولىنى ئۆسمۈر بالىلىرىغا بېرىپ، ئۆي ئىچىدە دەم ئېلىپ يېتىپ، تاماق يىگەندە دەستىخاندىكى كۆپ تائامنىڭ ئىچىدىن ھەردايم ئالدى بىلەن نانغا قولىنى سۇنۇپ «<MS/>يورۇقلۇق» دەپ ئاۋالىدا ھۆرمەتلىشىپ، يوشۇرماي، شۇ ئاق ساقاللىق، ئاق چاشلىق بوۋاينىڭ قۇچىقىدا ئۆسكەن بىزنىڭ قېنىمىزغا سىڭىپ، قۇلىقىمىزغا قۇيۇلۇپ قالغان. ھە-ئە، بىر ئۆيدە يىغىلغان بارلىق خەلقىمىز قارا يەردىن دېخقان ئاتا ئاچچىق تەرىنى تامچىلىتىپ، ئېغىر ئازاپلار بىلەن ئۆستۈرۋاتقان ھەر دېنىنى شۇنداق قەدىرلەپ ھۆرمەتلىگەندىلا ئەل ئاشلىقى كۆپىيەر. يىلدىن-يىلغا مول ئاشلىق بېرىپ تۇرغان يەرنىڭ كەلەچىگى توغرىدىن-توغرا دېخقانچىلىق مەدەنىيىتىگە باغلىق. ھەر ئىنسان بالىسىنىڭ پەقەت بۈگۈنى ئەمەس، ئويلاپ قارىساق، ئۆزەڭدىن كېيىنكى يېڭى ئەۋلاتنىڭمۇ يورۇق كەلەچىگى ئاخىر بۇ يەر يۈزىدە گۈللىنەر. بىز بۈگۈن ئاشلىق، نان ئۆستۈرگەن يەرگە ئەتىكى ئەۋلات زىرائەت ئۆستۈرەر. ھەتتا، سىز ۋە بىزنىڭ ئەڭ ئاخىرقى كۈنىمىزدە تىرىكچىلىك يولىڭىزنى تۈگىتىپ، خوشلىشىپ كېتىۋاتقاندا، كېيىنقى ئەۋلاتلىرىمىز – بۇ دۇنيانىڭ يېڭى ئىگىلىرىگە يىغقان-تەرگەن بايلىقىمىز بىلەن بىللە مىراس قىلىپ قالدۇرۋاتقان ئەڭ مۇقەددەس جىھازىمىز مانا بۇ قارا يەر. شۇنىڭ بىلەن، ھازىرلا نەچچە ئەسىر بويىچە ئىنسان بالىسى ئۇزاق-ئۇزاق ياشاپ، ئېقىن ئېقىپ، شەھەر سېلىپ، ئەۋلات ئۆستۈرىدىغان يەر-ئانىنى جان-دىلىمىزدىن سۆيۈپ، <FR/>كۆزىڭىزنىڭ قارىچۇقىدەك قەدىرلەيلى!

Son günlərdə məşhur Sarı Arka bölgəsində, bol taxıl əkilmiş tarlalarda gəzərkən, fikrim yenə doğulub boya-başa çatdığım, suyu və otu az, çılpaq torpaqlara yönəlir; səbəbini hələ də tam anlaya bilməmişəm. Bəli, taxıl əkməyən insanlar, əllərində olmayan çörəyə min illərdir böyük bir ehtiyacla bağlanıb hörmət etmişlər. Aral bölgəsinin şairləri gözəl qızların gözəlliyini göydəki ay işığında axtarmayıb, kəndçi atanın zəhmətlə, incəliklə qara torpaqda yetişdirdiyi ağ buğdaya bənzətmişlər. “Ağ buğday bu gün nəğmənin adıdır” – deyə gənclər şeirə qatmışlar, bu, boşuna deyil. Bugünlərdə kürək və dəyənəyi böyütdükləri övladlarına verən, ocaq başında dincələn balıqçı qocalar, süfrədə bir çox nemət içində hər zaman əvvəlcə çörəyə əllərini uzadıb “mübarək” deyərək ayrıca hörmət göstərirlər. Bu, saqqallı, ağ saçlı babalarımızın qoynunda yetişmiş bizlərin qanına hopmuş, qulaqlarımıza işlənmiş bir ənənədir. Bəli, eyni dam altında yaşayan bizlər, qara torpaqda kəndçi atanın alın tərilə, böyük çətinliklə yetişdirdiyi hər dənə çörəyə belə qiymət verib hörmət etdikdə, ölkənin bərəkəti daha da artacaq. İllər keçdikcə bol məhsul verən torpağın gələcəyi birbaşa kəndçilik mədəniyyətinə bağlıdır. Torpaq sadəcə bu günün deyil, gələcək nəsillərimizin də parlaq sabahlarının cücərəcəyi yerdir. Bu gün biz taxıl və çörək istehsal etdiyimiz torpaqda, sabah övladlarımız əkin-biçinlə məşğul olacaq. Hətta sən və mən qocalanda, ömür yolumuzun sonuna çatanda, arxamızca gələn övladlarımız bu dünyaya sahib olarkən, biz onlara miras qoyacağımız ən müqəddəs, ən qiymətli əmanətimiz – bu qara torpaq olacaq. Ona görə də, hamımız, neçə əsrlər boyu insanın ömür sürəcəyi, əkin-biçin edəcəyi, şəhərlər quracağı, nəsillər yetişdirəcəyi bu Ana Yurdu bütün qəlbimizlə sevək və gözümüz kimi qoruyaq!

Бір жолы би Нар жол жүріп, Әулиеатаға барады. Жолай Ұмсындықтың үйіне тоқтайды. Қазақ ол заманда таң сәріде тұрып, малын өргізіп, қорасын сыпырып, атын ерттеп болып қана сәскеде ертеңгі шайға отырады екен. Ұмсындық жесір кемпір болғандықтан, Нар елден бұрын тұрып, малын өргізіп, қорасын сыпырып, биелерін сауып, су алып келіп самауырын қойып, үйдің шаруасын істеп жүреді екен. Көрші ауылдың бір еркегі, Нар қора сыпырып жүргенде, әйелін шыңғырта сабапты.

Once, on his way to Aulieata, Judge Nar stopped by Umsundyk’s house. In those days, kazakhs would wake at dawn, drive their cattle to pasture, clean out their pens, saddle their horses, and only after all the work was done, by mid-morning, would they sit down for tea. Since Umsundyk was a widowed woman, Nar would wake earlier than the rest, drive the cattle out, clean the yard, milk the mares, fetch water, set the samovar, and manage the household chores. One morning, while Nar was sweeping the yard, a man in a neighboring village began beating his wife so violently that her screams echoed through the air.

Bir kuni bi Nar yo‘l yurib, Auliyeatаga boradi. Yo‘lda Umsindiqning uyiga tushadi. Qozoqlar u zamonda tong saharda turib, molini yaylovga haydab, qo‘rasini supurib, otini egarlab bo‘lgachgina saharda nonushta choyiga o‘tirar ekan. Umsindiq beva kampir bo‘lgani uchun, Nar eldan oldin turib, molini haydab, qo‘rasini supurib, biyalarini sog‘ib, suv olib kelib, samovar qo‘yib, uy ishlarini qilib yurarkan. Qo‘shni qishloqning bir erkagi, Nar qo‘ra supurib yurganda, xotinini qattiq uribdi.

Bir seferinde Nar Bey da yolculuk sırasında onun evine uğrarmış. O dönemlerde Kazaklar tan ağarmadan kalkar, hayvanlarını salıp, ağıllarını süpürür, atlarını eyerler, sonra ancak kuşluk vakti kahvaltıya otururlarmış. Umsındık dul olduğu için, Nar evde erkenden kalkıp işleri yaparmış – hayvanı salar, ağılı süpürür, kısrakları sağar, su getirir, semaveri kurar, ev işlerini yaparmış. Bir gün, komşu avluda bir erkek, Nar ağılları süpürürken karısını dövmeye başlar, hem de öyle ki, kadın çığlık çığlığa bağırır.

بىر پەيتتە <MS/>بىينار يول يۈرۈپ ئەۋلىيە ئاتاغا بارىدۇ. يول ئۈستىدە ئۇمسۇندىقنىڭ ئۆيىگە توختايدۇ. قازاقلار بۇ زاماندا <MS/>تاڭ سەھەردە تۇرۇپ، مال چىقىرىپ، قورا تازىلاپ، ئات ئەزىرلەپ، ئاندىن ئەتىگەنلىك چايغا ئولتۇرىدىكەن. ئۇمسۇندىق <MS/>يالغۇز باش ئايال بولغانلىقتىن، نار ئەلدىن بۇرۇن تۇرۇپ، مالنى باقىدۇ، قورانى تازىلايدۇ، ئاتلارنى ئەزىرلەپ، سۇ ئېلىپ كېلىدۇ، <MS/>ساموۋارنىقويۇپ، ئۆي ئىشلىرىنى ئاتقۇرۇپ يۈرىدىكەن. خوشنا يېزىنىڭ بىر ئەركىشى نار قورا تازىلاپ يۈرگەندە، ئايالىنى سوۋاپتۇ.

Bir dəfə Nar bəy səyahətdə o evin yanından keçərkən, oraya baş çəkirmiş. O vaxtlar qazaxlar tan ağarmamışdan qalxar, heyvanları otarardan boşaldar, heyvanlarla dolu tövlələri süpürər, atlarını eyerlər, ancaq səhər yeməyi vaxtı qəbula oturarmışlar. Umsındık dul olduğu üçün, Nar evdə erkən durub işləri görərmiş: heyvanı yerlərindən buraxar, ağalı süpürər, kısraqları sağar, su gətirib semaveri hazırlayar, ev işlərinə baxarmış. Bir gün, qonşu həyətin içində bir kişi, Nar ağılı süpürərkən həyat yoldaşını döyməyə başladı. Qadın ətrafa çığır çığır bağırırdı.

– Ал, батыр бала! Атыңа лайықпын десең біздің қатарымызға қосыласың. Егер жақсы оқысаң, тәртіпті бала болам десен онда ана Елжан, Ерсіндермен жолдас боласың, – деді.

- Well, brave boy! If you live up to your name, you’ll join our gang. But if you want to be a goody-two-shoes and study hard, then you’ll be friends with Elzhan and Ersin over there.

- Qani, botir bola! Otingga munosib bo‘laman desang, bizning safimizga qo‘shilasan. Agar yaxshi o‘qisang, intizomli bola bo‘laman desang, unda ana u Yeljan, Yersinlar bilan do‘st bo‘lasan, - dedi.

– Hadi, kahraman çocuk! Adına yakışan biriysen, aramıza katılacaksın. Eğer iyi okuyacağım, terbiyeli biri olacağım diyorsan, o zaman o Eljan, Ersinlerle arkadaş olacaksın- dedi.

– ھە، <MS/>باتۇر بالا! ئىسمىڭگە لايىقمەن دېسەڭ بىزنىڭ قاتارغا قوشۇلىسەن. ئەگەر ياخشى ئوقىساڭ، تەرتىپلىك بالا بولىمەن دېسەڭ ئۇ چاغدا ئاۋۇ ئېلژان، ئېرسىنلەر بىلەن دوست بولىسەن، – دېدى.

Gəl, qəhrəman uşaq! Adına yaraşan biri olsan, aramıza qoşulacaqsan. Əgər yaxşı oxuyacağam, tərbiyəli olacağam deyirsənsə, o zaman Elcan, Ersinlərlə dost olacaqsan – dedi.

Бір сыныпта оқығаннан кейін, әрине, әртүрлі себептермен әрқайсысымен араласа бастадым. Біреуі қаламсабын ұмытып кетiп, «артық қаламыңды бере тұршы» деп сұрайды. Енді біреуімен қайтар жолымыз бір болғасын сабақтан бірге қайтамын. Елжан мен Ерсін де жаман емес сияқты. Ешнәрсемен қақ-соғы жоқ, өздерімен өздері жүрген бір тоға, момын балдар екен. Олардың бар кінәсі бірі мұғалімнің, екіншісі дәрігердің баласы болғасын біздің тәртіпсіз болғанымыз жарамас дейтін болса керек, аналарға онша көп ере қоймайды екен. Мен соларға жақынырақ жүрдім.

Once we started studying together, naturally, I began interacting with everyone for various reasons. One forgot his pen and asked to borrow one of mine. Another lived in the same direction as me, so we’d walk home together. Elzhan and Ersin turned out to be decent guys, too. Quiet, mild-mannered boys who kept to themselves. Their only “fault,” if you could call it that, was probably being the sons of a teacher and a doctor. Maybe that’s why they didn’t join in with the rowdy crowd - trying to stay out of trouble. I found myself spending more and more time with them.

Bir sinfda o‘qiganimdan so‘ng, albatta, turli sabablarga ko‘ra har biri bilan muloqot qila boshladim. Bittasi ruchkasini unutib, «ortiqcha qalamingni berib tur,» deb so‘radi. Yana bittasi bilan qaytish yo‘limiz bir bo‘lgani uchun darsdan birga ketaman. Yeljan va Yersin ham yomon emasga o‘xshaydi. Ular hech narsa bilan to‘qnash kelmay, o‘zlari bilan o‘zlari yurgan bir-biriga o‘xshagan beozor bolalar edi. Ularning aybi shundaki, biri o‘qituvchining, ikkinchisi shifokorning o‘g‘li bo‘lgani uchun bizning tartibsizligimiz yaramas, deb o‘ylashsa kerak, boshqalarga uncha ergashmaydilar. Men ularga yaqinroq yurdim.

Aynı sınıfta okuduğum için, elbette, her biriyle çeşitli nedenlerle iletişime geçtim. Biri kalemini unutur ve "fazla kalemini verebilir misin?" der. Diğeriyle okuldan dönüş yolumuz aynı olduğu için dersten birlikte döneriz. Eljan ve Ersin de fena değil gibi. Kendi hallerinde takılan, uysal çocuklar. Onların tek suçu biri öğretmenin, diğeri doktorun çocuğu olmasıydı. Çünkü onlar çalışkan ve disiplinli olmazlarsa ailelerine laf gelebilirdi. O yüzden diğer çocuklarla pek takılmazlardı. Ben de onlara daha yakın oldum.

بىر سىنىپتا ئوقىغاندىن كېيىن، ئەلۋەتتە ھەرخىل سەۋەپلەر بىلەن ھەرقايسى بىلەن ئارىلىشىشقا باشلىدىم. بىرىسى قالەمسېپىنى ئۇنۇتۇپ كېتىپ، «ئارتۇق قەلىمىڭنى بېرىپ تۇرغىنە» دەپ سورايدۇ. يەنە بىرىسى بىلەن يولىمىز بىر بولغانلىغى ئۈچۈن ئوقۇشتىن بىللە قايتىمەن. ئېلژان بىلەن ئېرسىنمۇ <FR/>يامان ئەمەستەك. ھېچنەرسە بىلەن <FR/>ئىشى يوق، ئۆزلىرى بىلەن ئۆزلىرى يۈرىدىغان ئېغىر-بېسىق، مۆمۈن بالىلار ئىكەن. ئۇلارنىڭ بار گۇناسى — بىرى مۇئەللىمنىڭ، ئىككىنچىسى دوختۇرنىڭ ئوغلى بولغىنى ئۈچۈن، «بىزدىن تەرتىپسىزلىك چىقماسلىقى كېرەك» دەيدىغان بولۇشى كېرەك، ئاۋۇلارغا ئانچە قوشۇلۇپ كەتمەيدىكەن. مەن شۇلارغا يېقىنىراق بولۇپ يۈردۈم.

Eyni sinifdə oxuduğumuz üçün əlbəttə ki, hər biri ilə müxtəlif səbəblərlə əlaqə saxladım. Biri qələmini unudur, “əlində artıq qələm varsa verərsən?” deyir. Digəriylə məktəbdən evə eyni yolla gedirik, dərsdən birlikdə dönürük. Elcan və Ersin də pis deyil kimi. Öz dünyalarında olan, sakit uşaqlardır. Onların yeganə günahı biri müəllimin, digəri həkimin övladı olması idi. Çünki onlar çalışqan və intizamlı olmazlarsa, ailələrinə söz gələ bilərdi. Ona görə də digər uşaqlarla çox dostluq etmirdilər. Mən də onlara yaxınlaşdım.

Ашуы басына шыққан Дәулет шабуылды бірден бастады. Аузымнан абайсызда шығып кеткен сөзіме бола соғыспақ болған мен, көбіне қорғаныска көңіл бөліп, қашқақтай сақтанып жүрмін. Ол ұрады, мен тигізбеймін. Кейде мен ұрамын, ол тигізбейді. Екеуара жұдырықтарымыз кейде тиеді, кейде тимейді. Әбден шаршаған сәтімізде мен оңтайлы сәтті қалт жібермей, жақсы пайдаланып кеттім. Ішінен тепкенімде еңкейіп қалған оны шашынан ұстап тұрып, тіземмен қақ тұмсықтан екі мәрте теуіп-теуіп жібердім. Артынша арқасынан ұрып, жерге құлаттым да үстіне отырып алып, тағы төмпештедім. Бірақ бағанағыдай емес, жеңістің мен жақта екенін біліп, аяй ұрдым. Ақыр соңында тұмсығындағы қанды көрдім де орнымнан тұрып, басынан аттап кеттім. Оны қасындағы кілең атаман жолдастары құдыққа қарай жетелеп бара жатты. Менүйгеқарай бет алдым.

Daulet came at me in a rage. I focused mostly on dodging and defense - backing away, staying alert. He swung. I avoided. I swung. he dodged. Sometimes we landed punches, sometimes not. Eventually, as we both began to tire, I caught a lucky break - I landed a kick to his side, grabbed his hair, and kneed him in the nose twice. As he bent forward, I hit him from behind, knocked him down, sat on top, and threw a few more punches. But I didn’t hit him too hard. I already knew I’d won. When I saw the blood trickling from his nose, I got up and stepped over him. His fellow “commanders” helped him over to the well. I turned and walked home.

G‘azablangan Daulet hujumni darhol boshladi. Og‘zimdan bexosdan chiqib ketgan so‘zlarim uchun urishmoqchi bo‘lganimda, men ko‘pincha himoyalanishga e’tibor berib, ehtiyotkor bo‘lib yurardim. U uradi, men tegmayman. Ba’zida men uraman, u tegmaydi. Ikkalamizning mushtlarimiz ba’zan tegadi, ba’zan tegmaydi. Juda charchagan paytimizda men qulay fursatni qo‘ldan boy bermay, undan unumli foydalandim. Ichkaridan tepganimda egilib qolgan uning sochlaridan ushlab olib, tizzam bilan tumshug‘iga ikki marta tepib qo‘ydim. Keyin orqasidan urib, yerga yiqitdim, ustiga o‘tirib, yana mushtladim. Ammo avvalgidek emas, g‘alaba men tomonda ekanligini bilib, rahmdillik bilan urdim. Nihoyat, tumshug‘idagi qonni ko‘rib, o‘rnimdan turdim va uning boshidan sakrab o‘tdim. Ataman o‘rtoqlari uni quduqqa olib borishdi. Men uy tomon yo‘l oldim.

Öfkesi tepesine çıkan Davlet hemen saldırdı. Ağzımdan istemediğim bir şekilde çıkan sözcüklerin hesabını kapatmak zorunda kalan ben genel olarak dikkatle kaçınarak sakınıyordum. O vuruyor, ben değdirtmiyordum. Bazen ben vuruyorum, o da öyle. İkimizin yumrukları bazen değiyor, bazen değmiyor. Artık iyice yorulduğumuz bir anda, fırsatı kaçırmayıp iyi kullandım. Karnına tekme attığımda eğilmiş olan Davlet’i saçından tutup, dizimle burnuna iki kez daha tekme attım. Ardından sırtına vurup, yere düşürdüm ve üzerine oturup, tekrar yumruk attım. Ama az önceki gibi değil, zaferin benden yana olduğunu bildiğim için acıyarak vurdum. Sonunda burnundaki kanı gördüm ve yerimden kalkıp, başından geçiverdim. Onu yanındaki koca çetesi, onun elini yüzünü yıkamak için kuyuya doğru götürüyorlardı. Ben eve doğru yöneldim.

ئاچچىقى بېشىغا چىققان دائۇلېت ھۇجۇمنى دەرھال باشلىۋەتتى. ئېغىزىمدىن ئاۋايلىماي چىقىپ كەتكەن گەپ تۈپەيلى سوقۇشىشۋاتقان مەن، كۆپىنچە قوغدىنىشقا كۆڭۈل بۆلۈپ، قاچقۇندەك ساقلىنىپ يۈرىمەن. ئۇ ئۇرۇدۇ، مەن تەگكۈزمەيمەن. بەزىدە مەن ئۇرۇمەن، ئۇ تەگكۈزمەيدۇ. ئىككىمىز ئارىسىدا مۇشتلىرىمىز بەزىدە تېگىدۇ، بەزىدە تەگمەيدۇ. ئۇبدان ھېرىپ قالغىنىمىزدا مەن ئەپلىك ئۇتۇغلۇق پۇرسەتنى قولدىن بەرمەي، ياخشى پايدىلىنىپ كەتتىم. قېرنىدىن تەپكىنىمدە، ئىڭىشىپ قالغان ئۇنى، چېچىدىن تۇتۇپ تۇرۇپ، تىزىم بىلەن تۇمشۇقىدىن دەل ئىككى قېتىم تېپىپ-تېپىۋەتتىم. شۇنىڭدىن كېيىن ئارقىسىدىن ئۇرۇپ، يەرگە يىقىتتىمدە، ئۈستىگە ئولتۇرۇپ ئېلىپ، يەنە مۇشتىلىدىم. لېكىن ئىلگىركىدەك ئەمەس، غالىبىيەتنىڭ مەن تەرەپتە ئىكەنلىگىنى بىلىپ، ئاياپ ئۇردۇم. ئاخىرى ئۇنىڭ تۇمشۇقىدىكى قاننى كۆردۈمدە، ئورنىمدىن تۇرۇپ، بېشىدىن ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتتىم. ئۇنى يېنىدىكى پەقەت «ئاتامان دوستلىرى» قۇدۇق تەرەپكە قاراپ يۆتىلەپ ئېلىپ ماڭدى. مەن ئۆيگە قاراپ يول تۇتتۇم.

Qəzəbi başına çıxan Dövlət dərhal hücuma keçdi. Mən isə istəmədən çıxan sözlərin cavabını vermək üçün diqqətlə qaçırdım. O vururdu, mən vurdurmazdım. Bəzən mən vururdum, o da belə. Hər ikimizin yumruqları bəzən dəymirdi, bəzən dəymirdi. Artıq çox yorulduğumuz anda fürsəti qaçırmayıb yaxşı istifadə etdim. Qarına təpik vuranda əyilmiş Dövlətin saçından tutub, dizimlə burnuna iki dəfə təpik vurduqdan sonra arxasına vurub yerə yıxdım və üstünə oturub yenidən yumruq atdım. Amma əvvəlki kimi yox, zəfərin mənim tərəfimdə olduğunu bilib mərhəmətlə vurdum. Nəhayət burnundakı qanı gördüm və yerimdən qalxıb başından keçdim. Onu yanında böyük çetəsi, əl-üzünü yumaq üçün quyunu aparırdı. Mən isə evə doğru getdim.

Сабақ аяқталғаннан кейін, біз жазғы демалысқа шыққасын бірер күн өткенде әкем мені атына міңгестіріп алып, жайлауға тартты. Ол жақта әкемнің жаңа танысы тұрады екен. Бар мақсаты – маған жер көрсету және реті келсе бір күшік таба келу. Жеті сағат жол жүріп әупірімдеп әрең жеттік. Жолсоқты боп зорға келген мен шай ішер-ішпестен құлай кеттім.

After the school year ended and we went on summer break, a few days later my father took me with him to the highlands. He rode his horse and had me sit behind him. We were going to visit one of his new acquaintances. His main goal was to show me the landscape and, if we were lucky, to find a puppy. It took us seven hours to reach the place, and by the time we arrived, I was so worn out I could barely sit up. I fell asleep before I even finished my tea.

Darslar tugagandan so‘ng, yozgi ta’tilga chiqqanimizdan bir necha kun o‘tgach, otam meni otiga mindirib, yaylovga yo‘l oldi. U yerda otamning yangi tanishi yashar ekan. Uning asosiy maqsadi - menga yer ko‘rsatish va imkon bo‘lsa, kuchukcha topib kelish edi. Yetti soat yo‘l yurib, arang yetib bordik. Yo‘lda charchab qolganim uchun choy ichishga ham ulgurmay uxlab qoldim.

Dersler bitince, yaz tatiline çıktığımızın birkaç gün sonrasında babam beni atına bindirip yaylaya götürdü. Orada babamın yeni bir tanıdığı varmış. Amacı bana yeni yer göstermek ve uygun olursa bir köpek yavrusu bulmaktı. Yedi saat yolculuktan sonra zor bela varabildik. Yorgun olarak gelmiş olan ben, yemeği yer yemez yığılıp kaldım.

دەرىس ئاياغلاشقاندىن كېيىن، بىز يازلىق تەتىلگە چىقىپ بىرەر كۈن ئۆتكەندە دادام مېنى ئېتىغا مىنگىزىپ، <MS/>يايلاققا ئاپاردى. ئۇ تەرەپتە دادامنىڭ يېڭى تونۇشى تۇرىدىكەن. بار مەقسىتى – ماڭا يەر كۆرسىتىش يەنى رېتى كەلسە بىر كۈچۈك تېپىپ كېلىش. يەتتە سائات يول يۈرۈپ قىينىلىپ ئاران يەتتۇق. يولدا چارچاپ ئاران كەلگەن مەن چاي ئىچە ئىچمەستىن ئۇخلاپ قالدىم.

Dərslər bitəndən, yay tətilinə çıxdığımızın bir neçə gün sonra atam məni atına mindirib yaylağa apardı. Orada atamın yeni bir tanışı varmış. Məqsədi mənə yeni yer göstərmək və uyğun olsa bir it balası tapmaq idi. Yeddi saatlıq səfərdən sonra çətinliklə çatdıq. Yorğun gələn mən yemək yedikdən sonra yıxılıb qaldım.

Қайтар жолда түн салқындау болғасын әкем күшікті қойнына тығып келді. Досы «қонып, ертең асықпай қайтсаңдаршы» деп еді, «жұмыстарым бар» деп әкем көнбеді. Тау-тастың арасын күндіз-түні жол қылған әкем үшін жеті түнде сапарлау таңсық емес. Бір шетінен өмірі жолда қалдырып көрмеген астындағы Ақтанкеріне сенетін шығар. Біз түнделетіп жолға шыққанда ай да жарық еді. Әйтеуір, қырсық шалмай таңға жуық ауылымызға аман жеттік.

On the way back, the air was cooler at night, so my father tucked the puppy inside his coat. His friend had offered for us to stay the night, but father declined, saying he had work to do. For a man who spent his life on the road, traveling through mountain passes at midnight was no big deal - especially when he trusted his loyal horse, Aktanker. The moon lit our way, and by dawn, we reached our village safe and sound.

Qaytish yo‘lida tun salqinroq bo‘lgani uchun otam kuchukchani qo‘yniga yashirib keldi. Do‘sti "qo‘nib, ertaga shoshilmay qaytsanglar-chi" deb edi, otam "ishlarim bor" deb ko‘nmadi. Tog‘-toshlar orasini kechayu kunduz yo‘l qilgan otam uchun yetti tunda safar qilish g‘alati emas edi. Bir tomondan, umrida yo‘lda qoldirib ko‘rmagan ostidagi Aqtankeriga ishonsa kerak. Biz tunda yo‘lga chiqqanimizda oy ham yorug‘ edi. Xullas, xavf-xatarsiz tonga yaqin qishlog‘imizga eson-omon yetib keldik.

Dönüş yolunda gece serin oluduğu için babam yavru köpeği koynuna alarak geldi. Arkadaşı "bu gece kalın, yarın acele etmeden çıkarsınız" dedi, babam ise "İşlerim var" diyerek kabul etmedi. Dağ ve taşların arasını gündüz-gece yol yapan babam için gece yarısı yolculuk yapmak alışılmadık bir şey değildi. Bir yandan yarıyolda hiç bırakmayan altındaki Aktangeri'ne de güveniyordur. Biz gece yola çıktığımızda ay da parlaktı. Neyse ki, başımıza bir felaket gelmeden sabaha yakın köyümüze sağ salim vardık.

قايتار يولدا تۈن سالقىن بولغاندىن كېيىن دادام كۈچۈكنى قوينىغا تىقىپ كەلدى. دوستى «قونۇپ، ئەتىسى ئالدىرىماي قايتساڭلارچۇ» دېگەن ئىدى، «ئىشلىرىم بار» دەپ دادام كۆنمىدى. تاغ-تاشنىڭ ئارىسىنى كۈندۈز-تۈنى يول ماڭغان دادام ئۈچۈن يەتتە تۈندە سەپەرگە مېڭىش يېڭىلىق ئەمەس. بىر چېتىدىن ئۆمىرى يولدا قالدۇرۇپ كۆرمىگەن ئاستىدىكى ئاقتانكېرىغا ئىشىنىدىغاندۇ. بىز كەچقۇرۇنلۇقى يولغا چىققاندا ئايمۇ يورۇق ئىدى. ئەيتەۋۇر، بۆرە چىقماي تاڭغا يېقىن يېزىمىزغا ئامان يېتىپ كەلدۇق.

Geri dönüş yolunda gecə sərin olduğuna görə atam balaca iti qoynuna aldı. Dostu "bu gecə qalın, sabah tələsiksiz çıxarsınız" dedi, atam isə "işlərim var" deyib qəbul etmədi. Dağ və daşlar arasından gündüz-gecə yol gedən atam üçün gecə yarısı yol getmək adətlənmiş şey idi. Bir tərəfdən yolun ortasında heç vaxt tərk etmədiyi atı Aktangeriyə də güvənirdi. Biz gecə yola çıxanda ay da parlaq idi. Nə yaxşı ki, başımıza bir fəlakət gəlmədən səhərə yaxın kəndimizə sağlam-salamat çatdıq.

– «Ырыс кейде ит болып та келеді» – деген мәтел бар. Бұл күшіктің атын Құтжол деп қояйық», – деп еді, мен көнбедім. Өйткені, мен бұл күшіктің сүп-сүйкімді әппақ табандарын көргенде-ақ өзім іштей «Ақтабан» деп ат қойып қойған едім. Әкем ақыры менің айтқаныма көніп, мен қойған атты құп көрді.

-There’s a Kazakh saying, “Fortune sometimes comes in the shape of a dog. Let’s name him Kutzhol - Lucky Path”. But I wouldn’t agree. Ever since I’d seen his little white paws, I’d already secretly decided to call him Aktaban - “White Paw.” In the end, my father gave in to my choice.

- «Rizq ba’zan it bo‘lib ham keladi» degan maqol bor. «Bu kuchukning ismini Qutjol deb qo‘yaylik,» dedi, men ko‘nmadim. Chunki men bu kuchukning juda yoqimli oppoq oyoqlarini ko‘rganimdayoq ichimda «Oqtobon» deb nom qo‘ygan edim. Otam oxiri mening aytganimga ko‘nib, men qo‘ygan nomni ma’qulladi.

– "Rızık bazen köpek olarak ta gelir" derler. Bu yavrunun adını Kutjol yani “kutlu (bereketli )yol” olsun, – dedi, ben kabul etmedim. Çünkü, ben bu yavrunun pırıl pırıl bembeyaz patilerini görünce içimden "Aqtaban" diye ad takmıştım. Babam sonunda benim dediğime razı oldu ve benim koyduğum adı kabul etti.

– «<MS/>بېرىكەت گايىدا ئىت بىلەنمۇ كېلىدۇ» دېگەن تەمسىل بار. بۇ كۈچۈكنىڭ ئېتىنى قۇتيول دەپ قويايلۇق»، – دەپ ئىدى، مەن كۆنمىدىم. سەۋەۋى، مەن بۇ كۈچۈكنىڭ ئىنتايىن يېقىملىق ئاپپاق تاپانلىرىنى كۆرگەندە ئۆزۈم ئىچىمدە «ئاقتاپان» دەپ ئات قويۇپ قويغان ئىدىم. دادام ئاخىرى مېنىڭ ئېيتقىنىمغا كۆنۈپ، مەن قويغان ئاتنى <FR/>ماقۇل كۆردى.

– “Rızıq bəzən it kimi də gəlir” deyirlər. Bu balanın adı Kutjol, yəni “xeyirli yol” olsun, – dedi. Mən razı olmadım. Çünki balanın parlaq, ağ-pak pəncələrini görən kimi ürəyimdən "Aktaban" adını vermişdim. Atam nəhayət mənim dediyimə razı oldu və qoyduğum adı qəbul etdi.

Күн санап, ай санап Ақтабан екеуміз жарыса өсіп жаттық. Мен алтыншы сыныпты бітіргенде Ақтабан да кәдімгідей өсіп қалды. Өте сақ және сондай елгезек өзі. Есік ашық қалғанда аулаға кіріп кеткен бөтен мал болса ешқандай айтақсыз-ақ жан таптырмай айдап шығады. Бір қызығы, біз оның мойнына бірде-бір рет қарғыбау тағып, шынжырға байлаған емеспіз. Ол өзі де келімді-кетімді кісілерге беталды жүгіре бермейді. Ал пиғылы жаман адам болса иісінен сезе ме, кім білсін, үріп жолатпайды. Сыртқы есіктің босағасының түбінде жатады ылғи. «Ақтабанның арқасындаүйгекұлып та ілмейтін болдық» деп шешем де мәз-мейрам.

Day by day, month by month, we grew up together. By the time I finished sixth grade, Aktaban had become a real dog. Alert and obedient. If a stray animal wandered into our yard, he would chase it out without needing a single command. What’s more, we never once had to put a collar or chain on him. And he never barked unnecessarily or lunged at guests. He had good manners, just like a true family member. If someone had bad intentions, maybe Aktaban could sense it by their scent - who knows - but he wouldn’t let them close. He always lay by the front door, at the base of the threshold. “Thanks to Aktaban, we don’t even need to lock the door anymore,” my mother often said with joy.

Kun sayin, oy sayin Oqtobon ikkalamiz barobar o‘sib borardik. Men oltinchi sinfni tugatganimda Oqtobon ham ancha voyaga yetgan edi. U juda ehtiyotkor va shu bilan birga juda sezgir edi. Eshik ochiq qolganda hovliga kirgan begona hayvonlarni hech qanday buyruqsiz haydab chiqarardi. Qizig‘i shundaki, biz uning bo‘yniga bir marta ham tasma taqib, zanjirga bog‘lamaganmiz. U o‘zi ham keldi-ketdi odamlarga bemalol yugurmaydigan edi. Ammo niyati buzuq odam bo‘lsa, hididan sezadimi, kim bilsin, vovullab yaqinlashtirmasdi. Doimo tashqi eshik ostonasi yonida yotardi. "Oqtobon tufayli uyga qulf ham osmaydigan bo‘ldik" deb onam ham xursand edi.

Günler, aylar geçiyordu Aqtaban ile ben birlikte büyüyorduk. Ben altıncı sınıfı bitirdiğimde Aqtabanda iyice büyümüştü. Çok dikkatli ve çok itaatkardı. Kapı açık kaldığında avluya giren yabancı hayvan olsa hemen dışarı kovalardı. Bir garip yanı da, biz onun boynuna bir kez bile tasma takmadık, zincire bağlamadık. O da gelip geçenlere gelişigüzel saldırmıyordu. Ama niyeti kötü olan bir insan olursa kokusundan mı anlardı, kim bilir, havlayıp yaklaştırmazdı. Dış kapının eşiğinin dibinde yatar hep. "Aqtaban’ın sayesinde eve kilit de takmıyoruz" diye annem de memnun.

<FR/>كۈن ساناپ، ئاي ساناپ ئاقتاپان ئىككىمىز چېپىشىپ ئۆسۈپ كېلىمىز. مەن ئالتىنچى سىنىپنى پۈتەرگەندە ئاقتاپانمۇ قەدىمكىدەك ئۆسۈپ قالدى. ناھايىتى ئېھتىياتچان ۋە شۇنچە زېرەك ئۆزى. ئىشىك ئېچىق قالغاندا يېزىغا كىرىپ كەتكەن باشقا مال بولسا ھېچ قانداق بۇيرۇقسىزلا ئىز باسقۇزماي ھايداپ چىقىدۇ. بىر قىزىغى، بىز ئۇنىڭ بوينىغا بىرمۇ-<FR/>بىر قېتىم تاسما تاقاپ، زەنجىر باغلىغان ئەمەس. ئۇ ئۆزىمۇ كېلىپ-كېتىپ يۈرگەن كىشىلەرگە بىكاردىن يۈگىرىۋەرمەيدۇ. ئەمدى نىيىتى يامان ئادەم بولسا ھىددىدىن سېزەمدۇ، <FR/>كىم بىلسۇن، ھاۋۇشۇپ يولاتمايدۇ. ھەر دايىم تاشقىرى ئىشىكنىڭ <MS/>بوسىغىسىنىڭ تۈۋىدە ياتىدۇ. «ئاقتاپاننىڭ ئارقىسىدا ئۆيگە قۇلۇپمۇ ئاسمايدىغان بولدۇق» دەپ ئانامۇ خوشال.

Günlər, aylar keçir, Aktaban ilə mən bir yerdə böyüyürdük. Mən altıncı sinfi bitirəndə Aktaban da yetkinləşmişdi. Çox diqqətli və çox itaətkar idi. Qapı açıq qalsa, həyətə girən yad heyvanı dərhal qovardı. Bir qəribə yanı da, biz onun boynuna tasm heç qoymamışıq, zəncirə bağlamamışıq. O da keçən-gedənlərə sərbəstcə hücum etmirdi. Amma niyyəti pis olan adam olarsa, bəlkə qoxusundan hiss edib, havlayıb yaxın buraxmazdı. Çöldə qapının önündə yatardı həmişə. “Aktaban sayəsində evə qıfıl da qoymuruq” – deyə anam da razı idi.

Әкемнің Ақтабанның табатынын білгем дейтініндей де бар. Бір жолы таудан келе жатқанда қанжығасына байлап қойған қырық құлаш арқаны түсіп қалғанда да осы Ақтабан түннің бір уағында тауып әкелген еді.

And truly, Father had reason to expect such a feat. Once, while returning from the mountains, he had dropped a forty-meter rope from his saddlebag - and Aktaban brought it home in the middle of the night.

Otamning ‘Oqtobon topib keladi’ degan gapida haqiqat bor edi. Bir safar tog‘dan qaytayotib, qanjiqasiga bog‘lab qo‘ygan qirq qulochli arqon tushib qolganida ham aynan Oqtobon tunning bir paytida topib olib kelgan edi.

Babamın Aqtaban'ın bulacağını biliyordum demekle de haklı. Bir keresinde, dağdan dönerken, sırtına bağladığı kırk kulaç ipi düşürdüğünde, yine bu Aqtaban, gecenin bir yarısında bulup getirmişti.

دادامنىڭ ئاقتاپاننىڭ تاپىدىغىنىنى بىلگەن دەيدىغىنىدەكمۇ بار. <FR/>بىر قېتىم تاغدىن كېلىۋاتقاندا بەل بېغىغا باغلاپ قويغان قىرىق غۇلاچ ئاغامچىسى چۈشۈپ قالغاندىمۇ مۇشۇ ئاقتاپان تۈننىڭ بىر ۋاقتىدا تېپىپ ئەكەلگەن ئىدى.

Atamın “Aktaban tapacaq deyə bilirdim” deməsi də haqlıymış. Bir dəfə dağdan qayıdarkən, kürəyinə bağladığı qırx qulac ipi salmışdı, yenə o Aktaban gecənin bir yarısı ipi tapıb gətirmişdi.

– Өзі етті неме ғой. Алыс жолға шаршатып аламын ба деп ертпей жүрмін.

-He’s a sturdy dog. I worry he’ll get tired on such a long journey.

- U go‘shtga o‘xshaydi. Uzoq safarga charchatib qo‘ymaslik uchun uni ergashtirmayapman.

Bu da etli bir şey. Uzun yolda yorarım diye götürmüyorum.

– ئۆزى ئاران يۈرىدىغۇ. يىراق يولدا چارچىتىپ ئالىمەنمۇ دەپ ئەگەشتۈرمەي يۈرىمەن.

O da ətlidir, uzun yolda əziyyət çəkər deyə aparmıram.

– Жарайды, ендігі жолы ерте шығайын.

-All right, - father said softly. Next time, I’ll bring him with me.

- Xo‘p, endigi safar ertaroq chiqaman.

Tamam, bir sonraki sefer götürüveririm.

– ماقۇل، كېيىنكى قېتىم ئەگەشتۈرىۋالاي.

Tamam, bir sonraki sefer götürüveririm.

Бастапқыда біртүрлі сенбедім бе, мүмкін, қайтадан тіріліп келетіндей белгісіз бір соқыр сезім болды ма, әлде елдің дырдуы сездірмеді ме, мен әкемнен айырылғанымды біртүрлі сезінбегем. Ақтық сапарға шығарып салғаннан кейін әркім өз жөнімен кетіп, шешем екеуміз ғана сопайып қалғанда барып жүрегім жылап, жаным ауырды. Біз бұрын да осылай екеуден-екеу отыра беретін едік. Бірақ бұл жолғы жалғыздығымыз жүрегімізді қанжылатқан жалғыздық еді. Шешемді де, өзімді де қатты аядым. Ит екеш итті де аядым. Ал Ақтанкерін әкем арғы дүниеге мініп кетті. Тума-туыстар ақылдаса келіп, «өзінің тіршілігінде жақсы көріп мінген аты еді, ана жаққа да осы тұлпарын мініп кетсін» деп қонақасына сойдырды. Біреулері «орнына семіз биемді берейін, мына бәйге атын сойғанымыз обал болады ғой» деп, енді бірі «ең құрымаса мына артында қалған жалғызы жаяу қалмай мініп жүрсін» деп дауласқанымен ақыры көпшіліктің шешімімен солай етті. Байғұс Ақтанкерге өмір бойына әкемнің ғана тақымы тиіп еді. Солай болып қалды да.

At first, I couldn’t really believe my father was gone. Some part of me expected him to return. Maybe the noise and grief distracted me, maybe I just couldn’t accept it. But when the crowd left and only Mother and I remained, the weight of loneliness crushed me. We had sat like this before - just the two of us - but now it felt like true emptiness. I pitied her, myself, and even the dog. Father had taken Aktanker with him into the next life. Relatives decided to sacrifice the beloved horse at Father’s funeral feast - saying, “He loved this horse in life. Let him ride it in the afterlife too.” Some protested: “I’ll give you a fat mare instead - don’t waste such a fine racehorse!” Others said, “At least leave the boy something to ride.” But in the end, the decision stood. Poor Aktanker had only ever carried one man - and he carried him forever.

Avvaliga qandaydir ishonmagandekman, ehtimol, yana tirilishi mumkin bo‘lgan noma’lum bir ko‘r tuyg‘u bormidi, yoki odamlarning shovqin-suroni sezdirmadimi, otamdan ayrilganimni qandaydir his qilmagandim. Uni so‘nggi yo‘lga kuzatib qo‘yishgandan so‘ng, har kim o‘z yo‘liga ketib, faqat onam ikkovimiz qolganimizda, yuragim yig‘lab, jonim og‘ridi. Biz ilgari ham shunday ikkovlashib o‘tirardik. Ammo bu safar yolg‘izligimiz yuragimizni qon qilgan yolg‘izlik edi. Men onamga ham, o‘zimga ham juda achindim. Hatto itga ham rahmim keldi. Aktankerini esa otam narigi dunyoga minib ketdi. Qarindosh-urug‘lar maslahatlashib, "uning tirikligida yaxshi ko‘rib mingan oti edi, u yoqqa ham shu tulporini minib ketsin" deb, ziyofat uchun so‘ydirishdi. Ba’zilar "o‘rniga semiz biyamni beraman, bu poyga otini so‘yganimiz gunoh bo‘ladi-ku" deb, boshqalari esa "hech bo‘lmaganda orqada qolgan yolg‘izi piyoda qolmay minib yursin" deb bahslashsalar-da, oxir-oqibat ko‘pchilikning qarori bilan shunday qilishdi. Bechora Aktankerga umr bo‘yi faqat otamning taqimi teggan edi. Shunday bo‘lib qoldi.

İlk başlarda pek inanmadım, sanki, yeniden dirilecekmiş, geri gelecekmiş gibi belirsiz bir kör duygu oluştu. Ya da gelen giden halkın tantanası mı hissettirmedi, babamı kaybettiğimi hissetmemiştim. Son yolculuğuna uğurladıktan sonra herkes kendi yoluna gitti, annem ve ben yalnız kaldığımızda kalbim ağladı, canım yandı. Daha önce de böyle baş başa otururduk. Ama bu seferki yalnızlığımız yüreğimizi yakan bir yalnızlıktı. Hem anneme hem de kendime acıdım. Köpeğe bile acıdım. Babam Aktanger'in öbür dünyaya götürdü. Akrabalar danışıp, "Yaşamı boyunca binmeyi sevdiği atıydı, o dünyaya da binsin götürsün" diyerek cenazesine kestirdiler. Bazıları, "yerine semiz bir kısrak vereyim, bu yarış atını kestiğimize yazık olur," dedi, diğerleri "en azından arkasında kalan tek yavrusu yaya kalmasın binsin," diye tartıştı, ama sonuçta çoğunluğun kararıyla öyle yaptılar. Zavallı Aktanger'e, babamın sadece tekmi dokunmuştu. Öyle oldu.

بېشىدا غەلىتىلا ئىشەنمىدىممۇ، مۇمكىن، قايتىدىن تىرىلىپ كېلىدىغاندەك بەلگۈسىز بىر قارغۇ سېزىم بولدىمۇ، ياكى ئەلنىڭ كىرىپ چىقىشى سەزدۈرمىدىمۇ، مەن دادامدىن ئايرىلغىنىمنى غالىتە سېزىنمىغان. ئاخىرقى سەپەرگە ئۇزۇتۇپ بولغاندىن كېيىن ھەر كىم ئۆز يولى بىلەن كېتىپ، ئانام ئىككىمىزلا مۇڭلىنىپ قالغاندا بېرىپ يۈرىگىم يىغلاپ، جېنىم ئاغىردى. بىز بۇرۇنما مۇشۇنداق ئىككىدىن-ئىككى ئولتۇرىۋېرەتتۇق. بىراق <FR/>بۇ قېتىم يالغۇزلىغىمىز يۈرىگىمىزنى قان يىغلاتقان يالغۇزلۇق ئىدى. ئانامنىمۇ، ئۆزەمنىمۇ قاتتىق ئايىدىم. ئىشتەك ئىتنىمۇ ئايىدىم. ئەمدى ئاقتانكېرىنى دادام ئۇ دۇنياغا مىنىپ كەتتى. ئۇرۇق-تۇققانلار مەسلىھەتلىشىپ كېلىپ، «ئۆزىنىڭ ھايات ۋاقتىدا ياخشى كۆرۈپ مىنگەن ئېتى ئىدى، ئاۋۇ ياقتىمۇ مۇشۇ تۇلپارىنى مىنىپ كەتسۇن» دەپ مېھمان ئېشىغا سويدۇردى. بىرلىرى «ئورنىغا سېمىز ئېتىمنى بېرەي، مونۇ بەيگە ئېتىنى سويغىنىمىز ئۇگال بولىدىغۇ» دەپ، ئەمدى بىرى «ئەڭ بولمىسا مونۇ كەينىدە قالغان يالغۇزى پىيادە قالماي مىنىپ يۈرسۇن» دەپ تالاشقىنى بىلەن ئەخىرى كۆپچىلىكنىڭ يېشىمى بىلەن شۇنداق قىلدى. بېچارە ئاقتانكېرگە ئۆمۈر بويى دادامنىڭلا مىنىشى نېسىپ ئەتكەن ئىدى. شۇنداق بولۇپ قالدىدە.

Əvvəllər heç inanmırdım. Elə bilirdim ki, yenidən diriləcək, qayıdacaq – qaranlıq, anlaşılmaz bir ümidlə yaşadım. Bəlkə də evə gələn-gedənin səs-küyündən idi, ya da dərk edə bilmirdim. Atamı son mənzilə yola saldıqdan sonra, hamı öz yoluna getdi. Anamla baş-başa qaldığımızda isə ürəyim qan ağladı, canım yandı. Əvvəllər də belə tək-tənha oturardıq. Amma bu dəfəki təkliyimiz ürək dağlayan bir təkliyə çevrildi. Anama da, özümə də yazığım gəldi. İtə də acıdım. Atam Aktangeri özü ilə o dünyaya apardı. Qohumlar aralarında məsləhətləşib dedilər: “Ömrü boyu sevdiyi atı idi, qoy axirətə də onunla getsin.” Atı kəsib, dəfnə qatdılar. Bəziləri dedi: “Yerinə kök bir qısraq verim, bu yarış atını kəsməyə heyfdir.” Başqaları isə “Heç olmasa geridə qalan yeganə övladı yaya qalmasın, binsin,” – deyə mübahisə etdilər. Amma sonunda çoxluğun qərarı ilə at da qurban verildi. Yazıq Aktangerə atamın yalnız bir dizi toxunmuşdu. Elə oldu.

Егер көшіп жатсақ, мен оқушылық өмірімдегі қалған екі жылымды өзіммен төрт жыл бірге оқыған сыныптастарыммен өткіземін. Әліппені бірге ашып, үлкен өмірге қол ұстасып, бірге аяқ басқан достарыма ораламын. Ол жақта менің Берік деген жан досым бар. Басқа да жолдастарым баршылық. Енді балалықтың соңғы жылдарында сол ескі достарыммен бірге болғаным маған да ұнайды. Ол жақтан көшкелі бергі бес жылдың жүзінде бірді-екілі барған кездерім де жоқ емес. Бірақ барлығымен қауқылдай кездесіп, бірге жүрмегесін мауқың да басылмайды емес пе. Сағынып-ақ қалғам. Осы жылдар ішінде жаңа орта, жаңа достарыма да < FR >бауыр басып</ FR > қалғам. О баста сыныптағы тәртіпті оқушылар санатындағы Елжан, Ерсіндермен дос болғым келгенімен, бұзықтау болса да осы Дәулетпен жақын болып кеттім. Кім білсін, іші қандай болса сыртына да солай жарқырап көрініп жүретін адалдығы мен аңғалдығын жақсы көрген шығармын. Айтпақшы, менімен дос болғалы бері ол да көп-көрім түзеліп қалған. Сабағы кереметтей алға жылжып кетпесе де әліпті таяқ деп танып, кәдімгідей көшке ілесіп қалған. Ал тәртібіне келсек әңгіме мүлде бөлек. Бұрынғыдай әркімге жөнсіз соқтыға беретін мінезін де қойған. Тіпті менімен ілесіп барып, аудандық спорттық жарыста күрестен үшінші орынға ие болып, мектеп директорының қолынан мақтау қағазын алды.

If we moved, I’d spend my remaining two school years among those who shared my early years-those I first learned to read with, whose hands I held in schoolyard dramas. My friend Berik lived there, and many others. I’d spent enough years in this place; I missed what I had left behind. Yet I made new friends here, too. Though I’d meant to grow closer to the quiet Elzhan and Ersin, I had bonded most with Daulet. Perhaps I admired his straightforward honesty-who, beneath an unassuming exterior, hid a loyal heart. Since becoming friends, he had grown-no longer living by petty fights; he even placed third in the district wrestling tournament, earning praise from the school principal.

Agar ko‘chadigan bo‘lsak, o‘quvchilik hayotimning qolgan ikki yilini o‘zim bilan to‘rt yil birga o‘qigan sinfdoshlarim bilan o‘tkazaman. Alifboni birga o‘rganib, katta hayot sari qo‘l ushlashib ilk qadam qo‘ygan do‘stlarim bag‘riga qaytaman. U yerda mening Berik degan qadrdon do‘stim bor. Yana boshqa o‘rtoqlarim ham talaygina. Endi bolalikning so‘nggi yillarida o‘sha eski do‘stlarim bilan birga bo‘lish menga ham yoqadi. U yerdan ko‘chib ketganimizdan beri o‘tgan besh yil ichida bir-ikki marta borgan paytlarim ham bo‘lgan. Ammo hamma bilan bemalol uchrashib, birga yurmagach, sog‘inch ham bosilmaydi-da. Rosa sog‘ingan ekanman. Shu yillar ichida yangi muhit va yangi do‘stlarimga ham mehr qo‘yib, o‘rganib qolgan edim. Avvaliga sinfdagi tartibli o‘quvchilar qatoridagi Eljan va Ersinlar bilan do‘stlashmoqchi bo‘lgan bo‘lsam-da, sho‘xroq bo‘lsa ham, aynan Daulet bilan yaqin bo‘lib ketdim. Kim biladi, balki uning ichi qanday bo‘lsa, tashqarisiga ham shunday ochiq ko‘rinib turadigan halolligi va soddaligini yoqtirgandirman. Aytgancha, men bilan do‘stlashganidan beri u ham ancha tuzalib qoldi. O‘qishi juda ham zo‘r darajada ilgarilab ketmagan bo‘lsa-da, harfni tanib, boshqalar qatoridan qolmaydigan bo‘lib qoldi. Xulq-atvoriga kelsak esa, bu umuman boshqa masala. Avvalgidek har kimga behuda tegajog‘lik qiladigan odatini ham tashladi. Hatto men bilan birga borib, tuman sport musobaqasida kurash bo‘yicha uchinchi o‘rinni egalladi va maktab direktorining qo‘lidan faxriy yorliq oldi.

Eğer taşınırsak, öğrencilik hayatımdaki son iki senemi, ilkokulda dört yıl birlikte okuduğum eski sınıf arkadaşlarımla geçireceğim. Alfabeyi birlikte öğrendiğim, büyük hayata birlikte adım attığım dostlarıma döneceğim. Orada benim Berik adlı can dostum var. Başka arkadaşlarım da yok değil. Artık çocukluğumun son yıllarını o eski dostlarımla geçirmek bana da iyi gelir. Oradan taşındığımızdan beri beş yıl içinde bir iki kez oraya gitmişliğim vardı. Ama herkesle oturup, konuşup gezmeyince hasret de geçmiyor ki. Gerçekten de çok özlemişim. Bu yıllar içinde yeni ortama, yeni arkadaşlara da alışmıştım. İlk başlarda sınıfın en düzenli, çalışkan öğrencileri olan Eljan ve Ersin’le arkadaş olmayı istemiş olsam da, biraz yaramaz Davlet’le yakın arkadaş oldum. Kim bilir, belki de içi dışına yansıyan dürüstlüğünü ve saf kalbini sevmişimdir. Hatta onunla arkadaş olduktan sonra o da bayağı değişti. Dersleri müthiş ilerlemese de, artık az çok okuma yazma bilir hale geldi. Disiplinine gelince, orası bambaşka konu. Eskisi gibi herkese durup dururken sataşmayı da bıraktı. Hatta benimle birlikte gidip, ilçe düzeyindeki spor yarışmasında güreşten üçüncülük kazandı ve okul müdürünün elinden takdir belgesi aldı.

ئەگەر كۆچۈپ كەتسەك، مەن ئوقۇغۇچىلىق ئۆمۈرۈمدىكى قالغان ئىككى يىلىمنى ئۆزەم بىلەن تۆرت يىل بىرگە ئوقىغان سىنىپداشلىرىم بىلەن ئۆتكۈزىمەن. ئېلىپبەنى بىرگە ئېچىپ، چوڭ ھاياتقا قول تۇتقۇزۇپ، بىرگە ئاياغ باسقان دوستلىرىمغا قوشۇلىمەن. ئۇ ياقتا مېنىڭ بېرىك دېگەن جان دوستۇم بار. باشقىمۇ دوستلىرىم يېتەرلىك. ئەمدى بالىلىقنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا شۇ بۇرۇنقى دوستلىرىم بىلەن بىرگە بولغىنىم ماڭىمۇ ياقىدۇ. ئۇ ياقتىن كۆچكەن ئالدىنقى بەش يىلنىڭ ئىچىدە بىر-ئىككى قېتىم بارغان ۋاقىتلىرىممۇ يوق ئەمەس. بىراق بارلىغى بىلەن ئۈزلۈكسىز ئۇچرىشىپ، بىرگە يۈرمىگەندىن كېيىن سېغىنىشىڭمۇ بېسىلمايدۇ ئەمەسمۇ. سېغىنىپمۇ قالدىم. مۇشۇ يىللار ئىچىدە يېڭى ئەتراپقا، يېڭى دوستلىرىمغىمۇ <FR/>بېغىر بېسىپ قالغان. بېشىدا سىنىپتىكى تەرتىپلىك ئوقۇغۇچىلار قاتارىدىكى ئېلژان، ئېرسىنلار بىلەن دوست بولغۇم كېلگىنى بىلەن، تەرتىپسىزىرەك بولسىمۇ موشۇ دەئۇلېت بىلەن يېقىن دوست بولۇپ كەتتىم. <FR/>كىم بىلسۇن، ئىچى قانداق بولسا سىرتىمۇ شۇنداق يارقىراپ كۆرۈنۈپ يۈرىدىغان ئاداللىغى بىلەن ئاڭقاۋلىقىنى ياخشى كۆرگەندىمەن. ئېيتماقچى، مېنىڭ بىلەن دوست بولغاندىن بېرى ئۇمۇ خېلە ياخشى تۈزۈلۈپ قالغان. دەرىسىمۇ ھەيران قالارلىقتەك ئالدىغا ئىلگىرلەپ كەتمىسىمۇ ھەرىپنى تاياق دەپ تونۇپ، ھەققىقەتتەن كۆچكە ئىلىشىپ قالغان. ئەمدى تەرتىۋىگە كەلسەك گەپ تامامەن بۆلەك. بۇرۇنقىدەك ھەر كىمگە بىكاردىن سوقۇشۇش باشلايدىغان مۈجەزىنىمۇ قويغان. ھەتتاكى مېنىڭ بىلەن ئەگىشىپ بېرىپ، ناھىيەلىك سپورتلۇق مۇسابىقىدە كۈرەشتىن ئۈچىنچى ئورۇنغا ئىگە بولۇپ، مەكتەپ مۇدىرىنىڭ قولىدىن ماختاش قەغىزىنى ئالدى.

Əgər köçsək, şagirdlik həyatımın son iki ilini ibtidai sinifdə dörd il bir yerdə oxuduğum köhnə sinif yoldaşlarımla keçirəcəyəm. Elifbanı birlikdə öyrəndiyim, böyüklər həyatına birgə addım atdığım dostlarıma qayıdacağam. Orada Berik adlı bir can dostum var. Başqa dostlarım da yox deyil. Artıq uşaqlığımın son illərini o köhnə dostlarla keçirmək mənə də yaxşı təsir edər. Ora köçdüyümüzdən bu yana beş il ərzində ancaq bir-iki dəfə o kəndə getmişəm. Amma hamı ilə oturub danışmayınca, gəzib-dolaşmayınca bu həsrət keçmir ki. Doğrudan da çox darıxmışam. Bu illər ərzində yeni mühitə, yeni dostlara da alışmışdım. Başlarda sinifin ən intizamlı, ən çalışqan uşaqları olan Elcanla Ersinlə dost olmaq istəmişdim. Amma bir az yaramaz Dövlətlə yaxın dost oldum. Kim bilir, bəlkə də onun düzünü deyən təmiz ürəyini sevmişəm. Hətta onunla dost olduqdan sonra özü də xeyli dəyişdi. Dərsləri çox irəliləməsə də, artıq az-çox oxuyub-yaza bilir. İntizam məsələsinə gəldikdə isə... ora tam başqa bir mövzudur. Əvvəlki kimi durduğu yerdə hər kəsə sataşmağı da buraxdı. Hətta mənimlə birlikdə gedib, rayon səviyyəsində keçirilən idman yarışlarında güləş üzrə üçüncü yer qazandı və məktəb direktorunun əlindən tərifnamə aldı.

Шіліңгір шілденің күні еді. Әне көшеміз, міне көшеміз деп жүріп әртүрлі шаруалармен біраз кешеуілдеп қалғанбыз. Бүгін түске жуық азғантай дүние мүлікті колхоздың берген машинасына тиеп алып, шешем жолға шығып кетті. Шығарып салушылар көп болды. Әркім қал-қадірінше ырымын жасап, әрнәрсесін ұсынып жатты. Үлкен бір қойды сойып, ауылдан шыға беріс жерде құран оқытып, ауыл адамдарына ас бердік.

It was a blistering day in the heart of July. Our move had been delayed time and again, tangled up in chores and unfinished tasks. My mother loaded a few things into the car provided by the collective farm around noon today and set off. Many came to see us off-some brought gifts, others offered blessings. A fat sheep was slaughtered, and just outside the village, we held a small feast and read prayers for our departure.

Iyulning jazirama kunlari edi. Ana ko‘chamiz, mana ko‘chamiz deb, turli ishlar bilan ancha kechikib qoldik. Bugun tushga yaqin onam kolxoz bergan mashinaga arzimagan mol-mulkni ortib, yo‘lga chiqdi. Kuzatib oluvchilar ko‘p edi. Har kim qo‘lidan kelganicha irim-sirim qilib, har xil narsalarni taklif qilardi. Katta bir qo‘yni so‘yib, qishloqdan chiqaverishda Qur’on o‘qitib, qishloq ahliga osh berdik.

Temmuz’un kavurucu sıcağıydı. Bugün taşınacağız, yarın derken türlü işler yüzünden biraz ertelemiştik. O gün öğleye doğru, az miktardaki eşyamızı kolhozun tahsis ettiği kamyona yükleyip, annemle birlikte yola çıktık. Uğurlamaya gelen çok oldu. Herkes gücü yettiğince bir şeyler verdi, uğur dileklerini söyledi. Büyük bir koyun kesildi, köy çıkışında Kur’an okutulup, köy halkına yemek verildi.

<MS/>قاينام ئىيۇل كۈنى ئىدى. ئەينە كۆچىمىز، مانە كۆچىمىز دەپ يۈرۈپ ھەر تۈرلۈك ئىشلار بىلەن بىراز كېچىكىپ قالغان ئىدۇق. بۈگۈن چۈشكە يېقىن بىر ئاز دۇنيا مۈلۈكنى كولخوزنىڭ بەرگەن ماشىنىسىغا بېسىۋېلىپ، ئانام يولغا چىقىپ كەتتى. <MS/>ئۇزۇتۇپ قويغۇچىلار <MS/> كۆپ بولدى. ھەر كىم قولىدىن كەلگىنىچە ئىرىمىنى ياساپ، بار نەرسىسىنى بېرىۋاتاتتى. يوغان بىر قوينى سويۇپ، يېزىدىن چىقىدىغان يېرىدە قۇران ئوقۇتۇپ، يېزا ئادەملىرىگە ئاش بەردۇق.

İyulun yandırıcı istisi idi. Bu gün köçürük, sabah köçürük deyə-deyə müxtəlif işlər ucbatından köçü bir qədər təxirə salmışdıq. O gün günorta vaxtı az miqdarda əşyamızı kolxozun ayırdığı yük maşınına yükləyib, anamla birgə yola çıxdıq. Uğurlamağa gələn çox oldu. Hər kəs gücü çatdığı qədər bir şey verdi, xeyir-dua söylədi. Böyük bir qoyun kəsildi, kənd çıxacağında Qur'an oxutdurulub camaata yemək paylandı.

Өзіміздің туған ауылымыз Ақбастаудан әкемнің Жұман деген інісі келген. Сол ағам екеуміз екі атпен төрт түлік малымызды айдап кетпекпіз. Алдымызда төрт жүз шақырымға жуық жол жатыр. төрт қона, бес қона жетерміз. Ақтабанды «машинаға басып әкет» дегенімде «мал қайырғаныңа керек болар, асықпай жүресіндер ғой, ілесіп отырар» деп қалдырып кетті.

My father’s younger brother, Zhuman, had come from our home village of Akbastau. He and I would be driving the livestock together on horseback. Ahead lay nearly four hundred kilometers-perhaps five days on the road, maybe less if the weather was kind. I had asked if we should take Aktaban, our dog, in the truck. But my uncle had said, “You’ll need him to herd the animals. You’re not in a rush-he’ll follow along just fine.”

Bizning tug‘ilgan qishlog‘imiz Oqbastaudan otamning Juman ismli ukasi kelgan. O‘sha akam ikkalamiz ikkita ot bilan to‘rt tuyoqli chorva molimizni haydab ketmoqchimiz. Oldimizda to‘rt yuz kilometrga yaqin yo‘l bor. To‘rt kun, besh kun yetib boramiz. Oqtobonni "mashinaga solib olib ket," deganimda, "mol boqish uchun kerak bo‘ladi, shoshilmay yuringlar, ergashib ketadi," deb tashlab ketdi.

Kendi köyümüz Akbastau’dan babamın kardeşi Juman amcam geldi. O amcamla birlikte iki atla dört çeşit hayvanımızı (koyun, keçi, sığır, at) önümüze katıp yola koyulacağız. Önümüzde yaklaşık dört yüz kilometrelik bir yol var. Dört ya da beş gece konaklayarak varırız diye düşündük. Aqtaban’ı kamyona bindir dediğimde, “hayvanları yönlendirmene lazım olur, aceleniz yok, bir şekilde peşinizden gelir,” diyerek bırakıp gitti.

ئۆزىمىزنىڭ تۇغۇلغان يېزىمىز ئاقباستائۇدىن دادامنىڭ ژۇمان دېگەن ئىنىسى كەلگەن. شۇ ئاكام ئىككىمىز ئىككى ئات بىلەن <MS/>تۆت تۈلۈك مېلىمىزنى ھايداپ كەتمەكچىمىز. ئالدىمىزدا تۆت يۈز چاقىرىمغا يېقىن يول بار. تۆت قونۇپ، بەش قونۇپ يېتەرمىز. ئاقتاپاننى «ماشىنىغا بېسىپ ئەكەت» دېگىنىمدە «مال ھايدىغىنىڭدا كېرەك بولار، ئالدىرىماي يۈرىسىلەرغۇ، ئەگىشىپ يۈرەر» دەپ قالدۇرۇپ كەتتى.

Doğma kəndimiz Akbastavdan atamın qardaşı – əmim Cuman gəldi. İki atla birlikdə dörd növ heyvanımızı (qoyun, keçi, inək, at) qabağımıza qatıb yola çıxacaqdıq. Təxminən dörd yüz kilometrlik bir yol var önümüzdə. Dörd-beş gecə dayanaraq çatarıq deyə planlamışdıq. Aktaban’ı maşına mindir deyəndə, “heyvanları yönəltməyə lazım olar, tələsmirsiniz, bir yolunu tapıb ardınızca gələr” – deyib getdi.

– Аман болсақ кездесеміз ғой, Маха. Жолың болсын! – деп қала берді.

-We’ll meet again, Makhambet. Stay safe on the road.

- Omon bo‘lsak uchrashamiz, Maxa. Yo‘lingiz bexatar bo‘lsin!

Sağsalim olursak yine görüşürüz Mako. Yolun açık olsun! – diyerek arkamdan baka kaldı.

– ئامان بولساق ئۇچرىشىمىزغۇ، ماخا. <FR/>يولۇڭ بولسۇن! – دەپ قالدى.

Sağ-salamat olsaq, yenə görüşərik, Mako. Yolun açıq olsun! – deyə arxamca baxıb qaldı.

Қырық шақырымдай жүріп қараңғы қоюланған кезде бір ауылдың тұсындағы әлдеқандай қойшының күзеуіне аялдадық. Қойшылар жайлауға шығып кеткендіктен, жол бойындағы қой төлдетіп көктеулер мен ел жайлаудан түскесін қыстауға дейін отыратын осындай күзеулердің бәрі де бос. Біз тоқтаған күзеу де сондай бір қойшының ескі жұрты екен. Малдарды асықпай жая-мая айдағандықтан, барлығы да тоқ. Бірін қалдырмай қаша кораға қамап тастадық та, өзіміз бос тұрғанүйгекіріп, сабан төсеп, жантая кеттік. Жол азығымызды ағам екеуміз екі қоржынға бөліп салып алғанбыз. Жол бойында қайбір казан көтеріп, онды ауқат ішпексің. Көмбе нанға сары майды жағып жіберіп, жеп-жеп аламыз да, артынан айранымыз бен қатық-көжемізді ішіп аламыз. Ал ат үстінде отырғанда жұдырықтай құртты екі бөліп, ауызға салып алып, сөлін қанағат тұтамыз. Шөлдеп бара жатсақ, ашымалдан бірер ұрттап алсақ жетіп жатыр.

We traveled some forty kilometers before dusk settled in, and then made camp beside an old herder’s hut near the road. The shepherds had already moved up to the summer pastures, and these roadside shelters-used in the time between summer and winter migrations-stood empty. The one we stopped at was one such ghostly station. Because we had let the animals graze slowly as we moved, they were well fed. We gathered them all into the corral and stepped into the vacant hut. We spread out some straw, lay down, and let the fatigue of the road settle over us. We had divided our provisions into two saddlebags. There was no need for cauldrons or elaborate meals on the journey. We smeared homemade butter onto flatbread and ate in silence. Then we washed it down with ayran and fermented milk. On horseback, we popped sun-dried curds into our mouths-just enough to satisfy. If thirst came calling, a few gulps of tart buttermilk did the trick.

Qirq chaqirimcha yurib, qorong‘i tushganda bir qishloq yaqinidagi bir cho‘ponning qo‘rasiga to‘xtadik. Cho‘ponlar yaylovga chiqib ketganligi sababli, yo‘l bo‘ylab qo‘ylar to‘lib-toshgan ko‘klamlar va odamlar yaylovdan qishlashgacha yashaydigan bunday kuzovlarning barchasi bo‘sh edi. Biz to‘xtagan kuzov ham xuddi shunday cho‘ponning eski qarorgohi ekan. Mollarni shoshmasdan yaylovda haydaganimiz uchun hamma to‘q. Birontasini ham qoldirmay qo‘raga qamab qo‘ydik-da, o‘zimiz bo‘sh uyga kirib, somon to‘shadik. Biz akam bilan yo‘l oziq-ovqatlarimizni ikkita xurjunga bo‘lib olgan edik. Yo‘lda qanday qozon ko‘tarib, o‘nta ovqat yeysiz. Xazinaga sariyog‘ surtib, yeb-ichamiz-da, keyin ayron va qatiq-ko‘jamizni ichamiz. Otda o‘tirganimizda esa mushtdek qurtni ikkiga bo‘lib, og‘zimizga solamiz va sharbatini iste’mol qilamiz. Agar chanqayotgan bo‘lsak, achitqidan bir-ikki qultum ichsak kifoya.

Yaklaşık kırk kilometre yol gittikten sonra hava kararınca, yol üzerindeki bir köyün kenarında, terkedilmiş birçobanın yazlık kulübesine konakladık. Koyunlar yaylaya çıkmış olduğundan bu tür yol üzerindeki mevsimlik yerleşkeler – köylüler yayladan döndükten sonra kışa kadar geçici kaldıkları yerler – boş olur. Bizim durduğumuz güzlük te de öyle eski bir çobanın yeriymiş. Hayvanları acele ettirmeden yavaşça sürdüğümüzden, hepsi karınlarını doyurmuştu. Hiçbirini dışarıda bırakmadan hepsini ahıra kapattık. Biz de boş kulübeye girip, yere saman serip uzandık. Yiyeceklerimizi amcamla iki ayrı torbaya koymuştuk. Yolda zaten ocak yakıp kazan kuracak halimiz yok. Sacda pişmiş kuru ekmeğin üzerine tereyağı sürüp yiyoruz. Üstüne ayran, katık içiyoruz. At sırtında giderken ise yumruk büyüklüğündeki kurttan (kurut) bir parça koparıp ağzımıza atıyoruz, yavaşça emip susuzluğumuzu bastırıyoruz. Susarsak, biraz da ekşi yoğurt içiveriyoruz.

قىرىق چاقىرىمدەك يۈرۈپ قاراڭغۇ چۈشكەن چاغدا بىر يېزىنىڭ يېنىدا تۇرغان ناتونۇش قويچىنىڭ كۈزلەڭىگە توختىدۇق. قويچىلار <MS/>يايلاققا چىقىپ كەتكەنلىكتىن، يول بويىدىكى قوي تۆلىگەن باھارلىقلار بىلەن <MS/>يايلاقتىن چۈشكەندىن كېيىن قىشلىققىچە ئولتىرىدىغان مۇشۇنداق كۈزلەڭلەرنىڭ ھەممىسى بوش. بىز توختىغان كۈزلەڭمۇ شۇنداق بىر قويچىنىڭ كونا يۇرتى ئىكەن. ماللارنى ئالدىرىماي ھايدىغانلىقتىن، بارلىغىمۇ توق. بىرىنى قالدۇرماي قاشا كوراغا قاماپ قويدۇق، ئۆزىمىز بوش تۇرغان ئۆيگە كىرىپ، سامان سېلىپ، بىر تەرەپكە قىيسىيىپ ياتتۇق. يول ئوزۇغىمىزنى ئاكام ئىككىمىز ئىككى يوغان خالتىغا بۆلۈپ سېلىۋالغاندۇق. يول بويىدا قايسى بىر كازان كۆتىرىپ، شۇنداق تائام ئىچمەيسەن. كۆمەچ نانغا سېرىق ماينى يېقىۋېلىپ، يەپ-يەۋالىمىزدە، كەينىدىن قېتىغىمىز بىلەن <MS/>قېتىق-كۆژېمىزنى ئىچىپ ئالىمىز. ئەمدى ئات ئۈستىدە ئولتارغاندا مۇشتۇمدەك <MS/>قۇرۇتنى ئىككى بۆلۈپ، ئاغزىمىزغا سېلىۋېلىپ، تەمىگە قانائەتلىنىمىز. ئۇساپ كېتىۋاتساق، ئاشىمالدىن بىر-ئىككى يۇتۇم قىلىۋالساق يېتەرلىك. شورپا تۈرى. قازاق مىللىي تائامى.

Təxminən qırx kilometr yol getdikdən sonra hava qaraldı. Yol kənarında, tərk edilmiş bir çobanın yaylıq komasına gecələmək üçün dayandıq. Qoyunlar yaylağa qalxdığı üçün bu cür yolüstü mövsümi yaşayış yerləri – kəndlilərin yayladan döndükdən sonra qışa qədər qaldıqları məskənlər – boş olur. Bizim dayandığımız güzlük də elə köhnə bir çobanın yeriymiş. Heyvanları tələsmədən, sakit sürətlə sürdüyümüzdən, hamısı qarnını doyurmuşdu. Heç birini çöldə qoymadan, hamısını tövləyə saldıq. Biz də boş komaya girib, yerə saman sərib uzandıq. Yeməklərimizi əmimlə ayrı-ayrı torbalara yığmışdıq. Yolda artıq ocaq yandırıb qazanda yemək bişirəcək halımız yox idi. Sacda bişmiş quru çörəyin üstünə yağ çəkib yeyirik. Üstündən ayran, qatıq içirik.

Барға канағат кылған ағам астанып болғасын, орнынан тұрып малдарды бір карап келейін деп шығып кетті. Мен бүгін жол бойы ішкен сусынымыздың бос калған ыдысына малта езе бастадым. Ертенгі жолдың камы ғой. Алаң көңілмен жаткан адамда кайбір ұйкы болсын. Екеуміз екі бұрышқа жантайып жата кеттік. Ең болмаса бел жазып алмақпыз. Ертең тағы таң атпастан атқа қонамыз. Тағы да нешеме сағыт бойына ат үстіне отырамыз.

My uncle, content with what little he had eaten, stood up after the meal and went out to check on the animals. I stayed inside, mashing malt into the empty water flask-we would need it for the journey tomorrow. When the heart is restless, what rest can there be. We both stretched out in opposite corners of the room, not to sleep, but at least to rest our backs. Before dawn, we would once again be in the saddle, riding for hours on end.

Akam ovqatlanib bo‘lgach, o‘rnidan turib, mollarni ko‘rish uchun chiqib ketdi. Bugun yo‘l bo‘yi ichgan ichimligimizning bo‘sh qolgan idishiga go‘sht maydalashni boshladim. Bu ertaga yo‘lga tayyorgarlik. Xavotir bilan yotgan odamning uyqusi yo‘q. Ikkalamiz ikki burchakka yonboshladik. Hech bo‘lmasa belni yozib olamiz. Ertaga tong otmasdan yana otga minamiz. Yana bir necha soat ot ustida o‘tiramiz.

Azla yetinmeye alışan amcam yemeğini bitirdikten sonra “hayvanlara bir bakayım” diye dışarı çıktı. Ben ise yol boyunca içtiğimiz içeceğin boş kabına peynir ezerek koymaya başladım. İşte, ertesі güne hazırlık . Aklında bin türlü şey olan insana ne uyuyamaz ki. İkimiz de kulübenin iki köşesine uzandık. Hiç değilse biraz uzanalım dedik. Yarın yine gün doğmadan ata bineceğiz. Yine saatlerce at sırtında yol gideceğiz.

بارغا شۈھرى كىلغان ئاكام تاماقلىنىپ بولغاندىن كېيىن، ئورنىدىن تۇرۇپ ماللارنى بىر كاراپ كېلەي دەپ چىقىپ كەتتى. مەن بۈگۈن يول بويى ئىچكەن ئۇسلۇقلىرىمىزنىڭ بوش كالغان قاچىسىغا ئارپا قايناتمىسىنى تەييارلاشقا باشلىدىم. ئەتىكى يولنىڭ غېمىغۇ. ئەندىشە كۆڭۈل بىلەن ياتقان ئادەمدە نەدىن ئۇيقا بولسۇن. ئىككىمىز ئىككى بۇلۇڭغا قىيسىيىپ يېتىپ قالدۇق. <FR/>ئەڭ بولمىسا بىر دەم دەم ئالماقچىمىز. ئەتىسى <FR/>يەنە تاڭ ئاتماستىن ئاتقا ئولتىرىمىز. يەنى قانچىمۇ سائات بويى ئات ئۈستىدە ئولتىرىمىز.

At belində yol gedəndə isə yumruq boyda quruddan (qurut) bir parça qoparıb ağzımıza atırıq, yavaş-yavaş əmib susuzluğumuzu yatırırıq. Susasaq, azca da turş qatıq içirik. Azla kifayətlənməyə alışmış əmim yeməyini bitirdikdən sonra “heyvanlara bir baxım” deyib bayıra çıxdı. Mən isə yol boyu içdiyimiz içkinin boş qabına pendiri əzib qoymağa başladım. Sabah üçün hazırlıq işləri, yəni. Ağlında min cür fikir olan adam yatmaz axı. İkimiz də komanın iki küncünə uzandıq. Heç olmasa bir az dincələk dedik. Sabah yenə gün doğmamış ata minəcəyik. Saatlarla at belində yol getməli olacağıq.

Көз шырымын алып жерге жарық түсісімен қайтадан жолға шықтық. Кеше түс қайта шыққандікі шығар, жолымыз онша өнбеді. Бүгін біраз жерге жетсек деп мөлшерледік. Біраз жер жүргесін ағам:

At first light, we shook off sleep and hit the road again. Perhaps it was because we set out late the previous day, but we hadn’t covered much ground. We hoped to make better progress today. After some distance, my uncle said:

Yerga yorug‘lik tushishi bilan biz yana yo‘lga chiqdik. Kecha tushdan keyin chiqqan bo‘lsa kerak, yo‘limiz unchalik yaxshi bo‘lmadi. Bugun ancha joyga boramiz deb o‘yladik. Biroz yurgandan so‘ng akam:

Azıcık kestirip, kara aydınlanır aydınlanmaz tekrar yola koyulduk. Dün öğleden sonra yola çıktığımız için pek mesafe alamamıştık. Bugün biraz daha ilerleyelim diye niyetlendik. Bir süre gittikten sonra amcam:

بىر ئاز كۆز يۇمۇۋېلىپ يەرگە يورۇق چۈشىشى بىلەن بىز قايتىدىن يولغا چىقتۇق. تۈنۈگۈن چۈشتىن كېيىن چىقاشقا، يولىمىز ئۇنچە ئوڭۇشلۇق بولمىدى. بۈگۈن بىراز يەرگە يەتسەك دەپ مۆلچەرلىدۇك. بىراز يەر يۈرگەندىن كېيىن ئاكام:

Azca mürgülədik və qaranlıq aydınlanar-açılmaz yenidən yola düşdük. Dünən günorta yola çıxdığımız üçün çox məsafə qət edə bilməmişdik. Bu gün bir az daha irəliləmək fikrində idik. Bir qədər getdikdən sonra əmim dedi: