Корпустан іздеу

– Кешегі дәурен баста тұрған кезде бұл шірікті жан деп те есептеген жоқ едім, бұл күнде бұ да маған қорлық көрсетпек болып аяқ көтеріп тұр. – Ә, Тәңірім, менің жанымды бұл жаманның қорлығына көрсетпей ал! – деп жан тәсілім еткен екен.«Не ексең, соны орасың»–деген мәтел осыған келеді.

– When I ruled the world, I never even counted this wretch as a living creature, and now he dares to mock me by raising his foot! – Oh Lord, spare me the shame of this beast’s insult! – he said, and breathed his last. And so, the saying proved true: You reap what you sow.

- Kechagi davr boshida turgan paytda bu chirkinni odam deb ham hisoblamagan edim, bu kunda esa u ham menga xo‘rlik ko‘rsatmoqchi bo‘lib oyoq ko‘tarib turibdi. - Ey, Tangrim, mening jonimni bu yaramasning xo‘rligiga ko‘rsatmay ol! - deb jon taslim qilgan ekan. "Nima eksang, shuni o‘rasan" degan maqol bunga to‘g‘ri keladi.

– Vakti zamanında bu zavallıyı canlıdan bile saymazdım, şimdi ise bana eziyet etmeye kalkıyor, demiş. – Ey Yüce Tanrım, canımı bu aşağılık yaratığın eline bırakmadan al! – demiş ve oracıkta ölmüş. “Ne ekersen, onu biçersin” diye boşuna dememişler.

– تۈنۈگۈنلا گۈللىنىش دەۋرىمدە بۇ پاسكىنىنى جان دەپمۇ ھېساپلىمىغان ئېدىم، بۇ كۈندە بۇمۇ ماڭا خورلۇق كۆرسەتمەك بولۇپ، پۈتىنى كۆتۈرۈپ تۇرۇپتۇ، – ھەي خۇدايىم، مېنىڭ جېنىمنى بۇ ياماننىڭ خورلۇقىغا كۆرسەتمەي ئال! – دەپ، جان تەسلىم قىلىپتۇ. «<MS/>نېمە قىلساڭ شۇنى كۆرىسەن» دېگەن ماقال مۇشۇنىڭغا كېلىدۇ.

— Vaxtı-vaxtında bu yazıq heyvanı diri saymazdım, indi isə mənə əziyyət verməyə cəhd edir, – demişdi. — Ey uca Tanrım, canımı bu alçaq məxluqun əlinə vermədən al! – demiş və elə oradaca ölmüşdü. “Nə əkərsən, onu biçərsən,” – deyə boş yerə deməyiblər.

Бір қоян өте айлакер екен. Байқаусызда өзін ұстап алған қасқырдан да, түлкіден де айламен құтылып кетіп жүреді.

Once there was a hare. He was clever, quick, and full of tricks.

Bir quyon juda ayyor ekan. U tasodifan o‘zini tutib olgan bo‘ridan ham, tulkidan ham hiyla bilan qutulub ketib yuradi.

Bir varmış, bir yokmuş. Bir kurnaz tavşan varmış. O kadar akıllıymış ki, ne zaman tilki ya da kurt onu yakalamış olsa bile, hemen aklını kullanıp kaçıp kurtuluverirmiş.

بىر توشقان بەكلا ھېلىگەر ئىكەن. تۇيۇقسىزلا ئۆزىنى تۇتىۋالغان بۆرىدىنمۇ، تۈلكىدىنمۇ ھېلىگەرلىك بىلەن قۇتۇلۇپ كېتىپ يۈرىدىكەن.

Biri varmış, biri yoxmuş. Bir hiyləgər dovşan varmış. O qədər ağıllıymış ki, nə vaxt tülkü ya da canavar onu tutmuş olsa da, dərhal ağlını işə salıb qaçıb qurtulurmuş.

Бір күні қалың бұталы сайды аралап келе жатады да, апанының аузында алқынып, шаршап отырған аюды көреді. Қалқиып қарсы алдына тұра қалады да, оны мазақтап, әндете бастайды: – Әй, Қорбаңбай, Қорбаңбай, Күнің қараң болған ба-ай? Кезіп қалың ағашты, Жүруші едің ордаңдай. Әлің бітіп қалыпты, Енді өлесің, сормаңдай!..

Time after time he escaped both fox and wolf through sheer cunning. One day, hopping through a thick, bushy valley, he came upon a bear sitting at the entrance of his den, panting from exhaustion. The hare stood up before him, twitching his ears, and began to sing mockingly: – Hey, Clumsy Paws, oh Clumsy Paws, Your glory days are gone! You once roamed through the mighty woods, Their fearless, roaring don! But now you’re weak, your breath is short, Your power fades away — Poor fool, it seems your final night Will soon replace the day!

Bir kuni u qalin butalar orasidan o‘tib ketayotib, inining og‘zida hansirab, charchab o‘tirgan ayiqni ko‘radi. U uning qarshisida turadi va uni masxara qilib, qo‘shiq aytishni boshlaydi: - Hoy, Korbanbay, Korbanbay, Kuning qora bo‘ldimi? Qalin daraxtlar orasida, Sen o‘z qarorgohingda yurarding. Kuchingiz tugab qoldi, Endi o‘lasiz, baxtsiz!..

Bir gün, sık ağaçların arasındaki bir vadide dolaşırken, yuvasının önünde soluk soluğa oturan bir ayıyla karşılaşmış. Tavşan zıplayarak onun önüne geçmiş ve onu kızdırmak için şarkı söylemeye başlamış: — Hey, Koca Ayı! Koca Ayı! Kara günler gelmiş başına! Eskiden orman senindi sanardık, Ama şimdi gücün kalmamış! Artık zavallı hâle düşmüşsün!

بىر كۈنى قويۇق چاتقاللىق ساينى ئارىلاپ كېلىۋاتقاندا، ئۆڭكۈرنىڭ ئاغزىدا ھالسىزلىنىپ، ھېرىپ ئولتۇرغان ئېيىقنى كۆرۈپ قالىدۇ. بىردانلا ئۇنىڭ ئالدىغا سېغىلىپ چىقىپ، ئۇنى زاڭلىق قىلىپ، ناخشا ئېيتىشقا باشلايدۇ: – ھەي، قوربانباي، قوربانباي، كۈنىڭ قارا بولغىنى – ئەي؟ قويۇق ئورماننى كېزىپ، يۈرگەن ئېدىڭ ماكانىڭدەك. كۈچ – قۇۋىتىڭ تۈگەپتۇ، ئەمدى ئۆلەرسەن شور پېشانىدەك!..

Bir gün, sıx ağacların arasındakı bir dərədə dolaşarkən, yuvasının qabağında nəfəs-nəfəsə oturan bir ayı ilə qarşılaşmışdı. Dovşan tullanaraq onun qabağına keçmiş və onu qəzəbləndirmək üçün mahnı oxumağa başlamışdı: — Hey, böyük Ayı! Böyük Ayı! Qara günlər gəlib başına! Əvvəl meşə sənindi sanardıq, Amma indi gücün qalmayıb! Artıq yazıq hala düşübsən!

Оның бұл қылығына ыза болған аю тап берген кезде, қоян зыта жөнеледі. Түбір-түбіртіктерден орғып, ұстатпай кетеді. Сол бетімен бұта-бұтаны аралап, әр жерден жүрген қояндарды жинап алады.

Enraged by the insult, the bear lunged forward, but the hare darted away, leaping from root to root, vanishing into the bushes. After a while, he gathered the other hares nearby.

Uning bu qilig‘idan g‘azablangan ayiq unga tashlanganda, quyon qochib ketadi. U ildizlardan sakrab, qo‘lga tushmaydi. Shu tariqa u butalar orasida yurib, turli joylarda yurgan quyonlarni to‘playdi.

Ayı bu sözlere çok sinirlenmiş. Bir hamleyle tavşanı yakalamak istemiş. Ama tavşan hop diye zıplamış, çalıların arasına dalmış, oradan oraya sekmiş ve hemen kaçıp gitmiş. Koşmuş, koşmuş, yol boyunca karşısına çıkan tavşanları toplamış.

ئۇنىڭ بۇ قىلىغىغا ئاچچىق قىلغان ئېيىق ئېيتىلغان پەيتتە، توشقان بىردىنلا زىپىلداپ يۈگىرەپ قېچىپ كېتىدۇ. تۈۋرۈك – تۆشۈلەردىن سەكىرەپ، تۇتقۇزماي كېتىدۇ. <FR/>شۇ پېتى بىلەن چاتقاللىقلارنى ئارىلاپ، ھەر يەردە يۈرگەن توشقانلارنى يىغىپ كېلىدۇ.

Ayı bu sözlərə çox hirslənmişdi. Bir hərəkətlə dovşanı tutmaq istəmişdi. Amma dovşan hoppanıb tullanmış, kolların arasına girmiş, o tərəf-bu tərəfə sekinmiş və dərhal qaçıb getmişdi. Qaçmış, qaçmış, yolboyu qarşısına çıxan dovşanları toplamışdı.

– Жүріңдер, мен сендерге бір қызық көрсетейін, – дейді. Оның лепіргеніне қояндар таңданысады. Сонда да әуестеніп: – Ол қандай қызық?..– деп сұрасады. – Еріңдер соңымнан, барған соң білесіңдер. – Жүр ендеше, – деп, басқа қояндар соңынан ілеседі. Сытырлаған сыбырды естіген аю қалың бұтаның арасына ты- ғыла қалады. Әлгі қоян аюды апанында жатқан шығар деп ойлап, тақап барады да:– Әй, Қорбаңбай, тыңда, – дейді де, әндете өлең айту үшін тамағын кенейді. Сол кезде тасада тұрған аю шап беріп, қоянның едірейген құлағынан ұстай алады . – Ә, бәлем, түстің бе қолға? – деп кіжінеді. Мұндай оқиғаны күтпеген қоянның зәресі ұшады. Басқа қояндардың күліп тұрғанын байқаған соң барып, тез есін жинайды да: – Аю аға, жаңағы ағаттығым үшін мен өзіңнен кешірім сұрағалы келіп ем, – дейді жалбарына айлаға басып. – Мына қояндарды куә болсын деп, әдейі ертіп келіп ем. Мұны естіген соң: – А, солай ма?.. – деп, аңқау аю қоянды босатып қоя береді. Сөйтіп, айлакер қоян тағы да амалын асырған екен.

– Come with me, I’ll show you something funny, – he said proudly. The hares perked up their ears. – Something funny? What is it? – Follow me and you’ll see! – All right, lead the way! – they said, hopping after him. Meanwhile, the bear, having heard them coming, hid behind thick bushes. The hare thought the bear was still resting in his den, so he called out: – Hey, Clumsy Paws, listen to this! – He cleared his throat, ready to sing again. Suddenly the bear leapt from his hiding place and grabbed the hare by his long ears. – Aha! Got you this time, you rascal! – the bear roared. The hare trembled, but when he noticed the other hares watching and laughing, he quickly composed himself. – Dear Brother Bear, I actually came to apologize for my rude behavior, – he said cunningly. – I brought these hares along as witnesses, to see me beg your forgiveness. The naive bear believed him and let him go. And so, once again, the clever hare escaped, thanks to his quick wit and silver tongue.

"Yuringlar, men sizlarga bir qiziq narsa ko‘rsataman," deydi. Quyonlar uning hayajoniga hayratda qolishadi. Shunday bo‘lsa-da, qiziqib: - Qanday qiziq? - deb so'radi u. - Orqamdan yuringlar, borganimizdan keyin bilasizlar. - Qani, yur, - deb boshqa quyonlar ham unga ergashdi. Xirillagan shivirni eshitgan ayiq qalin butalar orasiga kirdi. g‘azablanadi. Quyon ayiqni uyasida yotgan bo‘lsa kerak deb o‘ylab, yaqinlashdi va: - Hoy, Qurbonboy, quloq sol, - dedi u va qo‘shiq aytish uchun tomog‘ini qirdi. Shunda panada turgan ayiq yugurib kelib, quyonning dikkaygan qulog‘idan ushlab oladi. - Ha, jin ursin, qo‘lga tushdingmi? - dedi u. Bunday voqeani kutmagan quyon qo‘rqib ketadi. Boshqa quyonlarning kulib turganini payqagach, u tezda o‘ziga keladi va: - Ayu aka, men o'sha xatoim uchun sizdan kechirim so'ramoqchi edim, - deb yolvordi u. - Men bu quyonlarni ko'rsatib qo'yish uchun olib keldim. Buni eshitgandan so‘ng: - Ha, shunaqami?.. - deb, sodda ayiq quyonni qo‘yib yuboradi. Shunday qilib, ayyor quyon yana bir hiyla ishlatdi.

— Gelin bakalım, size bir eğlence göstereceğim! Tavşanlar şaşırmışlar: — Ne eğlencesiymiş o? – diye sormuşlar. Tavşan da kıkırdayarak: — Peşime düşün, gittiğimizde görürsünüz! – demiş.“Hadi gidelim o zaman,” demiş ve öbür tavşanlar da onun arkasına takılmışlar. Çalılıklardan gelen hışırtıyı duyan ayı, kalın yaprakların arasına saklanmış. O tavşan da ayının ininde yatıyor olabileceğini sanıp yaklaşmış ve: “Hey, Ayı, dinle!” demiş. Sonra şarkı söylemek için boğazını temizlemeye başlamış. Ama o sırada pusuda bekleyen ayı birden bire üzerine atlamış ve tavşanın sarkık kulağından tutuvermiş. “He he! Yakaladım seni, değil mi?” diye kükremiş. Böyle bir şey beklemeyen tavşan korkudan donup kalmış. Ama diğer tavşanların gülüşlerini fark edince hemen kendine gelmiş ve: “Ayı amca, az önceki saygısızlığım için senden özür dilemeye gelmiştim,” demiş yaltaklanarak. “Bu tavşanları da bilerek getirdim, tanık olsunlar diye.” Bunu duyan saf ayı: “A öyle miydi?” demiş ve tavşanı bırakmış. Kurnaz tavşan da yine kurtulmuş böylece.

– كېلىڭلار، مەن سىلەرگە بىر قىزىق كۆرسىتەي، – دەيدۇ. ئۇنىڭ ماختىنىپ سۆزلىگىنىگە توشقانلار ھەيران قالىدۇ. <FR/>شۇندىمۇ قىزىقىپ: – ئۇ قانداق قىزىق؟ – دەپ سورىشىدۇ. – ئارقامدىن ئەگىشىڭلار، بارغاندىن كېيىن بىلىسىلەر. – ماڭدۇق ئەمدى، – دەپ، باشقا توشقانلار كەينىدىن ئەگىشىدۇ. شىلدىرلىغان تاۋۇشنى ئاڭلىغان ئېيىق قويۇق چاتقالنىڭ ئارىسىدا يوشۇرۇنىدۇ. ھېلىقى توشقان، ئېيىقنى ئۆڭكۈردە ياتقان ئوخشايدۇ، دەپ ئويلاپ، يېقىنلىشىپ بارىدۇدە: – ھەي، قوربانباي، تىڭشا، – دەيدۇدە، ئاندىن ناخشا ئېيتىش ئۈچۈن ئېغىزىنى ئاچىدۇ. شۇ پەيتتە، يوشۇرۇن جايدا تۇرغان ئېيىق بىردىنلا ئېتىلىپ چىقىپ، توشقاننىڭ چوقچايغان قۇلىقىدىن تۇتۇۋالىدۇ. – ھە، بەلەم، چۈشتىڭمۇ قولغا؟! – دەپ غەزەپلىنىدۇ. مۇنداق ۋەقەنى كۈتمىگەن توشقاننىڭ جېنى ئۇچىدۇ. باشقا توشقانلارنىڭ كۈلۈپ تۇرغىنىنى كۆرگەندىن كېيىن بېرىپ، چاققان ھوشىنى ژىغىدۇدە: – ئېيىق ئاكا، بۇرۇنقى گېپىمگە ئۆزەڭدىن كەچۈرۈم سوراي دەپ كەلگەن ئىدىم، – دەيدۇ يالۋۇرغاندەك ھېلىگەرلىگىنى ئىشلىتىپ. – مونۇ توشقانلارنى گۇۋا بولسۇن دەپ، ئەتتەي ئېلىپ كەلگەن ئىدىم. بۇ سۆزنى ئاڭلىغاندىن كېيىن: – ھە، شۇنداقمۇ؟ – دەپ، ھاڭ ئېيىق توشقاننى قويۇۋېتىدۇ. شۇنداق قىلىپ، ھېلىگەر توشقان <FR/>يەنىمۇ ئامالىنى تاپقان ئىكەن.

— Gəlin görək, sizə bir əyləncə göstərəcəyəm! Dovşanlar təəccüblənmişdilər: — Nə əyləncədir ki o? – deyə soruşmuşdular. Dovşan da hıqqıldayaraq: — Dalımca gəlin, çatanda görərsiniz! – demişdi. “Gəlin gedək onda,” — demiş və o biri dovşanlar da onun dalına düşmüşdülər. Kolluqlardan gələn xışıltını eşidən ayı, qalın yarpaqların arasına gizlənmişdi. O dovşan da ayının yuvasında yata biləcəyini sanıb yaxınlaşmış və: “Hey, Ayı, qulaq as!” — demişdi. Sonra mahnı oxumaq üçün boğazını təmizləməyə başlamışdı. Amma o vaxt pusquda gözləyən ayı birdən-birə üstünə atılmış və dovşanın sallanan qulağından tutmuşdu. “He-he! Tutdum səni, elə deyilmi?” — deyə nərildəmişdi. Belə bir şey gözləməyən dovşan qorxudan donub qalmışdı. Amma o biri dovşanların gülüşlərini fərq edəndə dərhal özünə gəlmiş və: “Ayı əmi, bir az əvvəlki hörmətsizliyim üçün səndən üzr istəməyə gəlmişdim,” — demişdi yalmanaraq. “Bu dovşanları da bilərəkdən gətirdim, şahid olsunlar deyə.” Bunu eşidən sadəlövh ayı: “Hə, elə idi?” — demiş və dovşanı buraxmışdı. Hiyləgər dovşan da beləcə yenə xilas olmuşdu.

Аңдардың патшасы арыстан бәйге жариялапты. Бір қазан суды қайнаттырып қойып: – Осы суды кім ішіп қойса, көп сыйлық беремін, – деген шарт қойыпты.

Once, the king of all animals — the lion — announced a great challenge. He had a large cauldron filled with boiling water and declared: – Whoever drinks this boiling water will receive a great reward!

Hayvonlar shohi arslon musobaqa e’lon qildi. Bir qozon suvni qaynattirib qo‘yib: "Kim bu suvni ichib qo‘ysa, unga ko‘p sovg‘a beraman," degan shart qo‘yibdi.

Ormanlar kralı aslan bir gün bir yarışma düzenlemiş. Büyük bir kazanda su kaynattırken şöyle demiş: “Kim bu kaynar suyu içerse, ona büyük ödüller vereceğim!”

ھايۋانلارنىڭ پادىشاسى شىر مۇسابىقە ئېلان قىلىپتۇ. بىر قازان سۇنى قايناتقۇزۇپ قويۇپ: – مۇشۇ سۇنى كىم ئىچىپ قويسا، كۆپ مۇكاپات بېرىمەن، – دەپ شەرتىنى قويۇپتۇ.

Meşələr padşahı şir bir gün bir yarış təşkil etmişdi. Böyük bir qazanda su qaynadarkən belə demişdi: “Kim bu qaynar suyu içərsə, ona böyük mükafatlar verəcəyəm!”

Аңдар бірінен соң бірі келіп, қанша өжеттенсе де, қайнап тұрған суды ішуге батылдары бармапты.

One by one, the animals came forward. Each of them tried to be brave, but none dared to drink from the steaming pot, the heat was unbearable.

Hayvonlar birin-ketin kelib, qanchalik jasorat ko‘rsatmasin, qaynab turgan suvni ichishga jur’at eta olmadilar.

Hayvanlar sırayla gelmişler. Cesur olmaya çalışsalar da, hiçbiri o kaynar suyu içmeye cesaret edememiş.

– ھايۋانلار <FR/>بىردىن كېيىن بىرى كېلىپ، قانچىلىك قەيسەرلىك كۆرسەتسىمۇ، قايناپ تۇرغان سۇنى ئىچىشكە باتۇرلىغى بارماپتۇ.

Heyvanlar sırayla gəlmişdilər. Cəsur olmağa çalışsalar da, heç biri o qaynar suyu içməyə cürət edə bilməmişdi.

Ең соңында қоян келіп, қып-қызыл шоқта тұрған қазанды көтеріп алады да: – Ыстықтай ішуді өте жақсы көремін, – деп жан-жағына қарайды. – Ендеше іше ғой, – дейді аңдар аңтарылып. Қоян ұзыннан-ұзақ қаз-қатар тізіліп тұрған аңдарды жағалай жүріп: – Мінеки, достарым, мынау, ыстық су. Көздеріңмен көріңдер, – деп, бас-басына көрсетіп шығады. Сөйтіп, қоян аңдарды басынан аяғына дейін аралап шыққанша, қазандағы су суып қалады. Сол кезде қоян суды басына бір- ақ көтеріп, сіміріп салады. Шошынған аңдар ауыздарын ашып, көздерін жұмысады. Ал алданған арыстан патша қоянға көп-көп сыйлықтар бергізіп: – Міне, нағыз ер! – деп мақтапты.

At last, the hare stepped forward. Seeing the red-hot cauldron bubbling on the fire, he picked it up carefully by the handles and said confidently: – I just love to drink my water piping hot! – then looked proudly around. The animals gasped in surprise. – Well then, drink it! – they said, puzzled and curious. The hare walked slowly along the line of animals standing in rows and said: – Look here, my friends, this is the hot water. See it with your own eyes! – showing the pot to each of them in turn. By the time he reached the end of the line, the boiling water had cooled down. Then the clever hare lifted the pot to his mouth and drank it all in one gulp. The animals stared in shock, their mouths open, eyes wide. The lion, tricked but impressed, ordered many gifts to be given to the hare and said: – Here is a true hero!

Eng oxirida quyon kelib, qip-qizil cho‘g‘da turgan qozonni ko‘taradi va: - Men issiq ichishni juda yaxshi ko‘raman, - dedi u atrofga alanglab. - Unday bo‘lsa, iching, - deydi hayvonlar hayron bo‘lib. Quyon uzun saf tortgan hayvonlar bo‘ylab yurib: - Mana, do‘stlarim, bu issiq suv. Ko‘zlaringiz bilan ko‘ring, - deb, har biriga ko‘rsatib chiqadi. Shunday qilib, quyon hayvonlarni boshidan oyog'igacha ko'zdan kechirib chiqqanda, qozondagi suv sovub qoladi. Shunda quyon suvni boshiga ko‘tarib, ichib yuboradi. Qo‘rqib ketgan hayvonlar og‘izlarini ochib, ko‘zlarini yumadilar. Aldangan sher podshoh quyonga ko‘plab sovg‘alar berib: - Mana, haqiqiy erkak! - deb maqtadi u.

En son tavşan çıkagelmiş. Kazanın fokur fokur kaynadığını görüp, kazanı kaldırmış ve: “Sıcak su içmeyi çok severim,” demiş ve etrafına bakmış. Hayvanlar şaşkınlıkla: “Öyleyse iç hadi!” demişler. Tavşan sırayla dizilmiş tüm hayvanların önünden geçmiş ve her birine: “Bakın dostlarım, işte bu sıcak su. Bakın bakalım,” demiş. Tüm hayvanların yanından yavaş yavaş dolaşarak geçinceye kadar kazandaki su soğumuş. Sonra tavşan bir dikişte tüm suyu içivermiş. Hayvanlar şaşkınlıktan ağızları açık bakakalırken, aslan da kandırıldığını anlamamış. Tavşanı ödüllere boğmuş ve: “İşte gerçek bir yiğit!” diyerek onu övmüş.

– <FR/>ئاخىرىداتوشقان كېلىپ، قىپ – قىزىل چوغدا تۇرغان كازاننى كۆتىرىپ ئالىدۇدە: – ئىسسىق ئىچىشنى ناھايىتى ياخشى كۆرۈمەن، – دەپ يان – يېقىغا قارايدۇ. – ئۇنداقتا، ئىچكىن، – دەيدۇ ھايۋانلار ھەيران بولۇپ. – توشقان ئۇزاقتىن – ئۇزاق قاتار تىزىلىپ تۇرغان ھايۋانلارنى بويلاپ مېڭىپ: – مېنىڭكى، دوستلىرىم، مونۇ ئىسسىق سۇ. كۆزۈڭلار بىلەن كۆرۈڭلار، – دەپ ھەر بىر ھايۋانغا ئايرىپ – ئايرىپ كۆرسىتىپ چىقىدۇ. – شۇنداق قىلىپ، توشقان ھايۋانلارنى بېشىدىن ئايىغىغا ئارىلاپ چىققانچە، كازاندىكى سۇ سوۋۇپ قالىدۇ. شۇ چاغدا توشقان سۇنى بېشىغا بىر رەت كۆتۈرۈپ، ئىچىپ تاشلايدۇ. قورقۇپ كەتكەن ھايۋانلار ئاغزىنى ئېچىپ، كۆزىنى يۇمۇۋالىدۇ. – ئالدىنىپ قالغان شىر پادىشا توشقانغا كۆپ مۇكاپاتلار بەرگۈزۈپ: – مانا ھەقىقىي باتۇر! – دەپ ماختاپتۇ.

Ən son dovşan gəlib çıxmışdı. Qazanın hopur-hopur qaynadığını görüb, qazanı qaldırmış və: “İsti su içməyi çox sevirəm,” — demiş və ətrafına baxmışdı. Heyvanlar heyrətlə: “Elə isə iç, gəl!” — demişdilər. Dovşan sırayla düzülmüş bütün heyvanların qabağından keçmiş və hər birinə: “Baxın, dostlarım, bax bu isti su. Baxın görək,” — demişdi. Bütün heyvanların yanından asta-asta dolanaraq keçincəyə qədər qazandakı su soyumuşdu. Sonra dovşan bir nəfəsə bütün suyu içib qurtarmışdı. Heyvanlar heyrətdən ağızları açıq baxa-baxa qalarkən, şir də aldadıldığını başa düşməmişdi. Dovşanı mükafatlara qərq etmiş və: “Bax, əsl igid budur!” — deyərək onu tərifləmişdi.

Бұл екеуі дос болып жүреді. Мақта қыз үйін жинап жүріп, бір мейіз тауып алады да, мысықты шақырады. Мысық келмейді. Қыз : – Келмесең келме! – деп, мейізді өзі жеп қояды. Жеп болған соң, мысық келіп: – Неге шақырдың? – деп сұрайды. Мақта қыз айтпайды. Сонан соң мысық: – Ендеше қатығыңды төгем! – дейді. Мақта Қыз : – Мен құйрығыңды кесіп аламын! – дейді. Мысық қатықты төгеді. Мақта қыз мысықтың құйрығын кесіп алады. Мысық: – Апа, апа, құйрығымды берші! – дейді. Мақта Қыз: – Менің қатығымды төле! – дейді. Мысық сиырға барады. – Сиыр, маған қатық берші! – дейді. Сиыр: – Менің қарным ашып тұр. Маған жапырақ әкеліп берші! – дейді. Мысық ағашқа барып: – Ағаш, ағаш, жапырағыңды берші! – дейді. Ағаш: – Мен шөлдеп тұрмын. Су әкелсең, жапырақ беремін, – дейді. Мысық суға бара жатса, су әкеле жатқан қыздарды көреді. – Қыздар , Қыздар , маған су беріңіздерші! – дейді. Қыздар оған: – Бізге сағыз әкеліп берсең, біз саған су береміз, – дейді. Мысық дүкенге барады. – Әй, дүкенші, маған сағыз берші! – дейді. Дүкенші: – Маған жұмыртқа бер, – дейді. Мысық тауыққа барады. – Тауық, тауық, маған жұмыртқа берші! – дейді. Тауықтар: – Бізге дән әкеліп берсең, біз саған жұмыртқа береміз, – дейді. Мысық: «Енді не қыламын?» – деп, бара жатса, бір ін қазып жатқан тышқанды көреді. Мысық тышқанды бас салады. – Жаныңның барында айт! Үйіңде не бар? – дейді. Тышқан қорыққанынан: – Үйімде бір табақ тарым бар, – дейді. Мысық: – Маған бір уыс тары бер, – дейді.

Once upon a time, there lived a little Cotton Girl and her friend, the Cat. They were good companions and spent their days together. One day, while tidying her house, the Cotton Girl found a single raisin. She called out to the Cat: – Come here, my friend, I’ve found something sweet! But the Cat didn’t come. – Well then, don’t come! – said the Cotton Girl, and ate the raisin herself. After she finished, the Cat finally appeared and asked: – Why did you call me? The Cotton Girl didn’t answer. So the Cat said: – Then I’ll spill your yogurt! The Cotton Girl replied: – And I’ll cut off your tail! The Cat spilled the yogurt, and the Cotton Girl, just as she’d said, cut off his tail. The Cat began to cry: – Sister, sister, please give me back my tail! The Cotton Girl said: – Then pay me back for my yogurt! So the Cat went to the Cow. – Cow, please give me some yogurt! The Cow said: – I’m hungry. Bring me some fresh leaves, and I’ll give you yogurt. The Cat went to the Tree. – Tree, please give me your leaves! The Tree said: – I’m thirsty. Bring me some water, and I’ll give you leaves. The Cat went to fetch water but met some girls carrying jugs. – Girls, girls, please give me some water! The girls said: – Bring us some chewing gum, and we’ll give you water. The Cat ran to the shop. – Shopkeeper, please give me some gum! The shopkeeper said: – Give me an egg, and you’ll have your gum. The Cat went to the Hen. – Hen, dear Hen, give me an egg! The hens said: – Bring us some grain, and we’ll give you an egg. The Cat sighed: – Oh, what shall I do now? Just then, he saw a little Mouse digging a burrow. The Cat jumped and caught it by the tail. – Tell me quickly, before I eat you! What do you have at home? Terrified, the Mouse squeaked: – I have a bowl of millet at home! – Then bring me a handful, – said the Cat.

Bu ikkovi do‘st bo‘lib yurishadi. Paxta qiz uyini yig‘ishtirib yurib, bir dona mayiz topib oladi-da, mushukni chaqiradi. Mushuk kelmaydi. Qiz: – Kelmasang kelma! – deb, mayizni o‘zi yeb qo‘yadi. Yeb bo‘lganidan so‘ng mushuk kelib: – Nega chaqirding? – deb so‘raydi. Paxta qiz aytmaydi. Shundan so‘ng mushuk: – Unday bo‘lsa, qatig‘ingni to‘kib yuboraman! – deydi. Paxta qiz: – Men dumingni kesib olaman! – deydi. Mushuk qatiqni to‘kib yuboradi. Paxta qiz mushukning dumini kesib oladi. Mushuk: – Opa, opa, dumimni bering! – deydi. Paxta qiz: – Mening qatig‘imni to‘la! – deydi. Mushuk sigirga boradi. – Sigir, menga qatiq ber! – deydi. Sigir: – Mening qornim ochib turibdi. Menga barg olib kelib ber! – deydi. Mushuk daraxtga borib: – Daraxt, daraxt, bargingni ber! – deydi. Daraxt: – Men chanqab turibman. Suv olib kelsang, barg beraman, – deydi. Mushuk suvga borayotsa, suv olib kelayotgan qizlarni ko‘radi. – Qizlar, qizlar, menga suv beringlar! – deydi. Qizlar unga: – Bizga saqich olib kelib bersang, biz senga suv beramiz, – deydi. Mushuk do‘konga boradi. – Ey, do‘kondor, menga saqich ber! – deydi. Do‘kondor: – Menga tuxum ber, – deydi. Mushuk tovuqqa boradi. – Tovuq, tovuq, menga tuxum ber! – deydi. Tovuqlar: – Bizga don olib kelib bersang, biz senga tuxum beramiz, – deydi. Mushuk: «Endi nima qilaman?» – deb ketayotsa, in qaziyotgan sichqonni ko‘rib qoladi. Mushuk sichqonni bosib oladi. – Joning borida ayt! Uyingda nima bor? – deydi. Sichqon qo‘rqqanidan: – Uyimda bir tovoq tariqim bor, – deydi. Mushuk: – Menga bir siqim tariq ber, – deydi."

Bir varmış, bir yokmuş. Evvel zaman içinde, Pamuk Kız ile bir kedicik arkadaş olmuşlar. Bir gün Pamuk Kız evini süpürürken yerde bir tane kuru üzüm bulmuş. Hemen kediciği çağırmış. Ama kedicik gelmemiş. O da: “Gelmezsen gelme artık!” demiş ve üzümü yemiş. Üzümü yedikten sonra kedicik çıkıp gelmiş. “Neden çağırdın beni?” demiş. Ama Pamuk Kız hiçbir şey dememiş. Kedicik de sinirlenip: “O zaman yoğurdunu dökerim ben de!” demiş. Pamuk Kız: “O zaman da ben senin kuyruğunu keserim!” demiş. Kedicik gerçekten de yoğurdu dökmüş. Pamuk Kız da onun kuyruğunu kesivermiş. Kedicik: “Abla, lütfen kuyruğumu geri ver bana!” Pamuk Kız da demiş ki: “Önce yoğurdumun karşılığını getir!” Kedicik hemen koşmuş, bir ineğin yanına gitmiş: “İnek kardeş, bana biraz yoğurt verir misin?” İnek demiş ki: “Ben açım. Önce bana biraz yaprak getir!” Bir gün kedicik ağacın yanına gitmiş: – Ağaç, ağaç, bana yaprağını ver! – demiş. Ağaç da şöyle demiş: – Ben susadım. Su getirirsen yaprak veririm, – demiş. Kedicik su ararken, su taşıyan kızları görmüş. – Güzel kızlar, biraz su verir misiniz? – demiş. Kızlar da: – Sakız getirirsen veririz, – demişler. Kedi dükkâna koşmuş: – Dükkâncı amca, bana sakız ver! – demiş. Dükkâncı: – Bana bir yumurta getir, – demiş. Kedi bu sefer tavuklara gitmiş: – Tavuklar, bana bir yumurta verin! – demiş. Tavuklar da: – Önce bize darı getir! sana yumurta veririz – demişler. Kedi ne yapacağını bilememiş. Yolda giderken bir fare görmüş. Fare bir delik kazıyormuş. Fareyi hemen yakalamış. – Evinde neyin var? Çabuk söyle! – demiş. Korkan fare: – Bir tabak darım var, – demiş. – O zaman bana bir avuç getir! – demiş kedi.

بۇ ئىككىسى دوست بولۇپ يۈرەتتى. ماقتا قىز ئۆيىنى تازىلاپ يۈرۈپ، بىر مېغىز تېپىپ ئالىدۇ. ماقتا قىز مۈشۈكنى چاقىرىدۇ. مۈشۈك كەلمەيدۇ. قايتىدىن چاقىرىدۇ — يەنە كەلمەيدۇ. ئاندىن: «كەلمىسەڭ، قوي» دەپ، ئۆزى يەپ قويىدۇ. يەپ بولغاندىن كېيىن مۈشۈك كېلىپ: – نېمىگە چاقىردىڭ؟ – دەپ سورايدۇ. پاختا قىز جاۋاپ بەرمەيدۇ. ئۇندا مۈشۈك دەيدۇ: – ئۇنداق بولسا، قېتىغىڭنى تۆكۈمەن، – دەيدۇ. پاختا قىز دەيدۇ: – مەن قۇيرۇقىڭنى كېسىپ ئالىمەن، – دەيدۇ. مۈشۈك ھەقىقەتەن <MS/>قېتىقنى تۆكىدۇ. پاختا قىز مۈشۈكنىڭ قۇيرۇقىنى كېسىپ ئالىدۇ. مۈشۈك دەيدۇ: – «ئاپا، ئاپا، قۇيرۇقۇمنى بەرگىنە»، – دەيدۇ. پاختا قىز دەيدۇ: – مېنىڭ <MS/>قېتىغىمنى تۆلە، – دەيدۇ. مۈشۈك كالىغا بارىدۇ: – كالا، كالا، ماڭا <MS/>قېتىق بەرگىنە، – دەيدۇ. كالا دەيدۇ: – مېنىڭ قوسىغىم ئېچىپ تۇرىدۇ، ماڭا يوپۇرماق ئەكېلىپ بەرگىنە،– دەيدۇ. مۈشۈك دەرەققە بارىدۇ: – دەرەق، دەرەق، يوپۇرمىغىڭنى بەرگىنە، – دەيدۇ. دەرەق دەيدۇ: – مەن ئۇساپ كەتتىم، سۇ ئەكېلىپ بەرسەڭ، يوپۇراق بېرىمەن، – دەيدۇ. سۇغا كېتىپ بارسا، سۇ ئېلىپ كېلىۋاتقان قىزلارنى كۆرۈپ: – قىزلار، قىزلار، ماڭا سۇ بېرىڭلارا، – دەيدۇ. قىزلار دەيدۇ: – بىزگە سېغىز ئەكېلىپ بەرسەڭ، بىز ساڭا سۇ بېرىمىز، – دەيدۇ. مۈشۈك دۇكانغا بارىدۇ: – ئەي، دۇكانچى، ماڭا سېغىز بەرگىنە، – دەيدۇ. دۇكانچى دەيدۇ: – ماڭا تۇخۇم بەر، – دەيدۇ. مۈشۈك توخۇغا بارىدۇ: – توخۇ، توخۇ، ماڭا تۇخۇم بەرگىنە، – دەيدۇ. توخۇ دەيدۇ: – بىزگە دان ئەكېلىپ بەرسەڭ، بىز ساڭا تۇخۇم بېرىمىز، – دەيدۇ. مۈشۈك «ئەمدى نېمە قىلارمەن؟ دەپ كېتىپ بارسا، بىر ئۇگا قېزىۋاتقان چاشقاننى كۆرىدۇ. مۈشۈك چاشقاننى قورقۇتۇپ دەيدۇ: – جېنىڭنىڭ بارىدا ئېيت، ئۆيۈڭدە نېمە بار؟ – دەيدۇ. چاشقان قورقىنىدىن: – ئۆيۈمدە بىر <MS/>تاۋاق تارىم بار، – دەيدۇ. مۈشۈك دەيدۇ: – ماڭا <FR/>بىر ئوچۇم دان بەر، – دەيدۇ.

Biri varmış, biri yoxmuş. Evvel zaman içində, Pambıq Qız ilə bir pişikcik dost olmuşdular. Bir gün Pambıq Qız evini süpürərkən yerdə bir ədəd quru üzüm tapmışdı. Dərhal pişikciyi çağırmışdı. Amma pişikcik gəlməmişdi. O da: “Gəlmirsənsə, gəlmə!” — demiş və üzümü yemişdi. Üzümü yedikdən sonra pişikcik çıxıb gəlmişdi. “Niyə çağırdın məni?” — demişdi. Amma Pambıq Qız heç bir şey deməmişdi. Pişikcik də hirslənib: “Onda mən də sənin qatığını dağıdaram!” — demişdi. Pambıq Qız: “Onda mən də sənin quyruğunu kəsərəm!” — demişdi. Pişikcik həqiqətən də qatığı dağıtmışdı. Pambıq Qız da onun quyruğunu kəsib atmışdı. Pişikcik: “Bacı, zəhmət olmasa quyruğumu qaytar mənə!” Pambıq Qız da demişdi ki: “Əvvəl qatığımın əvəzini gətir!” Pişikcik dərhal qaçmış, bir inəyin yanına getmişdi: “İnək qardaş, mənə bir az qatıq verərsən?” İnək demişdi ki: “Mən acam. Əvvəl mənə bir az yarpaq gətir!” Bir gün pişikcik ağacın yanına getmişdi: “Ağac, ağac, mənə yarpağını ver!” — demişdi. Ağac da belə demişdi: “Mən susamışam. Su gətirsən, yarpaq verərəm,” — demişdi. Pişikcik su axtararkən, su daşıyan qızları görmüşdü. — Gözəl qızlar, bir az su verərsiniz? – demişdi. Qızlar da: — Saqqız gətirsən, verərik, – demişdilər. Pişik dükanın yanına qaçmışdı: — Dükançı əmi, mənə saqqız ver! – demişdi. Dükançı: — Mənə bir yumurta gətir, – demişdi. Pişik bu dəfə toyuqların yanına getmişdi: — Toyuqlar, mənə bir yumurta verin! – demişdi. Toyuqlar da: — Əvvəl bizə darı gətir! sənə yumurta verərik, – demişdilər. Pişik nə edəcəyini bilməmişdi. Yolda gedərkən bir siçan görmüşdü. Siçan bir deşik qazırdı. Siçanı dərhal tutmuşdu. — Evində nəyin var? Tez de! – demişdi. Qorxan siçan: — Bir boşqab darım var, – demişdi. Pişik: — Onda mənə bir ovuc gətir! – demişdi.

Тышқан үйіне барып, бір уыс тары әкеліп береді. Мысық тарыны апарып, тауыққа береді, тауық жұмыртқа береді. Жұмыртқаны апарып, дүкеншіге береді, дүкенші сағыз береді. Сағызды апарып, қыздарға береді, Қыздар су береді. Суды апарып ағашқа береді, ағаш жапырағын береді. Жапырақты апарып, сиырға береді, сиыр қатық береді. Қатықты апарып Мақта қызға береді, Мақта қыз мысықтың құйрығын береді.

The Mouse hurried home and brought back a handful of millet. The Cat took the millet to the Hen, who gave him an egg. He took the egg to the Shopkeeper, who gave him the gum. He took the gum to the Girls, who gave him the water. He took the water to the Tree, which gave him the leaves. He took the leaves to the Cow, which gave him the yogurt. Finally, he brought the yogurt to the Cotton Girl, and she gave him back his tail. And from that day on, the Cotton Girl and the Cat were friends again.

Sichqon uyiga borib, bir siqim tariq olib kelib beradi. Mushuk tariqni olib borib tovuqqa beradi, tovuq tuxum beradi. Tuxumni olib borib do‘kondorga beradi, do‘kondor saqich beradi. Saqichni olib borib qizlarga beradi, qizlar suv beradi. Suvni olib borib daraxtga beradi, daraxt bargini beradi. Bargni olib borib sigirga beradi, sigir qatiq beradi. Qatiqni olib borib Paxta qizga beradi, Paxta qiz mushukning dumini qaytarib beradi.

Fare gidip bir avuç darı getirmiş. Kedi darıyı tavuklara vermiş, tavuklar ona yumurta vermiş. Yumurtayı dükkâncıya götürmüş, sakız almış. Sakızı kızlara vermiş, kızlar ona su vermiş. Suyu ağaca götürmüş, ağaç yaprak vermiş. Yaprağı ineğe vermiş, inek ona yoğurt vermiş. Yoğurdu Pamuk kız’a götürmüş. Pamuk kız da kediciğe kuyruğunu geri vermiş. Kedi çok mutlu olmuş, kuyruğuna kavuşmuş! İkisi de barışmış, yeniden arkadaş olmuşlar.

چاشقان ئۆيىگە بېرىپ <FR/>بىر ئوچۇم دان بېرىدۇ. مۈشۈك داننى ئېلىپ توخۇغا بېرىدۇ. توخۇ تۇخۇم بېرىدۇ. تۇخۇمنى ئېلىپ دۇكانچىغا بېرىدۇ، دۇكانچى سېغىز بېرىدۇ. سېغىزنى ئاپىرىپ قىزلارغا بېرىدۇ، قىزلار سۇ بېرىدۇ. سۇنى ئېلىپ دەرەققە بېرىدۇ، دەرەق يوپۇرماق بېرىدۇ. يوپۇرماقنى ئېلىپ كالىغا بېرىدۇ، كالا <MS/>قېتىق بېرىدۇ. <MS/>قېتىقنى ئېلىپ پاختا قىزغا بېرىدۇ، پاختا قىز مۈشۈكنىڭ قۇيرۇقىنى بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مۈشۈك ئارزۇ – ئارمانلىرىغا يېتىدۇ.

Siçan gedib bir ovuc darı gətirmişdi. Pişik darını toyuqlara vermiş, toyuqlar ona yumurta vermişdi. Yumurtanı dükançıya aparmış, saqqız almışdı. Saqqızı qızlara vermiş, qızlar ona su vermişdi. Suyu ağaca aparmış, ağac yarpaq vermişdi. Yarpağı inəyə vermiş, inək ona qatıq vermişdi. Qatığı Pambıq Qıza aparmışdı. Pambıq Qız da pişikciyə quyruğunu qaytarmışdı. Pişik çox xoşbəxt olmuş, quyruğuna qovuşmuşdu! İkisi də barışmış, yenidən dost olmuşdular.

Ертеде бір данышпан кісі болыпты. Ол кісі жан-жануарлардың, құрт-құмырсқаның тілін біледі екен.

Once upon a time, there lived a wise old man who could understand the speech of animals and insects alike.

Qadimda bir dono odam bo‘lgan ekan. U hayvonlar va chumolilar tilini bilar ekan.

Evvel zaman içinde bir bilge adam yaşarmış. Bu adam bütün hayvanların, hatta küçük böceklerin bile dilini bilirmiş.

بۇرۇن زاماندا بىر دانا كىشى بولۇپتۇ. ئۇ كىشى ھايۋانلار ۋە قۇرت – قوڭغۇزلارنىڭ تىلىنى بىلىدىكەن.

Evvel zaman içində bir bilikli kişi yaşayırmış. Bu kişi bütün heyvanların, hətta kiçik böcəklərin belə dilini bilirmiş.

Бір күні әлгі данышпан жолаушылап келе жатыпты. Жарты жолға келгенде, ат шалдырып, демалып отырса, кішкентай бір құмырсқаның дән тасып жүргенін көреді. Оны жерден көтеріп алады да, алақанына салып тұрып: – Қане, құмырсқа, айтшы, дәнді қайда алып барасың? – деп сұрайды.– Илеуіме апарамын, – дейді құмырсқа. Адам сұрайды: – Оны қайтесің? – Кейінге сақтаймын, – дейді құмырсқа. Адам: – Көп жинайсың ба? – деп сұрайды. Құмырсқа өз шаруасының жайын былайша баяндайды: – Жаздай жұмыс істеп, жейтін азығымды жинаймын да, қыс- тыгүні қаннен-қаперсіз тынығып жатамын. Данышпан құмырсқаны шыр айналдыра қарай бастады: – Басың неге үлкен? – Аз сөйлеп, көп ойлаймын. – Белің неге қылдырықтай? – Қомағай емеспін. – Жылына қанша дән жейсің? – Бір дән жеймін. – Соған қанағат етесің бе? – Одан көп жей берсем, жер бетіндегі басқа құмырсқалар аш қалмай ма? Қанағат керек қой!

One day, as he was traveling, he stopped midway to rest his horse. Sitting down in the shade, he noticed a small ant carrying a grain of wheat. Curious, he gently picked it up and placed it on his palm. — Tell me, little ant, where are you taking that grain? — asked the man. — To my anthill, — replied the ant. — And what will you do with it? — I will store it for later, — said the ant. — Do you gather a lot of it? — asked the man. Then the ant began to explain its way of life: — All summer I work hard, collecting enough food to last me through the winter, so I can rest peacefully when the cold comes. The wise man looked closely at the tiny creature. — Why is your head so large? — So I may speak little but think much. — And why is your waist so thin? — Because I am not greedy. — How many grains do you eat in a year? — Just one. — And that is enough for you? — If I were to eat more, would not the other ants go hungry? One must know contentment.

Bir kuni haligi donishmand yo‘lovchi bo‘lib ketayotgan ekan. Yo‘l o‘rtasiga kelganda, otini to‘xtatib dam olib o‘tirsa, kichkina bir chumolining don tashib yurganini ko‘rib qolibdi. Uni yerdan ko‘tarib oladi-da, kaftiga qo‘yib: – Qani, chumoli, ayt-chi, donni qayerga olib boryapsan? – deb so‘raydi. – Inimga olib boryapman, – deydi chumoli. Odam so‘raydi: – Uni nima qilasan? – Keyinga saqlayman, – deydi chumoli. Odam: – Ko‘p yig‘asanmi? – deb so‘raydi. Chumoli o‘z ishining joyini shunday bayon qiladi: – Yoz bo‘yi mehnat qilib, yeydigan ozig‘imni yig‘aman-da, qishda xotirjam dam olib yotaman. Donishmand chumolini aylantirib qaray boshlabdi: – Boshing nega katta? – Kam gapirib, ko‘p o‘ylayman. – Beling nega qilichday (ingichka)? – Ochko‘z emasman. – Yiliga qancha don yeysan? – Bir dona don yeyman. – Shunga qanoat qilasanmi? – Bundan ko‘p yeyversam, yer betidagi boshqa chumolilar och qolmaydimi? Qanoat kerak-ku! – deydi.

Bir gün yolda yürürken biraz dinlenmek istemiş. Oturmuşken minicik bir karıncanın kocaman bir tane taşıdığını görmüş. Onu avucuna alıp sormuş: – Söylesene karınca, bu taneyi nereye götürüyorsun? – Yuvama götürüyorum, – demiş karınca. – Ne yapacaksın orada bu taneyi? – Saklayacağım. Sonra kış gelince yerim, – demiş. – Çok mu topluyorsun böyle? Karınca başını sallayıp anlatmış: – Yazın hep çalışırım. Yiyeceğimi toplar, kışın rahat rahat dinlenirim. Bilge adam karıncaya dikkatle bakmış. Sonra demiş ki: – Senin başın neden bu kadar büyük? – Çünkü az konuşur, çok düşünürüm. — Belin neden böylesine ince? — Çünkü obur değilim. — Peki, yılda kaç tane tüketirsin? — Bir tek tane. — Bu kadarıyla yetinmek sana yeter mi? — Eğer daha fazlasını tüketirsem, yeryüzündeki diğer karıncalar ne yiyecek? Kanaatkâr olmak gerek.

بىر كۈنى ھېلىقى دانىشمەن سەپەرگە چىقىپ كېتىپتۇ. يولنىڭ يېرىمىئا كەلگەندە، <MS/>ئاتنى توختىتىپ دەم ئېلىۋاتقىنىدا، كىچىككىنە بىر چۈمۈلىنىڭ دان توشۇپ يۈرگەنلىگىنى كۆرىدۇ. ئۇنى يەردىن كۆتىرىپ ئالىدۇدە، <MS/>ئالىقىنىغا سېلىپ تۇرۇپ: – ئەي، چۈمۈلە، ئېيتقىنە، داننى قەيەرگە ئېلىپ بارىسەن؟ – دەپ سورايدۇ. – ئۇگامغا ئاپىرىمەن، – دەيدۇ چۈمۈلە. كىشى سورايدۇ: – ئۇنى نېمە قىلىسەن؟ – كېيىنگە ساقلايمەن، – دەيدۇ چۈمۈلە. كىشى: – كۆپ يىغامسەن؟ – دەپ سورايدۇ. چۈمۈلە ئۆز ئىشلىرىنى تۆۋەندىكىچە چۈشەندۈرىدۇ: – يازدا ئىش ئىشلەپ، يەيدىغان ئوزۇغۇمنى يىغىمەندە. قىشنىڭ تۈنىدە غەمسىز دەم ئېلىپ ياتىمەن. دانىشمەن چۈمۈلىنى <FR/>ئايلاندۇرۇپ قاراپ چىقتى: – بېشىڭ نېمە ئۈچۈن يوغان؟ – ئاز سۆزلەپ، كۆپ ئويلايمەن. – بېلىڭ نېمە ئۈچۈن ئىنچىكە؟ – تاماقخور ئەمەسمەن. – يىلىغا نەچچە دان يەيسەن؟ – بىر دان يەيمەن. – شۇڭا رازىمۇسەن؟ – ئۇنىڭدىن كۆپ يەپ قويسام، يەر ئۈستىدىكى قالغان چۈمۈلىلەر ئاچ قالمامدۇ؟ شۈكىرچىلىك كېرەكقۇ!

Bir gün yolda yeriyərkən bir az dincəlmək istəmişdi. Oturarkən xırda bir qarışqanın kocaman bir dən daşıdığını görmüşdü. Onu ovucuna alıb soruşmuşdu: — Desənə, qarışqa, bu dəni hara aparırsan? — Yuvama aparıram, — demişdi qarışqa. — Nə edəcəksən orada bu dəni? — Saxlayacağam. Sonra qış gələndə yeyərəm, — demişdi. — Çoxmu toplayırsan belə? Qarışqa başını yelləyib danışmışdı: — Yazda həmişə işləyirəm. Yeməyimi toplayır, qışda rahat-rahat dincəlirəm. Bilikli kişi qarışqaya diqqətlə baxmışdı. Sonra demişdi ki: — Sənin başın niyə bu qədər böyükdür? — Çünki az danışır, çox düşünürəm. — Belin niyə bu qədər incədir? — Çünki obur deyiləm. — Yaxşı, ildə neçə dən işlədirsən? — Bircə dənə. — Bu qədərlə kifayətlənmək sənə bəsdirmi? — Əgər daha çoxunu işlətsəm, yer üzündəki digər qarışqalar nə yeyəcək? Qənaətcil olmaq lazımdır.

Құмырсқаның ақылына, қанағатына, көрегендігіне сүйсінген данышпан оны сынап көрмек болады. Қорапқа бір дән салады да құмырсқаны соған қоса қамайды. Сонан соң су тимейтін бір жайлы жерге орналастырады.

Amazed by the ant’s wisdom and moderation, the sage decided to test it. He placed the ant and a single grain of wheat inside a small box, sealed it, and set it in a safe, dry place.

Chumolining aqli, qanoati va uzoqni ko‘ra olishiga qoyil qolgan donishmand uni sinab ko‘rmoqchi bo‘ladi. U qutiga bitta donni soladi va unga chumolilarni qamaydi. Keyin suv tegmaydigan qulay joyga joylashtiriladi.

Karıncanın bu bilgece sözlerine hayran kalan bilge, onu sınamaya karar vermiş. Küçük bir kutunun içine bir tane buğday tanesi koymuş ve karıncayı da içine bırakmış. Ardından kutuyu kuru ve güvenli bir yere yerleştirmiş.

چۈمۈلىنىڭ ئەقلىگە، شۈكۈرچىلىكىگە، كۆرگەنلىگىگە ھەيران قالغان دانىشمەن ئۇنى سىناپ كۆرمەكچى بولىدۇ. قۇتىدا بىر دان سالىدۇدە، چۈمۈلىنى شۇنىڭغا قوشۇپ قامايدۇ. ئاندىن كېيىن سۇ كىرمەيدىغان بىر جايغا ئورۇنلاشتۇرىدۇ.

Qarışqanın bu biliklə dolu sözlərinə heyran qalan bilikli kişi, onu sınamağa qərar vermişdi. Kiçik bir qutunun içinə bir dənə buğda dəni qoymuş və qarışqanı da içinə buraxmışdı. Ondan sonra qutunu quru və təhlükəsiz bir yerə qoymuşdu.

– Бір жылдан кейін келемін. Дәнің бар жейтін, қамсыз жата бер, – дейді, данышпан құмырсқаға ескертіп. Осылайша құмырсқаның азықты қалай үнемдейтінін білгісі келеді.

— I’ll return in a year, — he said. — You have food to last you, rest well.

- Bir yildan keyin kelaman. Doningiz bor, bemalol yotavering, - deydi donishmand chumoliga ogohlantirgan holda. Shunday qilib, chumoli ozuqani qanday tejashini bilmoqchi bo‘ladi.

— Bir yıl sonra döneceğim. Yiyeceğin burada, gönlünce dinlen, demiş karıncaya. Böylece karıncanın gıdayı nasıl tasarruf ettiğini gözlemlemek istemiş.

– بىر يىلدىن كېيىن كېلىمەن. دېنىڭ بار يەيدىغان، غەمسىز ياتىۋەر، – دەيدۇ دانىشمەن چۈمۈلىگە ئەسكەرتىپ. مۇشۇنداق چۈمۈلىنىڭ ئوزۇقنى قانداق ئىسراپ قىلىدىغانلىغىنى بىلمەكچى بولدى.

— Bir il sonra qayıdacağam. Yeməyin buradadır, könlün istədiyi kimi dincəl, — demişdi qarışqaya. Beləliklə, qarışqanın qidanı necə qənaət etdiyini müşahidə etmək istəmişdi.

Бір жыл өткен соң, данышпан әлгі құмырсқаға қайта оралады. Өзі қойып кеткен жерден қорапты тауып алады . Құмырсқаның өлі-тірісін білмек болып, қорапты ашады. Қараса, құмырсқа тірі екен. Қасына қалдырған жалғыз дәннің жартысын ғана жепті. Бұған таңданған данышпан: – Ей, құмырсқа, – депті, мұның себебін білмек ниетпен. – Сен жылына бір дән жеймін деп едің ғой. Мына дәнді неге түгел жемей, жартысын қалдырғансың? Не себептен сонша үнемдедің? Сонда құмырсқа былай депті: – Айтқаның дұрыс, мен жылына бір дән жеймін, ол рас. Ал сен болсаң, мені қорапқа салып, қамап кеттің. Сыртқа шыға алмаймын. Егер сен мені бұл қамаудан босатуды ұмытып кетсең, тағы да бір жыл қамауда жататын едім. Бір дәнді түгел жеп қойсам, аштан өлетін едім. Соны ойлап, қанағат еттім.

A year passed. The wise man came back, found the box, and opened it carefully. To his astonishment, the ant was still alive, and had eaten only half of the grain. Surprised, he asked, — Little ant, you told me you eat one grain a year. Why have you left half uneaten? The ant replied: — You are right, I eat one grain a year. But when you locked me in this box, I thought, what if you forget about me? What if I am trapped for another year? If I were to eat the whole grain, I would starve. So I saved the rest, just in case.

Bir yil o‘tgach, donishmand haligi chumolining oldiga qaytib kelibdi. O‘zi qo‘yib ketgan joyidan qutichani topib olibdi. Chumolining o‘lik-tirigini bilmoqchi bo‘lib, qutichani ochibdi. Qarasa, chumoli tirik ekan. Yonida qoldirilgan yagona donning atigi yarmini yebdi. Bundan hayratlangan donishmand: – Ey, chumoli, – debdi buning sababini bilish niyatida. – Sen yiliga bir dona don yeyman degan eding-ku. Mana bu donni nega butunlay yemay, yarmini qoldirding? Nima sababdan bunchalik tejading? Shunda chumoli shunday debdi: – Aytganing to‘g‘ri, men yiliga bir dona don yeyman, bu rost. Sen esa meni qutichaga solib, qamab ketding. Tashqariga chiqa olmayman. Agar sen meni bu qamoqdan ozod qilishni unutib qo‘ysang, yana bir yil qamoqda yotgan bo‘lar edim. Agar bir donni tushirib (butunlay yeb) qo‘ysam, ochlikdan o‘lar edim. Shuni o‘ylab, qanoat qildim.

Aradan tam bir yıl geçmiş. Bilge geri dönmüş ve bıraktığı kutuyu bulmuş. Karıncanın yaşayıp yaşamadığını öğrenmek üzere kutuyu açmış. Gördüğü şey karşısında hayrete düşmüş: Karınca hâlâ hayattadır. Üstelik kendisine bırakılan o tek buğday tanesinin sadece yarısını tüketmiştir. Bu duruma şaşıran bilge karıncaya sormuş: — Ey karınca, bana yılda yalnızca bir tane yediğini söylemiştin. Peki neden bu taneyi bitirmedin? Neden yarısını bırakıp daha da tasarruf ettin? O zaman karınca şöyle demiş: “Evet, doğru söylüyorsun. Ben yılda bir tane yerim. Ama sen beni kutuya koydun, üstümü kapattın. Artık dışarı çıkamıyorum. Ya beni burada unutup gitsen, ne olurdu? Bir yıl boyunca bu karanlıkta kalırdım. Eğer o buğday tanesini hepsini yeseydim, açlıktan ölürdüm. O yüzden sabrettim, kanaat ettim.”

بىر يىل ئۆتكەندىن كېيىن، دانىشمەن ھېلىقى چۈمۈلىگە قايتىپ كېلىدۇ. ئۆزى قويۇپ كەتكەنجايدىن قۇتىنى تېپىپ ئالىدۇ. چۈمۈلىنىڭ ئۆلۈك تىرىكلىگىنى بىلىش ئۈچۈن قۇتىنى ئاچىدۇ. قارىسا، چۈمۈلە تىرىك ئىكەن. يېنىغا قالدۇرغان يالغۇز داننىڭ يېرىمىنىلا يەپتۇ. بۇنىڭغا ھەيران قالغان دانىشمەن: – ھەي، چۈمۈلە! دەپتۇ، بۇنىڭ سەۋەۋىنى بىلىش نىيىتىدە. – سەن يىلغا بىر دان يەيمەن دېگەن ئىدىڭغۇ. مونۇ داننى نېمە ئۈچۈن تولۇق يېمەي، يېرىمىنى قالدۇرغانسەن؟ نېمە سەۋەپتىن شۇنچىلىك ئۈنۈملىدىڭ؟ شۇندا چۈمۈلە مۇنداق دەپتۇ: – دېگىنىڭ توغرا، مەن يىلىغا بىر دان يەيمەن — بۇ راست. لېكىن سەن بولساڭ مېنى قۇتۇپقا سېلىپ، قاماپ قەتتىڭ. سىرتقا چىقالمايمەن. ئەگەر سەن مېنى بۇ قاماقتىن چىقىرىشنى ئۇنتۇپ قالساڭ، يەنە بىر يىل قاماقتا ياتىدىغان ئىدىم. بىر داننى تولۇق يەپ قويسام، ئاچتىن ئۆلۈپ كېتەتتىم. شۇنى ئويلاپ، <FR/>شۈكۈرچىلىك قىلدىم.

Aradan düz bir il keçmişdi. Bilikli kişi geri qayıtmış və buraxdığı qutunu tapmışdı. Qarışqanın yaşayıb-yaşamadığını öyrənmək üçün qutunu açmışdı. Gördüyü şey qarşısında heyrətə düşmüşdü: Qarışqa hələ də sağ idi. Üstəlik, özünə buraxılan o tək buğda dəninin yalnız yarısını işlətmişdi. Bu vəziyyətə təəccüblənən bilikli kişi qarışqadan soruşmuşdu: — Ey qarışqa, mənə ildə yalnız bir dən yediyini söyləmişdin. Bəs niyə bu dəni bitirmədin? Niyə yarısını buraxıb daha da qənaət etdin? O zaman qarışqa belə demişdi: “Bəli, doğru deyirsən. Mən ildə bir dən yeyirəm. Amma sən məni qutuya qoydun, üstümü örtdün. Artıq bayıra çıxa bilmirəm. Bəs sən məni burada unudub getsəydin, nə olardı? Bir il ərzində bu qaranlıqda qalardım. Əgər o buğda dənini hamısını yesəydim, aclıqdan ölərdim. Ona görə səbir etdim, qənaət etdim.”

Данышпан құмырсқаның шыдамдылығы мен тастай берік қанағатына қайран қалыпты. Оны қамап кеткенінің қиянат болғанын, азапқа салғанын енді түсініп: – Менің істегенім дұрыс болмапты, кешір! – депті де, құмырсқаны қамаудан босатып жіберген екен. Содан кейін данышпан қанағаттың қасиетін адам баласына үйретіпті.

The wise man was deeply moved by the ant’s patience and foresight. Realizing his own mistake, he gently released the ant and said: — Forgive me, little one. I see now that true wisdom lies in contentment. From that day on, the sage taught people the great virtue of contentment, the quiet strength of having just enough.

Donishmand chumolining chidamliligi va toshdek mustahkam qanoatiga hayron qolibdi. Uni qamab ketgani adolatsizlik bo‘lganini, azobga solganini endi tushunib: – Mening qilgan ishim noto‘g‘ri bo‘libdi, kechir! – debdi-da, chumolini qamoqdan ozod qilib yuborgan ekan. Shundan so‘ng donishmand qanoatning fazilatini odam bolasiga o‘rgatibdi.

Bilge, karıncanın sabrına ve taş gibi sağlam yüreğine şaşırmış. Onu kutuya hapsetmenin büyük bir haksızlık olduğunu o zaman anlamış. “Ben yanlış yapmışım, beni affet!” demiş ve karıncayı özgürlüğüne kavuşturmuş. O günden sonra bilge, insanlara kanaatin ne kadar kıymetli olduğunu anlatmaya başlamış.

دانىشمەن چۈمۈلىنىڭ سەۋىرچانلىغى بىلەن <FR/>تاشتەك قاتتىق شۈكۈرچىلىگىگە ھەيران قاپتۇ. ئۇنى قاماپ كەتكىنىنىڭ خىيانەت بولغىنىنى، ئازاپقا سالغانلىغىنى ئەمدى چۈشەندى: – مېنىڭ قىلغىنىم دۇرۇس بولماپتۇ، كەچۈر! – دەيدۇ دە، چۈمۈلىنى قاماقتىن بوشىتىپ قويىۋېتىدىكەن. شۇنىڭدىن كېيىن، دانىشمەن شۈكۈرچىلىكنىڭ خاسىيىتىنى ئادەم بالىسىغا ئۈگىتىپتۇ.

Bilikli kişi, qarışqanın səbrinə və daş kimi möhkəm ürəyinə heyran qalmışdı. Onu qutuya həbs etməyin böyük bir haqsızlıq olduğunu o zaman anlamışdı. “Mən səhv etmişəm, məni bağışla!” — demiş və qarışqanı azadlığına qovuşdurmuşdu. O gündən sonra bilikli kişi, insanlara qənaətin nə qədər qiymətli olduğunu danışmağa başlamışdı.

Бір заманда тышқандар жиналып, мысықтан қалай құты- лудың амалын ойластырады. Ұзақ әңгімеден кейін бір тышқан: – Мысықтың мойнына қоңырау тағып қою керек. Сонда оның келе жатқаны алыстан естіледі. Ал біз інге тығылып үлгереміз, – деп ұсыныс жасайды. Барлығы: – Табылған ақыл екен! – деседі. Сонда манадан бері үнсіз отырған кәрі атжалман: – Жарайды, мысықтың мойнына қоңырау тағу керек делік. Ал сонда қоңырауды кім барып тағады? – деген екен.

Once upon a time, a group of mice gathered to find a way to rid themselves of the cat that hunted them day and night. They discussed and argued for a long time, each offering different ideas, but none seemed good enough. Finally, one clever young mouse spoke up: — I’ve got it! Let’s hang a bell around the cat’s neck. Then we’ll hear it ringing from afar whenever she approaches, and we’ll have time to hide safely in our holes! All the mice squeaked in excitement: — Brilliant idea! That’s the perfect plan! Then, an old gray mouse who had been silent the whole time slowly raised his head and said: — That may be true. But tell me, my clever friends — who among us will dare to hang the bell on the cat’s neck? And at that, all the mice fell silent. — Easy to plan, but hard to act, as the old mouse wisely knew.

Bir zamonlar sichqonlar yig‘ilib, mushukdan qanday qutulish chorasini o‘ylashibdi. Uzoq davom etgan suhbatdan keyin bir sichqon: – Mushukning bo‘yniga qo‘ng‘iroq taqib qo‘yish kerak. Shunda uning kelayotgani uzoqdan eshitiladi. Biz esa inga tiqilib (yashirinib) ulguramiz, – deb taklif kiritibdi. Barchasi: – Topilgan aql ekan (juda yaxshi fikr)! – deyishibdi. Shunda boyadan beri indamay o‘tirgan qarigina kalamush: – Mayli, mushukning bo‘yniga qo‘ng‘iroq taqish kerak deylik. Xo‘sh, unda qo‘ng‘iroqni kim borib taqadi? – degan ekan.

Bir varmış, bir yokmuş, fareler bir gün toplanıp, kediden nasıl kurtulacaklarını düşünmüşler. Uzun uzun konuşmuşlar. Sonunda bir fare ortaya çıkıp şöyle demiş: “Kedinin boynuna bir çan takalım! O zaman kedi gelince çan sesi çıkar, biz de hemen saklanırız!” Herkes sevinçle bağırmış: “Ne güzel fikir!” Ama o ana kadar sessizce duran yaşlı bir fare söz almış: “Peki çocuklar,” demiş, “kedinin boynuna çanı takmak güzel de, onu kim takacak?”

<FR/>بىر زاماندا چاشقانلار يىغىلىپ، مۈشۈكتىن قانداق قۇتۇلۇش يولىنى ئويلاشتۇرىدۇ. ئۇزاق مۇنازىردىن كېيىن بىر چاشقان: – مۈشۈكنىڭ بوينىغا قوڭغۇراق تاقاپ قويۇش كېرەك. شۇندا ئۇنىڭ كېلىۋاتقىنى يىراقتىن ئاڭلىنىدۇ. ھە بىز ئۇگىغا تىقىلىپ ئۈلگىرىمىز، – دەپ ئۇسۇنۇش ياسايدۇ. بارلىغى: – تېپىلغان ئەقىل ئىكەن! – دېسىما. شۇندا چەتتە ئۈنسىز ئولتارغان قېرى چوڭ چاشقان: – ياخشى، مۈشۈكنىڭ بوينىغا قوڭغۇراق قاداش كېرەك دەيلى. شۇ ۋاقتىدا قوڭغۇراقنى كىم بېرىپ قادايدۇ؟ – دېگەن ئىكەن.

Biri varmış, biri yoxmuş, siçanlar bir gün toplaşıb, pişikdən necə xilas olacaqlarını düşünmüşlər. Uzun-uzadı danışmışlar. Axırda bir siçan ortaya çıxıb belə demişdi: “Pişiyin boynuna bir zınqırov taxağ! Onda pişik gələndə zınqırov səsi çıxar, biz də dərhal gizlənərik!” Hamı sevinclə qışqırmışdı: “Nə gözəl fikir!” Amma o ana qədər sakitcə duran yaşlı bir siçan söz almışdı: “Yaxşı, uşaqlar,” — demişdi, “pişiyin boynuna zınqırov taxmaq yaxşı, bəs onu kim taxacaq?”

Бір қойшы қой бағып жүрсе, бір түлкіні бір аю қуып келеді екен. Түлкі бір тамға кіреді. Аю да тамға кіремін дегенде,тар тесігіне кеудесі сыйып, бөксесі сыймай, кептеліп қалады. Ал түлкі болса басқа бір тесігінен жылт етіп шығып, айналып есікке жақындайды. Есіктен не әрі, не бері шыға алмай ілініп жатқан аюды түлкі әжуалап, күліп кетеді. Оны қойшы көріп тұрады. Аю әрең дегенде қайта шығып, жан-жағына қарайды. Болған жайды бақылап тұрған қойшыны көреді.

Once upon a time, a shepherd was tending his flock when he saw a strange scene: a fox was running for its life, chased by a big brown bear. Desperate, the fox darted into a small hut nearby. The bear tried to follow but got stuck, his chest squeezed through the narrow doorway, but his hips wouldn’t fit. Meanwhile, the fox slipped out through another hole, circled around, and stopped by the entrance. Seeing the bear helplessly wedged halfway in and halfway out, the sly fox burst out laughing and mocked him before trotting off. The shepherd, who had been watching all this from afar, couldn’t help but chuckle. When the bear finally managed to pull himself free, he looked around furiously, and his eyes fell on the shepherd.

Bir cho‘pon qo‘y boqib yursa, bir tulkini ayiq quvib kelayotgan ekan. Tulki bir xarobaga (tomga) kirib ketadi. Ayiq ham kraman deganida, tor teshikka ko‘kragi sig‘ib, orqa tomoni sig‘may, qisilib qoladi. Tulki bo‘lsa boshqa bir teshikdan yilt etib chiqib, aylanib kelib eshikka yaqinlashadi. Eshikdan na u yoqqa, na bu yoqqa chiqa olmay osilib yotgan ayiqni tulki masxara qilib, ustidan kulib ketadi. Buni cho‘pon ko‘rib turadi. Ayiq arang qaytib chiqib, atrofga qaraydi. Bo‘lgan voqeani kuzatib turgan cho‘ponni ko‘rib qoladi.

Bir varmış, bir yokmuş, bir çoban koyunlarını otlatıyormuş. Derken bir bakmış, kocaman bir ayı, minicik bir tilkinin peşinden koşuyormuş. Tilki hemen koşup bir kulübenin içine dalmış. Ayı da girmek istemiş ama o da ne! Delikten gövdesi geçmiş ama poposu geçmemiş! Oracıkta sıkışıp kalmış. Bu sırada tilki öteki delikten pıt diye çıkmış, dolaşıp kapıya gelmiş. Orada sıkışan ayıya bakıp gülmüş de gülmüş, sonra da kaçıp gitmiş. Tüm bu olanları çoban sessizce izliyormuş. Ayı zar zor geri çıkmış, etrafa bakınmış ve çobanı görmüş.

بىر قويچى قوي بېقىپ يۈرسە، بىر تۈلكىنى بىر ئېيىق قوغلاپ كېلىۋاتقان ئىكەن. تۈلكە بىر تامغا كىرىدۇ. ئېيىقمۇ تامغا كىرمەكچى بولغاندا، تار تۆشۈگىگە كۆكسى سىغىپ، ئارقىسى سىغماي، قىسىلىپ قالدى. تۈلكە بولسا باشقا بىر تۆشىگىدىن زىل ئېتىپ چىقىپ، ئايلىنىپ ئىشىككە يېقىنلىشىدۇ. ئىشىكتىن يە كىرەلمەي، يە چىقالماي، ئىلىنىپ قالغان ئېيىقنى تۈلكە زاڭلىق قىلىپ كۈلۈپ كېتىدۇ. بۇنى قويچى كۆرۈپ تۇرىدۇ.

Biri varmış, biri yoxmuş, bir çoban qoyunlarını otarırmış. Bir də baxıb ki, kocaman bir ayı, xırda bir tülkünün dalınca qaçırmış. Tülkü dərhal qaçıb bir daxmanın içinə girmişdi. Ayı da girmək istəmişdi, amma o nədir?! Dəlikdən gövdəsi keçmişdi, amma poposu keçməmişdi! Elə oradaca sıxışıb qalmışdı. Bu vaxt tülkü o biri dəlikdən xəlvətcə çıxmış, dolanıb qapıya gəlmişdi. Orada sıxışan ayıya baxıb gülmüş, gülmüş, sonra da qaçıb getmişdi. Bütün bu olanları çoban sakitcə izləyirmiş. Ayı güclə geri çıxmış, ətrafa boylanmış və çobanı görmüşdü.

Қойшыға жақындап келіп: – Е, қойшы, сен не көрдің? – деп ақырады. Қорқып кеткен қойшы: – Ойбай, мен ештеңе көрмедім, – деп жауап береді. – Жарайды. Көргеніңді айтсаң – өлесің! – деп аю кетіп қалады.Кешке ауылына келген соң, қойшы көргенін кездескен адамдардың бәріне айтады. Ауылдағы бала-шаға осы оқиғаны өлең қылып айтып, күліп жүреді. Мұны естіп, ыза болған аю қой жайып жүрген қойшыны іздеп табады. – Ештеңе көрмедім, ешкімге айтпаймын деген уәдең қайда? Енді сөзіңде тұрмағаның үшін мен сені жеймін, – дейді аю. – Үш күнге рұқсат бер, үй ішімен, ағайын-туғаныммен қоштасып келейін, – деп қойшы сұранады. – Жарайды. Үш күнге рұқсат берейін, – деп, аю кетіп қалады. Қойшы екі күн үй-ішімен, ағайын-туғанымен қоштасып, уәделескен уақытына бір күн қалғанда, далада жылап отырса, қасына әлгі түлкі келеді. – Е, қойшым, неге жылап отырсың? – деп түлкі сұрайды. Қойшы: – Ойбай, осылай да осылай, бәрі сенің кесірің. Енді өлетін болдым! – деп жауап береді.– Е, үндеме, мен саған көмектесейін, аюдан қалай құтылудың амалын табайын. Ал сен маған не бересің? – дейді. Қойшы қуанып: – Ойбай, не қаласаң, соны берейін! – дейді. – Егер мен сені аюдан құтқарсам, сен маған өзіңнің бір бүйрегіңді бересің бе? – дейді түлкі қулана. Қойшы қатты сасады, бірақ амалы болмағандықтан: – Мейлі, берейін, – деп келіседі. Сонда түлкі: – Ауылыңа барып, демал. Ертең осы жерге кел де, аюды күт. Аю келгенде, анау жерде шаңды бұрқыратып мен жүрейін. Аю сұрар: «анау неткен шаң?» – деп, сонда сен: «Ол – ханның баласы. Әйелі аюдың жүрегіне жерік болып, соны іздеп жүр», – де. Аю қорыққанынан қашып кетер, – дейді. Екеуі уәделесіп, түлкі кетеді. Келесі күні қойшы аюмен кездеседі. Аю алыстан бұрқылдаған шаңды көреді де, қойшыдан: – Қойшым, анау бұрқылдаған не шаң? – деп сұрайды. – Ол – ханның баласының шаңы. Әйелі аюдың жүрегіне жерік болып, соны іздеп жүр! – дейді қойшы. – Ойбай, қойшым, онда мен тезірек қашайын! Тек сен мені көргеніңді айтпа, – деп қаша жөнеледі. Осыны алыстан байқап, күліп тұрған аю қаша жөнелісімен, қойшының қасына келіп: – Қойшым, мен саған көмектестім, енді сен уәдеңде тұр. Маған бір бүйрегіңді бер, – дейді. Қойшы қипақтап, жыламсырап, белбеуін шешеді. Осы кезде үш күн бойы жөнді ұйықтамаған, жөнді тамақ ішпеген қойшының іші шұрылдайды. Түлкі құлағын тіге қойып: – О не, қыңсылаған? – деп сұрайды. Сол арада қойшы: –Түнеу күні бір тазының күшігін жұтқан едім. Сол енді үлкен тазы болып, ішімнен шығайын деп, қыңсылап жатыр, – дейді. Түлкі қорқып: – Ойбай, қойшым, ендеше дос болайық! Тазы шығып кетпесін, – деп, қаша жөнеліпті. Міне, түлкіден қулық үйренген қойшы басына туған ауыртпалықтан осылай құтылыпты.

— Hey, shepherd! What did you see? — roared the bear. Frightened, the shepherd stammered: — N-nothing! I didn’t see a thing! — Good. Because if you tell anyone — you’ll die! — growled the bear and lumbered away. But that evening, back in the village, the shepherd couldn’t keep the story to himself. He told everyone what he had seen. Soon the children were singing about it, turning the story into a funny song. When the bear heard of this, his anger flared, he stormed off to find the shepherd. — So! You swore you’d tell no one, and yet the whole village laughs at me! You broke your word, now I’ll eat you! — he growled. Terrified, the shepherd pleaded: — Give me three days! Let me say goodbye to my family. After that, I’ll come to you myself. The bear thought for a moment and agreed: — Fine. Three days. Then your time is up. The shepherd spent two days in sorrow, saying farewell to everyone he loved. On the third day, as he sat crying in the field, the same fox appeared. — Hey there, shepherd, why the long face? — asked the fox. — It’s all because of you! The bear’s going to eat me! — sobbed the shepherd. — Hush, hush, don’t cry, — said the fox cunningly. — I’ll help you. But what will you give me in return? Desperate, the shepherd promised: — Anything you want! — All right, — said the fox, licking her lips. — If I save your life, you’ll give me one of your kidneys. The shepherd was horrified, but had no choice. — Fine, agreed. The fox then explained her plan: — Tomorrow, come here and wait for the bear. When he arrives, you’ll see dust rising over there, that’ll be me. If the bear asks what it is, tell him, “That’s the prince! His wife craves a bear’s heart and he’s out hunting for one.” That’ll scare him off. The next day came. The shepherd met the bear as agreed. Sure enough, soon a cloud of dust appeared in the distance. The bear frowned. — Shepherd, what’s that dust over there? — That’s the prince, — said the shepherd gravely. — His wife wants to eat a bear’s heart. He’s coming this way to find one! The bear’s eyes went wide with fear. — Oh no! Shepherd, don’t tell him where I went! — he yelped, and dashed off into the forest as fast as he could. From afar, the fox, watching the scene, laughed so hard her sides hurt. Then she came closer and said slyly: — Well, shepherd, I kept my word. Now it’s your turn — give me your kidney. The shepherd sighed, unbuckled his belt, and pretended to get ready. But after three sleepless nights and little food, his stomach growled loudly. The fox pricked up her ears. — What’s that whining sound? The shepherd replied quickly: — Oh, that? A while ago, I swallowed a hound pup. It’s grown big now — it’s scratching to get out. Terrified, the fox shrieked: — Oh, heavens! Let’s stay friends — don’t let that dog out! — and sprinted away as fast as her legs could carry her. And that’s how the clever shepherd, learning a bit of trickery from the fox herself, escaped his doom.

Cho‘ponga yaqin kelib: – Hey, cho‘pon, sen nima ko‘rding? – deb baqiradi. Qo‘rqib ketgan cho‘pon: – Voy, men hech narsa ko‘rmadim, – deb javob beradi. – Mayli. Ko‘rganingni aytsang – o‘lasan! – deb ayiq ketib qoladi. Kechqurun qishlog‘iga kelgach, cho‘pon ko‘rganlarini duch kelgan odamlarning barchasiga aytib beradi. Qishloqdagi bola-chaqalar bu voqeani qo‘shiq qilib aytib, kulib yurishadi. Buni eshitib, g‘azablangan ayiq qo‘y boqib yurgan cho‘ponni izlab topadi. – "Hech narsa ko‘rmadim, hech kimga aytmayman" degan va’dang qani? Endi so‘zingda turmaganing uchun men seni yeyman, – deydi ayiq. – Uch kunga ruxsat ber, uyidagilarim, qarindosh-urug‘larim bilan xayrlashib kelay, – deb cho‘pon iltimos qiladi. – Mayli. Uch kunga ruxsat beraman, – deb ayiq ketib qoladi. Cho‘pon ikki kun uyidagilari va qarindoshlari bilan xayrlashib, va’dalashgan vaqtiga bir kun qolganda, dalada yig‘lab o‘tirsa, yoniga haligi tulki keladi. – He, cho‘ponim, nega yig‘lab o‘tiribsan? – deb tulki so‘raydi. Cho‘pon: – Voy, shunaqa-shunaqa, hammasi sening kasofatingdan. Endi o‘ladigan bo‘ldim! – deb javob beradi. – He, indama, men senga yordam beraman, ayiqdan qanday qutulish chorasini topaman. Buning evaziga sen menga nima berasan? – deydi. Cho‘pon quvonib: – Voy, nima xohlasang, shuni beraman! – deydi. – Agar men seni ayiqdan qutqarsam, sen menga bitta buyragingni berasanmi? – deydi tulki ayyorlik bilan. Cho‘pon juda shoshib qoladi, lekin chorasi bo‘lmagach: – Mayli, beraman, – deb rozi bo‘ladi. Shunda tulki: – Qishlog‘ingga borib, dam ol. Erta bo‘lsa shu yerga kel-da, ayiqni kut. Ayiq kelganida, anavi yerda chang chiqarib men yuraman. Ayiq so‘rar: "Anavi nima chang?" deb, shunda sen: "U — xonning o‘g‘li. Xotini ayiqning yuragiga yerik bo‘lib, shuni izlab yuribdi", degin. Ayiq qo‘rqqanidan qochib ketadi, – deydi. Ikkalasi kelishib, tulki ketadi. Ertasi kuni cho‘pon ayiq bilan uchrashadi. Ayiq uzoqdan ko‘tarilgan changni ko‘radi-da, cho‘pondan: - Cho‘ponim, anavi burqsiyotgan nima chang? – deb so‘raydi. - U - xon o‘g‘lining changi. Xotini ayiqning yuragiga yerik bo‘lib, shuni izlab yuribdi! – deydi cho‘pon. - Voy, cho‘ponim, unda men tezroq qochay! Faqat sen meni ko‘rganingni aytma, – deb qocha boshlaydi. Buni uzoqdan kuzatib, kulib turgan tulki (matnda adashib ayiq deb yozilgan bo‘lishi mumkin, chunki tulki kulib turgan edi), ayiq qochib ketishi bilan cho‘ponning yoniga kelib: - Cho‘ponim, men senga yordam berdim, endi sen va’dangda tur. Menga bitta buyragingni ber, – deydi. Cho‘pon ikkilanib, yig‘lamsirab, belbog‘ini yecha boshlaydi. Shu payt uch kundan beri tuzukroq uxlamagan, ovqat yemagan cho‘ponning qorni qurillab ketadi. Tulki qulog‘ini ding qilib: - U nima, g‘ingshigan? – deb so‘raydi. Shu zahoti cho‘pon: - O‘tgan kuni bir tazining (ov iti) kuchugini yutib yuborgan edim. O‘sha endi katta tazi bo‘lib, ichimdan chiqaman deb g‘ingshiyapti, – deydi. Tulki qo‘rqib ketib: - Voy, cho‘ponim, unday bo‘lsa do‘st bo‘laylik! Tazi chiqib ketmasin, – deb qochib ketibdi. Mana, tulkidan ayyorlik o‘rgangan cho‘pon boshi uzra kelgan qiyinchilikdan shunday qutulibdi.

Çobana doğru gelip kükremiş: “Hey çoban! Ne gördün bakalım?” Çoban korkuyla cevap vermiş: “Aman ayıcık, ben hiçbir şey görmedim!” Ayı homurdanmış: “Peki öyleyse, gördüğünü söylersen, seni yerim!” – deyip oradan uzaklaşmış. Ama bizim çoban akşam köyüne dönünce, başına gelenleri herkese anlatmaya başlamış. Köydeki çocuklar bu olayı şarkı gibi söyleyip gülüşe gülüşe dolaşmışlar. Bunu duyan ayı çok kızmış ve çobanı bulup yanına gelmiş. “Ne oldu senin ‘hiç görmedim, kimseye de anlatmam’ sözün? Sözünü tutmadın, şimdi seni yiyeceğim!” demiş ayı. Çoban yalvarmış: “Ne olur, üç gün izin ver, ailemle, dostlarımla vedalaşayım!” Ayı düşünmüş taşınmış: “Peki. Üç gün izin,” deyip oradan uzaklaşmış. Çoban iki gün boyunca evdekilerle, akrabalarla vedalaşmış. Üçüncü gün, ortalıkta ağlayarak otururken, tilki çıkagelmiş. “Hey çobanım, neden böyle ağlıyorsun?” demiş tilki. Çoban anlatmış: “Of of, her şey senin yüzünden! Şimdi ayı beni yiyecek!” Tilki: “Dur bakalım, ben sana yardım ederim, ayıdan kurtulmanın yolunu bulurum. Ama bana ne vereceksin?” demiş. Çoban çok sevinmiş: — Aman ne istersen veririm! — demiş. Tilki gözlerini kısıp kurnazca gülümsemiş: — Eğer ben seni şu korkunç ayıdan kurtarırsam, bana bir böbreğini verir misin? — demiş. Çoban donup kalmış. Ama başka çaresi de yokmuş: — Tamam, veririm, — demiş kısık sesle. Tilki neşeyle başını sallamış: — Güzel. Şimdi köyüne git, biraz dinlen. Yarın bu yere yine gel, ayıyı bekle. Ayı gelince, ben orada koşup toz çıkarayım. Ayı görünce “Bu neyin tozu böyle?” diye sorar. Sen de ona şöyle de: “O hanın oğlu. Karısı ayının kalbini istemiş, şimdi onu arıyor.” O zaman ayı korkudan kaçıp gider. İkisi sözleşmiş, tilki hoplaya zıplaya gitmiş. Ertesi gün çoban ayıyla buluşmuş. Ayı uzaktan gelen tozu görünce gözlerini kısıp sormuş: — Çoban kardeş, şu toz neyin nesi? Çoban da hemen söylemiş: — Hanın oğluymuş o. Karısı ayının yüreğine aşermiş, onu arıyormuş! Ayı korkuyla titremiş: — Eyvah! O zaman hemen kaçayım! Ama beni gördüğünü kimseye anlatma! — deyip kaçıp gitmiş. Uzaktan olup biteni seyreden kurnaz tilki, ayının nasıl kaçtığını görünce keyifle kıkırdayarak çobanın yanına gelmiş. — Çobanım! Sana yardım ettim ya hani… Şimdi sıra sende! Söz verdin, bana bir böbreğini verecektin, — demiş. Çoban mahcup olmuş. Ne yapsın, korkudan kemerini çözmeye başlamış. Ama o da ne? Üç gündür ne doğru düzgün uyumuş, ne de karnını doyurmuş zavallı çobanın midesi birden garip garip sesler çıkarmaya başlamış: “Gurrr… gurrr…” Tilki hemen kulaklarını dikip sormuş: — O ses de neydi öyle? Kim ağlıyor gibi inliyor? — demiş korkarak. Çoban hemen aklına bir oyun getirmiş: — Geçen gün bir tazının (köpeğin) yavrusunu yutmuştum ya... Şimdi o büyüdü, kocaman oldu! İçimde duramıyor, çıkmak istiyor! Onun sesi işte bu, — demiş. Bunu duyan tilki ödü kopmuş! — Eyvah çobanım! Gel biz dost olalım, olur mu? Aman o tazı içinden çıkmasın! — deyip pırrr diye oradan kaybolmuş! Böylece, tilkinin kurnazlığını öğrenen çoban da, başına gelen beladan aklı sayesinde kurtulmuş.

قويچىنىڭ يېنىغا يېقىنلىشىپ كەلگەن ئېيىق: – ھەي، قويچى، سەن نېمىنى كۆردۈڭ؟ – دەپ ۋاقىرايدۇ. قورقۇپ كەتكەن قويچى: – ۋاي، مەن ھېچ نەرسە كۆرمىدىم، – دەپ جاۋاپ بېرىدۇ. ئېيىق: – ياخشى. كۆرگىنىڭنى ئېيتساڭ — ئۆلەرسەن! – دەپ ئېيىق كېتىپ قالىدۇ. كەچتە قويچى يېزىسىغا كەلگەندىن كېيىن، قويچى كۆرگىنىنى ئۇچرىغان ئادەملەرنىڭ ھەممىمىگە ئېيتىدۇ. يېزىدىكى بالا – چاقا بۇ ۋەقەنى ناخشا قىلىپ ئېيتىپ، كۈلۈپ يۈرىدۇ. بۇنى ئاڭلاپ، غەزەپلەنگەن ئېيىق قوي بېقىپ يۈرگەن قويچىنى ئىزدەپ تاپىدۇ. ئېيىق: – ھېچ نەرسە كۆرمىدىم، ھېچ كىمگە ئېيتمايمەن دېگەن ۋەدەڭ قەيەردە؟ ئەمدى سۆزۈڭدە تۇرمىغانلىغىڭ ئۈچۈن مەن سېنى يەيمەن، – دەيدۇ ئېيىق. قويچى: – ئۈچ كۈنگە رۇخسەت بەر، ئۆي ئىچىم بىلەن ئۇرۇق – تۇققانلىرىم بىلەن خوشلىشىپ كېلەي، – دەپ يالۋۇرىدۇ. – ماقۇل، ئۈچ كۈنگە رۇخسەت بېرەي، – دەپ ئېيىق كېتىپ قالىدۇ. قويچى ئىككى كۈن ئۆي – ئىچى بىلەن، ئۇرۇق – تۇققانلىرى بىلەن خوشلىشىپ، ۋەدىلەشكەن ۋاقتىغا بىر كۈن قالغاندا، تالادا يىغلاپ ئولتۇرسا، يېنىغا ھېلىقى تۈلكە كېلىدۇ. – ھەي، قويچى دوستۇم، نېمىگە يىغلاپ ئولتۇرىسەن؟ – دەپ سورايدۇ تۈلكە. قويچى: – ۋاي، مۇشۇنداقتا مۇشۇنداق، ھەممىسى سېنىڭ كەسىرىڭدىن. ئەمدى ئۆلىدىغان بولدۇم! – دەپ جاۋاپ بېرىدۇ. تۈلكە: – ھە، ئۈن چىقارما، مەن ساڭا ياردەم بېرەي، ئېيىقتىن قانداق قۇتۇلۇشنىڭ ئامالىنى تاپاي. سەن بولساڭ ماڭا نېمە بېرىسەن؟ – دەيدۇ. قويچى خوشال بولۇپ: – ۋاي، نېمىنى خالىساڭ، شۇنى بېرەي! – دەيدۇ. – ئەگەر مەن سېنى ئېيىقتىن قۇتۇلدۇرسام، ماڭا ئۆزەڭنىڭ بىر بۆرىگىڭنى بېرىسەنمۇ؟ – دېدى تۈلكە خۇشال بولۇپ. قويچى قاتتىق <MS/>گاڭگىراپ قالدى، بىراق ئامالى بولماغانلىقتىن: – مەيلى، بېرەي، – دېپ كېلىشىدۇ. شۇندا تۈلكە: – يېزاڭغا بېرىپ، دەم ئال. ئەتە مۇشۇ يەرگە كەلدە، ئېيىقنى كۈت. ئېيىق كەلگەندە، ئەۋۇ يەردە چاڭنى پۇرقىرىتىپ مەن يۈرىمەن. ئېيىق سورايدۇ: «ئەۋۇ نېمە قىلغان چاڭ؟» – دەپ، شۇندا سەن: «ئۇ – خاننىڭ بالىسى. ئايالى ئېيىقنىڭ يۈرىگىگە سېزىك بولۇپ، شۇنى ئىزدەپ يۈرىدۇ»، – دېگىن. ئېيىق قورققىنىدىن قېچىپ كېتەر، – دەيدۇ. ئىككىلىسى ۋەدىلىشىپ، تۈلكە كېتىدۇ. كېيىنكى كۈنى قويچى ئېيىق بىلەن ئۇچرىشىدۇ. ئېيىق يىراقتىن پۇرقىلدىغان چاڭنى كۆرىدۇدە، قويچىدىن: – قويچىم، ئەۋۇ پۇقىرىغان نېمە چاڭ؟ – دەپ سورايدۇ. – ئۇ – خاننىڭ بالىسىنىڭ چېڭى. ئايالى ئېيىقنىڭ يۈرىگىگە سېزىك بولۇپ، شۇنى ئىزدەپ يۈرىدۇ! – دېدى قويچى. – ۋايەي، قويچىم، ئۇنداق بولسا مەن چاققانىراق قاچاي! بىراق سەن مېنى كۆرگىنىڭنى ئېيتما، – دەپ قېچىپ يوقىلىدۇ. مۇشۇنى يىراقتىن بايقاپ، كۈلۈپ تۇرغان تۈلكە، ئېيىق قېچىپ يوقىلىشى بىلەن، قويچىنىڭ قېشىغا كېلىپ: – قويچىم، مەن ساڭا ياردەملەشتىم، ئەمدى سەن ۋەدەڭدە تۇر. ماڭا بىر بۆرىگىڭنى بەر، – دەيدۇ. قويچى قىيپاشلاپ، يىغلامسىراپ، <MS/>بەلبېغىنى يېشىدۇ. <FR/>مۇشۇ ۋاقىتتا ئۈچ كۈن بويى دۇرۇس ئۇخلىمىغان، دۇرۇس تاماق ئىشمىگەن قويچىنىڭ ئىچى كورۇلدايدۇ. تۈلكە قۇلىغىنى تىك قويۇپ: – ئۇ نېمە، غىڭشىغان؟ – دەپ سورايدۇ. شۇ ئارىدا قويچى: –تۈنىگەن كۈنى بىر تازنىڭ كۈچىگىنى يۈتكەن ئېدىم. شۇ ئەمدى يوغان تاز بولۇپ، ئىچىمدىن چىقاي دەپ، غىڭشىپ ياتىدۇ، – دېدى. تۈلكە قورقۇپ: – ۋايەي، قويچىم، ئەمدىچۇ دوست بولايلى! تاز چىقىپ كەتمىسۇن، – دەپ، قېچىپ يوقۇلۇپتۇ. مانا، تۈلكىدىن قۇۋلۇق ئۈگەنگەن قويچى بېشىغا تۇغۇلغان ئاغرىقتىن مۇشۇنداق قۇتۇلۇپتۇ.

Çobana tərəf gəlib nərildəmişdi: “Hey çoban! Nə gördün görək?” Çoban qorxu ilə cavab vermişdi: “Aman ayıcığım, mən heç nə görmədim!” Ayı homurdanmışdı: “Yaxşı elə isə, gördüyünü desən, səni yeyərəm!” – deyib oradan uzaqlaşmışdı. Amma bizim çoban axşam kəndinə qayıdınca, başına gələnləri hamıya danışmağa başlamışdı. Kənddəki uşaqlar bu hadisəni mahnı kimi oxuyub gülə-gülə gəzmişdilər. Bunu eşidən ayı çox hirslənmiş və çobanı tapıb yanına gəlmişdi. “Nə oldu sənin ‘heç görmədim, heç kimə də danışmaram’ sözün? Sözünün üstündə durmadın, indi səni yeyəcəyəm!” — demişdi ayı. Çoban yalvarmışdı: “Nə olar, üç gün izin ver, ailəmlə, dostlarımla vidalaşım!” Ayı düşünüb-daşınmışdı: “Yaxşı. Üç gün izin,” — deyib oradan uzaqlaşmışdı. Çoban iki gün ərzində evdəkilərlə, qohumlarla vidalaşmışdı. Üçüncü gün, ortalıqda ağlayaraq oturarkən, tülkü gəlib çıxmışdı. “Hey çobanım, niyə belə ağlayırsan?” — demişdi tülkü. Çoban danışmışdı: “Of of, hər şey sənin ucbatından! İndi ayı məni yeyəcək!” Tülkü: “Dur görək, mən sənə kömək edərəm, ayıdan xilas olmağın yolunu taparam. Amma mənə nə verəcəksən?” — demişdi. Çoban çox sevinmişdi: — Aman nə istəsən verərəm! — demişdi. Tülkü gözlərini qıyaraq hiyləgərcəsinə gülümsəmişdi: — Əgər mən səni bu qorxunc ayıdan xilas etsəm, mənə bir böyrəyini verərsən? — demişdi. Çoban donub qalmışdı. Amma başqa çarəsi də yoxmuş: — Yaxşı, verərəm, — demişdi boğuq səslə. Tülkü sevinclə başını yelləmişdi: — Yaxşı. İndi kəndinə get, bir az dincəl. Sabah bu yerə yenə gəl, ayını gözlə. Ayı gələndə, mən orada qaçıb toz qaldıraram. Ayı görəndə “Bu nəyin tozudur belə?” — deyə soruşar. Sən də ona belə de: “O xanın oğludur. Arvadı ayının ürəyinə düşmüş, indi onu axtarır.” Onda ayı qorxudan qaçıb gedər. İkisi sözləşmiş, tülkü hoppana-hoppana getmişdi. Ertəsi gün çoban ayı ilə görüşmüşdü. Ayı uzaqdan gələn tozu görəndə gözlərini qıyaraq soruşmuşdu: — Çoban qardaş, o toz nədir elə? Çoban da dərhal demişdi: — Xan oğludur o. Arvadı ayının ürəyinə düşmüş, onu axtarırmış! Ayı qorxu ilə titrəmişdi: — Eyvah! Onda dərhal qaçım! Amma məni gördüyünü heç kimə danışma! — deyib qaçıb getmişdi. Uzaqdan baş verənlərə tamaşa edən hiyləgər tülkü, ayının necə qaçdığını görəndə keflə hıqqıldayaraq çobanın yanına gəlmişdi. — Çobanım! Sənə kömək etdim ha… İndi sıra səndədir! Söz verdin, mənə bir böyrəyini verəcəkdin, — demişdi. Çoban utanmışdı. Nə etsin, qorxudan kəmərini açmağa başlamışdı. Amma o nədir?! Üç gündür nə normal yatmış, nə də qarnını doyurmuş yazıq çobanın mədəsi birdən qəribə-qəribə səslər çıxarmağa başlamışdı: “Gurrr… gurrr…” Tülkü dərhal qulaqlarını şəkləyib soruşmuşdu: — O səs nə idi elə? Kim ağlayır kimi inləyir? — demişdi qorxaraq. Çoban dərhal ağlına bir hiylə gətirmişdi: — Ötən gün bir tazının (itin) balasını udmuşdum ha… İndi o böyüdü, kocaman oldu! İçimdə dura bilmir, çıxmaq istəyir! Onun səsi elə budur, — demişdi. Bunu eşidən tülkünün bağrı çatlamışdı! — Eyvah çobanım! Gəl biz dost olaq, olar? Aman o tazı içindən çıxmasın! — deyib pırt deyə oradan yoxa çıxmışdı! Beləliklə, tülkünün hiyləgərliyini öyrənən çoban da, başına gələn bəladan ağlı sayəsində xilas olmuşdu.

Бір қаңбақты жел айдап, үлкен таудың етегіне әкеп тастап кетеді. Мұны биіктен көріп тұрған тау: – Е, қаңбағым, қайдан жүрсің, неге келдің? – деп сұрайды. Қаңбақ тұрып: – Алты батпанауырды көтерген алып едім. Жеті қабат жер астынан шықтым. Алып деген атағыңды естіп, алысу үшін әдейі іздеп келдім, – дейді. Тау бұған жымыңдап күледі. Сол кезде құйын соғып, қаңбақты дедектеткен бойы аспанға алып шығады. Аспаннан қайта жерге әкеліп, ары-бері аунатады. Ойға-қырға домалатады. Ақыры өлдім-талдым дегенде, бір шоқ тобылғының басына іліп, жайына кетеді. Қаны қашып, қабағы түскен қаңбақтың қасына бір бүркітұшып келеді. Ол: – Е, қаңбағым, неғып жатырсың? – деді. – Алты батпанауырды арқалаған едім. Жеті қабат жер астынаншығып, алып атын естіген таумен әдейі келіп алысып едім. Жеті күн дегенде әрең жығып, желкесінен басып жатырмын, – дейді қаңбақ. – Болса болар, – дейді бүркіт те оған күле қарап. – Тобылғыға зорға ілініп қалған екенсің! – Әлбетте! – дейді қаңбақ. – Одан басқа қолайлы жер болмаған соң, тобылғысынан ұстап жатқаным ғой. Сол кезде құйын соғып, қаңбақты тағы да дедектете жөнеледі.

A gust of wind once blew a lonely tumbleweed across the steppe and dropped it at the foot of a great mountain. The mountain, gazing down from its towering height, rumbled: — Well now, little tumbleweed, where have you come from, and what brings you here? The tumbleweed puffed up proudly and replied: — I am the one who carried six great burdens on my back! I rose from the depths beneath the seven layers of the earth. I’ve heard tales of your might, oh Mountain, and I came to challenge you! The mountain chuckled, amused by such boldness. But just then, a whirlwind swept in, caught the tumbleweed, and tossed it high into the sky. It spun and tumbled, rolled down slopes and valleys, until, battered and dizzy, it finally got snagged on a bush and hung there, barely clinging to life. Soon an eagle soared overhead and landed nearby. — Hey, tumbleweed, what are you doing up here? — the eagle asked. The tumbleweed groaned but said proudly: — I bore six heavy loads, rose from the deep earth, and fought the mighty mountain! After seven days of battle, I threw him down and now press my foot upon his neck! The eagle laughed. — You? You’re barely hanging on that little bush! — Naturally! — said the tumbleweed, not missing a beat. — I’m holding it down to keep it from escaping! Just then, another whirlwind blew in and carried the tumbleweed away again.

Bir qanbaqni (qurigan butani) shamol haydab, ulkan tog‘ etagiga tashlab ketibdi. Buni tepalikdan ko‘rib turgan tog‘: – E, qanbaq, qayerdan kelyapsan, nega kelding? – deb so‘rabdi. Qanbaq turib: – Olti botmon yukni ko‘targan alp edim. Yetti qavat yer ostidan chiqdim. Alp degan otig‘ingni eshitib, olishish (kurashish) uchun ataylab izlab keldim, – debdi. Tog‘ bunga jilmayib kulibdi. Shu payt quyun (girdob) urib, qanbaqni chirpirak qilgancha osmonga olib chiqibdi. Osmondan qayta yerga tashlab, u yoqdan-bu yoqqa ag‘anatibdi. Sayxonu qirlarga dumalatibdi. Oxiri, o‘ldim-toldim deganda, bir tup tobilg‘ining (butaning) ustiga ilintirib, yo‘liga ketibdi. Madori qurib, qovog‘i tushgan qanbaqning yoniga bir burgut uchib kelibdi. U: – E, qanbaq, ne qilib yotibsan? – debdi. – Olti botmon yukni arqalagan edim. Yetti qavat yer ostidan chiqib, alp otini eshitgan tog‘ bilan atay kelib olishib (kurashib) edim. Yetti kun deganda arang yiqitib, yelkasidan bosib yotibman, – debdi qanbaq. – Bo‘lsa bo‘lar, – debdi burgut ham unga kulib qarab. – Tobilg‘iga zo‘rg‘a ilinib qolgan ekansan-ku! – Albatta! – debdi qanbaq. – Undan bo‘lak qulay joy bo‘lmagach, tobilg‘isidan ushlab yotganim-da. Shu payt quyun urib, qanbaqni yana chirpirak qilib uchirib ketibdi.

Bir kuru ot yumağını rüzgâr sürükleyip büyük bir dağın eteklerine bırakmış. Bunu yukarıdan gören dağ: – Ee, kuru ot yumağım, nereden geliyorsun, niye geldin? – diye sormuş. Kuru ot yumağı cevap vermiş: – Altı batman ağırlığı kaldıran bir yiğittim. Yedi kat yerin altından çıktım. “Alemde en güçlü dağdır” diye adını duydum, seninle güreşmek için bilerek geldim, – demiş. Dağ buna gülümseyip kıkırdamış. O sırada bir hortum çıkıp kuru ot yumağını kaptığı gibi gökyüzüne fırlatmış. Sonra yeniden yere indirip oradan oraya savurmuş. Vadiden tepeye yuvarlamış. En sonunda, “öldüm, bittim” dediği anda, bir tutam çalıya takıp kendi hâline bırakmış. Rengi solmuş, keyfi kaçmış kuru ot yumağının yanına bir kartal gelip konmuş. O da sormuş: – Ee, kuru ot yumağım, ne yapıyorsun burada? Altı batman ağırlığı sırtlanmıştım. Yedi kat yerin altından çıkıp, alp adını duyduğum dağa bilerek gelip güreşmiştim. Yedi gün sonunda ancak yıkıp, şimdi ensesini bastırmış durumdayım, – demiş kuru ot yumağı. — Olabilir, — demiş kartal gülümseyerek. — Meğer zorla keçi sakalı dalına tutunmuşsun! — Tabii ki! — demiş kuru ot yumağı. — Başka tutunacak yer olmayınca, keçi sakalına yapışmışım. O sırada birden bire rüzgâr esmiş, kuru ot yumağı yine oradan oraya yuvarlamaya başlamış.

بىر تۆگە تىكەننى شامال ھايداپ، چوڭ تاغنىڭ ئېتىگىگە ئەكېلىپ تاشلاپ كېتىدۇ. بۇنى ئېگىزدىن كۆرۈپ تۇرغان تاغ: – ھەي، تۆگە تىكىنىم، قايەردىن كەلدىڭ، نېمىگە كەلدىڭ؟ – دەپ سورايدۇ. تۆگە تىكەن تۇرۇپ: – <MS/>ئالتە پاتمان يۈكنى كۆتەرگەن دېۋە ئېدىم. <FR/>يەتتە قەۋەت يەر ئاستىدىن چىقتىم. دېۋە دېگەن نامىڭنى ئاڭلاپ، كۈرەش ئۈچۈن ئەتتەي ئىزدەپ كەلدىم، – دەيدۇ. تاغ بۇنىڭغا چىمچىقلاپ كۈلىدۇ. شۇ ۋاقىتتا قۇيۇنتاز چىقىپ، تۆگە تىكەننى ئۇچۇرتقان بويى، ئاسمانغا ئېلىپ چىقىدۇ. ئاسماندىن قايتا يەرگە ئەكىلىپ، نېرى – بېرى ئۆرىيدۇ. ئويغا – قىرغا دومىلىتىدۇ. ئاخىرى <FR/>ئۆلدۈم – تالدىم دېگەندە<FR/>، بىر تۇتام چاتقاللىقنىڭ بېشىغا ئىلىپ، جىمىقىپ كېتىدۇ. قېنى قېچىپ، چىرايى چۈشكەن تۆگە تىكەننىڭ يېنىغا بىر بۈركۈت ئۇچۇپ كېلىدۇ. ئۇ: ھەي، تۆگە تىكىنىم، نېمە ياتىسەن؟ – دەيدۇ. – <MS/>ئالتە پاتپان يۈكنى كۆتىرىپ كەلگەن ئىدىم. يەتتە قەۋەت يەر ئاستىدىن چىقىپ، دېۋە نامى تارالغان تاغ بىلەن ئەتتەي كېلىپ بەسلەشكەن ئىدىم. يەتتە كۈن دېگەندە ئاران يىقىتىپ، يېڭىدىن بېسىپ ياتىمەن، – دەيدۇ. – بولۇشى مۈمكىن، – دەيدۇ بۈركۈتما ئۇنىڭغا كۈلۈپ كاراپ: – چاتقاللىققا زورغا ئىلىنىپ قالغان ئىكەنسەن! – ئەلۋەتتە! – دەيدۇ تۆگە تىكەن. – ئۇنىدىن باشقا قولايلىق جاي بولمىغاچقا، چاتقاللىقتىن تۇتۇپ ياتقىنىمغۇ. شۇ ۋاقىتتا يەنە بىر قاتتىق قۇيۇنتاز كېلىپ، تۆگە تىكەننى يەنە بىر قېتىم ئۆرۈپ ئېلىپ كېتىدۇ.

Bir quru ot yumurunu külək sürükləyib böyük bir dağın ətəklərinə buraxmışdı. Bunu yuxarıdan görən dağ: — Ee, quru ot yumurum, haradan gəlirsən, niyə gəldin? — deyə soruşmuşdu. Quru ot yumuru cavab vermişdi: — Altı batman ağırlığı qaldıran bir igid idim. Yeddi qat yerin altından çıxdım. “Aləmdə ən güclü dağdır” deyə adını eşitdim, səninlə güləşmək üçün bilərəkdən gəldim, — demişdi. Dağ buna gülümsəyib hıqqıldamışdı. O vaxt bir burulğan çıxıb quru ot yumurunu tutduğu kimi göy üzünə fırlatmışdı. Sonra yenidən yerə endirib oradan-oraya sovurmuşdu. Vadidən təpəyə yuvarlamışdı. Ən sonunda, “öldüm, bitdim” dediyi anda, bir tutam kolcuğa ilişdirib öz halına buraxmışdı. Rəngi solmuş, kefi pozulmuş quru ot yumurunun yanına bir qartal gəlib qonmuşdu. O da soruşmuşdu: — Ee, quru ot yumurum, nə edirsən burada? — Altı batman ağırlığı çiynimə götürmüşdüm. Yeddi qat yerin altından çıxıb, alp adını eşitdiyim dağa bilərəkdən gəlib güləşmişdim. Yeddi günün sonunda ancaq yıxıb, indi ensəsini basmış durumdayam, – demişdi quru ot yumuru. — Ola bilər, — demişdi qartal gülümsəyərək. — Məgər güclə keçi saqqalı budağına yapışmısan! — Əlbəttə! — demişdi quru ot yumuru. — Başqa yapışacaq yer olmayınca, keçi saqqalına ilişmişəm. O vaxt birdən-birə külək əsmiş, quru ot yumuru yenə oradan-oraya yuvarlanmağa başlamışdı.