Корпустан іздеу

бүркіт тұрып: – Е, батыр, қайда барасың тауды тастап? Ол орнынан тұрып кетпей ме? – дейді. – Уақа емес, бүркітім, алдымда алысатын әлі де көп алыптар бар. Соларға жетуге асығып барамын! – деуге ғана шамасы келеді қаңбақтың. Міне, осылай қаңбақ құйынмен бірге құлдырап ұшып кете барады. Артында күліп бүркіт пен тау қалады.

The eagle called after it: — Hey, hero, where are you going, leaving your fallen mountain behind? The tumbleweed shouted back as it spun into the distance: — No matter! There are still many more giants ahead of me to fight! And off it flew, whirling and tumbling into the endless sky, while the mountain and the eagle watched, laughing.

Burgut turib: - E, botir, tog‘ni tashlab qayerga ketyapsan? U o‘rnidan qo‘zg‘almaydimi? - deydi. - Hechqisi yo‘q, burgutim, hali oldimda kurashish uchun ko‘p pahlavonlar bor. Ularga yetib olishga shoshilyapman! - deyishdan boshqa iloji yo‘q edi qo‘ng‘irboshning. Mana, shu tariqa qo‘ng‘irbosh quyun bilan birga uchib ketadi. Orqasida burgut va tog‘ kulib qoladi.

Kartal kanatlarını açarak seslenmiş: — Hey yiğidim, dağı bırakıp nereye gidiyorsun? Ya o da kalkıp yürürse? Kuru ot yumağı ise fırtınanın içinde savrulurken yalnızca şöyle diyebilmiş: — Dert değil, kartal kardeşim! Daha önümde koca koca devler var, onlara yetişmek için acele ediyorum! Ve böylece, kuru ot yumağı rüzgârla birlikte uçup gitmiş. Arkasında ise gülümseyen bir kartal ve sessiz bir dağ kalmış...

بۈركۈت تۇرۇپ: – ھەي، <MS/>باتۇر، قەيەرگە بارىسەن تاغنى تاشلاپ؟ ئۇ ئورنىدىن تۇرۇپ كەتمەمدۇ؟– دەيدۇ. – يالغان ئەمەس، بۈركۈتۈم، ئالدىمدا ئېلىشىدىغان يەنىمۇ كۆپ دېۋىلەر بار. شۇلارغا يېتىشكە ئالدىراۋاتىمەن! – دەيدىغانغىلا چامىسى كېلىدۇ تۆگە تىكەننىڭ. مانا، مۇشۇنداق تۆگە تىكەن قۇيۇنتاز بىلەن تۆۋەنگە ئۇچۇپ كېتىپ بارىدۇ. ئارقىسىدا كۈلۈپ بۈركۈت بىلەن تاغ قالىدۇ.

Qartal qanadlarını açaraq səslənmişdi: — Hey igidim, dağı buraxıb hara gedirsən? Ya o da qalxıb getsə? Quru ot yumuru isə fırtınanın içində sovurularkən yalnız belə deyə bilmişdi: — Dərd deyil, qartal qardaşım! Hələ qabağımda kocaman nəhənglər var, onlara çatmaq üçün tələsirəm! Və beləliklə, quru ot yumuru küləklə birlikdə uçub getmişdi. Arxasında isə gülümsəyən bir qartal və səssiz bir dağ qalmışdı…

Ертеде ит, мысық және тышқан үшеуі дос болыпты. Сонда да ит пен мысық тышқанды онша жақтырмайды екен. Тышқан күні-түні тынбайтын еңбекқор болыпты. Ал ит пен мысық тапқанын жеп, жұмсақ шөп пен жылы жердежатып алады . Бір күні ит қасындағы мысыққа: – Осы тышқанның жұмысы таусылмайды, тіпті. Күйбеңдейді де жүреді, – деп, қынжылады. Сонда мысық: – Өзіміз шолжиып жатып біреуді күндейміз. Осынымыз дұрыс па? – деп, итке жөнін айтады. Ит ұялып қалады да, өзі де шаруа істемек болады. Содан былай қарай тышқанға көмектесіп жүреді. – Сен де қол ұшыңды бер, – дейді енді ит мысыққа. Оған мысық көнбейді. – Өздерің-ақ істей салыңдар!.. Ит пен тышқан оған: – Жалқаулықтықой, бірге жұмыс істе, – дейді. – Әй, мен сендердің жұмыстарыңды күндеп жатқан жоқпын ғой. Неге тиісесіңдер, – деп, мысық ашуланады. Ит пен тышқан үндемей жүре береді. Мысыққа тамақ қалдырмай, өздері жейді. Аш мысық енді ит пен тышқанның тапқанын ұрлай бастайды. Мұны көріп қойған тышқан мысықтың ұрлығын итке айтады. Ит оңдырмай талайды. Содан бері ит пен мысық өш екен. Бірін-бірі көрсе талап тастауға дайын тұрады. Ал тышқанға ыза болған мысық оны ұстап алып жей салады екен.

Once upon a time, a dog, a cat, and a mouse lived together as friends. Or rather almost friends. The dog and cat didn’t care much for the mouse. The little mouse was hardworking, always busy gathering food and fixing things. The dog and cat, however, spent their days lying on soft grass and dozing in the sun. One day the dog sighed and said to the cat: — That mouse never stops! Always scurrying about — it’s annoying. The cat yawned and replied: — Why complain about someone who works while we just laze around? Isn’t that shameful? The dog felt embarrassed. From that day on, he started helping the mouse with chores. — Come on, cat, lend a paw too, — he said. But the cat only flicked her tail. — Do it yourselves. The dog and mouse urged her again: — Don’t be lazy! Let’s all work together. The cat hissed: — I’m not jealous of your work! Why pick on me? — and turned away angrily. So the dog and mouse stopped speaking to her. They shared their meals only between themselves, leaving nothing for the cat. Starving, the cat began stealing the food they had worked so hard to find. One day, the mouse caught her in the act and told the dog. The dog growled and chased her mercilessly. Since then, the dog and cat have been sworn enemies, forever ready to pounce at the sight of each other. And the cat, still bitter toward the mouse, hunts and eats it to this very day.

Qadim zamonda it, mushuk va sichqon uchalasi do‘st bo‘lishgan ekan. Shunda ham it bilan mushuk sichqonni uncha yoqtirishmas ekan. Sichqon kecha-yu kunduz tinmaydigan mehnatkash ekan. It va mushuk esa topganini yeb, yumshoq o‘t va issiq joyda yotaverishar ekan. Bir kuni it yonidagi mushukqa: – Shu sichqonning ishi hech tugamaydi-ya. Tinmay kuymalangani kuymalangan, – deb ranjibdi. Shunda mushuk: – O‘zimiz yastanib yotib olib, birovni kamsitib gapiramiz. Shu qilganimiz to‘g‘rimi? – deb itga tanbeh beribdi. It uyalib qolibdi-da, o‘zi ham biror ish qilmoqchi bo‘libdi. Shundan keyin sichqonga yordamlashib yuribdi. – Sen ham yordam ber, – debdi it endi mushukqa. Mushuk bunga ko‘nmabdi. – O‘zlaring qila qolinglar!.. It bilan sichqon unga: – Dangasalikni bas qil, birga ishla, – deyishibdi. – Hoy, men sizlarning ishlaringizga hasad qilayotganim yo‘q-ku. Nega menga tegishasizlar, – deb mushuk g‘azablanibdi. It bilan sichqon indamay o‘z yo‘lida davom etibdi. Mushukqa ovqat qoldirmay, o‘zlari yeb qo‘yishibdi. Och qolgan mushuk endi it va sichqonning topganini o‘g‘irlay boshlabdi. Buni ko‘rib qolgan sichqon mushukning o‘g‘riligini itga aytibdi. It uni ayamay talab tashlabdi. O‘shandan beri it bilan mushuk bir-biriga dushman ekan. Bir-birini ko‘rsa talashga tayyor turishadi. Sichqondan g‘azablangan mushuk esa uni tutib olib, yeb qo‘yar ekan.

Evvel zaman içinde köpek, kedi ve fare arkadaş olmuşlar. Ama köpekle kedi fareyi pek sevmemişler. Fare gece gündüz durmadan çalışırmış. Köpekle kedi ise bulduklarını yermiş, yumuşacık çimenlere uzanıp sıcak yerlerde uyurmuş. Bir gün köpek, yanındaki kediye şöyle demiş: — Şu farenin işi hiç bitmiyor. Sürekli bir şeylerle uğraşıyor! Kedi de demiş ki: — Biz yatıp yayılırken başkasını kıskanıyoruz. Bu doğru mu şimdi? Köpek bu sözlerden utanmış, sonra o da iş yapmaya karar vermiş. O günden sonra fareye yardım etmeye başlamış. Sonra kediye demiş: — Hadi sen de biraz yardım et! Ama kedi: — Siz yapın işinizi! — deyip yanaşmamış. Köpekle fare demişler ki: — Tembelliği bırak da beraber çalışalım! Kedi ise sinirlenip şöyle demiş: — Ben sizin işlerinize karışmıyorum ki! Neden bana kızıyorsunuz? Köpekle fare ses etmemişler. Ama artık kediyi aç bırakıp, yiyecekleri paylaşmamışlar. Aç kalan kedi de onların bulduklarını çalmaya başlamış. Fare bunu görüp köpeğe söylemiş. Köpek de kediyi fena hâlde dövmüş. O günden beri köpek ile kedi düşman olmuş. Ne zaman karşılaşsalar birbirlerine saldırmaya hazır dururlarmış. Fareye kızgın olan kedi ise fırsatını bulduğunda onu yakalayıp yermiş.

بۇرۇن زاماندا ئىت، مۈشۈك ۋە چاشقان ئۈچىسى دوست بولۇپتۇ. <FR/>شۇندىمۇ ئىت بىلەن مۈشۈك چاشقاننى ئانچە ياقتۇرمايدىكەن. چاشقان كۈن – تۈنى تىنمايدىغان ئەمگەكچان بولۇپتۇ. ئىت بىلەن مۈشۈك تاپقىنىنى يەپ، يۇمشاق چۆپ بىلەن، ئىسسىق جايدا يېتىۋالىدۇ. بىر كۈنى ئىت يېنىدىكى مۈشۈككە: – مۇشۇ چاشقاننىڭ ئىشى تۈگىمەيدۇ، ھېچ قاچان. ئەندىش قىلىپ يۈرىدۇ. – دەپ، <MS/>غىڭشىدى. شۇندا مۈشۈك: – ئۆزىمىز سولپىيىپ يېتىپ، بىرىنى كۆرەلمەيمىز. مۇشۇ توغرىمۇ؟ – دەپ، ئىتقا توغرىسىنى ئېيتىدۇ. ئىت ئۇيىلىپ قالىدۇدە، ئۆزىمۇ ئىش قىلماقچى بولىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ چاشقانغا ياردەملىشىپ يۈرىدۇ. – سەنمۇ بىر قول ئۇچۇڭنى بەر، – دەيدۇ ئەمدى ئىت مۈشۈككە. ئۇنىڭغا مۈشۈك كۆنمەيدۇ: – ئۆزۈڭلار قىلىۋېرىڭلار! – دەيدۇ. ئىت بىلەن چاشقان: – ھورۇنلۇقنى قوي، بىللە ئىش ئىشلە، – دەيدۇ. – ھەي، مەن سىلەرنىڭ ئىشىڭلارنى كۆرەلمەيۋاتقىنىم يوققۇ، نېمىگە تېگىشىسىلەر؟ – دەيدۇ مۈشۈك غەزەپلىنىپ: ئىت بىلەن چاشقان ئۈن – تۈنسىز يۈرىۋېرىدۇ. ئۇلار مۈشۈككە تاماق قالدۇرمايدۇ، ئۆزلىرى يەيدۇ. ئاش قالغان مۈشۈك ئەمدى ئىت بىلەن چاشقاننىڭ تاپقىنىنى ئوغرىلاپ يېيىشكە باشلايدۇ. بۇنى كۆرۈپ قالغان چاشقان مۈشۈنىڭ ئوغرىلىغىنى ئىتقا ئېيتىدۇ. ئىت ئايىماي تالايدۇ. شۇ كۈندىن بېرى ئىت بىلەن مۈشۈك ئۆچ ئىكەن. بىرى – بىرىنى كۆرسە، تاللاپ تاشلاشقا تەييار ئىكەن. چاشقانغا ئاچىقلانغان مۈشۈك ئۇنى تۇتۇپ يەيدىكەن.

Evvel zaman içində it, pişik və siçan dost olmuşdular. Amma itlə pişik siçanı o qədər də sevməmişdilər. Siçan gecə-gündüz dayanmadan işləyirmiş. İtlə pişik isə tapdıqlarını yeyir, yumşaq çəmənlərə uzanıb isti yerlərdə yatırmışlar. Bir gün it, yanındakı pişikə belə demişdi: — O siçanın işi heç qurtarmır. Daima nələrləsə məşğuldur! Pişik də demişdi ki: — Biz yatıb uzanarkən başqasına həsəd aparırıq. Bu indi düzgündürmü? İt bu sözlərdən utanmışdı, sonra o da iş görməyə qərar vermişdi. O gündən sonra siçana kömək etməyə başlamışdı. Sonra pişikə demişdi: — Haydı sən də bir az kömək et! Amma pişik: — Siz öz işinizi görün! — deyib yaxınlaşmamışdı. İtlə siçan demişdilər ki: — Tənbəlliyi burax da bərabər işləyək! Pişik isə hirslənib belə demişdi: — Mən sizin işlərinizə qarışmıram ki! Niyə mənə acıqlanırsınız? İtlə siçan səs etməmişdilər. Amma artıq pişiyi ac buraxıb, yeməkləri bölüşməmişdilər. Ac qalan pişik də onların tapdıqlarını oğurlamağa başlamışdı. Siçan bunu görüb itə demişdi. İt də pişiyi yaman döymüşdü. O gündən bəri it ilə pişik düşmən olmuşlar. Nə vaxt qarşılaşsalar, bir-birlərinə hücum etməyə hazır dururlarmış. Siçana hirslənən pişik isə fürsət tapan kimi onu tutub yeyərmiş.

Ну орманды мекендеп, бірімен-бірі сыбайлас боп қатар жүрген піл мен маймыл бір күні өз бойларындағы артықшылықтарын айтысыпотырып, дауласыпқалыпты. – Менің бойым таудай. Күшім де көп, – деп мақтаныпты піл. – Ашулансам бар ғой, қандай жуан ағашты болса да тамырымен қопарып тастаймын. Ондай қайрат сенде жоқ! – Ал мен ептімін, ештеңе бөгет бола алмайды, – деп, таласыпты маймыл. – Ағаштан-ағашқа ырғып,ну жыныстыңарасымен сырғанап жүре беремін.

In a lush green forest, an elephant and a monkey lived side by side as close companions. One day, they began boasting about their strengths. – I’m as tall as a mountain and strong as a storm, – said the elephant proudly. – If I get angry, I can uproot the thickest tree! You could never do that! – Maybe, – said the monkey, – but I’m quick and nimble. No tree can block my way. I can leap from branch to branch through any jungle.

Qalin o‘rmonda bir-biriga hamroh bo‘lib yashayotgan fil va maymun bir kuni o‘zlarining afzalliklarini gapirib, bahslashib qolishdi. - Mening bo‘yim tog‘day. Kuchim ham ko‘p, - deb maqtandi fil. - G‘azabim kelsa, har qanday yo‘g‘on daraxtni ildizi bilan qo‘porib tashlayman. Senda bunday qudrat yo‘q! - Men esa epchilman, hech narsa to‘sqinlik qila olmaydi, - deb talashdi maymun. - Daraxtdan daraxtga sakrab, qalin chakalakzorlar orasida sirg‘alib yura olaman.

Bir varmış, bir yokmuş. Uzaklardaki büyük ormanda birlikte yaşayan bir fil ile bir maymun varmış. Bir gün, ikisi de kendi yetenekleriyle övünmeye başlamışlar ve sonunda tartışıp kavga etmişler. Fil şöyle demiş: — Benim boyum dağ gibi. Gücümse çok fazla. Öfkelensem, en kalın ağacı bile kökünden sökerim. Senin öyle bir kuvvetin yok! Maymun da atılıp şöyle demiş: — Ama ben çok becerikliyim, bana hiçbir şey engel olamaz. Ağaçtan ağaca zıplaya zıplaya gür ormanda bile kolayca ilerleyebilirim.

قېلىن ئورماننى ماكانلاپ، بىر – بىرى بىلەن سىرداش بولۇپ قاتار يۈرگەن پىل بىلەن مايمۇن بىر كۈنى ئۆز بويلىرىدىكى ئارتۇقچىلىقلىرىنى ئېيتىشىپ ئولتۇرىپ، بەسلىشىپ قاپتۇ. – مېنىڭ بويۇم تاغدەك. كۈچۈممۇ كۆپ، – دەپ ماقتىنىپتۇ پىل. –ئاچچىقلانسامچۇ، قانداق يوغان دەرەق بولمىسىمۇ تومۇرى بىلەن يۇلۇپ تاشلايمەن. مۇنداق غەيرەت سېنىڭدا يوق! – مەن بولسام ئەپلىكمەن، ھەچ نەرسە توسالغۇ بولالمايدۇ، – دەپ، تالىشىپتۇ مايمۇن. – دەرەقتىن – دەرەققە سەكىرەپ، <MS/>قېلىن شاخلارنىڭ ئارىسى بىلەن سىرىلىپ يۈرىۋېرىمەن.

Biri varmış, biri yoxmuş. Uzaqlardakı böyük meşədə birlikdə yaşayan bir fil ilə bir meymun varmış. Bir gün, ikisi də öz bacarıqları ilə öyünməyə başlamış və axırda mübahisə edib dalaşmışdılar. Fil belə demişdi: — Mənim boyum dağ kimidir. Gücüm isə çoxdur. Əsəbləşsəm, ən qalın ağacı belə kökündən çıxararam. Sənin elə bir qüvvətin yoxdur! Meymun da irəli atılıb belə demişdi: — Amma mən çox bacarıqlıyam, mənə heç nə əngəl ola bilməz. Ağacdan-ağaca tullanıb sıx meşədə belə asanlıqla irəliləyə bilərəm.

Осылайша піл мен маймыл өз бойларындағы артықшылықтарын айтып, ұзақ таласыпты. Бірінің айтқанына бірі көнбепті. Өздері бір бітімге келісе алмапты. Сонан соң бұл даулары туралы біреудің билігін естігілері келеді. Сөйтіп, екеуі жуан емен дінінің қуысында отырған үкіге барыпты: – О, орманның ақылгөйі, – депті, піл ұзын тұмсығын жоғары созып тұрып. – Мына маймыл екеуіміздің таласымызға өзің төрелік айтшы! – Не жайында таласып жүрсіңдер? – деп сұрапты үкі. Сол кезде жыпылдаған маймыл сөзді іліп әкетеді: – О, біздің ақылгөйіміз! Анығын айырып берші, күш-қайрат үстем бе немесе епшілдік үстем бе?

Thus they argued for a long time, neither yielding to the other. At last, they decided to let someone wise settle their quarrel. So they went to an owl who lived inside the hollow of an old oak tree. – Oh, wise one of the forest, – said the elephant, lifting his long trunk, – judge between us! Which is greater — strength or skill?

Shunday qilib, fil va maymun o‘z bo‘ylaridagi afzalliklarini aytib, uzoq talashibdilar. Birining aytganiga biri ko‘nmabdi. O‘zlari bir to‘xtamga kela olmabdilar. Shundan so‘ng, bu davolari haqida birovning hukmini eshitishni xohlabdilar. Shunday qilib, ikkalasi yo‘g‘on eman daraxtining kovagida o‘tirgan boyo‘g‘lining oldiga boribdilar: – O, o‘rmonning donishmandi, – debdi fil uzun xartumini yuqoriga cho‘zib turib. – Mana bu maymun ikkalamizning bahsimizga o‘zing hakamlik qilgin! – Nima haqida talashyapsizlar? – deb so‘rabdi boyo‘g‘li. Shu payt chirpillagan maymun gapni ilib ketibdi: – O, bizning donishmandimiz! Haqiqatni aniqlab berchi, kuch-qudrat ustunmi yoki epchillikmi?"

İşte böylece fil ile maymun bir türlü anlaşamamışlar. Her biri kendini üstün görmüş. Bunun üzerine ikisi birlikte, ormanın en bilge canlısı olan baykuşun yanına gitmişler. Baykuş, yaşlı bir meşe ağacının kovuğunda yaşarmış. Fil, uzun hortumunu uzatıp demiş ki: — Ey ormanın akıllısı ! Şu maymunla aramızdaki tartışmaya sen karar ver!Baykuş da sormuş: — Neyin tartışmasını yapıyorsunuz? O anda hızlıca konuşmaya başlayan maymun: — Canım baykuşumuz! Söyle bize, hangisi daha üstün: Güç mü, yoksa becerikli olmak mı?

مۇشۇنداق پىل بىلەن مايمۇن ئۆز بويلىرىدىكى ئارتۇقچىلىرىنى ئېيتىپ، ئۇزاق تالىشىپتۇ. بىرىنىڭ ئېيتقىنىغا بىرى كۆنمەپتۇ. ئۆزىرى بىر كېلىشىمگە كېلەلمەپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن بۇ <MS/>بەسلەشلىرى توغرىلىق بىرىنىڭ قارارىنى ئاڭلىغىسى كېلىدۇ. شۇنداق قىلىپ، ئىككى قېلىن ئەمەس غولىنىڭ بوشلۇغىدا ئولتۇرغان قارغۇياپىلاققا بېرىپتۇ: – ئو، ئورماننىڭ <MS/>ئېقىللىقى، – دەپتۇ، پىل ئۇزۇن تۇمشۇقىنى يۇقۇرى سوزۇپ تۇرۇپ. – مونۇ مايمۇن ئىككىمىزنىڭ تالىشىمىزغا ئۆزەڭ قارار ئېيتقىنە! – نېمە توغرىلىق تالىشىپ يۈرىسىلەر؟ – دەپ سوراپتۇ قارغۇياپىلاق. شۇ ۋاقتىدا جاپىلدىغان مايمۇن سۆزنى ئىلىپ ئەكېتىدۇ: – ئو، بىزنىڭ <MS/>ئېقىللىقىمىز! ئېنىقلاپ بەرگىنە، كۈچ – غەيرەت ئۈستۈممۇ ياكى ئەپلىك ئۈستۈممۇ؟

Beləliklə, fil ilə meymun heç cür anlaşa bilməmişdilər. Hər biri özünü üstün saymışdı. Bunun üzərinə ikisi birlikdə, meşənin ən bilikli canlısı olan bayquşun yanına getmişdilər. Bayquş, yaşlı bir palıd ağacının koğuşunda yaşayırmış. Fil, uzun xortumunu uzadıb demişdi ki: — Ey meşənin ağıllısı! Bu meymunla aramızdakı mübahisəyə sən qərar ver! Bayquş da soruşmuşdu: — Nəyin mübahisəsini edirsiniz? O anda tez-tələsik danışmağa başlayan meymun: — Əziz bayquşumuz! Söylə bizə, hansı daha üstündür: Güc, yoxsa bacarıqlı olmaq?

Мұны естігеннен кейін үкі енді піл мен маймылдың не себепті таласқандарының сырын түсінеді де ойланып қалады. Піл де күжілдей өтінеді: – Соны айырып бер бізге! – Мұны менің іс үстінде сынап көруім керек. Кесімін содан кейін айтамын, – депті үкі. – Қалай сынамақсың? – деп сұрасады. Үкі екеуін кезек-кезек қарайды да, аздан соң қалай сынайтын шартын түсіндіреді: – Мына өзеннің арғы бетіне өтіңдер. Қалың ағаштың арасында биік өскен бір түп алма ағашы бар. Қазір жемісі уылжып пісіп тұр. Екеуің де өзеннен өтіп барып, сол алма ағашының алмасынан алып келіңдер. Мен сол алмаға қарап отырып, өздерің қалаған төрелікті айтамын.

The owl blinked slowly. – And what are you arguing about exactly? The monkey quickly replied: – Tell us, O Wise One, which has more worth — strength or agility? The owl thought for a moment, then said: – I cannot judge without testing you both. Bring me an apple from the tall tree that grows across the river. Only then will I give my decision.

Buni eshitganidan keyin boyo‘g‘li endi fil va maymunning nima sababdan talashganlarining sirini tushunibdi-da, o‘ylanib qolibdi. Fil ham bo‘g‘iq ovozda o‘tinibdi: – Shuni aniqlab ber bizga! – Buni men ish ustida sinab ko‘rishim kerak. Hukmni shundan keyin aytaman, – debdi boyo‘g‘li. – Qanday sinamoqchisiz? – deb so‘rashibdi. Boyo‘g‘li ikkalasiga navbatma-navbat qarabdi-da, birozdan so‘ng qanday sinash shartini tushuntiribdi: – Mana bu daryoning narigi betiga o‘tinglar. Qalin daraxtlar orasida baland o‘sgan bir tup olma daraxti bor. Hozir mevalari g‘arq pishib turibdi. Ikkalangiz ham daryodan o‘tib borib, o‘sha olma daraxtining olmasidan olib kelinglar. Men o‘sha olmaga qarab turib, o‘zlaringiz xohlagan hakamlik so‘zini aytaman.

Baykuş bu soruyu duyunca, fil ile maymunun neden tartıştığını anlamış. Biraz düşünmüş. Fil ise tekrar rica etmiş: — Lütfen bize bir karar ver. Baykuş başını sallayıp demiş ki: — Bunu ancak bir deneme yaparak anlayabilirim. Ondan sonra kararımı söylerim. “Peki, bizi nasıl sınayacaksın?” diye sormuşlar. Baykuş bir sağa bir sola bakmış, sonra başını sallayıp şöyle demiş: “Şu ileride bir nehir var ya, işte o nehri geçin. Nehrin öte yanında sık ağaçların arasında bir tane koskocaman elma ağacı var. İkiniz de oraya gidip birer elma getirin. Elmaya bakıp hanginiz haklı, karar veririm.”

بۇنى ئاڭلىغاندىن كېيىن قارغۇياپىلاق ئەمدى پىل بىلەن مايمۇننىڭ <FR/>نېمە سەۋەپتىن تالاشقانلىغىنىڭ سىرىنى چۈشىنىدۇدە ئويلىنىپ قالىدۇ. پىلما جىممىدە كۈلۈپ ئۆتىنىدۇ: – شۇنى ئايرىپ بەر بىزگە! – بۇنى مېنىڭ ئىش يۈزىدە سىناپ كۆرۈشۈم كېرەك. قارارىمنى شۇنىڭدىن كېيىن ئېيتىمەن، – دەپتۇ قارغۇياپىلاق. – قانداق سىنىماقچىسەن؟ – دەپ سورىشىدۇ. قارغۇياپىلاق ئىككىسىگە نۆۋەت – نۆۋەت بىلەن قارايدۇ دە، ئازدىن كېيىن قانداق سىنايدىغان شەرتىنى چۈشەندۈرىدۇ: – مونۇ دەرىيانىڭ كەينى بېتىگە ئۆتۈڭلار. قېلىن دەرەقنىڭ ئارىسىدا ئېگىز ئۆسكەن بىر تۈپ ئالما دەرىغى بار. ھازىر يېمىشى يېتىلىپ پىشىپ تۇر. ئىككىلىڭلار دەرىيانى ئۆتۈپ بېرىپ، شۇ ئالما دەرىغىنىڭ ئالمىسىدىن ئېلىپ كېلىڭلار. مەن شۇ ئالمىغا قاراپ ئولتۇرىپ، ئۆزلىرىڭلار خالىغان قارارنى ئېيتىمەن.

Bayquş bu sualı eşidincə, fil ilə meymunun niyə mübahisə etdiyini anlamışdı. Bir az düşünmüşdü. Fil isə yenidən xahiş etmişdi: — Zəhmət olmasa bizə bir qərar ver. Bayquş başını yelləyib demişdi ki: — Bunu ancaq bir sınaq edərək anlaya bilərəm. Ondan sonra qərarımı deyərəm. “Yaxşı, bizi necə sınayacaqsan?” — deyə soruşmuşdular. Bayquş bir sağa bir sola baxmış, sonra başını yelləyib belə demişdi: “O irəlidə bir çay var ha, elə o çayı keçin. Çayın o biri tərəfində sıx ağacların arasında bir dənə kocaman alma ağacı var. İkiniz də ora gedib bir alma gətirin. Almıya baxıb hansınız haqlı, qərar verərəm.”

Піл мен маймыл алма алып келу үшін өзенге қарай беттейді. Келсе, өзен арнасына сыймай, лықы толып, астаң-кестең боп ағып жатыр екен. Өзеннен өте алмайтын болған соң, маймыл мұңайып, қасірет шегеді. Сол кезде: – Кел, менің жотама мініп ал, – депті піл. – Мен таудан үлкенмін. Күшім де мол. Өзеннің ағысы мені ағызып кете алмайды.

The elephant and the monkey set out toward the river. When they reached it, the waters were raging and high. The monkey looked sad, he couldn’t swim across. – Climb onto my back, – said the elephant kindly. – The current cannot sweep me away.

Fil va maymun olma olib kelish uchun daryo tomonga yo‘l oladilar. Kelishsa, daryo o‘zaniga sig‘may, limmo-lim to‘lib, ostin-ustun bo‘lib oqib yotgan ekan. Daryodan o‘ta olmaydigan bo‘lgach, maymun mung‘ayib, g‘amga botadi. Shu paytda: – Kel, mening orqamga minib ol, – debdi fil. – Men tog‘dan ham ulkanman. Kuchim ham ko‘p. Daryoning oqimi meni oqizib keta olmaydi.

Fil ile maymun elma almak için nehre doğru yola çıkmış. Ama bir de ne görsünler! Nehir gürül gürül akıyor, sular köpürmüş, taşmış da taşmış. Maymun nehrin halini görünce üzülmüş, gözleri nemlenmiş. O anda fil: “Gel, benim sırtıma bin!” demiş. “Ben dağ gibi büyüğüm, nehir beni yerinden bile oynatamaz!”

پىل بىلەن مايمۇن ئالما ئېلىپ كېلىش ئۈچۈن دەرىياغا قاراپ يۈزلىنىدۇ. كەلسە، دەرىيا سايىغا پاتماي، توشۇپ كېتىپ، ئاستىن – ئۈستىن بولۇپ ئېقىۋاتقان ئىكەن. دەرىيادىن ئۆتەلمىگەندىن كېيىن، مايمۇن مۇڭلىيىپ، ھەسىرەت چېكىدۇ. شۇ ۋاقىتتا: – كەل، مېنىڭ دۈمبەمگە مېنىۋال، – دەپتۇ پىل. – مەن تاغدىن يوغانمەن. كۈچۈممۇ كۆپ. دەرىيانىڭ ئېقىنى مېنى ئېقىتىپ كېتەلمەيدۇ.

Fil ilə meymun alma almaq üçün çaya tərəf yola çıxmışdılar. Amma bir də nə görsünlər! Çay gürül-gürül axır, sular köpüklənib, daşıb-daşmışdı. Meymun çayın halını görəndə kədərlənmiş, gözləri dolmuşdu. O anda fil: “Gəl, mənim kürəyimə min!” — demişdi. “Mən dağ kimi böyüyəm, çay məni yerimdən belə oynada bilməz!”

Маймыл қуанып кетіп, пілдің жотасына өрмелеп шығып алады. Піл өзенді қақ жарып, ешбір қиналмастан арғы жағаға өте шығады. Содан кейін екеуі үкі айтқан алма ағашын іздеп табады. Қараса, алма ағашы зәулім биік екен. Жемістің бәрі мойын жетпейтін биікке өсіпті. Қанша созса да, пілдің тұмсығына бірде-бір алма іліге қоймапты. Өзінің алма ала алмайтынын білген піл мұңайып, мөлиіп тұрған. Сол кезде маймыл: – Мұңайма, – депті, пілді жұбатып. – Қазір мен алма ағашына өрмелеп шығамын да, басындағы жемістерді жерге түсіремін. Сен жинай бер. Маймыл бұтақтан-бұтаққа секіріп, алма ағашының басына өрмелеп шығады да, алмаларды үзіп, жерге тастай беріпті. Піл алмаларды теріп, бір жерге үйіп қойыпты. Сөйтіп, алмаларды алып болған соң, екеуі кері қайтыпты. Өзенге келген маймыл алған алмаларын құшағына қысып, тағы да пілдің жотасына мініп алыпты. Піл өзенді қақ жарып, балпаңдай басып, қамсыз өте шығады.

The monkey gladly leapt onto the elephant’s back. The great beast waded through the rushing water and brought them safely to the far shore. There they found the apple tree, tall and magnificent, its branches heavy with ripe fruit. The elephant stretched his trunk high but could not reach a single apple. He sighed in disappointment. – Don’t worry, – said the monkey. – I’ll climb and drop them down to you. Up the monkey went, leaping from branch to branch, and began plucking apples and tossing them to the ground. The elephant gathered them all into a pile.

Maymun quvonib ketib, filning orqasiga o‘rmalab chiqib oladi. Fil daryoni qaq yarib (kesib o‘tib), hech qiynalmasdan narigi qirg‘oqqa o‘tadi. Shundan so‘ng ikkalasi boyo‘g‘li aytgan olma daraxtini izlab topishadi. Qarashsa, olma daraxti juda ham baland ekan. Mevalarning barchasi bo‘yin yetmaydigan yuksaklikda pishibdi. Fil xartumini qancha cho‘zsa ham, birorta olma ilinmabdi. Olma ololmasligini bilgach, fil mung‘ayib, ma’yus bo‘lib turib qolibdi. Shu payt maymun: – Xafa bo‘lma, – debdi filni yupatib. – Hozir men olma daraxtiga o‘rmalab chiqaman-da, tepasidagi mevalarni yerga tushiraman. Sen yig‘ib ol. Maymun butoqdan butoqqa sakrab, olma daraxtining tepasiga o‘rmalab chiqibdi-da, olmalarni uzib yerga tashlayveribdi. Fil esa olmalarni terib, bir joyga uyib qo‘yibdi. Shunday qilib, olmalarni olib bo‘lgach, ikkalasi orqaga qaytibdi. Daryo bo‘yiga kelgan maymun olgan olmalarini quchog‘iga qisib, yana filning orqasiga minib olibdi. Fil daryoni qaq yarib, xotirjam qadam tashlab, beshikast (omon) o‘tib olibdi.

Maymun sevinçle sıçrayıp filin sırtına çıkmış. Fil de nehrin içinden hop diye geçmiş. Karşı tarafa sağ salim varmışlar. Sonra baykuşun söz ettiği elma ağacını bulmuşlar. Ama ağaç o kadar uzunmuş ki! Elmalar hep en tepede sallanıyormuş. Fil hortumunu ne kadar uzatsa da bir tanesine bile yetişememiş. Üzülüp durmuş bir kenarda. Maymun hemen: “Üzülme dostum,” demiş. “Ben şimdi ağaca tırmanırım, elmaları yere düşürürüm. Sen de toplarsın!” Maymun daldan dala atlayarak elma ağacının en tepesine kadar çıkmış. Oradan elmaları birer birer koparıp aşağıya atmış. Fil de onları tek tek toplamış ve bir yere yığmış. Elmalar tamamlanınca, ikisi birlikte geri dönmüşler. Nehre vardıklarında, maymun elmalarını kucaklamış ve yine filin sırtına oturmuş. Fil de büyük büyük adımlarla nehri kolayca geçmiş.

مايمۇن خوشال بولۇپ كېتىپ، پىلنىڭ دۈمبىسىگە يامىشىپ چىقىدۇ. پىل دەرىيا ئارىسىنى ھېچ بىر قىينالماستىن كەينى تەرىپىگە ئۆتۈپ چىقىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئىككىلىسى قارغۇياپىلاق ئېيتقان ئالما دەرىغىنى ئىزدەپ تاپىدۇ. قارىسا، ئالما دەرىغى ئەزىمەتلىك ئېگىز ئىكەن. يېمىشنىڭ ھەممىسى بويۇن يەتمەيدىغان ئېگىزلىكتە ئۆسۈپتۇ. قانچە سوزسىمۇ، پىلنىڭ تۇمشۇقىغا بىرمۇ – بىر ئالما ئىلىشمەپتۇ. ئۆزىنىڭ ئالما ئالالمايدىغىنىنى بىلگەن پىل مۇڭلىيىپ، مۆلتىيىپ تۇرغان. شۇ ۋاقىتتا مايمۇن: – مۇڭلانما، – دەپتۇ، پىلنى پەسلىتىپ. – ھازىر مەن ئالما دەرىغىگە يامىشىپ چىقىمەندە، بېشىدىكى يېمىشلەرنى يەرگە چۈشىرىمەن. سەن يىغىۋەر. مايمۇن شاختىن – شاخقا سەكىرەپ، ئالما دەرىغىنىڭ بېشىغا ئۆمۈلەپ چىقىدۇ دە، ئالمىلارنى ئۈزۈپ، يەرگە تاشلاۋېرىپتۇ. پىل ئالمىلارنى تېرىپ، بىر يەرگە دۇگىلاپ قويۇپتۇ. شۇنداق قىلىپ، ئالمىلارنى ئېلىپ بولغاندىن كېيىن، ئىككىسى كەينىگە قايتىپتۇ. دەرىياغا كەلگەن مايمۇن ئالغان ئالمىلىرىنى قۇچىغىغا قىسىپ، <FR/>يەنىمۇ پىلنىڭ دۈمبىسىگە مىنىۋېلىپتۇ. پىل دەرىيا ئارىسىنى، پايپاسلاپ بېسىپ، خوۋۇپسىز ئۆتۈپ چىقىدۇ.

Meymun sevinclə sıçrayıb filin kürəyinə çıxmışdı. Fil də çayın içindən hoppanıb keçmişdi. O biri tərəfə sağ-salamat çatmışdılar. Sonra bayquşun dediyi alma ağacını tapmışdılar. Amma ağac o qədər hündür imiş ki! Almalar həmişə ən yuxarıda sallanırmış. Fil xortumunu nə qədər uzatsa da, bir dənəsinə belə çata bilməmişdi. Kədərlənib durmuşdu bir kənarda. Meymun dərhal: “Kədərlənmə dostum,” — demişdi. “Mən indi ağaca dırmaşaram, almaları yerə salaram. Sən də yığarsan!” Meymun budaqdan-budağa tullanaraq alma ağacının ən başına qədər çıxmışdı. Oradan almaları bir-bir qoparıb aşağı atmışdı. Fil də onları tək-tək yığıb bir yerə toplamışdı. Almalar tamamlanınca, ikisi birlikdə geri qayıtmışdılar. Çaya çatanda, meymun almalarını qucaqlamış və yenə filin kürəyinə oturmuşdu. Fil də böyük-böyük addımlarla çayı asanlıqla keçmişdi.

Екеуі алып келген алмаларын үкінің алдына төгіп қойыпты да, қандай төрелік айтатынын тосыпты. Сонда үкі: – Маймыл, сен мына ағыны қатты өзеннен қалай өттің? – деп сұрайды. Маймыл шынын айтыпты: – Мені піл жотасына мінгізіп алды. – Дұрыс. Өйткені оның бойы таудай. Күші де мығым. Өзен ағызып кете алмайды. Ал піл, сен айтшы, биік ағаштың басында- ғы жеміске бойың қалай жетті? – Менің бойым жетпеген соң, – депті піл де шынын айтып, – маймыл ағаштың басына өрмелеп шықты да, алмаларды үзіп, жерге түсірді. Мен жинап тұрдым. – Міне, ұқтыңдар ма? – деп үкі өзінен төрелік сұрап тұрған піл мен маймылға түсіндіре бастапты. – Күштен де, епшілдіктен де үстем нәрсе – біріңе-біріңнің көмегің. Бірігіп, мақсаттарыңа жеттіңдер. Тек қана күштен немесе жалаң епшілдіктен пайда аз. Біріңе-бірің жәрдемдеспегенде, екеуің де мына алманы алып келе алмас едіңдер. Демек, күш пен епшілдік қабысқанда ғана жарасып тұрады. Күшің болғанмен, ебің болмаса, ебің болғанмен, күшің болмаса, бәрі де бос әурешілік, еңбегің зая. – Дұрыс, дұрыс! – деп, піл мен маймыл өздеріне айтқан үкінің төрелігіне бас шұлғысыпты. Сонда үкі: – Піл, сен күшіңе сеніп, даурықпа! Маймыл, сен епшілмін деп, бөспе! Әрқашан біріңе-бірің осылай жәрдемдесіп жүріңдер! – деп өсиет айтыпты.

When they finished, the monkey hugged a few apples and climbed back onto the elephant’s back for the return journey. Together, they crossed the river again and brought the apples to the owl. The owl asked: – Tell me, monkey — how did you cross the river? – The elephant carried me, – answered the monkey. – Good, – said the owl. – And you, elephant, how did you reach the apples? – I couldn’t reach them, – replied the elephant. – The monkey climbed and picked them for me. – Then you both see, – said the owl wisely. – Neither strength nor skill alone is enough. Only by helping each other did you succeed. Strength without skill is wasted, and skill without strength is helpless. When combined, they bring true success. The elephant and the monkey bowed their heads. – You are right, – they said. And the owl added: – Elephant — don’t boast of your power! – Monkey — don’t brag of your agility! – Always help one another, and you’ll never fail. And from that day on, they remained the best of friends, strong together, wise together.

Ikkalasi olib kelgan olmalarini boyo‘g‘lining oldiga to‘kib qo‘yishibdi-da, qanday hakamlik qilishini kutib turishibdi. Shunda boyo‘g‘li: – Maymun, sen mana bu oqimi kuchli daryodan qanday o‘tding? – deb so‘rabdi. Maymun bor gapni aytibdi: – Meni fil orqasiga mindirib oldi. – To‘g‘ri. Chunki uning bo‘yi tog‘dek. Kuchi ham mustahkam. Daryo oqizib keta olmaydi. Xo‘sh fil, sen ayt-chi, baland daraxtning uchidagi mevaga bo‘ying qanday yetdi? – Mening bo‘yim yetmagach, – debdi fil ham borini aytib, – maymun daraxtning uchiga o‘rmalab chiqdi-da, olmalarni uzib, yerga tushirdi. Men esa yig‘ib turdim. – Mana, uqdingizmi? – deb boyo‘g‘li o‘zidan hakamlik so‘rab turgan fil va maymunga tushuntira boshlabdi. – Kuchdan ham, epchillikdan ham ustun narsa – bir-biringizga bo‘lgan yordamingizdir. Birlashib, maqsadlaringizga yetdingiz. Faqatgina kuchdan yoki quruq epchillikdan foyda kam. Bir-biringizga yordam bermaganingizda, ikkalangiz ham mana bu olmalarni olib kela olmas edingiz. Demak, kuch va epchillik qovushgandagina yarashadi. Kuching bo‘la turib, uquving (ebing) bo‘lmasa yoki uquving bo‘la turib, kuching bo‘lmasa, bari bekorchi ovvoragarchilik, mehnating esa zoe. – To‘g‘ri, to‘g‘ri! – deb fil va maymun o‘zlariga aytilgan boyo‘g‘lining hakamligiga bosh irg‘ashibdi. Shunda boyo‘g‘li: – Fil, sen kuchingga ishonib, hovliqma! Maymun, sen epchilman deb, maqtanishni bas qil! Har doim bir-biringizga shunday yordam berib yuring! – deb vasiyat (o‘git) aytibdi.

Sonra getirdikleri elmaları baykuşun önüne dökmüşler. Baykuş ne karar verecek diye merakla beklemişler. O zaman baykuş şöyle demiş: — Maymun, sen bu coşkun nehirden nasıl geçtin? Maymun da doğruca söylemiş: — Fil beni sırtına aldı. — Doğru. Çünkü onun boyu dağ gibiymiş. Gücü de çokmuş. Nehir onu sürükleyemezmiş. Peki ya sen, fil? O yüksek ağacın tepesindeki meyvelere nasıl ulaştın? Fil de içini çekip söylemiş: — Benim boyum yetmedi ki... Maymun tırmanıp elmaları düşürdü, ben de yerde topladım. — Gördünüz mü şimdi? — demiş baykuş, kendisinden adalet bekleyen file ve maymuna açıklama yaparak. — Güçten de becerikten de daha üstün bir şey var: birbirinize yardım etmek. Siz de birlikte çalışarak amacınıza ulaştınız. Sadece güce ya da yalnızca çevikliğe dayanmakla fazla yol alamazsınız. Eğer birbirinize yardım etmeseydiniz, bu elmaları buraya getiremezdiniz. Demek ki güç ile becerik bir araya gelirse güzel sonuç verir. Gücün olsa da becerin yoksa işe yaramaz; becerin olsa da gücün yetmezse, o da boşuna çaba olur. — Doğru, doğru! — demiş fil ile maymun, baykuşun verdiği kararı onaylayarak başlarını sallayıp. Bunun üzerine baykuş şöyle demiş: — Fil, gücüne güvenip böbürlenme! Maymun, becerikliyim diye övünme! Her zaman birbirinize böyle destek olun!

ئىككىسى ئېلىپ كەلگەن ئالمىلىرىنى قارغۇياپىلاقنىڭ ئالدىغا تۆكۈپ قويۇپتۇ دە، قانداق قارار ئېيتىدىغىنى كۈتۈپتۇ. شۇندا قارغۇياپىلاق: – مايمۇن، سەن مونۇ ئېقىنى قاتتىق دەرىيادىن قانداق ئۆتتۈڭ؟ – دەپ سورايدۇ. مايمۇن راستىنى ئېيتىپتۇ: – مېنى پىل دۈمبىسىگە مىڭگىزىپ ئالدى. – دۇرۇس. سەۋەۋى ئۇنىڭ بويى تاغدەك. كۈچىمۇ مۇستەھكەم. دەرىيا ئېقىتىپ كېتەلمەيدۇ. ئەمدى پىل، سەن ئېيتقىنە، ئېگىز دەرەقنىڭ بېشىدىكى يېمىشكە بويۇڭ قانداق يەتتى؟ – مېنىڭ بويۇم يەتمىگەنلىكتىن، – دەپتۇ پىلما راستىنى ئېيتىپ، – مايمۇن دەرەقنىڭ بېشىغا يامىشىپ چىقتى دە، ئالمىلارنى ئۈزۈپ، يەرگە چۈشەردى. مەن ژىغىپ تۇردىم. – مانا، ئۇقتۇڭلارمۇ؟ – دەپ قارغۇياپىلاق ئۆزىگە قارار سوراپ تۇرغان پىل بىلەن مايمۇنغا چۈشەندۈرۈشنى باشلاپتۇ. – كۈشتىنمۇ، ئەپچىلىكتىنمۇ يۇقۇرى نەرسە – بىرىڭگە – بىرىڭنىڭ ياردىمىڭ. بىرىكىپ، مەخسەتلىرىڭلارغا يەتتىڭلار. <FR/>پەقەت كۈچتىنلا بولمىسا قۇرۇق ئەپچىلىكتىن پايدا ئاز. بىرىڭگە – بىرىڭ ياردەملەشمىگەندە، ئىككىلىڭلار مونۇ ئالمىنى ئېلىپ كېلەلمەيتتىڭلار. دېمەك، كۈچ بىلەن ئەپچىلىك قوشۇلغاندىلا يارىشىپ تۇرىدۇ. كۈچۈڭ بولغان بىلەن، ئەپىڭ بولمىسا، ئەپىڭ بولغان بىلەن، كۈچۈڭ بولمىسا، ھەممە نەرسە بوش ئاۋارەچىلىق، ئەمگىگىڭ زاي. – دۇرۇس، دۇرۇس! – دەپ، پىل بىلەن مايمۇن ئۆزلىرىگە ئېيتقان قارغۇياپىلاقنىڭ قارارىغا باش چايقاپتۇ. شۇندا قارغۇياپىلاق: – پىل، سەن كۈچۈڭگە ئىشىنىپ، <MS/>ۋاڭ-چۇڭ قىلما! مايمۇن، سەن ئەپچىلمەن دەپ، بوش سۆز قىلما! ھەر قاچان بىرىڭگە – بىرىڭ مۇشۇنداق ياردەملىشىپ يۈرۈڭلار! – دەپ نەسىھەت ئېيتىپتۇ.

Sonra gətirdikləri almaları bayquşun qabağına tökmüşdülər. Bayquş nə qərar verəcək deyə maraqla gözləmişdilər. O zaman bayquş belə demişdi: — Meymun, sən bu coşqun çaydan necə keçdin? Meymun da doğruca demişdi: — Fil məni kürəyinə aldı. — Düzgündür. Çünki onun boyu dağ kimi imiş. Gücü də çox imiş. Çay onu apara bilməzmiş. Bəs sən, fil? O hündür ağacın başında olan meyvələrə necə çatdın? Fil də ah çəkib demişdi: — Mənim boyum çatmadı ki... Meymun dırmaşıb almaları saldı, mən də yerdə yığdım. — Gördünüzmü indi? — demişdi bayquş, özündən ədalət gözləyən filə və meymuna izah edərək. — Gücdən də bacarıqdan da daha üstün bir şey var: bir-birinizə kömək etmək. Siz də birlikdə işləyərək məqsədinizə çatdınız. Ancaq gücə və ya yalnız çevikliyə güvənməklə uzağa gedə bilməzsiniz. Əgər bir-birinizə kömək etməsəydiniz, bu almaları bura gətirə bilməzdiniz. Demək, güclə bacarıq bir araya gəlsə, yaxşı nəticə verər. Gücün olsa da bacarığın yoxdursa işə yaramaz; bacarığın olsa da gücün çatmazsa, o da boşuna cəhd olar. — Düzgündür, düzgündür! — demişdilər fil ilə meymun, bayquşun verdiyi qərarı təsdiqləyərək başlarını yelləyib. Bunun üzərinə bayquş belə demişdi: — Fil, gücünə güvənib lovğalanma! Meymun, bacarıqlıyam deyə öyünmə! Hər zaman bir-birinizə belə dəstək olun!

Бір бұзау, бір тоқты, лақ ел көшкенде, жұртта қалыпты. Үшеуі бірлесе, қос тұрғызып алыпты. Қосы бір бұлақтың бойында екен, қасында бәйтерегі бар екен. Бұлардың хабарын естіп, бір аю жеймін деп, қостың қасына келген екен. Лақ аюды көріп, алдынан жүгіріп шығып, қосына әкеліп, есік ашып, енгізе- ді. Үйге кірген соң: «Аюға не береміз?» – дейді тоқты. Сонда лақ айтады: – Басқы аюдың басын ас, соңғы аюдың төсін ас, болмаса, осы аюдың өзін сойып ас! – дейді. Бұлар аю жейді екен деп, аю орнынан тұра қашады. Қашып келе жатса, оған қасқыр жолыға кетіп:

Once upon a time, when the village moved to new pastures, a calf, a sheep, and a lamb were left behind. The three of them joined forces and built a small tent to live in. Their tent stood by a stream, shaded by a tall tree nearby. One day, a bear heard about them and thought, “I’ll have myself a fine meal!” So he came to their tent. The lamb saw him coming, ran out to greet him, and invited him inside. When the bear entered, the sheep whispered: – What shall we feed the bear? The lamb replied: – Boil the head of the first bear, roast the chest of the last bear — and if there’s nothing else, slaughter this bear and cook him! The bear, hearing this, thought they were used to eating bears, and in terror, bolted out of the tent. As he ran, a wolf met him and asked:

Bir buzoq, bir to‘qli va bir uloq el ko‘chganida, yashash joyida qolib ketibdi. Uchalasi birlashib, o‘zlariga kapa (boshpana) qurib olibdilar. Kapalari bir buloqning bo‘yida ekan, yonida esa ulkan qayrag‘och bor ekan. Bularning xabarini eshitib, bir ayiq "yeyman" deb, kapaning yoniga kelgan ekan. Uloq ayiqni ko‘rib, oldidan yugurib chiqadi-da, uni kapaga boshlab kelib, eshik ochib, ichkariga kiritadi. Uyga kirganidan so‘ng: «Ayiqqa nima beramiz?» – deydi to‘qli. Shunda uloq aytadi: – Avvalgi ayiqning boshini os (pishir), keyingi ayiqning to‘shini os, bo‘lmasa, mana shu ayiqning o‘zini so‘yib os! – deydi. Bular ayiqxo‘r ekan deb, ayiq o‘rnidan turib qochadi. Qochib ketayotsa, unga bir qashqir duch kelib:

Bir buzağı, bir kuzu ve bir oğlak, köy göç ederken geride kalmışlar. Üçü birlikte bir çadır kurmuşlar. Çadır bir pınar kenarındaymış, yanında da bir büyük ağaç varmış. Bu durumu duyan bir ayı, onları yemek için çadırın yanına gelmiş. Ayıyı gören oğlak hemen koşup onu karşılamış, çadıra kadar getirip kapıyı açmış ve içeri buyur etmiş. Ayı içeri girdikten sonra, kuzu şöyle demiş: — Ayıya ne ikram edeceğiz? Bunun üzerine oğlak şöyle demiş: — İlk ayının başını haşla, son ayının göğsünü pişir, yoksa bu ayının kendisini kesip pişir! Hayvanlar ayıyı yiyecek sanınca, ayı çok korkmuş ve yerinden fırlayıp kaçmış. Kaçarken bir kurda rastlamış. Kurt:

بىر موزاي، بىر توقلا، قوزا ئەل كۆچكەندە، يۇرتتا قاپتۇ. ئۈچى بىرلىشىپ، ۋاقىتلىق ئۆي تۇرغۇزۇپتۇ. ۋاقىتلىق ئۆيى بىر بۇلاقنىڭ بويىدىكەن، قېشىدا چوڭ تېرەك بار ئىكەن. بۇلارنىڭ خەۋەرىنى ئاڭلاپ، بىر ئېيىق يەيمەن دەپ، ۋاقىتلىق ئۆينىڭ قېشىغا كەلگەن ئىكەن. قوزا ئېيىقنى كۆرۈپ، ئالدىدىن يۈگىرەپ چىقىپ، قېشىغا ئېلىپ كېلىپ، ئىشىك ئېچىپ، كىرگۈزىدۇ. ئۆيگە كىرگەندىن كېيىن: «ئېيىققا نېمە بېرىمىز؟» – دەيدۇ توخلا. شۇندا قوزا ئېيتىدۇ: – باشقا ئېيىقنىڭ بېشىنى ئاسقىن، ئاخىرقى ئېيىقنىڭ تۆشىنى ئاسقىن، بولمىسا، مۇشۇ ئېيىقنىڭ ئۆزىنى سويۇپ ئاسقىن! – دەيدۇ. بۇلار ئېيىق يەيدىكەن دەپ، ئېيىق ئورنىدىن تۇرۇپ قاچىدۇ. قېچىپ كېلىۋاتسا، ئۇنىڭغا بۆرە يولۇقۇپ:

Bir buzov, bir quzu və bir çəpiş kənd köç edərkən geridə qalmışlar. Üçü birlikdə bir çadır qurmuşlar. Çadır bir bulaq kənarında imiş, yanında da bir böyük ağac varmış. Bu vəziyyəti eşidən bir ayı, onları yemək üçün çadırın yanına gəlmiş. Ayını görən çəpiş dərhal qaçıb onu qarşılamış, çadıra qədər gətirib qapını açmış və içəri buyur etmiş. Ayı içəri girdikdən sonra, quzu belə demiş: — Ayıya nə ikram edəcəyik? Bunun üzərinə çəpiş belə demiş: — Əvvəlcə ayının başını qaynat, sonra ayının sinəsini bişir, yoxsa bu ayının özünü kəsib bişir! Heyvanlar ayını yeyəcək sanınca, ayı çox qorxmuş və yerindən sıçrayıb qaçmış. Qaçarkən bir canavara rast gəlmiş.

«Қайдан қаштың?» – деп сұрайды. Аю: «Міне жерде тоқты, лақ, бұзауға барып едім, өзімді жеймін деген соң, қашып әрең құтылдым», – дейді. «Ендеше, екеуіміз де баралық, бірігіп желік», – дейді қасқыр. Аю: «Мен бармаймын», – дейді. Қасқыр бір жіп тауып, бір жағын аюдың мойнынан байлап, бір жағын өзінің мойнына байлап алып жүреді. Қосқа жақындағанда, лақ шығып: «Ол аюға тоймаймыз», – дейді. Бұл сөзден бұрынғыдан жаман қорқып, қайта қаша жөнеледі. Қасқыр буынып, жығылып қалады. Бұл жығылып жатқан қасқырға екінші қасқыр келіп: «Сен не қып жатырсың?» – дейді. «Мен не қып жатайын, аю сүйреп кетті», – деп, бастан-аяқ жөнін айтады. Сонымен үшеуі қайтадан барады. Мұны көріп, үшеуі бәйтерекке шығыпты. Лақ басына, тоқты ортасына, бұзау артына тұрыпты. Түбіне келіп қасқыр бал ашып: «Жейміз бе, жоқ па?» – деп тұрғанда, бұтақ сынып, бұзау жерге құлап түседі. Құлаған бұзаудан қорқып қасқырлар бет-бетіне қашып кетеді. Бұзау, лақтың иесі күз айналып келіп, қосты тауып алады . «Бір лақтың ақылы сондай болыпты» деп қазақтың айтатыны осы.

– Why are you running? – I went to visit a calf, a sheep, and a lamb, but they said they’d eat me, so I barely escaped! – said the bear. – Then let’s go together and eat them both, – said the wolf. – I’m not going! – said the bear. But the wolf found a rope, tied one end around the bear’s neck and the other around his own, and dragged him along. When they got close to the tent, the lamb came out and shouted: – That bear won’t be enough for us to feast on! The bear, hearing this, was even more terrified and ran again, dragging the wolf behind him. The wolf tripped, fell, and lay tangled on the ground. Soon another wolf came by and asked: – What happened to you? – What do you think? The bear dragged me away! – said the first wolf, explaining everything. Then the three wolves decided to go together to the tent. Seeing them approach, the calf, sheep, and lamb climbed the tall tree — the lamb at the top, the sheep in the middle, and the calf at the bottom. The wolves gathered beneath and began to “divine”: – Shall we eat them or not? At that moment, a branch broke and the calf fell to the ground with a thud. Terrified, the wolves scattered in all directions. Later, when the herds returned in autumn, the owner found the tent and the three animals alive and well. And that’s why Kazakhs still say: “Such wisdom even a lamb once had.”

Qayerdan qochding?» – deb so'raydi. Ayiq: «Mana shu yerdagi to'qli, uloq va buzoqning oldiga borgan edim, o'zimni yeymiz deyishganidan keyin qochib arang qutuldim», – deydi. «Unda ikkalamiz birga boramiz, birgalashib yeymiz», – deydi qashqir. Ayiq: «Men bormayman», – deydi. Qashqir bir arqon topib, bir uchini ayiqning bo'yniga, bir uchini esa o'zining bo'yniga bog'lab olib yuradi. Kapaga yaqinlashganda, uloq chiqib: «U ayiqqa to'ymaymiz», – deydi. Bu so'zdan oldingidan ham battar qo'rqib ketgan ayiq orqasiga qarab qocha boshlaydi. Qashqir bo'g'ilib, yiqilib qoladi. Bu yiqilib yotgan qashqirning oldiga ikkinchi bir qashqir kelib: «Sen nima qilib yotibsan?» – deydi. «Men nima qilardim, ayiq sudrab ketdi», – deb, bo'lgan voqeani boshidan oxirigacha aytib beradi. Shunday qilib, uchchalasi qaytadan borishadi. Buni ko'rib, uch do'st bayterakka (ulkan daraxtga) chiqib olishadi. Uloq eng tepasiga, to'qli o'rtasiga, buzoq esa pastroqqa joylashadi. Daraxt tagiga kelib qashqir fol ochib: «Eymizmi yoki yo'qmi?» – deb turgan paytda, shox sinib ketib, buzoq yerga qulab tushadi. Yiqilgan buzoqdan qo'rqib ketgan qashqirlar har tomonga qochib ketishadi. Kuz kelganda buzoq va uloqning egasi qaytib kelib, kapani topib oladi. «Birgina uloqning aqli shunchalik bo'libdi» deb qozoq xalqining aytadigani mana shu ekan.

— Neden kaçıyorsun? – diye sormuş. Ayı: — Şurada bir buzağı, bir kuzu ve bir oğlak vardı. Yanlarına gittim ama beni yiyeceklerini söylediler, zor kurtuldum, – demiş. Kurt: — O zaman birlikte gidelim, güçlerimizi birleştirip onları yiyelim, – demiş. Ama ayı: — Yok, ben gelmem, – demiş. Kurt bir ip bulmuş, ipi hem kendi boynuna hem de ayının boynuna bağlamış. Böylece birlikte yürüyüp yola çıkmışlar. Çadıra yaklaştıkları sırada oğlak dışarı fırlayıp: “Bu ayı da bize yetmezmiş!” demiş. Oğlağın bu sözünü duyan ayı fena halde korkmuş ve kaçmaya başlamış. Kurt da yere yıkılıp kalmış. Tam o sırada ikinci bir kurt çıkagelmiş. “Sen ne yapıyorsun burada?” diye sormuş. “Ne yapayım, ayı beni sürükledi,” demiş kurt ve başından geçenleri anlatmış. Bunun üzerine üçü birlikte çadıra gitmiş. O sırada oğlak, kuzu ve buzağı korkudan büyük ağaca tırmanmışlar. Oğlak en üst dala, kuzu ortaya, buzağı ise en altına oturmuş. Kurtlar ağacın dibine gelip: “Acaba yesek mi, yemesek mi?” diye düşünürken, birden dal kırılmış ve buzağı yere düşmüş. Buzağının gürültüsüyle korkuya kapılan kurtlar dört bir yana kaçışmışlar. Sonbahar geldiğinde buzağı, oğlağın sahibi dönüp çadırı bulmuş. Üçü de hayattaymış. O günden beri halk şöyle dermiş: “Bir oğlağın aklı böyle olurmuş!”

«قەيەردىن قاچتىڭ؟» – دەپ سورايدۇ. ئېيىق: «مونۇ يەردە توخلا، قوزا، موزايغا بارغان ئىدىم، ئۆزەمنى يەيمەن دېگەندىن كېيىن، قېچىپ ئاران قۇتۇلدۇم»، – دەيدۇ. «ئەمدى، ئىككىمىز بارايلى، بىرىكىپ يەيلى»، – دەيدۇ بۆرە. ئېيىق: «مەن بارمايمەن»، – دەيدۇ. بۆرە بىر يىپ تېپىپ، بىر يېقىنى ئېيىقنىڭ بوينىدىن باغلاپ، بىر يېقىنى ئۆزىنىڭ بوينىغا باغلاپ ئېلىپ يۈرىدۇ. ۋاقىتلىق ئۆيگە يېقىنلاشقاندا، قوزا چىقىپ: «بۇ ئېيىققا تويمايمىز»، – دەيدۇ. بۇ سۆزدىن بۇرۇنقىدىن يامان قورقۇپ، قايتىدىن قېچىپ كېتىدۇ. بۆرە پۇتلىشىپ، يىقىلىپ قالىدۇ. بۇ يىقىلىپ ياتقان بۆرىگە ئىككىنچى بۆرە كېلىپ: «سەن نېمە قىلىپ ياتىسەن؟» – دەيدۇ. «مەن نېمە قىلىپ ياتاي، ئېيىق سۆرەپ كەتتى»، – دەپ، بېشىدىن ئاخىرىغىچە بولغىنىنى ئېيتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۈچى قايتىدىن بارىدۇ. بۇنى كۆرۈپ، ئۈچى چوڭ تېرەككە چىقىپتۇ. قوزا بېشىغا، توخلا ئوتتۇرىسىغا، موزاي ئاستىدا تۇرۇپتۇ. تۈۋىگە كېلىپ بۆرە پال ئېچىپ: «يەيمىزمۇ، يوقمۇ؟» – دەپ تۇرغاندا، پۇتاق سۇنۇپ، موزاي يەرگە يىقىلىپ چۈشىدۇ. يىقىلغان موزايدىن قورقۇپ بۆرىلەر چەت – چەتلەرگە قېچىپ كېتىدۇ. موزاي، قوزىنىڭ ئېگىسى كۈز ئايلىنىپ كېلىپ، ۋاقىتلىق ئۆينى تېپىپ ئالىدۇ. «بىر قوزىنىڭ ئەقىلى شۇنداق بولۇپتۇ» دەپ قازاقنىڭ ئېيتىدىغىنى مۇشۇ.

— Niyə qaçırsan? – deyə soruşmuş. Ayı: — Orada bir buzov, bir quzu və bir çəpiş var idi. Yanlarına getdim, amma məni yeyəcəklərini söylədilər, güclə qurtuldum, – demiş. Canavar: — Elə isə birlikdə gedək, güclərimizi birləşdirib onları yeyək, – demiş. Amma ayı: — Yox, mən gəlmərəm, – demiş. Canavar bir ip tapmış, ipi həm öz boynuna, həm də ayının boynuna bağlamış. Beləliklə birlikdə yeriyib yola çıxmışlar. Çadıra yaxınlaşdıqları zaman çəpiş çölə sıçrayıb: “Bu ayı da bizə bəs etməzmiş!” demiş. Çəpişin bu sözünü eşidən ayı yaman halda qorxmuş və qaçmağa başlamış. Canavar da yerə yıxılıb qalmış. Tam o zaman ikinci bir canavar çıxıb gəlmiş. “Sən nə edirsən burada?” deyə soruşmuş. “Nə edim, ayı məni sürüklədi,” demiş canavar və başına gələnləri danışmış. Bunun üzərinə üçü birlikdə çadıra getmiş. O zaman çəpiş, quzu və buzov qorxudan böyük ağaca dırmaşmışlar. Çəpiş ən üst budağa, quzu ortaya, buzov isə ən alta oturmuş. Canavarlar ağacın dibinə gəlib: “Görəsən yeyəkmi, yeməyəkmi?” deyə düşünərkən, birdən budaq qırılmış və buzov yerə düşmüş. Buzovun gurultusu ilə qorxuya düşən canavarlar dörd bir yana qaçışmışlar. Payız gələndə buzov, çəpişin sahibi dönüb çadırı tapmış. Üçü də sağ imiş. O gündən bəri xalq belə deyərmiş: “Bir çəpişin ağlı belə olarmış!”

Жылқы, түйе, сиыр, қой, ит, тауық, тышқан және бөтен жан-жануарлардың бәрі де адамның жылына ағалыққа таласты дейді. Жылқы айтты: – Мен адам үстіме мінсе, алысын жақын етемін, күшімді болса көреді, сүтімді болса ішеді, қылыма дейін арқан істейді, адамға менен пайдалы мал жоқ, жыл ағасы мен боламын, – деді. Түйе айтты: – Сен адам жұмысын қылсаң арпа, сұлы, шөп асайсың, тамағың үшін құл болдың. Мына мен сен көтере алмайтын ауырды көтеріп, неше айшылық алыс жерлерге барамын, аш болдым деп арпа, сұлы сұрамаймын, көде болса – көде, жусан болса – жусан, не кез келсе соны қорек етіп, табылса су ішіп, табылмаса шөлге де шыдап жүре беремін, жыл ағасы болу маған лайық, – деді. Сиыр айтты: – Адам егін ексе, менімен егеді, сүтімді ішеді, құрт, май істейді. Қой айтты: – Мен болмасам қазақ үйін немен жабар еді. Жүнімді алып, киіз істейді, жабағымнан күпі тігеді, арқан, жіп еседі, сүтімнен құрт, майалады , – деді. Ит айтты: – Мен болмасам сенің көбіңді не ұры ұрлап, не қасқыр жеп тауысар еді. Сенің бәріңнің бақташыңмын, дұшпан көрінсе үріп-абалап, иеме хабар беремін. Тауық айтты: – Мен болмасам кісі ерте тұрып, жұмысына бармай, ұйықтап қалар еді. Мен таңертең тұрып шақырып, хабар айтамын, таң атты деп, көп отырса, жұмысыңнан қаларсың, жатар уақыт болды деп, түн ортасында да шақырамын, кеш болса да шақырамын, демалар мезгіл болды деп, – деді. Тышқан не дерін біле алмай тұрды да, бір түрлі қулық ойлап, жиналған көпке айтты: – Бұл таластан ештеме өнбес. Жылды қарап тұралық та, кім бұрын көрсе, жыл басы болсын, – деді. Түйе өзінің биіктігіне сеніп, менен бұрын кім көреді деп тышқанның сөзін қостап, бәрі де жылды қарап тұрды. Біраздан соң тышқан жорғалап, түйенің үстіне шығып, өркешінің басына мінді де, отырды. Сонымен, бәрінен бұрын жылды тышқан көріп, хабар беріп, жылдың басы болған. «Түйе бойына сеніп құр қалды» деген сөз осыдан қалған екен.

Once upon a time, all the animals, the horse, camel, cow, sheep, dog, rooster, mouse, and many others, argued among themselves, each wanting to become the ruler of the coming year. The horse spoke first: – When a man rides me, I make far distances seem near. I carry his burdens, I give him milk to drink, even my hair is useful, they make ropes from it. No animal serves man better than I do. I should be the head of the year. Then the camel said: – You may work for man, but you demand oats, barley, and grass in return. You’ve become a slave to your stomach. As for me, I carry loads too heavy for you, travel across endless deserts, and never complain. If I find food, I eat it; if not, I chew dry grass or bitter wormwood. I can go for days without water. Surely, I deserve to be the ruler of the year. The cow said: – When man plows his fields, I pull the plow. He drinks my milk, makes butter and cheese. Am I not worthy? Then the sheep added: – Without me, how would people cover their homes? From my wool they make felt, from my fleece they sew coats, from my milk they make cheese and butter, and from my hair they twist ropes and yarn. Surely, I’m the most useful! The dog barked: – And if it weren’t for me, thieves and wolves would steal or eat you all! I guard you day and night, barking to warn my master of danger. Then the rooster proudly crowed: – Without me, people would oversleep and miss their work! At dawn I wake them, at dusk I remind them to rest, even at midnight I call to mark the passing of time. All the animals nodded, each proud of its own worth, except the mouse, who stood silent, thinking hard. Then, with a sly grin, it said: – We can argue forever, but let’s settle it fairly. The one who sees the new year first shall be its ruler! The camel, confident in his height, agreed: – That’s fair. I’m the tallest, I’ll see it before anyone! All the animals gathered to wait for the coming of the new year. After a while, while no one was watching, the mouse quietly scurried up the camel’s leg, climbed onto his hump, and perched on the very top. When the first light of dawn appeared on the horizon, it was the mouse, high up on the camel’s hump, who saw it first. – The year has come! – squeaked the mouse joyfully. So, the mouse became the first animal of the year. That’s why, to this day, people say: “The camel trusted his height and left with nothing.”

Ot, tuya, sigir, qo‘y, it, tovuq, sichqon va boshqa barcha hayvonlar yil boshida ota (boshliq) bo‘lishga talashibdi. Ot aytdi: – Men odam ustimga minsa, uzog‘ini yaqin qilaman, kuchimni ko‘radi, sutimni ichadi, qillaringacha (yollarimdan) arqon eshadi. Odamga mendan foydaliroq mol yo‘q, yil boshchisi men bo‘laman, – dedi. Tuya aytdi: – Sen odamning ishini qilsang, arpa, suli, o‘t yeysan, tomog‘ing uchun qul bo‘lding. Mana men esa sen ko‘tara olmaydigan og‘ir yuklarni ko‘tarib, necha oylik uzoq yerlarga boraman. Och qoldim deb arpa, suli so‘ramayman. Kuda bo‘lsa – kuda, shuvoq bo‘lsa – shuvoq, nima duch kelsa shuni ozuqa qilib, suv topilsa ichib, topilmasa cho‘lga ham chidab yuraveraman. Yil boshchisi bo‘lish menga loyiq, – dedi. Sigir aytdi: – Odam dehqonchilik qilsa, men bilan qiladi, sutimni ichadi, qurt va moy tayyorlaydi. Qo‘y aytdi: – Men bo‘lmasam, qozoq (ko‘chmanchi) uyini nima bilan yopar edi? Junimni olib, kigiz qiladi, junimdan kiyim tikadi, arqon, ip eshadi, sutimdan qurt va moy oladi, – dedi. It aytdi: – Men bo‘lmasam, barchangizni yo o‘g‘ri o‘g‘irlab, yo bo‘ri yeb tugatgan bo‘lardi. Hammangizning cho‘poningizman, dushman ko‘rinsa vovullab, egamga xabar beraman. Tovuq aytdi: – Men bo‘lmasam, kishi erta turib ishiga bormay, uxlab qolar edi. Men tongda turib qichqirib xabar beraman. Tong otdi, ko‘p o‘tirsang ishingdan qolasan deb, yarim tunda ham qichqiraman, kech bo‘lsa ham dam olish vaqti bo‘ldi deb xabar beraman, – dedi. Sichqon nima deyarini bilmay turdi-da, bir ayyorlik o‘ylab topib, yig‘ilgan ko‘pchilikka aytdi: – Bu talashishdan hech narsa chiqmaydi. Kelinglar, yilning chiqishini qarab turaylik, kim birinchi bo‘lib ko‘rsa, o‘sha yil boshi bo‘lsin, – dedi. Tuya o‘zining bo‘yiga ishonib, «Mendan avval kim ham ko‘rardi?» deb sichqonning so‘zini ma’qulladi va hammasi yilni poylab turishdi. Birozdan so‘ng sichqon o‘rmalab, tuyaning ustiga chiqdi va uning o‘rkachining uchiga minib o‘tirdi. Shunday qilib, hamma hayvonlardan avval yilni sichqon ko‘rib, xabar berdi va yilning boshi bo‘ldi. «Tuya bo‘yiga ishonib, yildan quruq qolibdi» degan gap o‘shandan qolgan ekan.

At, deve, inek, koyun, köpek, tavuk, fare ve başka tüm hayvanlar, insanın yılbaşı hayvanı olmak için birbirleriyle yarışmışlar. At demiş ki: – İnsan sırtıma binince uzakları yakın ederim, gücümü kullanır, sütümü içer, kıllarımdan ip yapar. İnsana benden daha faydalı hayvan yoktur. Bu yüzden yılın baş hayvanı ben olmalıyım. Bunun üzerine deve demiş ki: – Sen insanın işini yapıyorsun diye arpa, yulaf, ot yiyorsun, karnını doyurmak için adeta onun kölesi oldun. Ben ise senin kaldıramayacağın yükleri taşırım, aylarca süren uzak yolculuklara katlanırım. Aç kaldım diye arpa ya da yulaf istemem. Saman bulsam saman yerim, yavşan otu çıksa onu yerim, ne bulsam onunla idare ederim. Su bulursam içerim, bulamazsam susuzluğa da dayanırım. Yılın başı olmak bana yakışır. İnek şöyle demiş: “İnsan tarlasını bana sürdürür, sonra sütümü, peynir yapar, yağ yapar.” Koyun da demiş ki: “Ben olmazsam, insanlar çadırlarını neyle örter? Yünümü alıp keçe yapar, tüyümden yelek diker, ip eğirir. Sütümden de peynir, yağ yapar.” Köpek havlamış: “Ben olmazsam sizi ya hırsız çalar ya da kurt kapar! Hepinizin bekçisi benim. Tehlike görünce havlarım, sahibime hemen haber veririm.” Tavuk da gagasını açıp konuşmuş: “Ben olmasam insanlar sabah uyanamaz. Sabah erkenden “Gün doğdu!” diye öterim, herkesi uyandırırım. Gece olup da hâlâ oturuyorlarsa, “Yatma zamanı geldi!” derim.” Fare ne yapacağını bilememiş. Sonra aklına bir kurnazlık gelmiş ve kalabalığa şöyle demiş: “Bu kavga böyle sürüp gider. En iyisi, yeni yılı bekleyelim. Kim önce görürse, yılın başı o olsun!” Deve de boyunun uzunluğuna güvenip, “Benden önce kim görecek ki?” diyerek farenin fikrine katılmış. Herkes aynı fikirde olup yılı gözlemeye başlamış. Az zaman geçmiş. Fare yavaşça yürüyüp devenin sırtına tırmanmış, sonra da hörgücünün en tepesine çıkıp oturmuş. Yılı ilk o görüp haber vermiş. Böylece yılın başı fare olmuş. İşte “Deve boyuna güvenmiş ama yıldan olmuş” sözü de o zamandan beri söylenirmiş.

ئات، تۆگە، ئۆكۈز، قوي، ئىت، توخۇ، چاشقان ۋە باشقا بارلىق ھايۋانلار ئادەمنىڭ «يىل باشلىقى» بولىشىدىن ئۈمۈتكار بولۇپ، ئۆزارا تالىشىپتۇ، دەيدۇ. ئات مۇنداق دەپتۇ: – ئادەم ئۈستۈمگە مىنىدۇ، ئۇزاق يولنى يېقىن قىلىمەن، كۈچۈمنى كۆرىدۇ، <MS/>سۈتىمنى ئىچىدۇ، قۇيرۇغۇمدىن ئارقان ياسايدۇ. ئادەمگە مەندىن پايدىلىق ھايۋان يوق — «يىل بېشى» مەن بولۇشۇم كېرەك،» – دەپتۇ. تۆگە مۇنداق دەپتۇ: – سەن ئادەمنىڭ خىزمىتىگە خىزمەت قىلىپ، شۇڭا ئارپا، سۇلۇ، چۆپ سورايسەن. سەن تائام ئۈچۈن قۇل بولغىنىڭ. مەن بولسام، سەن كۆتۈرەلەيدىغان ئېغىر يۈكلەرنى كۆتۈرۈپ، نەچچە ئايلىق ئۇزاق يوللارنى بېسىپ ئۆتۈمەن. ئاچ قالدىم دەپ ئارپا – سۇلۇ سورىمايمەن، قەدۈك بولسا قەدۈك ، يۇسان بولسا يۇسان، نېمە كەلسە شۇنى يەيمەن، بار بولسا سو ئىچىمەن، بولمىسا چۆلدە بەرداشلىق قىلىمەن. يىل باشلىقى بولۇش ماڭا لايىق، – دەپتۇ. ئۆكۈز مۇنداق دەيدۇ: – ئادەم تېرىلغۇ تەرسە، مېنىڭ بىلەن تېرىدۇ. <MS/>سۈتىمنى ئىچىپ، <MS/>قۇرۇت، <MS/>ماي ياسايدۇ، – دەيدۇ. قوي مۇنداق دەيدۇ: – مەن بولمىسام، قازاق ئۆينى نېمە بىلەن ياپار ئىدى؟ يۇڭۇمدىن كىگىز تەييارلايدۇ، يىللىق يۇڭۇمدىن كۆرپە تىكىدۇ، ئارقان – يىپ توقۇيدۇ، <MS/>سۈتىمدىن <MS/>قۇرت ۋە <MS/>ماي ئالىدۇ، – دەيدۇ. ئىت مۇنداق دەيدۇ: – مەن بولمىسام، سىلەرنىڭ ئۆيلىرىڭلارنى ئاللىقاچان يە ئۇغرى ئۇغرۇلاپ كېتكەتتى، يە بۆرە يەپ كېتەتتى. مەن ھەممىڭلارنىڭ باقغۇچىڭلارمەن. دۈشمەن كۆرۈنسە، ھاۋشۇپ، غوجايىنىمغا خەۋەر بېرىمەن، – دەيدۇ. توخو مۇنداق دەيدۇ – مەن بولمىسام، ئادەم ئۇخلاپ، ئىشىغا بارماي قالاتتى. مەن ھەر تاڭدا تۇرۇپ چاقىرىمەن —«<FR/>تاڭ ئاتتى» دەپ خەۋەر بېرىمەن. كۆپ ئولتۇرىۋەتسە، «ئشىڭدىن قالىسەن» دەيمەن. تۈن يېرىمى بولسىلا، «ياتقىنىڭ ياخشى» دەپ قايتا چاقىرىمەن، كەچ بولسىلا، «دەم ئېلىش ۋاقتى بولدى» دەپ قايتا چاقىرىمەن، – دەيدۇ. چاشقان نېمە دەيدىغىنىنى بىلمەي تۇرۇپ قالدى. ئاندىن بىر خىل قۇۋلۇق ئويلاپ، يىغىلغان كۆپچىلىككە مۇنداق دېدى: – بۇ تالاشتىن ھېچ نېمە چىقمايدۇ. يىلنى ساقلاپ تۇرايلى؛ كىم ئاۋال كۆرسە، شۇ «<FR/>يىل بېشى» بولسۇن، – دېدى. تۆگە ئۆزىنىڭ ئۇزۇن بويىغا ئىشىنىپ، «مېنىڭدىن بۇرۇن كىم كۆرەلەيدۇ» دەپ، چاشقاننىڭ سۆزىنى قوللاپتۇ. ھەممىسى يىلنىڭ كېلىشىنى قاراپ ساقلاپ تۇرىدۇ. <FR/>بىر ئازدىن كېيىن چاشقان يورغىلاپ تۆگىنىڭ ئۈستىگە چىقىپ، <MS/>ئۆركىشىنىڭ ئۇچىغا مىنىپ ئولتۇرۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن، ھەممىدىن بۇرۇن چاشقان يىلنى كۆرۈپ، خەۋەر بېرىپتۇ ۋە «يىل بېشى» بولۇپتۇ. «<FR/>تۆگە بوېىغا ئىشىنىپ، قۇرۇق قول قالدى» دېگەن سۆز شۇنىڭدىن قالغان ئىكەن.

At, dəvə, inək, qoyun, it, toyuq, siçan və başqa bütün heyvanlar, insanın yeni il heyvanı olmaq üçün bir-birləri ilə yarışmışlar. At demiş ki: — İnsan sırtıma minincə uzaqları yaxın edərəm, gücümü istifadə edər, südümü içər, tüklərimdən ip düzəldər. İnsana məndən daha faydalı heyvan yoxdur. Bu səbəbdən ilin baş heyvanı mən olmalıyam. Bunun üzərinə dəvə demiş ki: — Sən insanın işini görürsən deyə arpa, yulaf, ot yeyirsən, qarnını doyurmaq üçün adeta onun qulu oldun. Mən isə sənin qaldıra bilməyəcəyin yükləri daşıyar, aylarla çəkən uzaq səyahətlərə dözərəm. Ac qaldım deyə arpa ya da yulaf istəmərəm. Saman tapsam saman yeyərəm, yovşan otu çıxsa onu yeyərəm, nə tapsam onunla idarə edərəm. Su tapsam içərəm, tapmasam susuzluğa da dözərəm. İlin başı olmaq mənə yaraşır. İnək belə demiş: “İnsan tarlasını mənə sürdürər, sonra südümü içər, pendir düzəldər, yağ düzəldər.” Qoyun da demiş ki: “Mən olmasam, insanlar çadırlarını nə ilə örtər? Yunumu alıb keçə edər, tükümdən yelək tikər, ip əyirər. Südümdən də pendir, yağ düzəldər.” İt hürmüş: “Mən olmasam sizi ya oğru aparar, ya da canavar qapar! Hamınızın gözətçisi mənəm. Təhlükə görəndə hürərəm, sahibimə dərhal xəbər verərəm.” Toyuq da qaqqıldayaraq danışmış: “Mən olmasam insanlar səhər yuxudan oyanmaz. Səhər erkəndən “Gün doğdu!” deyə banlayaram, hamını oyadarım. Gecə olub da hələ də otururlarsa, “Yatmaq vaxtı gəldi!” deyərəm.” Siçan nə edəcəyini bilməmiş. Sonra ağlına bir kurnazlıq gəlmiş və camaata belə demiş: “Bu dava belə davam edib gedər. Ən yaxşısı, yeni ili gözləyək. Kim əvvəl görsə, ilin başı o olsun!” Dəvə də boyunun uzunluğuna güvənib, “Məndən əvvəl kim görəcək ki?” deyərək siçanın fikrinə qatılmış. Hamı eyni fikirdə olub ili gözləməyə başlamış. Az zaman keçmiş. Siçan yavaşca yeriyib dəvənin sırtına dırmaşmış, sonra da hörgücünün ən təpəsinə çıxıb oturmuş. İli ilk o görüb xəbər vermiş. Beləliklə ilin başı siçan olmuş. İşte “Dəvə boyuna güvənmiş, amma ildən olmuş” sözü də o zamandan bəri deyilərmiş.

Ертеде бір шал мен Кемпірболыпты. Өздері кедей екен. Күн көрерлік бар малы – бес қой мен бес ешкі екен. Олардың сүтін ішіп, құрт, майын және жыл сайынғы өсімді төлін сойып жейді. Терісін, жүн-жұрқасын үстеріне киім қып киеді. Бес қой мен бес ешкі не көбеймейді, не азаймайды.

Once upon a time, there lived an old man and an old woman. They were very poor. All they owned in the world were five sheep and five goats. Those animals provided them with everything they needed to survive, with milk to drink, qurt and butter to eat, and each year they would slaughter one for meat. From their hides and wool, the old couple made clothes to wear. However, no matter how many years passed, the herd never grew nor shrank and it always remained five sheep and five goats.

Qadimda bir chol va kampir bo‘lgan ekan. Ular kambag‘al ekan. Kun ko‘rish uchun bor-yo‘g‘i besh qo‘y va besh echkisi bor ekan. Ularning sutini ichib, qurt, yog‘ini va har yilgi qo‘zilagan mollarini so‘yib yeyishar ekan. Terisini, jun-junini ustlariga kiyim qilib kiyishar ekan. Besh qo‘y va besh echki na ko‘payar, na kamayar ekan.

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde bir dede ile nine yaşarmış. Kendileri pek fakirmiş. Ellerinde sadece beş koyun ile beş keçileri varmış. Onların sütünü içer, peynir ve yağ yapar, her yıl yavrularını kesip yerlermiş. Derilerinden ve yünlerinden de giysi dikerlermiş. Ama bu beş koyun ile beş keçi ne çoğalırmış, ne de eksilirmiş.

بۇرۇندا بىر <MS/>بوۋاي بىلەن موماي بولۇپتۇ. ئۆزلىرى قەمبەغەل ئىكەن. كۈن كۆرىدىغان بار مېلى – بەش قوي بىلەن بەش ئۆشكە ئىكەن. ئۇلارنىڭ <MS/>سۈتىنى ئىچىپ، قۇرۇت، <MS/>مىيىنى ۋە <FR/>ھەر يىللىق ئۆسۈم پايىزىنى سويۇپ يەيدۇ. تېرىسىنى، يۇڭ پارچىلىرىدىن ئۈستىلىرىگە كىيىم قىلىپ كىيىدۇ. بەش قوي بىلەن بەش ئۆشكە يە كۆپەيمەيدۇ، يە ئازايمايدۇ.

Əvvəl zaman içində, qəlbir saman içində bir dədə ilə nənə yaşarmış. Özələri çox kasıbmışlar. Əllərində yalnız beş qoyun ilə beş keçiləri varmış. Onların südünü içər, pendir və yağ düzəldər, hər il yavrularını kəsib yeyərlərmiş. Dərilərindən və yünlərindən də geyim tikərlərmiş. Amma bu beş qoyun ilə beş keçi nə çoxalarmış, nə də əskilərmiş.

бес қой мен бес ешкі өріске өздері жайылып, бұлаққа өздері барып, су ішіп қайтады. Олар не ит-құсқа, не ұры-қарыға жем болған емес. Шал мен Кемпір оларды кешке өрістен қайтқанда түгендеп, қораға кіргізіп алады да, ертемен түгендеп, шығарып салады. бес қой мен бес ешкіні аман-есен сақтап, бағып-қағып өсіретін бақташы да, күзетші де қошқар мен теке еді.

Every morning, the sheep and goats went out to graze on their own and came back home safely at dusk. They never fell prey to wolves, thieves, or wild beasts. Each evening, the old man and woman would count them carefully as they returned to the pen, and each morning they would count them again before letting them out to pasture. Their faithful guards and herders were the ram and the goat, the wisest and bravest among them. They protected the flock as if it were their own family.

Beshta qo‘y va beshta echki yaylovga o‘zlari o‘tlab, buloqqa o‘zlari borib, suv ichib qaytadi. Ular na it-qushga, na o‘g‘ri-qaroqchiga yem bo‘lgan emas. Chol va kampir ularni kechqurun yaylovdan qaytganda sanab, qo‘raga kiritib oladi, ertalab esa sanab, chiqarib yuboradi. Beshta qo‘y va beshta echkini omon-eson saqlab, parvarish qilib o‘stiradigan cho‘pon ham, qo‘riqchi ham qo‘chqor bilan taka edi.

Hayvanlar her gün kendiliklerinden otlamaya gider, dereden sularını içer, akşam yine geri dönerlermiş. Ne bir kurda yem olurlarmış, ne de hırsıza. Dede ile nine her akşam hayvanları sayıp ahıra alır, sabah da yine sayarak dışarı çıkarırlarmış. Bu hayvanları koruyan da güden de Koç ile Teke’ymiş.

بەش قوي بىلەن بەش ئۆشكە ئوتلاققا ئۆزلىرى يېيىلىپ، بۇلاققا ئۆزلىرى بېرىپ، سۇ ئىچىپ قايتىدۇ. ئۇلار يە ئىت – قۇشقا، يە ئوغرى – قارغىغا يەم بولغان ئەمەس. <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>موماي ئۇلارنى كەچكى ئوتلاقتىن قايتقاندا ساناپ، قوراغا كىرگۈزۈپ ئالىدۇدە، ئەتىگەندە ساناپ، چىرىۋېتىدۇ. بەش قوي بىلەن بەش ئۆشكىنى ئامان – ئېسەن ساقلاپ، بېقىپ – قېقىپ ئۆسىرىدىغان پادىچىمۇ، كۈزەتچىمۇ قوشقار بىلەن تېكە ئىدى.

Heyvanlar hər gün özbaşına otlamağa gedər, dərədən sularını içər, axşam yenə geri dönərlərmiş. Nə bir canavara yem olarmışlar, nə də oğruya. Dədə ilə nənə hər axşam heyvanları sayıb tövləyə salar, səhər də yenə sayaraq çölə çıxararlarmış. Bu heyvanları qoruyan da, otaran da Qoç ilə Təkə imiş.

Қошқар мен теке шал мен <Кемпірдің жанындай ең жақсы көретін малы еді. Мал емес-ау, өздерінің туған баласы сияқты еді. Қошқар мен текенің естілігіне шал мен Кемпірде сенетін. Қошқар мен теке қой мен ешкіні өрістен ертіп, мезгілінен ерте қайтатын болса, күн райы бұзылып жауын-шашын, боран боларын сезіп, алдын ала сақтық жасайтын-ды.

The ram and the goat were not just animals to the old couple, they were like their own children. The old man and woman trusted them completely, knowing that these two always sensed danger before it came. If the ram and the goat led the herd home earlier than usual, the couple knew that bad weather, rain, snow, or storm, was coming, and they would take precautions.

Ularning sodiq qo‘riqchilari va cho‘ponlari qo‘chqor va echki bo‘lib, ular orasida eng aqlli va jasurlari edi. Ular suruvni xuddi o‘z oilasidek himoya qilishardi. Qo‘chqor bilan echki chol-kampir uchun hayvon emas, o‘z farzandidek edi. Chol bilan kampir ularga to‘la-to‘kis ishonishar, bu ikkovlari xavf-xatarni hamisha oldindan sezishlarini bilishardi..

Koç ile Teke, dedeyle ninenin gözbebeğiymiş. Hayvan değil, sanki evlatları gibiymiş. Onların aklına, sezgilerine güvenirlermiş. Eğer Koç ile Teke hayvanları erkenden geri getirirse, bu “hava bozacak, yağmur ya da fırtına çıkacak” demekmiş. Dede ile nine de ona göre hazırlanırlarmış.

قوشقار بىلەن تېكە <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>موماينىڭ جېنىدىن ئارتۇق كۆرىدىغان ئەڭ ياخشى مېلى ئېدى. مال ئەمەس – ئەي، ئۆزلىرىنىڭ تۇققان بالىسى ئوخشاش ئىدى. قوشقار بىلەن تېكىنىڭ زېرەكلىگىگە <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>مومايمۇ ئىشىنەتتى. قوشقار بىلەن تېكە قوي بىلەن ئۆشكىنى ئوتلاقتىن ئەكىلىپ، مەزگىلىدىن ئاۋال قايتىدىغان بولسا، كۈن رايى بۇزۇلۇپ يېغىن – يېشىن، بوران بولىدىغىنىنى سېزىپ، <FR/>ئالدىن ئالا ساقلىق ياسايدىغان.

Qoç ilə Təkə, dədəylə nənənin göz bəbəyi imiş. Heyvan deyil, sanki övladları kimi imiş. Onların ağlına, sezgilərinə güvənərlərmiş. Əgər Qoç ilə Təkə heyvanları erkəndən geri gətirərsə, bu “hava pozulacaq, yağış ya da fırtına çıxacaq” demək imiş. Dədə ilə nənə də ona görə hazırlanarlarmış.

Қошқар мен текенің бастауымен ешкі мен қойлар шу көтеріп маңырап, үркіп-үрпиісетін болса, жақын жерде бұлардың ізін аңдып қасқыр не ұры жүргенін сезетін де, алдын ала сақтық жасайтын-ды.

If the herd suddenly grew restless, bleating loudly and stamping about under the ram and the goat’s command, it meant a wolf or thief was lurking nearby, and the couple would prepare to defend their animals.

Qo‘chqor va echki boshchiligida, echki va qo‘ylar shovqin solib, balqib yurishsa, yaqin atrofda ularning izini kuzatib turgan bo‘ri yoki o‘g‘ri ham sezib, oldindan ehtiyot choralarini ko‘rgan bo‘lardi.

Bir gün koç ile teke önden yürürken keçilerle koyunlar hep birlikte meleşip telaşa kapılsa, dede ile nine hemen anlarmış: “Aha, bir kurt ya da hırsız gizlenmiş olmalı!” derlermiş. Ve hemen önlem alırlarmış.

قوشقار بىلەن تېكىنىڭ باشچىلىغى بىلەن ئۆشكە بىلەن قويلار شوۋقۇنلىنىپ مۆرەپ، ئۈركۈپ – ھۈرپىيسە، يېقىن يەردە بۇلارنىڭ ئىزىنى بېسىپ بۆرە يە ئوغرى كېلىۋاتقىنىنى سېزەتتىدە، <FR/>ئالدىن ئالا ساقلىق ياسايدىغاندى.

Bir gün qoç ilə təkə öndən yeriyərkən keçilərlə qoyunlar hamı birlikdə mələyib təlaşa düşsə, dədə ilə nənə dərhal anlarmış: “Aha, bir canavar ya da oğru gizlənmiş olmalı!” deyərlərmiş. Və dərhal önləm alarlarmış.

Қошқар мен теке екеуі жандай дос еді, біріне-бірі қамқор, ақылшы серік болатын. Сонымен бірге олардың бірінде жоқ мінез, қасиет екіншісінде бар еді. Қошқар аңқау, аңғал мінезді, қорқақтау еді. Бірақ қайратқа мықты, текеге сенетін. Ал теке айлалы, ақылды, көп жайды күні бұрын болжап білгіш, көреген еді. Осындай қасиеттерін жақсы білетін шал мен кемпірқошқар мен текені аз ғана малымның құт-иесі, күн көрерлік ауқатымның таянышы деп білуші еді.

The ram and the goat were the best of friends, loyal companions who always looked out for each other. Yet they were different in nature. The ram was kind-hearted but naive, even a bit timid, though strong and dependable, he often relied on the goat’s judgment. The goat, on the other hand, was clever, cunning, and farsighted. He could sense danger and foresee trouble before it arrived. Knowing this, the old man and woman often said, “These two, our ram and our goat, are the spirit and fortune of our small herd. They are our protectors, our hope for survival.”

Qo‘chqor bilan taka o‘zaro jonajon do‘st edi, bir-biriga g‘amxo‘r, aqlli hamroh edilar. Shu bilan birga, ularning birida yo‘q xarakter va xususiyat ikkinchisida bor edi. Qo‘chqor sodda, go‘l fe’lli va biroz qo‘rqoq edi. Biroq quvvati ko‘p bo‘lib, takaga ishonardi. Taka esa ayyor (tadbirli), aqlli, ko‘p narsani oldindan ko‘ra biladigan va sezgir edi. Bunday xislatlarini yaxshi biladigan chol bilan kampir, qo‘chqor va takani ozgina mollarining qut-barakasi, kun ko‘rish uchun tayanchi deb bilar edilar.

Koç ile teke çok yakın arkadaşlarmış. Hem dost, hem akıl veren sırdaşlarmış. Ama her birinin farklı huyları varmış. Koç biraz saf, çabuk korkar ama çok güçlüymüş. Her zaman teke'ye güvenir, onu dinlermiş. Teke ise çok akıllıymış, kurnaz, daha bir şey olmadan önce hissedermiş. Dede ile nine bunları çok iyi bildiği için, onları mallarının bereketi, evlerinin dayanağı sayarlarmış.

قوشقار بىلەن تېكە ئىككىلىسى جاندەك دوست ئېدى، بىرىگە – بىرى غەمخور، ئەقىلچى زېرەك بولىدىغان. <FR/>شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇلارنىڭ بىرىدىمۇ يوق مۈ جەز، خاسىيەت ئىككىنچىسىدە بار ئىدى. قوشقار ھاڭىراق، سادە مۈ جەزلىك، قورقانچىغىراق ئىدى. بىراق غەيرەتكە چىڭ، تېكىگە ئىشىنەتتى. تېكە بولسا – ئاز سۆزلەيدىغان، ئېقىللىق، كۆپ نەرسىنى <FR/>بىر كۈن بۇرۇن پەرەز قىلىپ بىلىدىغان، ئالدىن كۆرەلەيدىغان ئىدى. مۇشۇنداق خاسىيەتلىرىنى ياخشى بىلىدىغان. <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>موماي قوشقار بىلەن تېكىنى <FR/>ئازلا مېلىمنىڭ بېرىكەت – ئېگىسى، كۈن كۆرىدىغان ئىشىمنىڭ تايانچىسى دەپ بىلەتتى.

Qoç ilə təkə çox yaxın dost imişlər. Həm dost, həm ağıl verən sirdaş imişlər. Amma hər birinin fərqli xasiyyətləri varmış. Qoç bir az sadəlövh, tez qorxar, amma çox güclüymüş. Hər zaman təkəyə güvənər, onu dinləyərmiş. Təkə isə çox ağıllıymış, kurnaz, hələ bir şey olmadan əvvəl hiss edərmiş. Dədə ilə nənə bunları çox yaxşı bildiyi üçün, onları mallarının bərəkəti, evlərinin dayağı sayarlarmış.

Күндерде бір күні шал қатты ауырып, төсек тартып жатып қалды. Кемпір шалының аузына су тамызып, күні-түні қасынан шықпайды. Қошқар мен теке бұл жайды әбден түсініп, шал мен Кемпірді жоқтатқан жоқ, өздері қорадан шығып жайылып, өздері қайтып келіп жүреді. Үй қасынан алыстап кетпей, сақтанып жайылатын болады.

One day, the old man fell gravely ill. He lay bedridden, weak and pale. The old woman stayed by his side day and night, moistening his lips with water and praying for his recovery. The ram and the goat seemed to understand everything. Without troubling their owners, they took the herd to pasture themselves and brought it back safely each evening. They never strayed far from the house, grazing nearby, watchful, quiet, and loyal as ever.

Kunlardan bir kun chol qattiq kasal bo‘lib, to‘shakka mixlanib qoldi. Kampir cholining og‘ziga suv tomizib, kecha-yu kunduz uning yonidan ketmaydi. Qo‘chqor va taka bu vaziyatni yaxshi tushunib, chol va kampirni yo‘qlamadi, o‘zlari qo‘radan chiqib, yaylovda o‘tlab, o‘zlari qaytib kelishdi. Uy yonidan uzoqlashmay, ehtiyot bo‘lib o‘tlab yuradigan bo‘lishdi.

Günlerden bir gün, dedecik çok ama çok hastalanmış. Öyle ki, bir daha yatağından kalkamamış. Ninemiz ise onun başından bir an olsun ayrılmamış, ağzına su damlatıp durmuş, gece gündüz onunla ilgilenmiş. Koç ile teke de her şeyi çok iyi anlamışlar. Dedeyle nineyi hiç üzmemişler. Ağıldan çıkıp kendileri otlamaya gitmişler, sonra da usulca geri dönmüşler. Evin yakınından da fazla uzaklaşmamışlar, çünkü çok dikkatli ve uslularmış.

<FR/>كۈنلەرنىڭ بىر كۈنى <FR/>بوۋاي قاتتىق ئاغرىپ، ئورۇن تۇتۇپ <FR/>يېتىپ قالدى. موماي <MS/>بوۋىيىنىڭ ئېغىزىغا سۇ تامچىتىپ، كۈنى – تۈنى قېشىدىن چىقمايدۇ. قوشقار بىلەن تېكە بۇ جاغداينى ئۇبدان چۈشىنىپ، <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>موماينى يۈتەرگىنى يوق، ئۆزلىرى قورادىن چىقىپ يېيىلىپ، ئۆزلىرى قايتىپ كېلىپ يۈرىدۇ. ئۆي قېشىدىن يىراقلاپ كەتمەي، ساقلىنىپ يېيىلىدىغان بولدى.

Günlərdən bir gün, dədəcik çox, amma çox xəstələnmiş. Elə ki, bir daha yatağından qalxmamış. Nənəmiz isə onun başından bir an belə ayrılmamış, ağzına su damladıb durmuş, gecə-gündüz onunla maraqlanmış. Qoç ilə təkə də hər şeyi çox yaxşı anlamışlar. Dədəylə nənəni heç üzməmişlər. Ağıldan çıxıb özləri otlamağa getmişlər, sonra da usulca geri dönmüşlər. Evin yaxınından da çox uzaqlaşmamışlar, çünki çox diqqətli və tərbiyəli imişlər.

Шал науқасынан жазылмайды, халі күннен күнге ауырлай береді. Кемпір көз жасын көлдете төгіп, жылаудан басқа түк бітірмейді. Шал осындай әл үстінде жатқан кезде, ел аралаған қара бақсы келеді. Қобызын ойнап, тамырын ұстап, шалды қарайды да емін айтады: – Ең жақсы көретін, қасиет тұтатын бір малыңды сойып, қан-жынымен ұшықтап, емдеу керек... Мына сөзден шал мен Кемпір шошып кетеді, ең жақсы көретін малы қошқар мен текені қалай өлімге қимақ?! – Қасиет тұтатын қошқар мен текені бұл құрбандыққа қимаймыз, басқа бір қоймен емдеңіз, – дейді шал мен Кемпірқара бақсыға жалынып-жалбарынып. Бақсы айтқанынан қарысып қайтпайды: – Нағыз жаныңа бататын, қимасыңды құрбандыққа шалып емдеген ем қонады. Басқа малмен мен емдемеймін, – дейді.

The old man could not recover from his illness, and each day his condition grew worse.His wife wept bitterly, unable to do anything but cry. One day, while the old man lay weak and pale, a wandering shaman came to the village. He played his qobyz, felt the old man’s pulse, looked him over, and then said his cure. — You must sacrifice the animal you love most, the one you hold sacred. Use its blood and fat to anoint him. That will bring healing. The old man and his wife were horrified. How could they bring themselves to kill their beloved ram or goat? — We can’t sacrifice our sacred ram or goat, pleaded the old man and his wife. Please, use another sheep for the cure. But the shaman shook his head firmly. — The cure works only when you give up what is dearest to you. If your heart doesn’t ache for the offering, it will not heal. I will not perform the ritual with another animal.

Chol kasalligidan tuzalmasdi, ahvoli kundan-kunga og‘irlashib borardi. Kampir ko‘z yoshini daryo qilib to‘kib, yig‘lashdan bo‘lak ish qilmasdi. Chol mana shunday og‘ir ahvolda yotganida, el kezib yurgan qora baxshi kelib qoldi. Qobizini chalib, tomirini ushlab, cholni ko‘rikdan o‘tkazdi va davolash yo‘lini aytdi: – Eng yaxshi ko‘radigan, qadrdon deb biladigan bir molingni so‘yib, qon-jini bilan dam solib, davolash kerak... Bu gapdan chol va kampir daxshatga tushishdi. Eng yaxshi ko‘rgan moli - qo‘chqor va tekani qanday qilib o‘limga qiyishsin?! – Qadrdon bo‘lib qolgan qo‘chqor va tekani bu qurbonlikka qiyolmaymiz, boshqa bir qo‘y bilan davolang, – deb chol va kampir qora baxshiga yalinib-yolvorishdi. Baxshi aytganidan qaytmadi: – Haqiqiy joningga botadigan, eng qimmatli narsangni qurbonlik qilib davolaganda shifo bo‘ladi. Boshqa mol bilan men davolamayman, – dedi.

Ama dedecik iyileşmemiş, aksine her geçen gün daha da kötüleşmiş. Ninemizin gözyaşları sel olmuş, durmaksızın ağlamış. Tam o sırada, uzaklardan gelen kara bir baksı (şaman) gelmiş. Elinde kemençeye benzeyen kopuzuyla bir ezgi çalmış, dedecik’in bileğini yoklamış, sonra da şöyle demiş: — En çok sevdiğiniz, kıymet verdiğiniz bir hayvanınızı kesip, onun kanı ve ciğeriyle tütsü yapmamız gerek... Bu sözleri duyan dede ile nine çok korkmuşlar! En sevdikleri koç ile tekeyi nasıl kurban etsinler? — Biz bu kutsal saydığımız koç ile tekeyi veremeyiz! Ne olur başka bir koyunla dene... — diye yalvarmışlar kara baksıya (şamana) . Ama baksı kafasını sallamış: — Şifa, ancak canınızın en çok yanacağı kurbanla gelir. Ben başka hayvanla bu işi yapmam! — demiş sertçe.

<MS/>بوۋاي كېسىلىدىن ساقايمايدۇ، ھالى كۈندىن كۈنگە ئېغىرلىشىدۇ. موماي كۆز يېشىنى كۆلدەك تۆكۈپ، يىغلاشتىن باشقا ھېچ نېمە پۈتەمەيدۇ. <MS/>بوۋاي مۇشۇنداق <FR/>جان ئۈزۈش ئۈستىدە ياتقان ۋاقىتتا، ئەل ئارىلىغان <MS/>قارا باخچى كېلىدۇ. قوبىزىنى ئويناپ، تومۇرىنى تۇتۇپ، <MS/>بوۋاينى قارايدۇدە ئامىن ئېيتىدۇ: – ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان، خاسىيەت تۇتىدىغان بىر مېلىڭنى سويۇپ، قان – جېنى بىلەن ئۇچلاپ، داۋالاش كېرەك... مونۇ سۆزدىن <MS/>بوۋاي بىلەن موماي چۆچۈپ كېتىدۇ، ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان مېلى قوشقار بىلەن تېكىنى قانداق ئۆلۈمگە قىيماق؟! – خاسىيەت تۇتىدىغان قوشقار بىلەن تېكىنىڭ بۇ قۇرۋانلىققا قىيمايمىز، باشقا بىر قوي بىلەن ساقايتىڭ، – دەيدۇ بوۋاي بىلەن <MS/>موماي <MS/>قارا باخچىغا <MS/>يالۋۇرۇپ – يالۋۇرىنىپ. <MS/>باخچى ئېيتقىنىدىن قېرىشىپ قايتمايدۇ: – ھەقىقەتتەن جېنىڭغا پاتىدىغان، قىيمايدىغىنىڭنى <MS/>قۇرۋانلىققا سېلىپ داۋالىغان داۋا بولىدۇ. باشقا مال بىلەن مەن داۋالىمايمەن، – دەيدۇ.

Amma dədəcik sağalmamış, əksinə hər keçən gün daha da pisləşmiş. Nənəmizin göz yaşları sel olmuş, durmadan ağlamış. Tam o zaman, uzaqlardan gələn qara bir baksı (şaman) gəlmiş. Əlində kamançaya bənzəyən qopuzuyla bir əzgi çalmış, dədəciyin biləyini yoxlamış, sonra da belə demiş: — Ən çox sevdiyiniz, qiymət verdiyiniz bir heyvanınızı kəsib, onun qanı və ciyəriylə tüstü etməmiz gərək... Bu sözləri eşidən dədə ilə nənə çox qorxmuşlar! Ən sevdikləri qoç ilə təkəni necə qurban etsinlər? — Biz bu müqəddəs saydığımız qoç ilə təkəni verə bilmərik! Nə olar başqa bir qoyunla cəhd et... — deyə yalvarmışlar qara baksıya (şamana). Amma baksı başını yelləmiş: — Şəfa, ancaq canınızın ən çox yanacağı qurbanla gələr. Mən başqa heyvanla bu işi görmərəm! — demiş sərtcə.

Шал мен Кемпірдіңамал-айласы құриды. Екеуі бірдей егіліп жылайды. Қошқар мен текенің бірін сойып, емдемесе, шал жазылмайтын сияқты көрінеді. Ал соятын болса, бар күн көріп, қорек қылып отырған аз ғана малы бірге құритындай көрінеді. Бәрінен де жан тәтті, адам өмірі ардақты ғой. Шал мен Кемпірәрі жылап, бері жылап, басқа қылар ақыл-айласы таусылып, ақыры қошқар мен текенің бірін соймақшы болады.

The old man and his wife were at a loss. They wept together, helpless. If they didn’t sacrifice the ram or the goat, the old man might die. But if they did, their only means of living, the few animals they had, would be gone. Yet life is precious. The old man’s life was worth more than anything. After much crying and hesitation, with no other choice left, they decided to sacrifice one of them, either the ram or the goat.

Chol va kampir ning chorasi qolmaydi. Ikkalasi barobar qon yig‘laydilar. Qo‘chqor yoki takadan birini so‘yib davolamasa, chol tuzalmaydigandek ko‘rinadi. Agar so‘yishsa, bor kun ko‘rib, oziqlanib o‘tirgan ozgina mollari bir yo‘la yo‘q bo‘ladigandek tuyuladi. Baribir jon shirin, odam umri aziz-da. Chol va kampir u yoqqa yig‘lab, bu yoqqa yig‘lab, boshqa chora topolmay, oxiri qo‘chqor yoki takaning birini so‘yishga qaror qiladilar.

Dedeyle ninenin çaresi tükenmiş... Gözyaşlarına boğulmuşlar. Biliyorlarmış ki, eğer koç ya da teke kesilmezse, dedecik iyileşemeyecek... Eğer kesilecek olursa, bütün karınlarını doyuran küçücük hayvanları da onlarla birlikte yok olacaktı sanki. Ama ne yaparsın, can tatlıydı işte, bir insanın ömrü her şeyden daha değerliydi. Dede ile nine, bir ağlayıp bir sızlayıp durmuşlar, başka hiçbir çareleri kalmayınca, sonunda koç ile keçiden birini kesmeye karar vermişler.

<MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>موماينىڭ <MS/>ئامال – چارىسى تۈگىدى. ئىككىسى بىردەك ئېگىلىپ يىغلايدۇ. قوشقار بىلەن تېكىنىڭ بىرىنى سويۇپ، داۋالىمىسا، بوۋاي ساقايمايدىغان ئوخشايدۇ. ئەمدى سويىدىغان بولسا، بار كۈن كۆرۈپ، ئوزۇق قىلىپ ئولتارغان ئازلا مېلى بىرگە قۇرىدىغاندەك كۆرىنىدۇ. <FR/>ھەممىدىنمۇ جان تاتلىق، ئادەم ئۆمۈرى قىممەتىرەكقۇ. <MS/>بوۋاي بىلەن موماي نېرى يىغلاپ، بېرى يىغلاپ، باشقا قىلىدىغان <MS/>ئەقىل – پاراسەت تۈگەپ، ئاخىرى قوشقار بىلەن تېكىنىڭ بىرىنى سويماقچى بولىدۇ.

Dədəylə nənənin çarəsi tükənmiş... Göz yaşlarına qərq olmuşlar. Bilirmişlər ki, əgər qoç ya da təkə kəsilməzsə, dədəcik sağala bilməyəcək... Əgər kəsiləcək olarsa, bütün qarınlarını doyuran kiçicik heyvanları da onlarla birlikdə yox olacaqdı sanki. Amma nə edəsən, can şirin idi işte, bir insanın ömrü hər şeydən daha dəyərli idi. Dədə ilə nənə, bir ağlayıb bir sızlayıb durmuşlar, başqa heç bir çarələri qalmayınca, sonunda qoç ilə keçidən birini kəsməyə qərar vermişlər.

Теке бұл жайдың бәрін сезіп біледі. Түн ішінде қошқарды оятып алып, оған сұмдық хабарды естіртеді. Әрі жылап, әрі ыза болған екеуі уәде байласады да түн ішінде ешкімге сездірмей, туып-өскен мекенін тастап, жүріп кетеді. Ойласқандары – шал мен Кемпірдіемдейтін дәрі шөп іздеп таппақ.

The goat sensed everything. Late at night, he woke the ram and told him the terrible news. Both were heartbroken and angry. They made a promise to each other and, before dawn, quietly left their home so no one would notice. They decided to search for a healing herb that could cure the old man.

Taka bu voqealarning barchasini sezib turadi. Tun ichida qo‘chqorni uyg‘otib olib, unga bu mudhish xabarni yetkazadi. Ham yig‘lab, ham g‘azablangan ikkalasi ahdlashadilar-da, tun ichida hech kimga sezdirmay, tug‘ilib o‘sgan makonlarini tashlab, chiqib ketishadi. Rejalari - chol va kampirni davolaydigan shifobaxsh o‘tni izlab topish edi.

Minik keçi bu durumu hemen anlamış, her şeyi bilmiş. Gecenin karanlığında koçu uyandırmış ve ona bu korkunç haberi fısıldamış. Hem ağlayan hem de birazcık sinirlenen bu iki arkadaş, birbirlerine söz vermişler. Sonra da gece vakti kimseye hissettirmeden, doğup büyüdükleri evlerini bırakıp yola koyulmuşlar. Akıllarındaki tek düşünce, dede ile nineyi iyi edecek sihirli otları bulmakmış.

تېكە بۇ جاغداينىڭ ھەممىنى سېزىپ بىلىدۇ. تۈن ئىچىدە قوشقارنى ئوخىتىپ ئېلىپ، ئۇنىڭغا شۇم خەۋەرنى يەتكۈزىدۇ. ھەم يىغلاپ، ھەم غەزەپ بولغان ئىككىسى ۋەدە بېرىشىپ، تۈن ئىچىدە ھېچكىمگە سەزدۈرمەي، تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ماكانىنى تاشلاپ، يۈرۈپ كېتىدۇ. ئويلاشتۇرغىنى – <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>موماينى داۋالايدىغان دورا چۆپ ئىزدەپ تاپماق.

Minik keçi bu vəziyyəti dərhal anlamış, hər şeyi bilmiş. Gecənin qaranlığında qoçu oyandırmış və ona bu qorxunc xəbəri pıçıldamış. Həm ağlayan, həm də bir az əsəbiləşən bu iki dost, bir-birlərinə söz vermişlər. Sonra da gecə vaxtı heç kimə hiss etdirmədən, doğulub böyüdükləri evlərini buraxıb yola düşmüşlər. Ağıllarındakı tək düşüncə, dədə ilə nənəni yaxşı edəcək sehrli otları tapmaq imiş.