Корпустан іздеу

Ертеңінде қошқар мен теке жолға шығады. Қалың тоғай арасын кезіп келе жатады. Бір мезгілде теке тоғай арасынан кезіп өткен соқпақ іздерді байқап, әрі алыстан даурығып сөйлеген қасқырлардың дауысын естиді.

The next morning, the ram and the goat set out again, wandering through the thick forest. After some time, the goat noticed the faint traces of paths and heard, from a distance, the howling voices of wolves.

Ertasiga qo‘chqor va taka yo‘lga chiqishadi. Qalin to‘qayzor orasini kezib kelayotgan bo‘lishadi. Bir payt taka to‘qayzor orasidan o‘tgan soqmoq izlarini payqab qoladi va uzoqdan shovqin solib gaplashayotgan bo‘rilarning ovozini eshitadi.

Ertesi sabah koç ile teke yola çıkmışlar. Sık ormanın içini gezip dolaşıyorlarmış. Bir ara teke, ormanın içinden geçen patika izlerini fark etmiş ve uzaktan gürültüyle konuşan kurtların seslerini de duymuş.

ئەتىگەنلىگى قوشقار بىلەن تېكە يولغا چىقىدۇ. قېلىن چاتقال ئارىسىنى كېزىپ كېلىۋاتىدۇ. <FR/>بىر مەزگىلدە تېكە چاتقاللىق ئارىسىنى كېزىپ ئۆتكەن سوزۇق ئىزلارنى بايقاپ، تېخى يىراقتىن<MS/>ۋاقىرىشىپ سۆزلىگەن بۆرىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىدى.

Ertəsi səhər qoç ilə təkə yola çıxmışlar. Sıx meşənin içini gəzib dolaşırlarmış. Bir ara təkə, meşənin içindən keçən patika izlərini fərq etmiş və uzaqdan gurultuyla danışan canavarların səslərini də eşitmiş.

– Түндегі қасқырлар аюға хабар берген екен, ізімізге түсіп, бәрі іздеп келеді бізді. Енді тезірек ыңғайлы бір қарағайдың басына шығып, жасырынайық, – дейді теке.

– The wolves from last night must have told the bear about us, – said the goat. – They’re all tracking us down. Let’s hurry and climb up a thick pine tree to hide.

— Tundagi bo‘rilar ayiqqa xabar berishibdi, izimizga tushib, barchasi bizni izlab kelishyapti. Endi tezroq qulayroq bir qarag‘ayning uchiga chiqib, yashirinaylik, — deydi taka.

“Geceki kurtlar ayıya haber vermişler meğer, izimize düşüp hepsi bizi arıyorlarmış. Şimdi hemen uygun bir çam ağacının tepesine çıkıp saklanalım,” demiş teke.

– كېچىدىكى بۆرىلەر ئېيىققا خەۋەر بەرگەن ئىكەن، ئىزىمىزغا چۈشۈپ، ھەممىسى ئىزدەپ كېلىۋاتىدۇ بىزنى. ئەمدى چاقانىراق قولايلىق بىر قارىغاينىڭ ئۈستىگە چىقىپ، يوشۇرىنايلى، – دەيدۇ تېكە.

“Gecək canavarlar ayıya xəbər vermişlər məgər, izimizə düşüb hamısı bizi axtarırlarmış. İndi dərhal uyğun bir şam ağacının təpəsinə çıxıb gizlənək,” demiş təkə.

Бұтағы қалың, жуан бір қарағайға сүйемелдесе көмектесіп, әуелі қошқарды шығарады да, артынан бір секіріп теке өзі шығады. Осы кезде балпаң-балпаң басқан дәу қара қоңыр аю бастаған он шақты қасқыр дабырлай сөйлесіп, дәл қошқар мен теке орналасқан қарағайдың жанына жақын келеді.

Helping each other, they first lifted the ram up, and then the goat leapt up beside him. Just then, a big brown bear, lumbering heavily, appeared with about ten wolves following him, grumbling and talking loudly. They came straight to the pine tree where the ram and the goat were hiding.

Butoqlari qalin, yo‘g‘on bir qarag‘ayga suyab, ko‘maklashib, avval qo‘chqorni chiqaradi, so‘ng ortidan bir sakrab takaning o‘zi chiqadi. Shu paytda lapanglab qadam bosgan ulkan qora qo‘ng‘ir ayiq boshchiligidagi o‘n chog‘li bo‘ri shovqin solib gaplashib, aynan qo‘chqor va taka joylashgan qarag‘ayning yoniga yaqin kelishadi.

Dalları sık, kalın bir çam ağacına birbirlerine destek olarak yardım etmişler, önce koçu çıkarmışlar, ardından bir sıçrayışta teke kendisi de çıkmış. Tam o sırada, hantal hantal yürüyen kocaman kara kahverengi bir ayının başını çektiği on kadar kurt, gürültüyle konuşarak, tam da koçla tekenin yerleştiği çam ağacının yanına kadar gelmiş.

پۇتىغى قېلىن، كەڭ بىر قارىغايغا تايىنالمىسا ياردەملىشىپ، قۇتلۇق قوشقارنى چىقىرىدۇدە، كەينىدىن بىر سەكرەپ تېكە ئۆزى چىقىدۇ. مۇشۇ ۋاقىتتا پۇلاڭ – پۇلاڭ باسقان <FR/>يوغان قارا قوڭۇر ئېيىق باشقۇرغان <FR/>ئونچە بۆرە قاتتىق سۆزلىشىپ، دەل قوشقار بىلەن تېكە ئورۇنلاشقان قارىغاينىڭ يېنىغا يېقىن كېلىدۇ.

Budaqları sıx, qalın bir şam ağacına bir-birlərinə dəstək olaraq yardım etmişlər, əvvəlcə qoçu çıxarmışlar, ardından bir sıçrayışda təkə özü də çıxmış. Tam o zaman, xəşin-xəşin yeriyən kocaman qara-qəhvəyi bir ayının başını çəkdiyi on qədər canavar, gurultuyla danışaraq, tam da qoçla təkənin yerləşdiyi şam ağacının yanına qədər gəlmiş.

– Ақымақсыңдар, Құдайдың өзі айдап әкелген майлы тамақтан айырылып қалған сендердей ақымақты көргенім жоқ. Қорқақ қойдан батыр қасқыр қорқып қашып кетіпті деген атақтың өзі масқарашылық қой! – дейді аю. – Иә, ақымақ болдық, масқара болдық, айеке! – деп шуласады қасқырлар. – Әй! Менің қолыма бір тисе, ім... ім... мына найзалы саусақпен мытыр едім келіп... Осы жерде бір бал ашып алайықшы, бүгін бір майлы құйрыққа ауыз толар ма екен? – деп аю қорбаңдай басып, қошқар мен теке отырған қарағайдың түбіне шалқая келіп отырады. Он шақты қасқыр да көздерін қызартып, тілдерін салақтатып, аюды айнала, шоқайып отыра бастайды. Осыларды көргенде, қошқардың зәресі ұшып, есі ауып кетеді. Қошқар аяқтарымен тіреп, салмағын тең ұстай алмағандықтан, отырған бұтағы сатыр-гүтір майысып сынып, төмен құлап бара жатады. Мұны көріп отырған теке: – Ең мықтысын қарма! Ең семізін қарма! – деп айғайлайды. Сөйткенше болмайды, қошқар пәрменімен келіп, аюдың дәл төбесінен шаншыла құлап түседі. Қасқырлар тым-тырақай қаша жөнеледі. Мойны үзіліп, өкірген аю біраз жатып жан тапсырады. Теке денесі ауырлап, домалап жатқан досы қошқарды сүйемелдеп тұрғызып алып, тағы жол жүріп кетеді.

– Fools! – roared the bear. – I’ve never seen such stupidity! You lost the fat prey that God Himself sent your way. What a disgrace — brave wolves running from a cowardly sheep! – Yes, we were fools, a disgrace, dear Bear! – howled the wolves in shame. – Hah! If I could get my hands on them... I’d tear them apart with these claws! – growled the bear. – Let’s see what fate has in store. Maybe today I’ll get a taste of some juicy tail fat! He lumbered over and sat right beneath the very pine tree where the ram and the goat were perched. The ten wolves sat around him, eyes red, tongues lolling, waiting eagerly. Seeing them, the ram grew so terrified that he fainted. Losing balance, he leaned on a weak branch that cracked and broke, and he fell straight down. – Grab the biggest one! Catch the fattest one! – shouted the goat from above. Before anyone could react, the falling ram landed squarely on the bear’s head with a mighty crash. The wolves scattered in panic, tails tucked between their legs. The bear roared once, his neck broken, and then lay still. The goat quickly climbed down, helped his dazed friend stand up, and together they continued their journey.

"— Ahmoqsizlar, Xudoning o‘zi haydab kelgan yog‘li taomdan ayrilib qolgan sizlardek ahmoqni ko‘rmaganman. Qo‘rqoq qo‘ydan botir bo‘ri qo‘rqib qochib ketibdi degan gapning o‘zi sharmandalik-ku! — deydi ayiq. — Ha, ahmoq bo‘ldik, sharmanda bo‘ldik, ayiq og‘a! — deb shovqin solishadi bo‘rilar. — Hoy! Mening qo‘limga bir tushsa, hm... hm... mana bu nayzali barmoqlarim bilan g‘ajib tashlardim... Shu yerda bir fol ochib ko‘raylik-chi, bugun bir yog‘li quyruqqa og‘zimiz to‘lar mikin? — deb ayiq lapanglab bosib, qo‘chqor va taka o‘tirgan qarag‘ayning tagiga chalqancha bo‘lib o‘tiradi. O‘n chog‘li bo‘ri ham ko‘zlarini qizartirib, tillarini osiltirib, ayiqni o‘rab, g‘uj-g‘uj bo‘lib o‘tira boshlaydi. Bularni ko‘rganda, qo‘chqorning zaharasi uchib, hushi boshidan uchib ketadi. Qo‘chqor oyoqlari bilan tirab, vaznini teng ushlay olmagani sababli, o‘tirgan butog‘i qarsillab sinib, pastga qulab tusha boshlaydi. Buni ko‘rib turgan taka: — Eng baquvvatini ushla! Eng semizini changalla! — deb baqiradi. Shuni deyishi bilan, qo‘chqor bor kuchi bilan kelib, ayiqning naq ustiga (boshiga) qulab tushadi. Bo‘rilar tumtaraqay qochib ketishadi. Bo‘yni uzilib, o‘kirgan ayiq biroz yotib jon taslim qiladi. Taka tanasi og‘irlashib, dumalab yotgan do‘sti qo‘chqorni suyab turg‘izib olib, yana yo‘lga tushishadi.

“Ahmaklar, Tanrı’nın kendisinin sürükleyip getirdiği yağlı yiyecekten mahrum kalan sizin gibi ahmakları görmedim ben. Korkak koyundan cesur kurdun korkup kaçtığı ünü bile ne büyük bir utanç!” demiş ayı. “Evet, ahmak olduk, utanç içinde kaldık, ey ayı amca!” diye kurtlar hep bir ağızdan gürültü etmişler. “Ey! Benim elime bir geçse, Imm... Imm... şu mızrak gibi parmağımla ezerdim gelip... Hadi burada bir fal açalım, bugün yağlı bir kuyruğa ağız dolacak mı acaba?” diye ayı hantal hantal yürüyüp, koç ile tekenin oturduğu çam ağacının dibine sırtüstü uzanmış. On kadar kurt da gözlerini kızartmış, dillerini sarkıtmış, ayının etrafına çömelip oturmaya başlamış. Bunları gördüğünde, koçun ödü kopmuş, aklı başından gitmiş. Koç ayaklarıyla dayanamamış, ağırlığını dengede tutamadığı için oturduğu dal gümbür gümbür eğilip kırılmış, aşağıya doğru düşmüş. Bunu gören teke: “En güçlüyü yakala! En semizi yakala!” diye bağırmış. Tam o sırada koç, tüm gücüyle gelmiş, ayının tam tepesine saplanarak düşüvermiş. Kurtlar darmadağın kaçışmaya başlamışlar. Boynu kırılan, kükreyen ayı bir süre yatıp can vermiş. Teke, bedeni ağırlaşmış, yuvarlanıp yatan arkadaşı koçudestekleyip ayağa kaldırmış ve yine yola düşmüşler.

– ئاخماقلار، <MS/>خۇدانىڭ ئۆزى ھايداپ ئېلىپ كەلگەن مايلىق تاماقتىن ئايرىلىپ قالغان سىلەردەك ئاخماقنى كۆرگىنىم يوق. قورقاق قويدىن <MS/>باتۇر بۆرە قورقۇپ قېچىپ كېتىپتۇ دېگەن ئاتاقنىڭ ئۆزى شەرمەندىلىكقۇ! – دەيدۇ ئېيىق. – ھە، ئاخماق بولدۇق، <FR/>شەرمەندە بولدۇق، ئېيىق ئاكا! – دەپ ۋاڭ – چۇڭلايدۇ بۆرىلەر. – ھەي! مېنىڭ قولۇمغا بىر چۈشسە، ھىم... ھىم... مونۇ نەيزىلىك بارماق بىلەن شاق – شۇق قىلاتتىم... مۇشۇ يەردە بىر پال ئېچىپ كۆرەيلىچۇ، بۈگۈن بىر مايلىق قۇيرۇققا ئېغىز تولارمۇ؟ – دەپ ئېيىق مايماق بېسىپ، قوشقار بىلەن تېكە ئولتۇرغان قارىغاينىڭ تۈۋىگە <MS/>قىيپاشلاپ كېلىپ ئولتۇرىدۇ .<MS/>ئونچە بۆرىما كۆزلىرىنى قىزارتىپ، تىللىرىنى شالاقلىتىپ، ئېيىقنىڭ ئەتراپىغا، چوقچىيىپ ئولتۇرۇشقا باشلىدى. مۇشۇلارنى كۆرگەندە، قوشقار قورقۇپ، ھوشۇدىن كېتىدۇ. قوشقار پۇتلىرى بىلەن تىرەپ، سالمىغىنى تەڭ تۇتالمىغانلىقتىن، ئولتۇرغان پۇتىغى شاتىر – گۈتۈر ئەگىلىپ سۇنۇپ، تۆۋەنگە يىقىلىشقا باشلايدۇ. بۇنى كۆرۈپ ئولتۇرغان تېكە: – ئەڭ مىقتىسىنى تۇت! ئەڭ سېمىزىنى تۇت! – دەپ ۋاقىرايدۇ. شۇنداق دېگىچە، قوشقار ئەمرى بىلەن كېلىپ، ئېيىقنىڭ دەل ئۈستىگە سانچىلا يىقىلىپ چۈشىدۇ. بۆرىلەر تارقىلىپ قېچىپ كەتتى. بوينى ئۈزۈلۈپ، ھۆكىرگەن ئېيىق بىر ئاز يېتىپ جان تاپشۇرىدۇ. تېكە تېنى ئۆرىلىپ، دومىلاپ ياتقان دوستى قوشقارنى <MS/>تايىنلاپ تۇرغۇزۇپ ئېلىپ، يەنە يول مېڭىپ كېتىدۇ.

“Axmaqlar, Tanrının özünün sürükləyib gətirdiyi yağlı yeməkdən məhrum qalan sizin kimi axmaqları görmədim mən. Qorxaq qoyundan cəsur canavarın qorxub qaçdığı şöhrəti belə nə böyük bir utanc!” demiş ayı. “Bəli, axmaq olduq, utanc içində qaldıq, ey ayı əmi!” deyə canavarlar hamı bir ağızdan gurultu etmişlər. “Ey! Mənim əlimə bir keçsə, Imm... Imm... o nizə kimi barmağımla əzərdim gəlib... Hadi burada bir fal açaq, bu gün yağlı bir quyruğa ağız dolacaqmı görəsən?” deyə ayı xəşin-xəşin yeriyib, qoç ilə təkənin oturduğu şam ağacının dibinə sırtüstü uzanmış. On qədər canavar da gözlərini qızartmış, dillərini sallamış, ayının ətrafına çöməlib oturmağa başlamış. Bunları gördüyündə, qoçun ödü qopmuş, ağlı başından getmiş. Qoç ayaqlarıyla dayana bilməmiş, ağırlığını tarazlıqda saxlaya bilmədiyi üçün oturduğu budaq gümbür-gümbür əyilib qırılmış, aşağıya doğru düşmüş. Bunu görən təkə: “Ən güclünü yaxala! Ən semizi yaxala!” deyə bağırmış. Tam o zaman qoç, bütün gücüylə gəlmiş, ayının tam təpəsinə saplanaraq düşüvermiş. Canavarlar darmadağın qaçışmağa başlamışlar. Boynu qırılan, kükrəyən ayı bir sürə yatıb can vermiş. Təkə, bədəni ağırlaşmış, yuvarlanıb yatan dostu qoçu dəstəkləyib ayağa qaldırmış və yenə yola düşmüşlər.

Қошқар мен теке отын оттап, суын ішіп, қалың тоғай арасында бірнеше күн жол жүреді. Әлі дәрі шөп табылар емес. Қашып кеткен қасқырлар тоғай ішін шулата ұлып, ұрандасқанын, аю мен жолбарысқа дейін барып арыз айтып, тоғай ішінде емін-еркін сайрандап жүрген қошқар мен текеден кек алу керектігін айтып жар салғанын, өздерінің ізіне түсіп, іздеп жүргенін қошқар мен теке біліп келе жатады. Бір күні кешке таман теке соқпақ іздерді, алыстан талып жеткен шаң-шұң дауыстарды байқап: – Көп жау ізімізге түсіп қуып келеді. Тез жүрейік. Салқын лебі келеді, алдымызда үлкен дария болу керек, соған жетейік, – дейді. Тездетіп жүріп отырып, көлденең керіліп жатқан үлкен дарияның жағасынан келіп шығады. Дарияның ортасы кең арал, аралдың арғы жағы тағы жайқын су, судың арғы жағы тағы құрғақ жер екен. Бәрін де қошқар мен теке шамалап байқап көріп тұрады. Ұлып, шулап, гүрілдей ақырып аю, жолбарыс, қасқырларарттан жақындап келіп қалады.

They wandered for several more days, grazing and drinking as they went through the forest. Still, they couldn’t find any healing herbs. The wolves that had escaped were now howling throughout the forest, gathering others and calling upon the bear and the tiger to avenge them. The ram and the goat heard the echoing howls and realized the beasts were tracking them again. One evening, the goat noticed faint trails on the ground and the distant sound of growling and shouting. – Our many enemies are chasing close behind, – said the goat. – Let’s hurry. I feel a cool breeze — there must be a big river ahead. We have to reach it quickly. They quickened their pace and soon came upon a wide, flowing river. In the middle lay a large island; beyond it, another stretch of water, and far beyond that — dry land again. The ram and the goat studied it all carefully. Behind them, the forest roared with noise — the bear, the tiger, and the wolves were closing in fast.

Qo‘chqor va taka o‘tlab, suv ichib, qalin to‘qayzor ichida bir necha kun yo‘l yurishadi. Shifobaxsh o‘t hali-hamon topilmas edi. Qochib ketgan bo‘rilar to‘qay ichini uvillab shovqinga to‘ldirayotganini, ayiq va hatto yo‘lbarsgacha borib arz qilganini, to‘qay ichida emin-erkin sayr qilib yurgan qo‘chqor va takadan o‘ch olish kerakligini aytib jar solishayotganini, o‘zlarining iziga tushib, qidirib yurishganini qo‘chqor va taka bilib kelayotgan edilar. Bir kuni kechga yaqin taka soqmoq izlarni, uzoqdan arang yetib kelayotgan shovqin-suronli ovozlarni payqab: – Ko‘p sonli dushman izimizga tushib, quvib kelyapti. Tezroq yuraylik. Salqin epkin kelyapti, oldimizda katta daryo bo‘lishi kerak, o‘shanga yetib olaylik, – deydi. Tezlashib yurib borib, ko‘ndalangiga yoyilib yotgan ulkan daryoning qirg‘og‘idan chiqishadi. Daryoning o‘rtasi keng orol, orolning narigi tomoni yana katta suv, suvning narigi tomoni esa yana quruqlik ekan. Barchasini qo‘chqor va taka chamalab kuzatib turishadi. Uvillab, shovqin solib, bo‘kirib-o‘kirib ayiq, yo‘lbars va bo‘rilar ortdan yaqinlashib kelib qolishadi.

Koç ile teke otlayıp suyunu içmiş, sık ormanın içinde birkaç gün yolculuk etmişler. Ama hala sihirli şifalı otu bulamamışlar. Kaçıp giden kurtlar ormanın içini uluyarak inletmiş, haykırışmışlar, ayıya ve kaplana kadar gidip şikayet etmiş, ormanda rahatça gezip duran koç ile tekeden intikam almaları gerektiğini bağıra bağıra duyurmuşlar. Kendi izlerine düşüp onları aradıklarını da koç ile teke biliyormuş. Bir gün akşama doğru teke, patika izlerini ve uzaktan zayıf zayıf gelen gürültülü sesleri fark etmiş de demiş ki: “Bir sürü düşman izimize düşüp bizi kovalıyor. Çabuk yürüyelim. Serin bir esinti geliyor, önümüzde büyük bir nehir olmalı, ona ulaşalım!” Hızla yürümüşler de yürümüşler, enine uzanan büyük bir nehrin kıyısına varmışlar. Nehrin ortası geniş bir adaymış, adanın ötesi yine berrak bir suymuş, suyun ötesi de yine kuru bir yermiş. Hepsini de koç ile teke şöyle bir bakıp anlamışlar. Uluyarak, gürültü ederek, kükreyerek ayı, kaplan ve kurtlar arkadan yaklaşıp gelmişler.

قوشقار بىلەن تېكە ئوتلۇغىنى ئوتلاپ، سۈيىنى ئىچىپ، قېلىن چاتقال ئارىسىدا بىر نەچچە كۈن يول يۈرىدۇ. تېخى دورا چۆپ تېپىلار ئەمەس. قېچىپ كەتكەن بۆرىلەر چاتقال ئىچىنى ۋاڭ – چۇڭلىتىپ، ئۇرۇقداشلىرىغا، ئېيىق بىلەن يولۋاسقىچە بېرىپ ئەرىز ئېيتىپ، چاتقال ئىچىدە ئامان – ئېسەن سەيلە قىلىپ يۈرگەن قوشقار بىلەن تېكىدىن <FR/>ئۆچ ئېلىش كېرەكلىگىنىنى ئېيتىپ بۇيرۇق بەرگىنىنى، ئۆزلىرىنىڭ ئىزىگە چۈشۈپ، ئىزدەپ يۈرگىنىنى قوشقار بىلەن تېكە بىلىپ كېلىدۇ. بىر كۈنى كەچكە يېقىن تېكە سوزۇمپاق ئىزلارنى، يىراقتىن تولۇپ يەتكەن ۋاڭ – چۇڭ ئاۋازلارنى بايقاپ: – كۆپ دۈشمەن ئىزىمىزگە چۈشۈپ قوغلاپ كېلىدۇ. چاققان يۈرەيلى. سالقىن شامال كېلىدۇ، ئالدىمىزدا يوغان دەرىيا بولۇشى كېرەك، شۇنىڭغا يېتەيلى، – دەيدۇ. چاپسانىراق مېڭىپ، يان تەرەپتە كېرىلىپ ياتقان يوغان دەرىيانىڭ ياقىسىدىن كېلىپ چىقىدۇ. دەرىيانىڭ ئوتتۇرى كەڭ ئارال، ئارالنىڭ كەينى تەرىپى يەنە ئۇلۇغ سۇ، سۇنىڭ كەينى تەرىپى يەنە قۇرغاق يەر ئىكەن. ھەممىنى قوشقار بىلەن تېكە تەخمىن قىلىپ بايقاپ كۆرۈپ تۇرىدۇ. ھۇلاپ، شالقۇنلاپ، گۈرۈلدەپ ۋاقىراپ ئېيىق، يولۋاس، بۆرىلەر كەينىدىن يېقىنلاپ كېلىپ قالىدۇ.

Qoç ilə təkə otlayıb suyunu içmiş, sıx meşənin içində bir neçə gün səyahət etmişlər. Amma hələ də sehrli şəfalı otu tapa bilməmişlər. Qaçıb gedən canavarlar meşənin içini uluyaraq inletmiş, hayqırışmışlar, ayıya və qaplana qədər gedib şikayət etmiş, meşədə rahatca gəzib duran qoç ilə təkədən intiqam almaları lazım olduğunu bağıra-bağıra duyurmuşlar. Öz izlərinə düşüb onları axtardıqlarını da qoç ilə təkə bilirmiş. Bir gün axşama doğru təkə, patika izlərini və uzaqdan zəif-zəif gələn gurultulu səsləri fərq etmiş də demiş ki: “Bir sürü düşmən izimizə düşüb bizi qovalayır. Cəld yeriyək. Sərin bir əsinti gəlir, önümüzdə böyük bir çay olmalı, ona çataq!” Sürətlə yerimişlər də yerimişlər, eninə uzanan böyük bir çayın qırağına varmışlar. Çayın ortası geniş bir ada imiş, adanın o tərəfi yenə büllur bir su imiş, suyun o tərəfi də yenə quru bir yer imiş. Hamısını da qoç ilə təkə belə bir baxıb anlamışlar. Uluyaraq, gurultu edərək, kükrəyərək ayı, qaplan və canavarlar arxadan yaxınlaşıb gəlmişlər.

Теке досы қошқарға: – Жол бастап, ажалдан алып қалар кезек енді саған келді. Мен жүзуге жоқпын, сен жүзуге мықтысың, бастап түс мына дарияға, мен сенің құйрығыңа асылып отырып, малтиын. Тура аралға тарту керек, – дейді.

The goat turned to his friend, the ram. – Now it’s your turn to lead us and save our lives, – he said. – I can’t swim, but you can. Go ahead and lead us into the river. I’ll hold on to your tail, and we’ll swim straight to that island.

Taka do‘sti qo‘chqorga: – Yo‘l boshlab, ajaldan qutqarib qolar navbat endi senga keldi. Men suzishga yo‘qman, sen suzishga ustasan, mana bu daryoga boshlab tush, men sening quyrug‘ingga osilib suzaman. To‘g‘ri orolga qarab borishimiz kerak, – deydi.

Teke dostu koça demiş ki: “Yol gösterip ölümden kurtaracak sıra şimdi sana geldi. Ben yüzmeye hiç iyi değilim, sen yüzmede çok güçlüsün, başla da gir şu nehre, ben senin kuyruğuna asılıp yüzerim. Tam adaya doğru gitmeliyiz,” diye söylemiş.

تېكە دوستى قوشقارغا: – يول باشلاپ، ئە جەلدىن ئېلىپ قالىدىغان نۆۋەت ئەمدى ساڭا كەلدى. مەن ئۈزەلمەيمەن، سەن ئۈزۈشكە مىقتىسەن، باشلاپ چۈش مونۇ دەرىياغا، مەن سېنىڭ قۇيرۇغۇڭغا ئېسىلىپ، ئۈزەي. ئۇددۇل ئارالغا تارتىش كېرەك، – دەيدۇ.

Təkə dostu qoça demiş ki: “Yol göstərib ölümdən qurtaracaq sıra indi sənə gəldi. Mən üzməyə heç yaxşı deyiləm, sən üzmədə çox güclüsən, başla da gir bu çaya, mən sənin quyruğuna asılıb üzərəm. Tam adaya doğru getməliyik,” deyə söyləmiş.

Бұл жерде қошқар бөгелген жоқ. Майлы құйрығының үстіне текенің екі аяғын асылтып, терең дарияда қайықтай қалқып жүзе жөнеледі. Ұлып, шулап арттарынан жеткен жыртқыш аңдар жағада аңтарылып тұрып қалады. Ыза болған жалбыр жүнді қара аю ақырып: – Құтылмайсыңдар, бәлемдер! Ал түсіңдер артынан суға, алып келіңдер алдыма, – деп, қасқырларға әмір беріп тұрады.

The ram didn’t hesitate. He let the goat wrap his legs around his broad, fatty tail, and together they floated into the deep river like a little boat. Behind them, the beasts arrived at the shore, howling and roaring in frustration. The shaggy black bear bellowed in anger. – You won’t escape me, you wretches! Into the water after them! Bring them back to me! – he commanded the wolves.

"Bu yerda qo‘chqor to‘xtab turmadi. Yog‘li quyrug‘ining ustiga takaning ikki oyog‘ini osiltirib, chuqur daryoda qayiqdek qalqib suzib ketdi. Uvillab, shovqin solib ortlaridan yetib kelgan yirtqich hayvonlar qirg‘oqda hayron bo‘lib qolishdi. G‘azablangan junlari hurpaygan qora ayiq o‘kirib: – Qutulolmaysizlar, hali shoshmay turinglar! Qani, tushinglar ortidan suvga, olib kelinglar oldimga, – deb bo‘rilarga buyruq berib turardi.

Koç hiç oyalanmamış. Yağlı kuyruğunun üzerine tekenin iki ayağını astırmış, derin nehirde kayık gibi süzülerek yüzmeye başlamış. Uluyarak, gürültü ederek arkalarından yetişen yırtıcı hayvanlar kıyıda şaşkınlıkla kalakalmışlar. Öfkelenen, dağınık tüylü kara ayı kükreyerek: “Kurtulamazsınız, sizi gidi yaramazlar! Hadi atlayın arkalarından suya, getirin onları önüme,” diye kurtlara emir vermiş.

بۇ يەردە قوشقار توختىغىنى يوق. مايلىق قۇيرۇقىنىڭ ئۈستىگە تېكىنىڭ ئىككى پۇتىنى ئېسىپ، چوڭقۇر دەرىيادا قولۋاقتەك يېنىك ئۈزۈپ كېتىدۇ. ھۇۋلاپ، شالقۇنلاپ كەينىدىن يەتكەن يىرتقۇچ ھايۋانلار ياقىدا ئاڭ – تاڭ بولۇپ تۇرۇپ قالىدۇ. غەزەپلەنگەن شالبۇر يۇڭلۇق قارا ئېيىق ۋاقىراپ: – قۇتۇلمايسىلەر، كۆرىسىلەر! قېنى چۈشۈڭلار كەينىدىن سۇغا، ئېلىپ كېلىڭلار ئالدىمغا، – دەپ، بۆرىلەرگە ئەمىر بېرىپ تۇرىدۇ.

Qoç heç ləngiməmiş. Yağlı quyruğunun üzərinə təkənin iki ayağını asdırmış, dərin çayda qayıq kimi süzülərək üzməyə başlamış. Uluyaraq, gurultu edərək arxalarından yetişən yırtıcı heyvanlar sahilboyu təəccüblə donub qalmışlar. Əsəbiləşən, dağınıq tüklü qara ayı kükrəyərək: “Qurtula bilməzsiniz, sizi gidi yaramazlar! Hadi atlayın dalıncan suya, gətirin onları önümə,” deyə canavarlara əmr vermiş.

Баяғы түнгі от басында қорқып қашқан арлан бастаған бір топ қасқыр күп беріп дарияға түсіп, жылжып жүзе жөнеледі. Оның артынан іркес-тіркес өзге қасқырлар тобы да дарияға түсіп, қошқар мен текеге қарай бет алады. Бірақ қасқырлардың жүзуінде айла-тәсіл, еркіндік жоқ, бір батып, бір шығып, суды шалпылдатып жылжумен болады. Кейбірі судың тереңіне батып кетіп жатады. Аздан кейін олардың көбі жүзудің бағытынан айырылып, әрқайсысы әр жаққа қарай малтып, енді жан қармаудың амалына кірісіп кетеді.

The same pack of wolves that had once fled in fear around the campfire jumped into the water, led by their old leader. Splashing and paddling, they started swimming across. One after another, more wolves leapt in, thrashing and floundering toward the ram and the goat. But the wolves were poor swimmers, they gasped and choked, plunging beneath the surface, splashing wildly. Some sank and never came up again. Soon, the pack lost direction, scattering in confusion, each trying desperately to save itself.

O‘sha tungi olov atrofida qo‘rqib qochgan arlon boshchiligidagi bir to‘da bo‘ri gup etib daryoga tushib, suzib keta boshlashadi. Ularning ortidan birin-ketin boshqa bo‘rilar to‘dasi ham daryoga tushib, qo‘chqor va taka tomonga qarab yo‘l olishadi. Biroq bo‘rilarning suzishida na bir ayyorlik va na erkinlik bor edi; ular goh suvga botib, goh yuzaga chiqib, suvni shappillatib harakat qilishardi. Ba’zilarining suvning chuqur joylariga botib ketayotgani ham ko‘rinardi. Birozdan so‘ng ularning ko‘pchiligi suzish yo‘nalishini yo‘qotib, har biri har tomonga talpinib, endi o‘z jonini saqlab qolish payiga tushib ketishadi.

O geceki ateş başında korkup kaçan bozkurdun başını çektiği bir grup kurt gümbür gümbür nehre atlamış, süzülerek yüzmeye başlamış. Onun ardından peş peşe diğer kurt grupları da nehre atlamış, koç ile tekeye doğru yönelmişler. Ama kurtların yüzmesinde bir beceri, bir özgürlük yokmuş, bir batıp bir çıkarak, suyu şapırdatarak ilerliyorlarmış. Bazıları suyun derinliğine batıp kayboluyormuş. Kısa bir süre sonra onların çoğu yüzme yönünü kaybetmiş, her biri bir yana doğru yüzmeye başlamış, artık canlarını kurtarma derdine düşmüşler.

بايىقى تۈندىكى ئوت بېشىدا قورقۇپ قېچىپ كەتكەن ئەركەك بۆرە باشقۇرغان بىر توپ بۆرە پاق قىلىپ دەرىياغا چۈشۈپ، سىرغىپ ئۈزۈپ كېتىدۇ. ئۇنىڭ كەينىدىن رەت – رېتى بىلەن باشقا بۆرىلەر توپىمۇ دەرىياغا چۈشۈپ، قوشقار بىلەن تېكىگە قاراپ ئۈزىدۇ. بىراق بۆرىلەرنىڭ ئۈزۈشىدە ئامال – ئۇسۇل، ئەركىنلىك يوق، بىر چۆكۈپ، بىر چىقىپ، سۇنى شاپىلدىتىپ ھەرىكەتلىنىدۇ. بەزى بىرى سۇنىڭ چوڭقۇرلىغىغا چۆكۈپ كېتىپ ياتىدۇ. ئازدىن كېيىن ئۇلارنىڭ نۇرغۇنى ئۈزۈشنىڭ يۆنىلىشىدىن ئايرىلىپ، ھەر قايسىسى ھەر ياققا قاراپ ئۈزۈپ، ئەمدى جېنىنى قۇتۇلدۇرىشىنىڭ ئامالىغا كىرىشىپ كېتىدۇ.

O gecəki ocaq başında qorxub qaçan boz qurdun başını çəkdiyi bir qrup canavar gümbür-gümbür çaya atlamış, süzülərək üzməyə başlamış. Onun ardından dalbadal digər canavar qrupları da çaya atlamış, qoç ilə təkəyə doğru yönəlmişlər. Amma canavarların üzməsində bir bacarıq, bir azadlıq yox imiş, bir batıb bir çıxaraq, suyu şapırdataraq irəliləyirlərmiş. Bəziləri suyun dərinliyinə batıb qeyb olurmuş. Qısa bir sürə sonra onların çoxu üzmə yönünü itirmiş, hər biri bir yana doğru üzməyə başlamış, artıq canlarını qurtarma dərdinə düşmüşlər.

Ал қошқар мен теке болса, бөгелместен тез жүзіп отырып, дарияның ортасындағы аралдан бірақ шығады. Су бетінде бір батып, бір шығып, жанталаса малтып жүрген қасқырларға қошқар қуанышты да, үрейлі де кескінмен қадалып қарап тұрады. Қасқырлар жүзіп, аралға өтер ме екен? Жоқ, кейін қайтып кетер ме екен? Қаншасы суға батып кетер екен? Теке еш нәрседен қуыстанбай, дереу жүгіріп, аралдағы шөптерді тінтіп, дәрі шөп іздейді. Аралда жайылып оттайтын жануарлар сирек еді. Қалың өскен әр тектес шөптер жабағыдай боп кеткен екен. Кішкене төмпешіктегі жақпар тастар арасына өскен шөптер гүл шашып жайқалып тұр. Теке, міне, осы жақпар тастың шетінен бір топ дәрі шөпті табады, оны жапырақпен орап, қошқардың мүйізінің түбіне мықтап бекітіп байлайды. Қошқар мен текені қуған қасқырлар көп, елу-алпыс шамалы еді, жүзе алмауына, суға батып кетіп жатқандарына қарамастан, жағадағы аю ақырып , бұйрық беріп, қасқырдың тағы бір тобын суға түсіріп жатыр. Кейбір жүзгіштері тобын жазбай, қиындықпен малтып аралға тура тартып жылжиды. Мұны да қошқар мен теке байқап тұрады. Енді белгілі болады. Қасқырлардың бәрі болмаса да бірталайы аралға жүзіп жетуі мүмкін. Сондықтан екеуі аралдың қарсы жағындағы жағаға қарай жүзуге дайындалып тұрады. Қасқырлардың алды аралға келіп, аяғын сала бергенде, қошқар мен теке тағы да дарияға түсіп, жағаға қарай тартады. Қапы қалған қасқырлар тілдерін тістеп жалақтатып қатты ызаланып, аралдың жағасында тағы аңтарылып қалады.

Meanwhile, the ram and the goat swam steadily forward and reached the island in the middle of the river. The ram looked back, half in joy, half in fear, watching the wolves struggle in the water. Would they reach the island? Would they turn back? Or would they all drown? The goat, unfazed, began running about the island, searching among the thick grass for healing herbs. The island had few grazing animals, so the grass had grown tall and lush, covering the ground like a soft carpet . On a small rise among the stones, some bright herbs bloomed with delicate flowers. There, by the edge of the rocks, the goat found a cluster of medicinal plants. He carefully wrapped them in a broad leaf and tied the bundle firmly to the base of the ram’s horn. But there were many wolves, fifty or sixty perhaps. Despite those who had drowned, others kept trying to cross. The bear stood on the far shore, roaring orders and sending more packs into the river. A few of the strongest swimmers managed to keep together and were slowly making their way toward the island. The ram and the goat saw them coming and realized the danger. If they stayed, the wolves would soon reach them. They had no choice but to swim again, this time to the opposite bank. As soon as the first wolves climbed onto the island, the ram and the goat leapt back into the water and began swimming hard toward the far shore. The wolves, once again outwitted, gnashed their teeth and howled in fury from the island’s edge.

Qo‘chqor va taka esa to‘xtab turmasdan tez suzib borib, daryo o‘rtasidagi oroldan chiqishadi. Suv betida goh botib, goh chiqib, jon talvasasida suzib yurgan bo‘rilarga qo‘chqor ham quvonch, ham vahima aralash tikilib qaraydi. Bo‘rilar suzib orolga o‘ta olarmikan? Yoki orqaga qaytib ketisharmikan? Qanchasi suvga botib ketar ekan? Taka esa hech narsadan hadiksiramay, darrov yugurib, oroldagi o‘tlarni titkilab, shifobaxsh o‘t izlaydi. Orolda o‘tlab yuradigan hayvonlar kam edi. Qalin o‘sgan har xil turdagi o‘tlar yig‘ilib-chalkashib ketgan ekan. Kichik tepalikdagi qoyatoshlar orasida o‘sgan o‘tlar gul sochib, yashnab turibdi. Taka, mana shu qoyatoshning chetidan bir to‘p shifobaxsh o‘tni topadi, uni barg bilan o‘rab, qo‘chqorning shoxi tubiga mahkam bog‘lab qo‘yadi. Qo‘chqor va takani quvgan bo‘rilar ko‘p, ellik-oltmish chog‘li edi. Suzolmayotganiga, suvga botib ketayotganiga qaramasdan, qirg‘oqdagi ayiq o‘kirib, buyruq berib, bo‘rilarning yana bir to‘dasini suvga tushiryapti. Ayrim suzuvchilari to‘dadan ajralmay, qiyinchilik bilan suzib to‘g‘ri orolga qarab kelyapti. Buni ham qo‘chqor va taka kuzatib turadi. Endi ma’lum bo‘ladi: bo‘rilarning hammasi bo‘lmasa-da, bir qanchasi orolga suzib yetishi mumkin. Shuning uchun ikkalasi orolning qarshi tomonidagi qirg‘oqqa qarab suzishga tayyorlanib turadi. Bo‘rilarning oldingi qismi orolga yetib, oyoq qo‘yishi bilan qo‘chqor va taka yana daryoga tushib, qirg‘oqqa qarab yo‘l oladi. G‘aflatda qolgan bo‘rilar tillarini tishlab, yalanib, qattiq g‘azablanib, orol qirg‘og‘ida hayron bo‘lib qolaverishadi.

Koç ile teke ise hiç oyalanmadan hızla yüzmüşler, nehrin ortasındaki adaya bir çırpıda çıkmışlar. Su yüzeyinde bir batıp bir çıkarak can havliyle yüzen kurtlara koç, hem sevinçli hem de korkulu bir ifadeyle dikkatlice bakıp durmuş. Kurtlar yüzerek adaya geçebilecekler miymiş? Yoksa geri mi döneceklermiş? Kaçı suya batıp gidecekmiş? Teke hiçbir şeyden çekinmeden hemen koşmuş, adadaki otları didik didik edip şifalı otu aramış. Adada otlayıp gezen hayvanlar seyrekmiş. Gür büyümüş türlü türlü otlar, çok farklı büyük olmuşlar. Küçük bir tümsekteki yarık taşların arasında büyüyen otlar, çiçekler saçarak salınıyormuş. Teke, işte bu yarık taşın kenarından bir tutam şifalı otu bulmuş, onu yaprakla sarmış, koçun boynuzunun dibine sıkıca bağlamış. Koç ile tekeyi kovalayan kurtlar çokmuş, elli-altmış kadar varmışlar; yüzememelerine, suya batıp gitmelerine rağmen, kıyıdaki ayı kükreyerek emir vermiş, kurtların bir başka grubunu daha suya sokuyormuş. Bazı yüzücüleri ise grup halinde, zorlukla yüzerek adaya doğru ilerliyormuş. Bunu da koç ile teke fark etmişler. Artık belli olmuş. Kurtların hepsi olmasa da birçoğu adaya yüzerek ulaşmış. Bu yüzden ikisi adanın karşı kıyısına doğru yüzmeye hazırlanıp durmuşlar. Kurtların öncüleri adaya gelip ayaklarını suya atar atmaz, koç ile teke yine nehre atlamış, kıyıya doğru yönelmişler. Gafil avlanan kurtlar dillerini dişlemiş, salyalarını akıtmış, çok öfkelenmiş, adanın kıyısında yine şaşkınlıkla kalakalmışlar.

قوشقار بىلەن تېكە بولسا، توختىماي چاققان ئۈزۈپ، دەرىيانىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئارالدىن بىراق چىقىدۇ. سۇ بېتىدە بىر چۆكۈپ، بىر چىقىپ، جان تالاش ئۈزۈپ يۈرگەن بۆرىلەرگە قوشقار خۇشاللىق، دەھشەتلىك چىراي بىلەن قادىلىپ قاراپ تۇرىدۇ. بۆرىلەر ئۈزۈپ، ئارالغا ئۆتەرمىكىن؟ ياق، كەينىگە قايتىپ كېتەرمىكىن؟ قانچىسى سۇغا چۆكۈپ كېتەر ئىكەن؟ تېكە ھېچ نەرسىدىن ۋايىملىماي، دەرھال يۈگىرەپ، ئارالدىكى چۆپلەرنى تەكشۈرەپ، دورا چۆپنى ئىزدەيدۇ. ئارالدا يېيىلىپ ئوتايدىغان ھايۋاناتلار ئاز ئىدى. قېلىن ئۆسكەن ھەر ئوخشاش چۆپلەر قۋانحان قاحارماننىڭ يەدەرشىلىك ەتۋىنە جانە قۋانحان قاحارماننىڭ ەسەپشوتىنا اقشاسىن سالۋلارىڭىزدى سۇرايمىز.<MS/>يۇمۇشاق يۇڭدەك بولۇپ كەتكەن ئىكەن. كىچىككىنە دۆڭدە يېرىلغان تاشلار ئارىسىدا ئۆسكەن چۆپلەر گۈل چېچىپ چايقىلىپ تۇر. تېكە، مانا، مۇشۇ يېرىلغان تاشنىڭ چېتىدىن بىر توپ دورا چۆپنى تاپىدۇ، ئۇنى يوپۇرماق بىلەن ئوراپ، قوشقارنىڭ مۈڭگۈزىنىڭ تۈۋىگە ياخشىلاپ بەكىتىپ باغلايدۇ. قوشقار بىلەن تېكىنى قوغلىغان بۆرىلەر كۆپ، ئەللىك – ئاتمىشتەك ئىدى، ئۈزەلمەيدىغىنىغا، سۇغا چۆكۈپ كېتىپ ياتقانلىرىغا قارىماستىن، ياقىدىكى ئېيىق ۋاقىراپ، بۇيرۇق بېرىپ، بۆرىنىڭ <FR/>يەنە بىر توپىنى سۇغا چۈشىرىدۇ. بەزى بىر ئۈزەلەيدىغانلار توپىنى خاتاسىز، قىيىنچىلىق بىلەن ئۈزۈپ ئارالغا ئۇددۇل تارتىپ سىل جىدى. بۇنىما قوشقار بىلەن تېكە بايقاپ تۇرىدۇ. ئەمدى بەلگۈلۈك بولىدۇ. بۆرىلەرنىڭ ھەممىسى بولمىسىمۇ بىر نەچچىسى ئارالغا ئۈزۈپ يېتىشى مۈمكۈن. شۇنىڭدىن ئىككىسى ئارالنىڭ قارشى تەرەپتىكى ياقىغا قاراپ ئۈزۈشكە تەييارلىنىپ تۇرىدۇ. بۆرىلەرنىڭ ئالدى ئارالغا كېلىپ، پۇتىنى سالغاندا، قوشقار بىلەن تېكە يەنىمۇ دەرياغا چۈشۈپ، ياقىغا قاراپ تارتىدۇ. مۈمكىنچىلىكتىن ئايرىلغان بۆرىلەر تىللىرىنى چىشلەپ يالاپ، قاتتىق رەن جىپ، ئارالنىڭ ياقىسىدا يەنە ھاڭ – تاڭ بولۇپ قالىدۇ.

Qoç ilə təkə isə heç ləngimədən sürətlə üzmüşlər, çayın ortasındakı adaya bir çırpıda çıxmışlar. Su üzeyində bir batıb bir çıxaraq can hovliylə üzən canavarlara qoç, həm sevincli həm də qorxulu bir ifadəylə diqqətlə baxıb durmuş. Canavarlar üzərək adaya keçə biləcəklərmiş? Yoxsa geri dönəcəklərmiş? Neçəsi suya batıb gedəcəkmiş? Təkə heç bir şeydən çəkinmədən dərhal qaçmış, adadakı otları didik-didik edib şəfalı otu axtarmış. Adada otlayıb gəzən heyvanlar seyrək imiş. Gür böyümüş cürbəcür otlar, çox fərqli böyük olmuşlar. Kiçik bir təpəcikdəki yarıq daşların arasında böyüyən otlar, çiçəklər saçaraq salınırmış. Təkə, işte bu yarıq daşın kənarından bir tutam şəfalı otu tapmış, onu yarpaqla sarmış, qoçun buynuzunun dibinə sıxıca bağlamış. Qoç ilə təkəni qovalayan canavarlar çox imiş, əlli-altmış qədər varmışlar; üzə bilmədiklərinə, suya batıb getmələrinə baxmayaraq, sahilboyundakı ayı kükrəyərək əmr vermiş, canavarların bir başqa qrupunu daha suya salırmış. Bəzi üzgüçüləri isə qrup halında, çətinliklə üzərək adaya doğru irəliləyirmiş. Bunu da qoç ilə təkə fərq etmişlər. Artıq bəlli olmuş. Canavarların hamısı olmasa da bir çoxu adaya üzərək çatmış. Bu səbəbdən ikisi adanın qarşı sahəsinə doğru üzməyə hazırlanmışlar. Canavarların öncülləri adaya gəlib ayaqlarını suya atar-atmaz, qoç ilə təkə yenə çaya atlamış, sahilə doğru yönəlmişlər. Qafil avlanan canavarlar dillərini dişləmiş, tüpürcəklərini axıtmış, çox əsəbiləşmiş, adanın sahilində yenə təəccüblə donub qalmışlar.

Қошқар мен теке енді қайтып артына бұрылған жоқ. Арғы жағаға жүзіп өтіп шығады да, бөгелместен ілгері жүріп кетеді. Таң атпаған, әлі қараңғы түн еді. Түн болса да, текенің ақылымен тоқтамай жүре береді, жүре береді.

The ram and the goat never looked back. They swam across safely, climbed ashore, and kept walking without stopping. It was still dark, the dawn had not yet broken. But even in the black of night, guided by the goat’s wisdom, they pressed on and on.

Qo‘chqor va taka endi orqaga qaytmadi. U narigi qirg‘oqqa suzib o‘tadi va to‘xtamasdan oldinga siljiydi. Hali tong otmagan, qorong‘i tun edi. Kechasi bo‘lsa ham, echkining aqli bilan to‘xtamay yuraveradi, yuraveradi.

Koç ile teke artık arkalarına hiç bakmamışlar. Karşı kıyıya yüzüp çıkmışlar ve hiç durmadan ileriye gitmişler. Henüz sabah olmamış, hala kapkaranlık bir geceymiş. Gece olmasına rağmen, tekenin aklıyla hiç durmadan yürümüşler de yürümüşler.

قوشقار بىلەن تېكە <FR/>ئەمدى قايتىپ كەينىگە بۇرۇلغىنى يوق. قارشى تەرەپتىكى ياقىغا ئۈزۈپ ئۆتۈپ چىقىدۇدە، توختىماي ئالدىغا مېڭىپ كېتىدۇ. تاڭ ئاتمىغان، تېخى قاراڭغۇ تۈن ئىدى. تۈن بولسىمۇ، تېكىنىڭ ئەقىلى بىلەن توقتىماي ماڭىۋېرىدۇ، ماڭىۋېرىدۇ.

Qoç ilə təkə artıq arxalarına heç baxmamışlar. Qarşı sahilə üzüb çıxmışlar və heç dayanmadan irəliyə getmişlər. Hələ səhər olmamış, hələ də qapqaranlıq bir gecə imiş. Gecə olmasına baxmayaraq, təkənin ağlıyla heç dayanmadan yerimişlər də yerimişlər.

– Қасқырлардың бір тобы бергі жағаға өтуі мүмкін, әйтеуір, аралда қалмайды. Бері өткендері дереу ізімізге түсіп, қуатыны белгілі. Қалай да таң атпай, бір бекініске жетуіміз қажет, – деп, ақыл айтады теке дос қошқарға. Қошқар текенің ақылдылығына әбден сенген. Енді ешбір күдік келтірмейді. Теке досы не айтса, қошқар көбіне үндемей, мақұлдап бас изейді. Бұлар кең жазық алаңға жетеді. Бірақ жазық алаңқай жалаңаш емес, шабылған шөптен үйілген жыпырлаған шөмелелері бар еді.

– Some of the wolves will make it across, no doubt. They won’t stay on the island forever. Once they reach this side, they’ll track us down. We must reach a safe place before dawn, – said the goat wisely to his friend, the ram. The ram trusted the goat completely now. He had seen enough of his friend’s cleverness to follow him without question. Whatever the goat suggested, the ram simply nodded in agreement. Soon, they came to a wide open field. But the field wasn’t bare, here and there stood heaps of freshly cut hay, stacked in tall piles.

Bo‘rilar to‘dasi bu qirg‘oqqa o‘tishi mumkin, ular baribir orolda qolmaydi. O‘tganlar darrov izimizga tushib, orqamizdan quvib ketishlari aniq. Tong otguncha biror pana joyga yetib olishimiz kerak, - deya qo‘chqor do‘stiga nasihat qilardi echki. Qo‘chqor echkining donoligiga to‘liq ishonardi. Endi u hech narsadan shubhalanmasdi. Do‘sti nima demasin, qo‘chqor ko‘pincha indamay bosh irg‘ab rozilik bildirardi. Ko‘p o‘tmay ular keng tekislikka yetib kelishdi. Ammo bu tekislik bo‘m-bo‘sh emasdi - hamma yoqda o‘rilgan pichan g‘aramlari turardi.

“Kurtların bir grubu karşı kıyıya geçmiş olabilir, ne olursa olsun adada kalmazlar. Buraya geçenlerin hemen izimize düşüp kovalayacakları belli. Ne olursa olsun sabah olmadan bir sığınağa ulaşmamız gerek,” diye akıl vermiş teke dostu koça. Koç, tekenin akıllılığına tamamen inanmış. Artık hiçbir şüpheye düşmüyormuş. Teke dostu ne söylese, koç çoğu zaman ses çıkarmadan, onaylayarak başını sallıyormuş. Bunlar geniş bir düzlüğe ulaşmışlar. Ama düzlük boş değilmiş, biçilmiş otlardan yığılmış bir sürü saman yığını varmış.

– بۆرىلەرنىڭ بىر توپى بۇ تەرەپتىكى ياقىغا ئۆتۈشى مۈمكۈن، ئەيتەۋۇر، ئارالدا قالمايدۇ. بېرى ئۆتكەنلىرى دەررۇ ئىزىمىزغا چۈشۈپ، قوغلايدىغىنى بەلگۈلۈك. قانداق بولمىسىمۇ تاڭ ئاتماي، بىر قورغانغا يېتىشىمىز ھا جەت، – دەپ، ئەقىل ئېيتىدۇ تېكە دوست قوشقارغا. قوشقار تېكىنىڭ ئېقىللىقىغا ئۇبدان ئىشەنگەن. ئەمدى ھېچ بىر گۇمان كەلتۈرمەيدۇ. تېكە دوستى نېمە ئېيتسا، قوشقار كۆپىنچە ئۈندىمەي، ماقۇللاپ باش ئېگىدۇ. بۇلار كەڭ تۈز <MS/>مەيدانغا يېتىدۇ. بىراق <MS/>تۈزلەڭ يالىڭاچ ئەمەس، ئورۇلغان چۆپتىن ئۇيىۋەتكەن توپلاشقان دوگىلىرى بار ئىدى.

“Canavarların bir qrupu qarşı sahilə keçmiş ola bilər, nə olursa olsun adada qalmazlar. Buraya keçənlərin dərhal izimizə düşüb qovalayacaqları bəlli. Nə olursa olsun sabah olmadan bir sığınacağa çatmalıyıq,” deyə ağıl vermiş təkə dostu qoça. Qoç, təkənin ağıllılığına tamamilə inanmış. Artıq heç bir şübhəyə düşmürmüş. Təkə dostu nə söyləsə, qoç çox zaman səs çıxarmadan, təsdiqləyərək başını yelləyirmiş. Bunlar geniş bir düzənliyə çatmışlar. Amma düzənlik boş deyilmiş, biçilmiş otlardan yığılmış bir sürü saman yığını varmış.

Теке қошқарды ертіп шөмелелерді түгел аралап, жан-жағын түгел айналып шығады. Қошқар текенің бұл қылығына қайран қалғандай. – Біреуіне тоқтамай айнала шарлауымыздың не жөні бар еді? – деп сұрайды. – Із тастап жүрміз. Енді бір шөмеленің астына кіріп жасырынамыз. Қасқырлар келсе, біздің ізімізбен осы жыпырлаған шөмелелердің барлығын ақтарыстырып қарайды. Бірден оңай таба қоймайды бізді. Оның үстіне шөмелелерді ақтарып жүргенде, шөп иелері де келіп қалмас па екен? – дейді теке. Досының мұн- шалықтерең ақылына жаны сүйсініп: – Теке, жаным-ай! Ақылыңнан айналайын-ай! – деп, қошқар қатты қысып құшақтап, жылап жібереді. Теке де досын құшақтап жылайды. Екеуі де шөмеленің астында тынығып, ұйықтап жатып қалады. Таңға жақын бұл жерге ұлып, шулап, қасқырлар да жетеді. Шарлаған ізді қуалап, шөмелелерді асты-үстіне шығарып тінтіп, қошқар мен текені қарай бастайды. Алагөбең таң атқан кезде ұлыған, шулаған қасқырлардың айғайын естіп оянған шөпшілер шөмелелерді талқандап жүрген қасқырларды көріп, айыр, тырнауыш, шалғыларын қолына ұстап, айқай салып, қасқырларға ұмтылады. Дәл шөпшілер оянып, шу көтерген кезде, бір топ қасқыр теке мен қошқар жатқан шөмелені бұзып, шаша бастап еді. Енді бірер құшақ шөпті алып лақтырса, дірілдеп жатқан қошқардың майлы құйрығына қасқырдың тістері тиетін еді. Шөпшілердің айғайын естісімен, қасқырлар дүркіреп қаша жөнеледі.

The goat led the ram around, circling every haystack one by one. The ram, puzzled by this strange behavior, finally asked: – Why are we circling around without stopping at one? – We’re leaving false tracks, – the goat explained. – Then we’ll hide under one of the haystacks. When the wolves arrive, they’ll follow our scent and start tearing through all these piles. It’ll take them a long time to find us, if they ever do. And while they’re making a mess, maybe the haymakers will wake up and chase them off. The ram was moved by such deep wisdom. Tears welled in his eyes. – Oh, goat, my dear friend! Bless your clever head! – he cried, throwing his hooves around the goat in a trembling embrace. The goat hugged him back, and the two friends wept together. Then they crawled under one of the haystacks, warm and hidden, and soon fell asleep. Toward dawn, the wolves arrived, howling, snarling, and sniffing around. They followed the trail, tearing apart one haystack after another, scattering hay in all directions as they searched for the ram and the goat. When the pale morning light spread over the steppe, the shepherds and haymakers woke to the terrible noise. Seeing wolves ravaging their haystacks, they grabbed pitchforks, rakes, and scythes and ran shouting toward them. Just at that moment, a few wolves had begun clawing through the very haystack where the ram and goat were hiding. Another few armfuls, and their teeth would have sunk into the ram’s trembling, fatty tail. But the instant they heard the men’s shouting, the wolves panicked and scattered, fleeing in every direction.

Taka qo‘chqorni ergashtirib, hamma g‘aramlarni (pichan uyumlarini) aylanib chiqadi, atrofini obdon ko‘zdan kechiradi. Qo‘chqor takaning bu qilig‘iga hayron qolgandek: – Birontasida to‘xtamay, hammasini aylanib yurishimizdan nima ma’no bor? – deb so‘radi. – Izimizni chalkashtiryapmiz. Endi bir g‘aramning ostiga kirib yashirinamiz. Bo‘rilar kelsa, izimizdan tushib, hamma g‘aramlarni birma-bir titkilab chiqishadi. Bizni birdaniga osonlikcha topa olishmaydi. Buning ustiga, ular g‘aramlarni titib yurganida, o‘t egalari ham kelib qolarmidi? – deydi taka. Do‘stining bunchalik chuqur aqliga tasanno aytib: – Taka, jonim do‘stim-ay! Aqlingdan o‘rgilay! – deb, qo‘chqor uni qattiq quchoqlab, yig‘lab yubordi. Taka ham do‘stini quchoqlab yig‘ladi. Ikkalasi ham g‘aramning ostida tin olib, uxlab qolishdi. Tongga yaqin bu yerga uvillab, shovqin solib bo‘rilar ham yetib keldi. Chalkash izlarni quvib, g‘aramlarni ostin-ustun qilib titkilab, qo‘chqor va takani qidira boshlashdi. G‘ira-shira tong otgan paytda uvillagan, shovqin solgan bo‘rilarning ovozini eshitib uyg‘ongan o‘roqchilar (pichanchilar) g‘aramlarni talofat qilayotgan bo‘rilarni ko‘rib, ayri, tirnoq, o‘roqlarini qo‘lga olib, baqirgancha bo‘rilarga tashlanishdi. Aynan o‘roqchilar uyg‘onib, shovqin ko‘targan paytda, bir to‘da bo‘ri taka va qo‘chqor yotgan g‘aramni buzib, socha boshlagan edi. Yana bir-ikki quchoq o‘tni olib uloqtirishganda, titrab yotgan qo‘chqorning yog‘li quyrug‘iga bo‘rilarning tishi tegishi aniq edi. O‘roqchilarning hayqirig‘ini eshitishi bilan bo‘rilar gup etib qochib ketishdi.

Teke, koçu da yanına alıp saman yığınlarının hepsini dolaşmış, dört bir yanını tamamen dönmüş. Koç, tekenin bu hareketine şaşırmış gibiymiş. “Birine bile durmadan etrafı dolaşmamızın ne anlamı vardı ki?” diye sormuş. “İz bırakarak yürüyoruz. Şimdi bir saman yığınının altına girip saklanacağız. Kurtlar gelirse, bizim izimizle bu kalabalık saman yığınlarının hepsini didik didik edip arayacaklar. Bizi hemen kolayca bulamayacaklar. Üstelik saman yığınlarını karıştırırlarken, saman sahipleri de gelmez mi?” demiş teke. Dostunun bunca derin aklına canı pek bir sevinmiş de: “Teke, canım benim! Aklına kurban olayım!” diye koç onu sıkıca kucaklayıp ağlayıvermiş. Teke de dostunu kucaklayıp ağlamış. İkisi de saman yığınının altında dinlenip uyuyakalmışlar. Sabaha doğru buraya uluyarak, gürültü ederek kurtlar da yetişmişler. Dolaştıkları izi takip edip saman yığınlarını alt üst ederek didik didik etmiş, koç ile tekeyi aramaya başlamışlar. Alacalı bulacalı bir sabah olduğunda uluyan, gürültü eden kurtların sesini duyup uyanan çalışanlar, saman yığınlarını dağıtan kurtları görmüşler, tırmıklarını,tırpanlarını ellerine alıp bağırarak kurtlara doğru atılmışlar. Tam çalışanlar uyanıp gürültü kopardıklarında, bir grup kurt teke ile koçun yattığı saman yığınını bozup dağıtmaya başlamış. Artık bir-iki kucak samanı daha alıp fırlatsalardı, titreyen koçun yağlı kuyruğuna kurdun dişleri değecekti. Çalışanların bağırışını duyar duymaz, kurtlar gümbür gümbür kaçışmaya başlamışlar.

تېكە قوشقارنى ئەگەشتۈرۈپ دوگىلارنى تۈگەل ئارىلاپ، يان – يېقىنى تۈگەل ئايلىنىپ چىقىدۇ. قوشقار تېكىنىڭ بۇل قىلىغىغا ھەيران قالغاندەك. – بىرىگە توختىماي ئاينىلىپ كۆرگىنىمىزنىڭ نېمە سەۋەۋى بار ئىدى؟ – دەپ سورايدۇ. – ئىز قالدۇرۇپ يۈرىمىز. <FR/>ئەمدى بىر دوگىنىڭ ئاستىغا كىرىپ يوشۇرىنىمىز. بۆرىلەر كەلسە، بىزنىڭ ئىزىمىز بىلەن مۇشۇ توپلانغان دۇگىلارنىڭ بارلىغىنى ئاقتۇرۇپ قارايدۇ. بىردىن ئوڭاي تاپالمايدۇ بىزنى. ئۇنىڭ ئۈستىگە دوگىلارنى ئاقتۇرۇپ يۈرگەندە، چۆپ ئېگىلىرىمۇ كېلىپ قېلىشىمۇ مۇمكىن؟ – دەيدۇ تېكە. دوستىنىڭ مۇنچىلىك چوڭقۇر ئەقلىگە جېنى سۈيىنىپ: – تېكە، جېنىم – ئەي! ئەقلىڭدىن ئۆرگىلەي! – دەپ، قوشقار قاتتىق قىسىپ قۇچاغلاپ، يىغلاپ كېتىدۇ. تېكىمۇ دوستىنى قۇچاغلاپ يىغلايدۇ. ئىككىلىسى دوگىنىڭ ئاستىدا دەم ئېلىپ، ئۇخلاپ يېتىپ قالىدۇ. تاڭغا يېقىن بۇ يەرگە ھۇلاپ، چۇلاپ، بۆرىلەرمۇ يېتىپ كېلىدۇ. چارلىغان ئىزنى قوغلاپ، دوگىلارنى ئاستى – ئۈستىگە چىقىرىپ ئاقتۇرۇپ، قوشقار بىلەن تېكىنى قاراشقا باشلايدۇ. <MS/>ئالا رەڭلىك تاڭ ئاتقان ۋاقتىدا ھۇلىغان، چۇلىغان بۆرىلەرنىڭ ئۈنىنى ئاڭلاپ ئوخانغان چۆپ ئېگىلىرى دوگىلارنى ئاقتۇرۇپ يۈرگەن بۆرىلەرنى كۆرۈپ، <MS/>ئارا، <MS/>تىرنا، <MS/>چالغىلىرىنى قولىغا تۇتۇپ، ۋاقىراپ، بۆرىلەرگە ئىنتىلىدۇ. دەل چۆپ ئېگىلىرى ئوخىنىپ، چۇۋ كۆتەرگەن ۋاقتىدا، بىر توپ بۆرە تېكە بىلەن قوشقار ياتقان دوگىنى بۇزۇپ، چېچىشقا باشلىغان ئىدى. <FR/>ئەمدى بىرەر قۇچاق چۆپنى ئېلىپ تاشلىسا، دىرىلدەپ ياتقان قوشقارنىڭ مايلىق قۇيرۇقىغا بۆرىنىڭ چىشلىرى تېگەر ئىدى. چۆپ ئېگىلىرىنىڭ ئۈنىنى ئاڭلىشى بىلەن، بۆرىلەر دۈكۈرلەپ قېچىپ كېتىدۇ.

Təkə, qoçu da yanına alıb saman yığınlarının hamısını dolaşmış, dörd bir yanını tamamilə dönmüş. Qoç, təkənin bu hərəkətinə təəccüblənmiş kimi imiş. “Birinə belə dayanmadan ətrafı dolaşmağımızın nə mənası var idi ki?” deyə soruşmuş. “İz buraxaraq yeriyirik. İndi bir saman yığınının altına girib gizlənəcəyik. Canavarlar gəlsə, bizim izimizlə bu camaat saman yığınlarının hamısını didik-didik edib axtaracaqlar. Bizi dərhal asanlıqla tapa bilməyəcəklər. Üstəlik saman yığınlarını qarışdırarkən, saman sahibləri də gəlməzmi?” demiş təkə. Dostunun bunca dərin ağlına canı lap bir sevinmiş də: “Təkə, canım mənim! Ağlına qurban olum!” deyə qoç onu sıxıca qucaqlayıb ağlayıvermiş. Təkə də dostunu qucaqlayıb ağlamış. İkisi də saman yığınının altında dincəlib yuxulayıb qalmışlar. Sabaha doğru buraya uluyaraq, gurultu edərək canavarlar da yetişmişlər. Dolaşdıqları izi təqib edib saman yığınlarını alt-üst edərək didik-didik etmiş, qoç ilə təkəni axtarmağa başlamışlar. Alaçalı-bulaçalı bir sabah olanda uluyan, gurultu edən canavarların səsini duyub oyanan işçilər, saman yığınlarını dağıdan canavarları görmüşlər, tırmıqlarını, dırpanlarını əllərinə alıb bağıraraq canavarlara doğru atılmışlar. Tam işçilər oyanıb gurultu qopardıqlarında, bir qrup canavar təkə ilə qoçun yatdığı saman yığınını pozub dağıtmağa başlamış. Artıq bir-iki qucaq samanı daha alıb fırlatsaydılar, tir-tir əsən qoçun yağlı quyruğuna canavarın dişləri dəyəcəkdi. İşçilərin bağırışını duyar-duymaz, canavarlar gümbür-gümbür qaçışmağa başlamışlar.

Теке мен қошқар да шөмеле астынан шығып, шөпшілерге келіп, алдарында ботадай боздап жылап, жата-жата қалысады. Шөпшілердің бәрі қасқырлардың шөмелелерді неге талқандап жүрген себебін енді түсінеді. Егіліп еңіреген қошқар мен текені аяп кетеді.

The goat and ram crawled out from beneath the hay, trembling and crying like lost children. They fell before the haymakers, bleating in gratitude and exhaustion. The men stopped, understanding now why the wolves had torn apart their hay. Their hearts softened with pity.

Taka va qo‘chqor ham g‘aram ostidan chiqib, o‘roqchilarning oldiga kelishdi va bo‘tadek bo‘kirib yig‘lab, ularning oyoqlari ostiga yiqilishdi. O‘roqchilarning barchasi bo‘rilar g‘aramlarni nega yo‘qotayotganining sababini endi tushunishdi. Ko‘z yoshlari to‘kib yig‘layotgan qo‘chqor va takaga rahmi keldi.

Teke ile koç da saman yığınının altından çıkmışlar, çalışanların yanına gelmişler, önlerinde yavru deve gibi inleye inleye ağlayarak, kalakalmışlar. Çalışanların hepsi, kurtların saman yığınlarını neden dağıttıklarını şimdi anlamışlar. Hıçkıra hıçkıra ağlayan koç ile tekeye acımışlar.

تېكە بىلەن قوشقارمۇ دوگا ئاستىدىن چىقىپ، چۆپ ئېگىلىرىگە كېلىپ، ئالدىلىرىدا تۆگە بالىسىدەك مۇڭلۇق يىغلاپ، يېتىپ – يېتىپ قالىدۇ. چۆپ ئېگىلىرىنىڭ بارلىغى بۆرىلەرنىڭ دوغىلارنى نېمە ئۈچۈن چېچىپ يۈرگەن سەۋەۋىنى ئەمدى چۈشىنىدۇ. ئېگىلىپ ھۆكىرىگەن قوشقار بىلەن تېكىنى ئاياپ كېتىدۇ.

Təkə ilə qoç da saman yığınının altından çıxmışlar, işçilərin yanına gəlmişlər, önlərində balaca dəvə kimi inləyə-inləyə ağlayaraq, donub qalmışlar. İşçilərin hamısı, canavarların saman yığınlarını niyə dağıtdıqlarını indi anlamışlar. Hıçqıra-hıçqıra ağlayan qoç ilə təkəyə yazığı gəlmişlər.

– Бұл екеуіне тимейік. Малдың құты болар, ауылға апарып қой мен ешкіге қосайық, – дейді бір шал тұрып, осыны естігенде, қошқар мен теке дереу жасын тыйып, ойнақ салып, шалдың алдына келіп, бас иіп, тағзым етіседі. – Апырымай, мына жануарлар есті екен ғой, айтқанды түсініп тұр. Тимейік сорлыларға, – дейді тағы бір шөпші. Қошқар мен теке тағы да ойнақ салып, қуанышты сезіммен бұған да келіп бас изейді.

– Don’t harm them, – said an old man gently. – These creatures must be blessed. Let’s take them to the village and let them join the flock, they’ll bring good fortune. Hearing these kind words, the ram and the goat stopped crying, began to prance joyfully, and bowed low before the old man. – Well, would you look at that! – said another haymaker. – They understand every word! Let them be — poor things.

— Bu ikkoviga tegmaylik. Molning barakasi bo'lar, qishloqqa olib borib qo'y va echkilarga qo'shaylik, — deydi bir chol turib. Buni eshitganda, qo'chqor va taka darrov yoshini tiyib, o'ynaqlab, cholning oldiga kelib, bosh egib ta'zim qilishadi. — Ajabo, mana bu jonivorlar aqlli ekan-ku, aytganni tushunib turibdi. Tegmaylik sho'rliklarga, — deydi yana bir o'roqchi. Qo'chqor va taka yana o'ynaqlab, quvonch bilan bunga ham kelib bosh irg'ashadi..

“Bu ikisine dokunmayalım. Hayvanların bereketi olur, köye götürüp koyun ve keçilerin arasına katalım,” demiş bir yaşlı adam. Bunu duyduğunda, koç ile teke hemen gözyaşlarını dindirmişler, oynamaya başlamış, yaşlı adamın önüne gelip başlarını eğmiş, saygıyla selamlamışlar. “Aman Allah’ım, bu hayvanlar akıllıymış meğer, söylenenleri anlıyorlar. Dokunmayalım zavallılara,” demiş bir başka çalışan. Koç ile teke yine oynamış, sevinçle buna da gelip başlarını sallamışlar.

– بۇ ئىككىلىسىنى تەگمەيلى. مالنىڭ بېرىكىتى بولار، يېزىغا ئاپىرىپ قوي بىلەن ئۆشكىگە قوشايلى، – دەيدۇ بىر <MS/>بوۋاي تۇرۇپ، مۇشۇنى ئاڭلىغاندا، قوشقار بىلەن تېكە دەررۇ يېشىنى سۈرتۈپ، ئويناقلاپ، <MS/>بوۋاينىڭ<MS/> ئالدىغا كېلىپ، باش ئېگىپ، تەغزىم ئېيتىشىدۇ. – ۋايەي، مونۇ ھايۋاناتلار زېرەك ئىكەنغۇ، ئېيتقاننى چۈشۈنۈپ تۇرىدۇ. تەگمەيلى بېچارىلەرگە، – دەيدۇ <FR/>يەنە بىر چۆپ ئېگىسى. قوشقار بىلەن تېكە يەنىمۇ ئويناقلاپ، خۇشال سېزىم بىلەن بۇنىڭغىمۇ كېلىپ باش ئېگىدۇ.

“Bu ikisinə toxunmayaq. Heyvanların bərəkəti olar, kəndə aparıb qoyun və keçilərin arasına qataq,” demiş bir yaşlı adam. Bunu eşitdiyində, qoç ilə təkə dərhal göz yaşlarını dindirmişlər, oynamağa başlamış, yaşlı adamın önünə gəlib başlarını əymiş, hörmətlə salamlamışlar. “Aman Allahım, bu heyvanlar ağıllıymış məgər, deyilənləri anlayırlar. Toxunmayaq yazıqlara,” demiş bir başqa işçi. Qoç ilə təkə yenə oynamış, sevinclə buna da gəlib başlarını yelləmişlər.

Шөпшілердің қошқар мен текені басынан сипап, арқаларынан қағып еркелетіп, жатқан қостарына ертіп әкелгенде, ондағы қалған шөпшілердің бірі: – Ойбай-ау, мыналарың Ақшоқыдағы шал мен Кемпірдің текесі мен қошқары ғой. Сорлылар шарқ ұрып, сұрау салып іздеп жүр, – дейді. Қошқар мен теке сол күні туып-өскен мекенінен қашып шыққалы бірінші рет қауіп-қатерсіз, алаңсыз рақаттанып ұйықтап еді.

The goat and the ram nodded again and playfully ran in circles, showing their gratitude. The men stroked their heads and patted their backs, leading them toward the camp. As they approached, one of the haymakers exclaimed: – Hey, these two belong to the old couple from Aqshoqy! The poor folks have been searching for them everywhere! That night, for the first time since their escape, the ram and the goat slept peacefully, without fear, without danger.

O‘roqchilar mushuk va takalarning boshlarini silab, yelkalariga mehr bilan qoqib, ularni o‘z qarorgohlariga olib kelishganda, u yerda bo‘lgan odamlardan biri xitob qildi: - Voy! Axir bu o‘sha Oqsho‘qidagi chol va kampirning echki va qo‘yi-ku! Bechoralar hamma joyda ularni qidirishadi, hammadan so‘rab-surishtirishadi. O‘sha kecha qo‘chqor va takalar o‘z yurtlaridan qochganlaridan beri birinchi marta tinch, xotirjam va to‘la xavfsizlikda uxlashdi.

Çalışanlar koç ile tekenin başlarını okşayıp, sırtlarını sıvazlayarak sevmişler, yattıkları çadırlara götürdüklerinde, oradaki diğer çalışanlardan biri: “Eyvah, bunlar Akşokı’daki yaşlı adam ile yaşlı kadının tekeleri ile koçudur. Zavallılar dört bir yana koşup, sorup soruşturup arıyorlardı,” demiş. Koç ile teke o gün doğup büyüdükleri yerden kaçtıklarından beri ilk kez tehlikesiz, tasasız, rahatça uyumuşlar.

چۆپ ئېگىلىرىنىڭ قوشقار بىلەن تېكىنى بېشىدىن سىپاپ، ئارقىسىدىن قېقىپ ئەركىلىتىپ، ياتقان قونالغۇلارغا ئەگەشتۈرۈپ ئەكەلگەندە، ئۇنىڭدىكى قالغان چۆپ ئېگىلىرىنىڭ بىرى: – ۋايەي، مونۇلىرىڭ ئاقچوقىدىكى بوۋاي بىلەن موماينىڭ تېكىسى بىلەن قوشقىرىغۇ. بېچارىلەر قاخشاپ، سوراشتۇرۇپ ئىزدەپ يۈرىدۇ، – دەيدۇ. قوشقار بىلەن تېكە شۇ كۈنى تۇغۇلۇپ – ئۆسكەن ماكانىدىن قېچىپ چىققىلى بىرىنچى قېتىم خەۋپ – خەتەرسىز، غەمسىز راھەتلىنىپ ئۇخلىغان ئىدى.

İşçilər qoç ilə təkənin başlarını oxşayıb, sırtlarını sığallayaraq sevmişlər, yatdıqları çadırlara apardıqlarında, oradakı digər işçilərdən biri: “Eyvah, bunlar Akşokıdakı yaşlı adam ilə yaşlı qadının təkələri ilə qoçudur. Yazıqlar dörd bir yana qaçıb, soruşub-soruşdurub axtarırdılar,” demiş. Qoç ilə təkə o gün doğulub böyüdükləri yerdən qaçdıqlarından bəri ilk dəfə təhlükəsiz, qayğısız, rahatca yatmışlar.

Ертеңіне шөпшілер ауылға әкеліп екеуін де қойға қосып жібереді, артынан шал мен Кемпірге жеткізіп береді. Шал теке тауып әкелген дәрі шөптен жазылып, бұлар бұрынғыша тыныш өмір сүре беріпті.

The next morning, the haymakers took them back to the village and returned them to the old man and woman. From the herbs the goat had brought, the old man recovered completely. And from then on, the old couple, the clever goat, and the loyal ram lived together in calm and happiness for many years.

Ertasiga o‘roqchilar (ikkalasini ham) qishloqqa olib kelib, qo‘ylarga qo‘shib yuborishadi, so‘ngra chol va kampirga yetkazib berishadi. Chol taka topib kelgan shifobaxsh o‘tdan sog‘ayib ketadi va ular ilgari-gidek tinch-totuv umr ko‘ra boshlashibdi.

Ertesi sabah çalışanlar köye getirip ikisini de koyunların arasına katmışlar, ardından yaşlı adam ile yaşlı kadına teslim etmişler. Yaşlı adam, tekenin bulup getirdiği şifalı ottan iyileşmiş, bunlar da eskisi gibi sakin bir hayat sürmüşler.

ئەتىسىگە چۆپ ئېگىلىرى يېزىغا ئەكىلىپ ئىككىلىسىنىمۇ قويغا قوشىۋېتىدۇ، كەينىدىن <MS/>بوۋاي بىلەن <MS/>مومايغا يەتكۈزۈپ بېرىدۇ. <MS/>بوۋاي تېكە تېپىپ ئېلىپ كەلگەن دورا چۆپتىن ساقىيىپ، بۇلار بۇرۇنقىدەك تىنچ ئۆمۈر سۈرۈشكە باشلاپتۇ.

Ertəsi səhər işçilər kəndə gətirib ikisini də qoyunların arasına qatmışlar, ardından yaşlı adam ilə yaşlı qadına təslim etmişlər. Yaşlı adam, təkənin tapıb gətirdiyi şəfalı otdan sağalmış, bunlar da əvvəlki kimi sakit bir həyat sürmüşlər.

Бір саятшы тор құрып, аң мен құс ұстап күн көреді екен. Бір күні құрып қойған торына бармақтай ғана торғай түсіп қалыпты. Саятшы торғайды тордан босатып алады да уысына қыса ұстап, үйіне қайтады. Жолда келе жатқанда, торғай адамға жалынады:

Once there was a hunter who made his living by setting traps for animals and birds. One day, when he came to check his snares, he found a tiny sparrow caught in his net. He carefully freed the bird, held it in his hand, and started walking home. As they went along, the sparrow began to plead with him:

Bir sayyod (ovchi) to‘r qurib, hayvon va qush tutib kun ko‘rar ekan. Bir kuni qurib qo‘ygan to‘riga barmoqdek keladigan kichkinagina chumchuq tushib qolibdi. Sayyod chumchuqni to‘rdan bo‘shatib oladi-da, hovuchiga qisib ushlab, uyiga qaytadi. Yo‘lda kelayotganlarida, chumchuq odamga yolvora boshlaydi:

Bir avcı, tuzaklar kurup kuş ve hayvan avlayarak geçimini sağlarmış. Bir gün kurduğu tuzağa parmak kadar minik bir serçe düşüvermiş. Avcı serçeyi tuzaktan kurtarmış da avucuna sıkıca alıp evine dönmüş. Yolda gelirken, serçe adama yalvarmış:

بىر قۇش ئوچى تور قۇرۇپ، ھايۋان بىلەن قۇش تۇتۇپ كۈن كۆرىدىكەن. بىر كۈنى قۇرۇپ قويغان تورىغا بارماقتەكلا قۇشقاچ چۈشۈش قېلىپتۇ. قۇش ئوچى قۇشقاچنى توردىن بوشىتىپ ئالىدۇدە ئالىقىنىغا قىسىپ تۇتۇپ، ئۆيىگە قايتىدۇ. يولدا كېلىۋاتقاندا، قۇشقاچ ئادەمگە يالۋۇرىدۇ:

Bir ovçu, tələlər qurub quş və heyvan ovlayaraq güzəranını (dolanağını) təmin edərmiş. Bir gün qurduğu tələyə barmaq boyda kiçik bir sərçə düşübmüş. Ovçu sərçəni tələdən qurtarıb, ovcunda bərk (sıx) tutaraq evinə dönübmüş. Yolda gələrkən, sərçə adama yalvarıb:

– Мен бармақтай ғана торғаймын, аузың толып асайтын етім жоқ. Союға жарамаймын, қабырғам қылтандай, сирағым шидей. Қапасқа қамап қойсаң, құсадан өлемін ғой босқа. Менің аспан астында шарықтай ұшып жүруім керек. Қанатымды сермеп, еркімше самғауым керек. Қоя берші мені, жіберші кең дүниеге. Торғайдың арманы мен тілегін қызық көрген адам:

– I am only a small sparrow, hardly enough meat to fill your mouth. My ribs are like twigs, and my legs are thin as straws. If you keep me in a cage, I’ll die of sorrow. I was made to soar freely under the open sky, to spread my wings and fly wherever I please. Please, let me go. Set me free into the wide world. The man smiled at the little bird’s speech and said jokingly:

– Men barmoqdek keladigan kichik bir chumchuqman, og‘zingni to‘ldirib yeydigan go‘shtim yo‘q. So‘yishga yaramayman, qovurg‘am qilichdek, oyoqlarim esa cho‘pdek nozik. Agar meni qafasga qamab qo‘ysang, bekorga g‘am-alamdan o‘lib qolaman. Men osmon ostida keng parvoz qilib yurishim kerak. Qanotlarimni yozib, o‘z erkim bilan samolarda uchishim kerak. Qo‘yib yubor meni, keng dunyoga qo‘yib yubor. Chumchuqning orzusi va tilagiga qiziqib qolgan odam:

“Ben parmak kadar minicik bir serçeyim, ağzını doldurup yutacak etim yok. Kesmeye gelmem, kaburgalarım incecik, bacaklarım kamış gibi. Kafese kapatırsan, kederden boş yere ölürüm ben. Benim gökyüzünde süzülerek uçmam gerek. Kanatlarımı çırpıp özgürce süzülmem gerek. Bırakıver beni, salıver şu geniş dünyaya.” Serçenin arzusunu ve dileğini ilginç bulan adam:

– مېن بارماقتەكلا قۇشقاچمەن، ئېغىزىڭ تولۇپ يەيدىغان گۆشۈم يوق. سويىدىغانغا يارىمايمەن، قوۋۇرغام كىچىككىنە، پۇتلىرىم چىغدەك. قاپاسقا سولاپ قويساڭ، غەمدىن ئۆلىمەنغۇ بېكارغا. مېنىڭ ئاسمان ئاستىغا كۆتىرىلىپ ئۇچۇپ يۈرۈشۈم كېرەك. قانىتىمنى سىلكىپ، ئەركىنچە ئېگىزگە چىقىشىم كېرەك. قويۇپ بەرگىنە مېنى، قويىۋەتكىنە كەڭ دۇنىياغا. قۇچقاچنىڭ ئارمانى بىلەن تىلىگىنى قىزىق كۆرگەن ئادەم:

“Mən barmaq boyda (boyca) balaca bir sərçəyəm, ağzını doldurub udacaq ətim yoxdur. Kəsməyə yaramam, qabırğalarım incəcik, ayaqlarım qamış kimidir. Qəfəsə bağlasan, qəm-kədərdən boş yerə ölərəm mən. Mənim göy üzündə süzərək uçmağım gərəkdir. Qanadlarımı çırpıb azadca süzməyim gərəkdir. Burax məni, azad elə bu geniş dünyaya.” Sərçənin arzusunu və diləyini maraqlı (qəribə) hesab edən adam:

– Босатып жіберсем не бересің? – депті әзілдей күліп. Сонда торғай айтыпты: «Өзім білетін екі өсиетім бар еді, соны үйретейін» – Ал ендеше, үйрет сол өсиетіңді, – депті, адам сенер-сенбесін білмей, таң көріп. «Жарайды. Бір өсиетімді қолыңда тұрып-ақ, айтайын. Тағы біреуін сен босатқан соң, жерге түсіп тұрып айтайын. Әйтпесе, сен қос қолдап, уысыңды қысып ұстап тұрғанда, өкпем аузыма тығылып, жөндеп сөйлей де алатын емеспін», – депті, торғай қиналып. Сонан соң адам торғайды уысынан босатып жіберіпті. Мейлі, қиналма, еркін тұрып-ақ айта ғой, – депті.

– If I let you go, what will you give me in return? – I can teach you two pieces of wisdom I know, – said the sparrow. – Very well, tell me your wisdom, – the man replied, half amused, half curious. – I’ll tell you the first one while I’m still in your hand, – said the sparrow, struggling to breathe. – The second one I’ll tell you once I’m free on the ground. It’s hard to talk properly when you’re squeezing me so tight. The man laughed and loosened his grip. – All right then, say it freely, – he said.

– Qo‘yib yuborsam, evaziga nima berasan? – debdi (odam) hazillashib kulib. Shunda chumchuq aytibdi: «O‘zim biladigan ikkita o‘gitim (vasiyatim) bor edi, shuni o‘rgataman». – Bo‘lmasa o‘rgat o‘sha o‘gitingni, – debdi odam ishonish-ishonmasligini bilmay, hayron bo‘lib. «Xo‘p bo‘ladi. Birinchi o‘gitimni qo‘lingda turganimdayoq aytaman. Ikkinchisini esa sen meni qo‘yib yuborganingdan keyin, yerga qo‘nib turib aytaman. Bo‘lmasa, sen meni ikki qo‘llab, hovuchingda qisib ushlab turganingda, o‘pkam og‘zimga tiqilib, tuzukroq gapira olmayapman», – debdi chumchuq qiynalib. Shundan so‘ng, odam chumchuqni hovuchidan bo‘shatib yuboribdi. – Mayli, qiynalma, erkin turib ayta qol, – debdi.

“Serbest bırakırsam ne verirsin?” diye şakayla karışık gülmüş. O zaman serçe demiş ki: “Benim bildiğim iki öğüdüm vardı, onları öğreteyim.” “Hadi öyleyse, öğret o öğüdünü,” demiş adam, inanıp inanmayacağını bilmeden, şaşkınlıkla. “Pekala. Bir öğüdümü elinde dururken söyleyeyim. Diğerini de sen beni serbest bıraktıktan sonra, yere inip söyleyeyim. Yoksa sen iki elinle, avucunu sıkıca kapatıp tutarken, nefesim ağzıma tıkandı, doğru düzgün konuşamıyorum bile,” diye serçe zorlanmış. Bunun üzerine adam serçeyi avucundan bırakmış. “Boş ver, zorlanma, özgürce durup söyle hadi,” demiş.

– بوشۇتۇپ قويىۋەتسەم نېمە بېرىسەن؟ – دەپتۇ ھەزىل بىلەن كۈلۈپ. شۇندا قۇشقاچ ئېيتىپتۇ: «ئۆزەم بىلىدىغان ئىككى ۋەسىيىتىم بار ئىدى، شۇنى ئۈگىتەي» – ئەمدى بولسا، ئۈگەت شۇ ۋەسىيىتىڭنى، – دەپتۇ، ئادەم ئىشىنىپ – ئىشەنمەسلىگىنى بىلمەي، تاڭ قېلىپ. «ماقۇل. بىر ۋەسىيىتىمنى قولۇڭدا تۇرۇپلا، ئېيتاي. يەنە بىرىنى سەن بوشاتقاندىن كېيىن، يەرگە چۈشۈپ تۇرۇپ ئېيتاي. بولمىسا، سەن ئىككى قوللاپ، ئالىقانىڭنى قىسىپ تۇتۇپ تۇرغاندا، ئۆپكەم ئېغىزىمغا تىقىلىپ، جۆندەپ سۆزلەپمۇ ئالالمايمەن»، – دەپتۇ، قۇشقاچ قىينىلىپ. شۇنىڭدىن كېيىن ئادەم قۇشقاچنى ئالىقانىدىن بوشىتىپ قويىۋېتىپتۇ. مەيلى، قىينالماي، ئەركىن تۇرۇپلا ئېيتىۋەر، – دەپتۇ.

“Sərbəst buraxsam, nə verərsən?” deyə zarafatla qarışıq gülümsəmiş. O zaman sərçə demiş ki: “Mənim bildiyim iki nəsihətim (öğüdüm) var idi, onları öyrədim.” “Hə, elə isə, öyrət o nəsihətini,” demiş adam, inanıb inanmayacağını bilmədən, heyrətlə. “Yaxşı. Bir nəsihətimi əlində durarkən deyim. Digərini də sən məni sərbəst buraxdıqdan sonra, yerə enib deyim. Yoxsa sən iki əlinlə, ovcunu bərk (sıx) qapayıb tutarkən, nəfəsim ağzıma tıxandı, düz-əməlli danışa bilmirəm belə,” deyə sərçə çətinlik çəkmiş. Bundan sonra adam sərçəni ovcundan buraxmış. “Eybi yox, çətinlik çəkmə, azadca durub de həmin nəsihəti,” demiş.

– Бірінші өсиетім, – депті торғай адамның уысынан босанған соң, бойын жазып. – Өткен іске өкінбе! – Екінші өсиетім – көзіңмен көрмегенге еш уақытта сенбе! – Өсиетіңнің бар-жоғы осы ма? Оны өзім де білемін, – депті, адам онша разы болмай. –Жоқ, сен ештеңені де түсінбедің, – депті торғай. Бұған адам таң қалады. – Қалайша, нені түсінбедің дейсің? – Менің бөтегемде жұдырықтай гауһар жатыр еді, – депті торғай күліп.

– My first piece of wisdom is this, – said the sparrow, stretching its wings, – never regret what is already done. – And the second – never believe what you have not seen with your own eyes. – Is that all? – said the man, disappointed. – I know such things already. – No, you don’t understand at all, – the sparrow replied. – What do you mean I don’t understand? – asked the man in surprise. – Just this, – said the sparrow, smiling. – In my belly lies a diamond the size of your fist.

– Birinchi o‘gitim, – debdi chumchuq odamning hovuchidan qutulgan so‘ng, o‘zini rostlab olib. – Bo‘lgan ishga afsuslanma! – Ikkinchi o‘gitim – ko‘zing bilan ko‘rmagan narsangga hech qachon ichonma! – Bor-yo‘q o‘giting shumi? Buni o‘zim ham bilaman, – debdi odam unchalik rozi bo‘lmay. – Yo‘q, sen hech narsani tushunmading, – debdi chumchuq. Bundan odam hayratga tushibdi. – Qanaqasiga, nimani tushunmading deysan? – Mening jig‘ildonimda mushtdek keladigan gavhar bor edi, – debdi chumchuq kulib.

“İlk öğüdüm,” demiş serçe adamın avucundan kurtulup bedenini gererek. “Geçmişe asla üzülme!” “İkinci öğüdüm ise gözünle görmediğin hiçbir şeye asla inanma!” “Öğüdün hepsi bu kadar mı? Onu ben de biliyorum,” demiş adam, pek de razı olmamış. “Hayır, sen hiçbir şeyi anlamadın,” demiş serçe. Buna adam şaşakalmış. “Nasıl yani, neyi anlamadım diyorsun?” “Benim kursağımda yumruk kadar bir elmas yatıyordu,” demiş serçe gülerek.

– بىرىنچى ۋەسىيىتىم، – دەپتۇ قۇشقاچ ئادەمنىڭ ئالىقانىدىن بوشىغاندىن كېيىن، بوينىنى سوزۇپ. – ئۆتكەن ئىشقا ئۆكۈنمە! – ئىككىنچى ۋەسىيىتىم – كۆزۈڭ بىلەن كۆرمىگەنگە <FR/>ھېچ قاچان ئىشەنمە! – ۋەسىيىتىڭنىڭ بار – يوقى مۇشۇما؟ ئۇنى ئۆزەمما بىلىمەن، – دەپتۇ، ئادەم ئۇنچە رازى بولماي. –ياق، سەن ھېچ نەرسىنىمۇ چۈشەنمىدىڭ، – دەپتۇ قۇشقاچ. بۇنىڭغا ئادەم ھەيران بولۇپ قالىدۇ. – قانداقچە، نېمىنى چۈشەنمىدىڭ دەيسەن؟ – مېنىڭ ئىچىمدە مۇشتۇمدەك گۆھەر ياتقان ئىدى، – دەپتۇ قۇشقاچ كۈلۈپ.

“İlk nəsihətim,” demiş sərçə adamın ovcundan qurtulub bədənini dartaraq (gərərək). “Keçmişə görə əsla kədərlənmə!” “İkinci nəsihətim isə, gözünlə görmədiyin heç bir şeyə əsla inanma!” “Nəsihətin hamısı bu qədərdir? Onu mən də bilirəm,” demiş adam, o qədər də razı qalmamış. “Xeyr, sən heç nəyi anlamadın,” demiş sərçə. Buna adam heyrət etmiş. “Necə yəni, nəyi anlamadım deyirsən?” “Mənim qursaqımda yumruq boyda bir almaz yatırdı,” demiş sərçə gülərək.