Корпустан іздеу

Мұны естігенде, адам қарсы алдындағы шөпке қонып отырған торғайды ұстамақ болып, тұра ұмтылады. Торғай пыр етіп ұшып, әр жерге бір қонып, ұстатпай қояды. Сонан соң адам өзін алдаған торғайға наразылығын білдіріп:

Hearing this, the man leapt forward to catch the bird again. But the sparrow fluttered away, landing first on one twig, then another, always out of reach.

Buni eshitganda, odam ro'parasidagi o'tga qo'nib o'tirgan torg'ayni (chumchuqni) ushlamoqchi bo'lib, o'rnidan irg'ib oldinga intiladi. Torg'ay «pirr» etib uchib, har yerga bir qo'nib, o'zini ushlatmaydi. Shundan so'ng odam o'zini aldagan torg'aydan norozi bo'lib, shunday deydi:

Bunu duyduğunda, adam karşısındaki otun üzerine konmuş serçeyi yakalamak için hemen atılmış. Serçe pır diye uçmuş, her yere bir konup yakalatmamış. Bunun üzerine adam kendisini aldatan serçeye sitem etmiş:

بۇنى ئاڭلىغاندا، ئادەم <FR/>قارشى ئالدىدىكى چۆپكە قونۇپ ئولتۇرغان قۇشقاچنى تۇتماق بولۇپ، ئۇددۇل ئىنتىلدى. قۇشقاچ پىر قىلىپ ئۇچۇپ، ھەر يەرگە بېرىپ قونۇپ، تۇتقۇزماي قويىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئادەم ئۆزىنى ئالدىغان قۇشقاچقا نارازىلىغىنى بىلدۈرۈپ:

Bunu eşitdikdə, adam qarşısındakı otun üstünə qonmuş sərçəni tutmaq üçün dərhal atılmış. Sərçə “pırr” deyə uçmuş, hər yerə bir qonub özünü tutdurtmamış. Bundan sonra adam özünü aldadana sərçəyə sitem etmiş:

– Сен мені алдап соқтың, – деп, өкпе айтыпты. Сонда торғай: – Жоқ, мен сені алдаған жоқпын, сынадым, – депті сендіріп. – Менің жаңағы айтқан өсиетіме сен әлі түсінбеген екенсің. Өзің ойлашы, менің бүкіл тұрқымның бар-жоғы бармақтай ғана, оған жұдырықтай гауһар қалай сыяды? – депті.

– You tricked me! – shouted the man angrily. – No, I didn’t trick you, – said the sparrow calmly. – I tested you. You see, you still haven’t learned my lessons. You regretted letting me go, and you believed something you never saw. Think for yourself, how could a diamond as big as your fist fit inside a body as small as mine? And with that, the sparrow spread its wings and flew high into the blue sky, leaving the man standing there in shame and silence.

- Sen meni aldab ketding, - deb o'pkalabdi. Shunda torg'ay (chumchuq): - Yo'q, men seni aldaganim yo'q, sinab ko'rdim, - debdi ishontirib. - Mening boyagi aytgan o'gitlarimni sen hali tushunmabsan. O'zing o'ylab ko'r, mening bor-yo'q gavdam bor-yo'g'i barmoqdek keladi, unga qanday qilib mushtdek gavhar sig'ishi mumkin? — debdi.

“Sen beni kandırdın,” diye küsmüş. O zaman serçe: “Hayır, ben seni kandırmadım, sınadım,” demiş inandırarak. “Benim demin söylediğim öğüdümü sen hala anlamamışsın. Kendin düşünsene, benim bütün vücudumun hepsi parmak kadar, ona yumruk kadar elmas nasıl sığar?” diye sormuş.

– سەن مېنى <FR/>ئالداپ كەتتىڭ، – دەپ، رەن جىش ئېيتىدۇ. شۇندا قۇشقاچ: – ياق، مەن سېنى ئالدىمىدىم، سىنىدىم، – دەپتۇ ئىشەندۈرۈپ. – مېنىڭ بايە ئېيتقان ۋەسىيىتىمنى سەن تېخى چۈشەنمىگەن ئىكەنسەن. ئۆزەڭ ئويلىغىنە، مېنىڭ پۈتكۈل تۇرغۇمنىڭ بار – يوقى بارماقتەكلا، ئۇنىڭغا مۇشتۇمدەك گۆھەر قانداق پاتىدۇ؟ – دەپتۇ.

“Sən məni aldatdın,” deyə küsmüş. O zaman sərçə: “Xeyr, mən səni aldatmadım, sınaqdan keçirdim (yoxladım),” demiş inandıraraq. “Mənim bayaq dediyim nəsihətimi sən hələ də anlamamışsan. Özün fikirləş, mənim bütün bədənimin hamısı barmaq boyda, ona yumruq boyda almaz necə sığar?” deyə soruşmuş.

Ерте заманда бір патша болыпты. Патшаның үш баласы бар екен. Ең үлкенінің аты – Асан, ортаншысының аты – Үсен, ал ең кенже баласының аты Хасан екен. Хасан өте сұлу, ақылды, әрі батыр, ақкөңіл бала болып өседі.

Long ago, there lived a king who had three sons. The eldest was named Asan, the middle one Usen, and the youngest Hasan. Hasan grew up to be handsome, wise, brave, and kind-hearted.

Qadim zamonda bir podshoh bo'lgan ekan. Podshohning uchta farzandi bor ekan. To'ng'ichining ismi – Hasan, o'rtanchasining ismi – Usen, eng kenja farzandining ismi esa Hasan ekan. Hasan juda ko'rkam, aqlli, botir va oqko'ngil bola bo'lib o'sibdi.

Eski zamanlarda bir padişah yaşarmış. Padişahın üç oğlu varmış. En büyüğünün adı Asan’mış, ortancasının adı Üsen’miş, en küçük oğlunun adı ise Hasan’mış. Hasan çok yakışıklı, zeki, cesur ve iyi kalpli bir çocuk olarak büyümüş.

<FR/>بۇرۇن زاماندا بىر پادىشا بولۇپتۇ. پادىشانىڭ ئۈچ بالىسى بار ئىكەن. ئەڭ چوڭىنىڭ ئىسمى– ئاسان، ئوتتۇرانچىسىنىڭ ئىسمى – ھۈسەن، ئەڭ كەنجە بالىسىنىڭ ئىسمى بولسا خاسان ئىكەن. خاسان ناھايىتى چىرايلىق، ئېقىللىق، شۇنداقلا <MS/>باتۇر، ئاق كۆڭۈل بالا بولۇپ ئۆسىدۇ.

Əski zamanlarda bir padşah yaşarmış. Padşahın üç oğlu varmış. Ən böyüyünün adı Asan imiş, ortancasının adı Üsen imiş, ən kiçik oğlunun adı isə Həsən imiş. Həsən çox yaraşıqlı, zəki, cəsur və yaxşı qəlbli bir uşaq olaraq böyümüş.

Патша ұйықтап жатып түс көреді, түсінде бір ғажайып құс көреді. Құстың күлсе – аузынан будақ-будақ гүл түседі, жыласа – көзінен моншақ-моншақ маржан түседі. Міне, патша осы құсқа ынтық болады. Дереу орнынан тұрысымен, Асан мен Үсенді шақырып алып айтады: «Мен түсімде бір тамаша, өмірімде көрмеген құсты көрдім, өзі өте сұлу, күлсе, аузынан будақ-будақ гүл түсетін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түседі. Осы құсты қайдан да болса, маған Хасан әкесінің Асан мен Үсенді күлсе, аузынан будақ-будақ гүл түсетін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түсетін құсқа жұмсағанын қырық күннен кейін барып біледі. Асан мен Үсенді осындай алыс жолға жұмсап, өзінің үйде қалғанына қапа болып, әкесіне жылап келеді.

One night, the king had a dream. In his dream, he saw a marvelous bird unlike any creature he had ever beheld. When the bird laughed, flowers spilled from its beak in clouds; when it cried, pearls like shining beads fell from its eyes. The king became enchanted by this vision. As soon as he awoke, he called for Asan and Usen and said: – I have seen in my dream a wondrous bird, one unlike any I have ever known. When it laughs, flowers bloom from its mouth; when it cries, pearls drop from its eyes.

Podshoh uxlab yotib tush ko‘radi, tushida bir ajoyib qushni ko‘radi. U qush kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadi, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladi. Mana shu qushga podshohning ishqi tushadi. Darhol o‘rnidan turiboq, Asan va Usenni chaqirib olib shunday deydi: «Men tushimda umrimda ko‘rmagan bir ajoyib qushni ko‘rdim, o‘zi juda go‘zal, kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadigan, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladigan. Shu qushni qayerdan bo‘lsa ham menga topib kelinglar». Xasan otasining Asan va Usenni kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadigan, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladigan qushni olib kelishga yuborganini qirq kundan keyin bilib qoladi. Asan va Usenning shunday olis yo‘lga otlanib, o‘zining uyda qolib ketganiga xafa bo‘lib, otasining oldiga yig‘lab keladi.

Padişah uyurken bir rüya görmüş, rüyasında çok acayip bir kuş görmüş. Kuş güldüğünde ağzından top top çiçekler düşermiş, ağladığında ise gözlerinden tane tane inciler düşermiş. İşte padişah bu kuşa pek tutulmuş. Hemen yerinden kalkar kalkmaz, Asan ile Üsen’i çağırıp demiş ki: “Ben rüyamda harika, ömrümde görmediğim bir kuş gördüm, kendisi çok güzelmiş, gülse, ağzından top top çiçekler düşer, ağlasa, gözlerinden tane tane inciler düşermiş. Bu kuşu nerede olursa olsun, bana bulup getireceksiniz. Eğer bulup getirmezseniz, başlarınızı alırım,” diye söylemiş. Asan ile Üsen babalarından korktukları için: “Nereden olursa olsun bulup getiririz,” diye söz vermişler de yola düşmüşler. Bu olayı Hasan bilmiyormuş. Hasan babasının Asan ile Üsen’i güldüğünde ağzından top top çiçekler düşen, ağladığında gözlerinden tane tane inciler düşen kuşa gönderdiğini kırk gün sonra öğrenmiş. Asan ile Üsen’i böylesine uzak bir yola gönderip kendisinin evde kalmasına üzülmüş, babasına ağlayarak gelmiş.

پادىشا ئۇخلاپ يېتىپ چۈش كۆرىدۇ، چۈشىدە بىر ئە جايىپ قۇش كۆرىدۇ. قۇشۇڭ كۈلسە – ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ، يىغلىسا – كۆزىدىن مونچاق – مونچاق مار جان چۈشىدۇ. مانا، پادىشا مۇشۇ قۇشقا ئامراق بولىدۇ. دەررۇ ئورنىدىن تۇرۇشى بىلەن، ئاسان بىلەن ھۈسەننى چاقىرىتىپ ئېيتىدۇ: «مەن چۈشۈمدە بىر ئە جايىپ، ئۆمۈرۈمدە كۆرمىگەن قۇشنى كۆردۈم، ئۆزى ناھايىتى چىرايلىق، كۈلسە، ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ، يىغلىسا – كۆزىدىن مونچاق – مونچاق مار جان چۈشىدۇ. مۇشۇ قۇشنى قەيەردىنلا بولسا، ماڭا

Padşah yatarkən bir yuxu görmüş, yuxusunda çox qəribə bir quş görmüş. Quş güldüyündə ağzından top-top çiçəklər düşərmiş, ağladığında isə gözlərindən dənə-dənə incilər düşərmiş. İşte padşah bu quşa çox tutulmuş. Dərhal yerindən qalxar-qalxmaz, Asan ilə Üseni çağırıb demiş ki: “Mən yuxumda gözəl, ömrümdə görmədiyim bir quş gördüm, özü çox gözəl imiş, gülsə, ağzından top-top çiçəklər düşər, ağlasa, gözlərindən dənə-dənə incilər düşərmiş. Bu quşu harada olursa olsun, mənə tapıb gətirəcəksiniz. Əgər tapıb gətirməzsəniz, başlarınızı alaram,” deyə söyləmiş. Asan ilə Üsen atalarından qorxduqları üçün: “Haradan olursa olsun tapıb gətirərik,” deyə söz vermişlər də yola düşmüşlər. Bu hadisəni Həsən bilmirmiş. Həsən atasının Asan ilə Üseni güldüyündə ağzından top-top çiçəklər düşən, ağladığında gözlərindən dənə-dənə incilər düşən quşa göndərdiyini qırx gün sonra öyrənmiş. Asan ilə Üseni böyləsinə uzaq bir yola göndərib özünün evdə qalmasına üzülmüş, atasına ağlayaraq gəlmiş.

«Тауып әкеп бересіңдер. Егерде тауып әкеп бермесеңдер, бастарыңды аламын», – дейді.

You must find this bird for me, wherever it may be. If you bring it back, I shall reward you greatly; but if you fail, you will lose your heads.

topib olib kelasizlar. Agar topib olib kelmasangiz, boshingizni olaman," deydi.

Bu kuşu nerede olursa olsun, bana bulup getireceksiniz. Eğer bulup getirmezseniz, başlarınızı alırım,” diye söylemiş.

تېپىپ ئەكىلىپ بېرىسىلەر. ئەگەردە تېپىپ ئەكىلىپ بەرمىسەڭلار، باشلىرىڭنى ئالىمەن»، – دەيدۇ.

Bu quşu harada olursa olsun, mənə tapıb gətirəcəksiniz. Əgər tapıb gətirməzsəniz, başlarınızı alaram,” deyə söyləmiş.

Асан мен Үсен әкесінен қорыққанынан: «Қайдан да болса тауып әкеп береміз», – деп уәде береді де, жол жүріп кетеді. Бұл уақиғаны Хасан білмейді. Әке, – дейді Хасан, – Асан мен Үсенді жұмсаған жаққа мені неге жұмсамадыңыз, әлде мені ол екеуінен жек көресіз бе, я болмаса маған сенбедіңіз бе?

Frightened by their father’s words, Asan and Usen bowed and promised: – We will find it, no matter what it takes. Then they set off on their long journey. Hasan knew nothing of this. When he learned that his brothers had been sent on a quest, he came to his father and said: – Father, why did you not send me with them? Do you love me less, or do you not trust me?

Hasan va Husan otasidan qo‘rqqanidan: «Qayerdan bo‘lsa ham topib kelib beramiz», – deb va’da berishadi-da, yo‘lga tushib ketishadi. Bu voqeani Hasan bilmas edi. «Ota, – deydi Hasan, – Hasan va Husanni yuborgan yoqqa meni nega yubormadingiz, yo meni u ikkalasidan ko‘ra yomon ko‘rasizmi yoki menga ishonmadingizmi?

“Baba,” demiş Hasan, “Asan ile Üsen’i gönderdiğin yere beni neden göndermedin, yoksa beni o ikisinden daha mı az seviyorsun, ya da bana güvenmedin mi?”

ئاسان بىلەن ھۈسەن دادىسىدىن قورقىنىدىن: «قەيەردىنلا بولسا تېپىپ ئەكىلىپ بېرىمىز»، – دەپ ۋەدە بېرىدۇدە، يول يۈرۈپ كېتىدۇ. بۇ ۋەقەنى خاسان بىلمەيدۇ. دادا، – دەيدۇ خاسان، – ئاسان بىلەن ھۈسەننى ئەۋەتكەن ياققا مېنى نېمىگە ئەۋەتمىدىڭىز، يە مېنى ئۇ ئىككىسىدىن يامان كۆرىسىزمۇ، يە بولمىسا ماڭا ئىشەنمەيسىزمۇ؟

“Ata,” demiş Həsən, “Asan ilə Üseni göndərdiyin yerə məni niyə göndərmədin, yoxsa məni o ikisindən daha az mı sevirsən, ya da mənə güvənmədinmi?”

Патша айтады: «Жоқ, балам, олай емес, мен Асан мен Үсенді өте қатерлі қиын жолға жұмсадым. Ал сені ол қиын сапарға жұмсауға қимадым!» Хасан әкесіне жалынып, сол құсты іздеуге разылығын алып, ел-жұртымен қош айтысып, екі ағасының артынан кетеді. Қырық күн бұрын кеткен ағаларын Хасан қуып жетеді. Ағайынды үшеуі бір үлкен жолға түсіп жүре береді. Бір күндері бұлардың жүріп келе жатқан жолы үш айырылады: бір жол оңға, бір жол солға, бір жол тура бетімен. Әр жолдың басында үлкен тас тұр, тастың бетіне ойып жазған жазуы бар. Бірінші жолда «Барса, келер», екінші жолда «Барса, мүмкін келер, мүмкін келмес», үшінші жолда «Барса, келмес» деп жазылған. Асан «барса, келер» жолына түседі. Үсен «барса, мүмкін келер» жолына түседі, ал Хасан «барса келмес» жолына түсіп, жүре береді.

The king answered: – No, my son, it is not that. The road they have taken is dangerous and full of hardships. I could not bring myself to risk your life on such a perilous path. But Hasan pleaded so earnestly that his father finally gave him permission. He said farewell to his family and his people, then rode after his brothers. After many days, Hasan caught up with Asan and Usen, and the three brothers continued their journey together. One day, their road split into three paths. At the fork stood a great stone with inscriptions carved upon it. The first road said, “He who takes this way shall return.” The second said, “He who takes this way may or may not return.” The third read, “He who takes this way shall never return.” Asan took the first path, Usen the second, and Hasan bravely chose the third—the road of no return.

Podshoh aytadi: «Yo'q, bolam, unday emas, men Hasan va Husanni juda xatarli, qiyin yo'lga jo'natdim. Seni esa u qiyin safarga jo'natishga ko'zim qiymadi!» Hasan otasiga yolvorib, o'sha qushni izlashga roziligini oladi va el-yurti bilan xayrlashib, ikki akasining ortidan ketadi. Qirq kun avval ketgan akalariga Hasan yetib oladi. Uch aka-uka bir katta yo'lga tushib, ketib boradilar. Kunlarning birida ular ketayotgan yo'l uchga ayriladi: bir yo'l o'ngga, bir yo'l chapga, bir yo'l esa to'g'riga. Har bir yo'lning boshida katta tosh turibdi, toshning betiga o'yib yozilgan yozuvlar bor. Birinchi yo'lda «Borsa, kelar», ikkinchi yo'lda «Borsa, ehtimol kelar, ehtimol kelmas», uchinchi yo'lda «Borsa, kelmas» deb yozilgan. Hasan «borsa, kelar» yo'liga tushadi. Husan «borsa, ehtimol kelar» yo'liga tushadi, Hasan esa «borsa, kelmas» yo'liga tushib, ketib boraveradi.

Padişah demiş ki: “Hayır, evladım, öyle değil, ben Asan ile Üsen’i çok tehlikeli, zor bir yola gönderdim. Ama seni o zorlu yolculuğa göndermeye kıyamadım!” Hasan babasına yalvarmış, o kuşu aramaya rızasını almış, halkıyla vedalaşıp iki abisinin ardından gitmiş. Kırk gün önce giden abilerine Hasan yetişmiş. Üç kardeş büyük bir yola düşmüşler de yürümüşler. Bir gün bunların yürüdüğü yol üçe ayrılmış: Bir yol sağa, bir yol sola, bir yol da dümdüz ileriye. Her yolun başında büyük bir taş duruyormuş, taşın üzerinde oyma bir yazı varmış. Birinci yolda “Giderse, geri dönülür” yazıyormuş, ikinci yolda “Giderse, belki dönülür, belki dönülmez” yazıyormuş, üçüncü yolda ise “Giderse, dönülmez” diye yazıyormuş. Asan “giderse, dönülür” yoluna düşmüş. Üsen “giderse, belki dönülür” yoluna düşmüş, Hasan ise “giderse, dönülmez” yoluna düşmüş de yürümüş.

پادىشا ئېيتىدۇ: «ياق، بالام، ئۇنداق ئەمەس، مەن ئاسان بىلەن ھۈسەننى ناھايىتى خەتەرلىك قىيىن يولغا ئەۋەتتىم. سېنى بولسا، ئۇ قىيىن سەپەرگە ئەۋەتكىم كەلمىدى!» خاسان دادىسىغا يالۋۇرۇپ، شۇ قۇشنى ئىزدەشكە رازىلىغىنى ئېلىپ، ئەل – يۇرتى بىلەن خوشلىشىپ، ئىككى ئاكىسىنىڭ كەينىدىن كېتىدۇ. قىرىق كۈن بۇرۇن كەتكەن ئاكىلىرىنى خاسان قوغلاپ يېتىدۇ. ئاكا – ئۇكا ئۈچى بىر چوڭ يولغا چۈشۈپ مېڭىپ كېتىدۇ. بىر كۈنلىرى بۇلارنىڭ يۈرۈپ كېلىۋاتقان يولى ئۈچكە ئارىلىپ كېتىدۇ: بىر يول ئوڭغا، بىر يول سولغا، بىر يول ئۇددۇل كېتىدۇ. يوللارنىڭ بېشىدا يوغان تاش تۇرۇپتۇ، تاشنىڭ بېتىگە ئويۇپ يازغان يېزىق بار. بىرىنچى يولدا «بارسا، كېلەر»، ئىككىنچى يولدا «بارسا، مۇمكىن كېلەر، مۇمكىن كەلمەس»، ئۈچۈنچى يولدا «بارسا، كەلمەس» دەپ يېزىلغان. ئاسان «بارسا، كېلەر» يولىغا چۈشىدۇ. ھۈسەن «بارسا، مۇمكىن كېلەر» يولىغا چۈشىدۇ، خاسان بولسا «بارسا كەلمەس» يولىغا چۈشۈپ، مېڭىپ كېتىدۇ.

Padşah demiş ki: “Xeyr, övladım, elə deyil, mən Asan ilə Üseni çox təhlükəli, çətin bir yola göndərdim. Amma səni o çətin səyahətə göndərməyə qıymadım!” Həsən atasına yalvarmış, o quşu axtarmağa razılığını almış, xalqıyla vidalaşıb iki qardaşının ardından getmiş. Qırx gün əvvəl gedən qardaşlarına Həsən yetişmiş. Üç qardaş böyük bir yola düşmüşlər də yerimişlər. Bir gün bunların yeridiyi yol üçə ayrılmış: Bir yol sağa, bir yol sola, bir yol da dümdüz irəliyə. Hər yolun başında böyük bir daş dururmuş, daşın üzərində oyma bir yazı varmış. Birinci yolda “Getsə, geri dönülər” yazırmış, ikinci yolda “Getsə, bəlkə dönülər, bəlkə dönülməz” yazırmış, üçüncü yolda isə “Getsə, dönülməz” deyə yazırmış. Asan “getsə, dönülər” yoluna düşmüş. Üsen “getsə, bəlkə dönülər” yoluna düşmüş, Həsən isə “getsə, dönülməz” yoluna düşmüş də yerimiş.

Бірнеше ай, бірнеше күн жүргеннен кейін, Хасанның алдынан үлкен қала көрінеді, қаланың айналасында көп киік жайылып жүр. Хасанның осы кезде азығы таусылып, бірнеше күннен бері ас ішпей, ашығып келе жатқан кезі екен. Киіктің біреуін атып алайын деп, беліне асынған садағын алып кезене бергенде, киіктердің бәрі маңырап, Хасанды қоршап алып, мұңды дауыспен шулай кетеді. Хасан киіктерді атпайды, «бұл жануарларға не болған?» – деп ойлап, еш нәрсеге түсінбестен қаланың ішіне кіреді. Бір үлкен сарайдың ішіне кіріп: «Кім бар?» – деп дауыстап еді, ешкім жауап бермеді. Жан-жағына қарап еді, бір алтын табақтола қуырылған етті көреді, әбден ашыққан Хасан етті жемекші болып, табаққа қолын сала бергенде: «Әй, адамзат, тарт қолыңды!» – деп үсті-басы алба-жұлба, тісі ақсиған, түсінен адам қорқатын бір Кемпір келіп, бір нәрселерді айтып аузын күбірлетті де жерді теуіп қалды. Осы кезде Хасан киікке айналды. Әлгі Кемпір Хасанның мойнынан жетектеп, жаңағы маңырап Хасанның алдынан шыққан киіктерге апарып қосты. Хасан адам түрінен айырылғанмен, ақылынан адаспады. Көп киіктерден бөлініп, жаңағы өзі келген жолына түсіп, келген жағына қарай жүре береді. Бірнеше күн өткеннен кейін алдынан жаңадан соғылған үлкен сәулетті бір сарай көрінеді. Киік болған Хасан сол сәулетті сарайдың ішіне кірді, алдынан бір сұлу қыз шығып, киікке қарап: «Сен киік емессің ғой, адамзатсың ғой, егер де мен сені адам қалпына келтірсем, сен мені аласыңба?» – деп сұрап еді, киік – Хасан тіл қатпады.

After many months and days of travel, Hasan saw a great city in the distance. Around its walls grazed countless deer. By this time, he had run out of food and had not eaten for several days. He took his bow to shoot one of the deer, but as soon as he drew the string, the animals surrounded him, crying out in sorrowful voices. Startled, Hasan lowered his bow. – What is wrong with these creatures? – he wondered, and went on toward the city. He entered a grand palace and called out: – Is anyone here? No one answered. Looking around, he saw a golden platter filled with roasted meat. Starving, he reached out to take some, when suddenly a ragged old woman appeared before him, her face twisted and her teeth gleaming white. – Stop, human! – she cried. She muttered strange words, stamped her foot upon the ground—and in that instant, Hasan turned into a deer. The old woman seized him by the neck and led him to join the herd of deer he had seen outside. Though transformed, Hasan kept his human mind. Breaking away from the others, he followed the path back the way he had come. After several days, he came upon a magnificent palace newly built, shining in the sun. Hasan, still in the shape of a deer, entered the hall. A beautiful young woman came out to meet him and said: – You are not truly a deer, are you? You are a man. If I restore your human form, will you take me as your wife? But the deer Hasan stood silent.

"Bir necha oy, bir necha kun yurganidan keyin, Hasanning oldidan ulkan shahar ko‘rinadi, shaharning atrofida ko‘plab kiyiklar o‘tlab yuribdi. Hasanning shu paytda ozig‘i tugab, bir necha kundan beri ovqat yemay, och qolib kelayotgan vaqti ekan. Kiyiklardan birini otib olay deb, beliga osilgan kamonini olib mo‘ljalga olganida, hamma kiyiklar ma’rab, Hasanni o‘rab olishadi va mungli ovoz bilan shovqin sola boshlaydilar. Hasan kiyiklarni otmaydi, «bu jonivorlarga nima bo‘lgan?» – deb o‘ylab, hech narsani tushunmasdan shahar ichiga kiradi. Bir ulkan saroyning ichiga kirib: «Kim bor?» – deb ovoz bergan edi, hech kim javob bermadi. Atrofga qarab edi, bir oltin tovoq to‘la qovurilgan go‘shtni ko‘radi, obdon ochqagan Hasan go‘shtni yemoqchi bo‘lib, tovoqqa qo‘l uzatganida: «Ey, odamzod, tort qo‘lingni!» – deb, usti-boshi shalvirdagan, tishi oqshagan, chehrasidan odam qo‘rqadigan bir kampir kelib, nimalardir deb og‘zini pichirlatdi-da, yerni tepib qoldi. Shu paytda Hasan kiyikka aylandi. Haligi kampir Hasanni bo‘ynidan yetaklab, boyagi ma’rab Hasanning oldidan chiqqan kiyiklar orasiga olib borib qo‘shdi. Hasan odam qiyofasidan ayrilgan bo‘lsa-da, aqlidan adashmadi. Ko‘p kiyiklardan ajralib, boyagi o‘zi kelgan yo‘liga tushib, kelgan tomoniga qarab ketaverdi. Bir necha kun o‘tgach, oldidan yangi qurilgan ulkan hashamatli bir saroy ko‘rinadi. Kiyik bo‘lgan Hasan o‘sha hashamatli saroyning ichiga kirdi, oldidan bir go'zal qiz chiqib, kiyikka qarab: «Sen kiyik emassan-ku, odamzodsan-ku, agar men seni odam holiga keltirsam, sen meni xotinlikka olasanmi?» – deb so‘radi, kiyik – Hasan esa til qotmadi (javob bermadi).

Birkaç ay, birkaç gün yürüdükten sonra, Hasan’ın önünden büyük bir şehir görünmüş, şehrin etrafında bir sürü ceylan otluyormuş. Hasan’ın bu sırada azığı tükenmiş, birkaç günden beri yemek yemeden, açlıktan bitkin düşmüş. Ceylanlardan birini vurayım diye, beline astığı yayını alıp germeye başladığında, ceylanların hepsi meleyerek, Hasan’ı kuşatıp, hüzünlü bir sesle gürültü etmişler. Hasan ceylanları vurmamış, “bu hayvanlara ne oldu?” diye düşünmüş, hiçbir şeye anlam veremeden şehrin içine girmiş. Büyük bir sarayın içine girip: “Kim var?” diye seslenmiş, ama kimse cevap vermemiş. Dört bir yana bakmış, bir altın tabak dolusu kızarmış et görmüş, iyice acıkmıştı Hasan eti yiyeyim diye tabağa elini uzattığında: “Hey, insanoğlu, çek elini!” diye üstü başı perişan, dişleri sırıtan, görünüşünden insanın korkacağı bir kocakarı gelmiş, bir şeylermırıldanmış da yeri tekmelemiş. Tam o sırada Hasan ceylana dönüşmüş. O kocakarı Hasan’ın boynundan çekip, demin meleyerek Hasan’ın önüne çıkan ceylanların arasına katmış. Hasan insan suretinden ayrılmış olsa da, aklından şaşmamış. Bir sürü ceylandan ayrılmış, az önce geldiği yola düşmüş ve geldiği yöne doğru yürümüş. Birkaç gün geçtikten sonra önünden yeni yapılmış büyük, gösterişli bir saray görünmüş. Ceylana dönüşen Hasan o gösterişli sarayın içine girmiş, önünden güzel bir kız çıkmış, ceylana bakıp: “Sen ceylan değilsin ki, insansın sen, eğer ben seni insan haline getirirsem, sen beni alır mısın?” diye sormuş, ceylan – Hasan hiç ses çıkarmamış.

بىر نەچچە ئاي، بىر نەچچە كۈن يۈرگەندىن كېيىن، خاساننىڭ ئالدىدىن يوغان شەھەر كۆرىنىدۇ، شەھەرنىڭ ئەتراپىدا كۆپ كېيىك ئوتلاپ يۈرگەن. خاساننىڭ <FR/>مۇشۇ ۋاقىتتا قوسۇقى ئېچىپ، بىر نەچچە كۈندىن بېرى ئاش ئىچمەي، ئېچىقاپ كېلىۋاتقان ۋاقتى ئىكەن. كېيىكنىڭ بىرىنى ئېتىۋالاي دەپ، بېلىگە ئېسىلغان ئوقىيانى ئېلىپ كۆزلىگەن چاغدا، كېيىكلەرنىڭ ھەممىسى ھاڭىراپ، خاساننى قورشاپ ئېلىپ، مۇڭلۇق ئاۋازى بىلەن چۇلاپ كېتىدۇ. خاسان كېيىكلەرنى ئاتمايدۇ، «بۇ ھايۋانلارغا نېمە بولغان؟» – دەپ ئويلاپ، ھېچ نەرسىنى چۈشەنمەستىن شەھەرنىڭ ئىچىگە كىرىدۇ. بىر يوغان ساراينىڭ ئىچىگە كىرىپ: «كىم بار؟» – دەپ ئاۋازىنى چىقىرىدۇ، ھېچ كىم جاۋاپ بەرمەيدۇ. يان – يېقىغا قارايدۇ، بىر <MS/>ئالتۇن تاۋاق تولغان قورۇلغان گۆشنى كۆرىدۇ، تازا ئېچىققان خاسان گۆشنى يېمەكچى بولۇپ، <MS/>تاۋاققا قولىنى سالاي دېگەندە: «ھەي، ئادەمزات، تارت قولۇڭنى!» – دەپ ئۈستى – بېشى ئالا – بۇلا، چىشى قىيسىغان، تۈرىدىن ئادەم قورقىدىغان بىر <MS/>موماي كېلىپ، <FR/>بىر نەرسىلەرنى ئېيتىپ ئېغىزىدە پىچىرلىدىدە يەرنى تېپىدۇ. <FR/>مۇشۇ ۋاقىتتا خاسان كېيىككە ئاينىلىدۇ. ھېلىقى <MS/>موماي خاساننىڭ بوينىدىن يېتەكلەپ، يېڭىلا ھاڭىراپ خاساننىڭ ئالدىدىن چىققان كېيىكلەرگە ئاپىرىپ قوشتى. خاسان ئادەم تۈرىدىن ئايرىلغان بىلەن، ئەقلىدىن كەتمىدى. كۆپ كېيىكلەردىن بۆلۈنۈپ، يېڭىلا ئۆزى كەلگەن يولىغا چۈشۈپ، كەلگەن تەرىپىگە قاراپ ماڭىۋەردى. بىر نەچچە كۈن ئۆتكەندىن كېيىن ئالدىدىن يېڭىدىن تۇرغۇزۇلغان يوغان ھاشىمەتلىك بىر ساراي كۆرىنىدۇ. كېيىك بولغان خاسان شۇ ھاشىمەتلىك ساراينىڭ ئىچىگە كىردى، ئالدىدىن بىر چىرايلىق قىز چىقىپ، كېيىككە قاراپ: «سەن كېيىك ئەمەسسەنغۇ، ئادەمزاتسەنغۇ، ئەگەردە مەن سېنى ئادەم قېلىپىڭغا كەلتۈرسەم، سەن مېنى ئالامسەن؟» – دەپ سورىغاندى، كېيىك – خاسان تىل قاتمىدى.

Bir neçə ay, bir neçə gün yürüdükdən sonra, Həsənin önündən böyük bir şəhər görünmüş, şəhərin ətrafında bir sürü ceyran otlayırmış. Həsənin bu zaman azuqəsi tükənmiş, bir neçə gündən bəri yemək yemədən, aclıqdan bitkin düşmüş. Ceyranlardan birini vurayım deyə, belinə asdığı yayını alıb gərməyə başladığında, ceyranların hamısı mələyərək, Həsəni quşadıb, hüznlü bir səslə gurultu etmişlər. Həsən ceyranları vurmamış, “bu heyvanlara nə oldu?” deyə düşünmüş, heç bir şeyə anlam verə bilmədən şəhərin içinə girmiş. Böyük bir sarayın içinə girib: “Kim var?” deyə səslənmiş, amma heç kim cavab verməmiş. Dörd bir yana baxmış, bir qızıl boşqab dolusu qızarmış ət görmüş, yaxşıca acmışdı Həsən əti yeyim deyə boşqaba əlini uzatdığında: “Hey, insanoğlu, çək əlini!” deyə üstü-başı pərişan, dişləri sırıtan, görünüşündən insanın qorxacağı bir qocaqarı gəlmiş, bir şeylər mırıldanmış da yeri təpikləmiş. Tam o zaman Həsən ceyrana dönüşmüş. O qocaqarı Həsənin boynundan çəkib, dəmin mələyərək Həsənin önünə çıxan ceyranların arasına qatmış. Həsən insan surətindən ayrılmış olsa da, ağlından şaşmamış. Bir sürü ceyrandan ayrılmış, az əvvəl gəldiyi yola düşmüş və gəldiyi yönə doğru yerimiş. Bir neçə gün keçdikdən sonra önündən yeni tikilmiş böyük, göstərişli bir saray görünmüş. Ceyrana dönüşən Həsən o göstərişli sarayın içinə girmiş, önündən gözəl bir qız çıxmış, ceyrana baxıb: “Sən ceyran deyilsən ki, insansan sən, əgər mən səni insan halına gətirsəm, sən məni alarsanmı?” deyə soruşmuş, ceyran – Həsən heç səs çıxarmamış.

қыз айтты: «Сені киікке айналдырып жіберген менің залым анамғой, сенің тіліңді де сөйлетпей қойыпты ғой», – деді де киік Хасанның бетіне бір уыс топырақ шашып жіберіп еді, Хасан бұрынғысынан да сұлу жігіт болып шықты. Хасан адам қалпына келген соң, қызбен сыпайы амандасып, қызға үлкен алғыс айтты және де басынан өткізген тарихын баян етті. Қыз да басынан өткен-кеткенін Хасанға айтып берді.

The girl said that it was her evil mother who had turned him into a deer and made him unable to speak. Then she threw a handful of soil into Hasan’s face, and immediately he turned back into a man, even more handsome than before. When Hasan became human again, he greeted the girl politely, thanked her deeply, and told her everything that had happened to him. The girl, in turn, told Hasan her own story.

Qiz aytdi: «Seni kiyikka aylantirib yuborgan mening zolim onam-ku, seni gapirtirmay ham qo'yibdi-ya», — dedi-da, kiyik bo'lib turgan Hasanning yuziga bir hovuch tuproq sochib yubordi. Shunda Hasan avvalgidan ham kelishgan yigit bo'lib chiqdi. Hasan inson holiga qaytgach, qiz bilan xushmuomalalik bilan salomlashib, unga katta minnatdorchilik bildirdi hamda boshidan kechirganlarini so'zlab berdi. Qiz ham o'z boshidan o'tgan savdolarni Hasanga aytib berdi

Kız demiş ki: “Seni ceylana dönüştüren benim zalim annemmiş meğer, senin dilini de konuşturmaz olmuş,” demiş de ceylan Hasan’ın yüzüne bir avuç toprak serpivermiş, Hasan eskisinden de güzel bir genç adam olarak ortaya çıkmış. Hasan insan haline geldikten sonra, kızla kibarca selamlaşmış, kıza büyük bir teşekkür etmiş ve başından geçen hikayesini anlatmış. Kız da başından geçenleri Hasan’a anlatmış.

قىز ئېيتتى: «سېنى كېيىككە ئايلاندۇرغان مېنىڭ زۇلۇم ئانامغۇ، سېنىڭ تىلىڭنىمۇ سۆزلەتمەي قويىپتىغۇ»، – دېدىدە كېيىك خاساننىڭ بېتىگە <FR/>بىر ئوچۇم توپىنى چېچىۋېدى، خاسان بۇرۇنقىسىدىنمۇ چىرايلىق يىگىت بولۇپ چىقتى. خاسان ئادەم قېلىپىغا كەلەگەندىن كېيىن، قىز بىلەن ئەدەپ بىلەن ئامانلىشىپ، قىزغا چوڭ <FR/>رەخمىتىنى ئېيتتى يەنىمۇ بېشىدىن ئۆتكەزگەن تارىخىنى بايان قىلدى. قىزمۇ بېشىدىن ئۆتكەن – كەتكەننى خاسانغا <FR/>ئېيتىپ بېرىدۇ.

Qız demişdi: “Səni ceyrana çevirən mənim zalım anammış, sənin dilini də konuşturmazmış,” demişdi və ceylan Həsənin üzünə bir ovuc torpaq səpibmiş, Həsən əvvəlkindən də gözəl bir gənc adam olaraq ortaya çıxıbmış. Həsən insan halına gəldikdən sonra, qızla nəzakətlə salamlaşıbmış, qıza böyük bir təşəkkür edibmiş və başından keçən hekayəsini danışıbmış. Qız da başından keçənləri Həsənə danışıbmış.

қыз айтты: «Мен сол сені киікке айналдырған жалмауыз кемпірдің жалғыз қызы едім, шешемнің адамға жасаған дұшпандығына төзе алмай, еншімді алып, бөлек шығып едім. Мен өмірімде адам баласын көрмей, жалғыз өтермін деп, қапалықта отыр едім, Құдай сені маған кездестірді, мен сенің соңыңнан қалмаймын», – деді. Хасан айтты: «Мен әкеме берген уәдемді орындамай, саған үйлене алмаймын», – деді. қыз сұрады: «Әкеңе қандай уәде берген едің?» Хасан әкесінің түсінде бір тамаша құсты көргенін, күлсе – аузынан будақ-будақ гүл түсетінін, жыласа – көзінен моншақ-моншақ маржан түсетінін айтты. Сол құсқа әкесінің көруге құмар болып, екі ағасын «тауып әкеліңдер!» – деп жұмсағанын, ағаларының артынан өзінің өтініп, қандай қиындық болса да төзіп, қайдан да болса тауып әкеліп беремін деген уәдесін айтты.

The girl said that she had been the only daughter of the same wicked witch who had turned him into a deer. Unable to bear her mother’s cruelty toward people, she had taken her share and left to live alone. She said she had decided never to see a human being again and to live her life in solitude, until fate brought Hasan to her. – God has made us meet, and I will not leave you anymore, – she said. Hasan replied: – I cannot marry you until I fulfill the promise I made to my father. – What promise did you make to your father? – asked the girl. Hasan told her that his father had seen in a dream a marvelous bird that, when it laughed, flowers poured from its mouth, and when it cried, pearls fell from its eyes. His father had longed to see this bird and had sent Hasan’s two elder brothers to find it. Hasan, too, had begged to go and had promised to endure any hardship and bring the bird back to his father.

Qiz aytdi: «Men seni kiyikka aylantirgan o'sha yalmog'iz kampirning yagona qiziman. Onamning odamzodga qilgan dushmanligiga chidolmay, o'z nasibamni olib, alohida chiqib ketgan edim. Umrim bino bo'lib odam bolasini ko'rmay, yolg'iz o'taman deb qayg'uda o'tirgan edim, Xudo seni menga ro'para qildi, endi sening ortingdan qolmayman», – dedi. Hasan aytdi: «Men otamga bergan va'damni bajarmasdan turib, senga uylanolmayman», – dedi. Qiz so'radi: «Otanga qanday va'da bergan eding?» Hasan otasi tushida bir ajoyib qushni ko'rganini, u qush kulsa – og'zidan bog'-bog' gullar tushishini, yig'lasa – ko'zidan shoda-shoda marjonlar to'kilishini aytdi. O'sha qushni ko'rishga otasi mushtoq bo'lib, ikki akasini «topib kelinglar!» deb jo'natganini, akalarining ortidan o'zi yalinib borib, qanday qiyinchilik bo'lsa ham chidab, qayerdan bo'lsa-da topib kelib berishga va'da berganini so'zlab berdi

Kız şöyle demiş: “Ben o seni ceylana dönüştüren zalim kocakarının tek kızıydım, annemin insanlara karşı beslediği düşmanlığa tahammül edemeyip, payımı alarak ayrı çıkmıştım. Ben ömrümde insan evladı görmeden, yalnız başıma yaşarım diye keder içinde oturuyordum, Tanrı seni bana nasip etti, ben senin peşinden ayrılmayacağım,” demiş. Hasan: “Ben babama verdiğim sözü yerine getirmeden, seninle evlenemem,” diye söylemiş. Kız sordu: “Babana ne söz vermiştin?” Hasan babasının rüyasında eşsiz bir kuş gördüğünü, gülse – ağzından demet demet çiçekler döküldüğünü, ağlasa – gözlerinden tane tane inciler süzüldüğünü anlatmış. O kuşu babasının görmeye pek hevesli olduğunu, iki abisini “bulup getirin!” diye gönderdiğini, abilerinin ardından kendisinin de rica ederek, ne güçlük olursa olsun dayanıp, nereden olursa olsun bulup getireceğine dair vaadini nakletmiş.

قىز: «مەن شۇ سېنى كېيىككە ئايلاندۇرغان <MS/>يالماۋۇز موماينىڭ يالغۇز قىزى ئىدىم، ئانامنىڭ ئادەمگە قىلغان دۈشمەنلىگىگە چىدالماي، <MS/>پايىمنى ئېلىپ، بۆلەك چىقىپ كەتتىم. مەن ئۆمرۈمدە ئادەم بالىسىنى كۆرمەي، يالغۇز ئۆتەرمەن دەپ، خاپىلىقتا ئولتۇرغان ئىدىم، <MS/>خۇدايىم سېنى ماڭا ئۇچراشتۇرۇپ، مەن سېنىڭ كەينىڭدىن قالمايمەن»، – دېدى. خاسان: «مەن دادامغا بەرگەن ۋەدەمنى ئورۇنلىماي، ساڭا ئۆيلىنەلمەيمەن»، – دېدى. قىز سورىدى: «داداڭغا قانداق ۋەدە بەرگەن ئېدىڭ؟» خاسان دادىسىنىڭ چۈشىدە بىر ئە جايىپ قۇشنى كۆرگىنىنى، كۈلسە، ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ، يىغلىسا – كۆزىدىن مونچاق – مونچاق مار جان چۈشىدىغانلىغىنى ئېيتتى. شۇ قۇشنى دادىسىنىڭ كۆرۈشكە خۇمار بولۇپ، ئىككى ئاكىسىنى «تېپىپ ئېلىپ كېلىڭلار!» – دەپ ئەۋەتكىنىنى، ئاكىلىرىنىڭ كەينىدىن ئۆزىنىڭ ئۆتىنىپ، قانداق قىيىنچىلىك بولسىمۇ ئۆتۈپ، قانداقلا بولمىسا تېپىپ ئەكىلىپ بېرىمەن دېگەن ۋەدىسىنى ئېيتتى.

Qız belə demişdi: “Mən o səni ceyrana çevirən zalım qocanın tək qızıymışam, anamın insanlara qarşı bəslədiyi düşmənliyə dözə bilməyibmişəm, payımı alaraq ayrı çıxıbmışam. Mən ömrümdə insan övladı görmədən, yalnız başıma yaşayaram deyə kədər içində otururmuşam, Tanrı səni mənə qismət edibmiş, mən sənin arxandan ayrılmayacağam,” demişdi. Həsən: “Mən atama verdiyim sözü yerinə yetirmədən, səninlə evlənə bilmərəm,” deyə söyləmişdi. Qız soruşmuşdu: “Atana nə söz vermişdin?” Həsən atasının yuxusunda misilsiz bir quş gördüyünü, gülsə – ağzından dəstə-dəstə çiçəklər töküldüyünü, ağlasa – gözlərindən dənə-dənə incilər süzüldüyünü danışıbmış. O quşu atasının görməyə çox həvəsli olduğunu, iki qardaşını “tapıb gətirin!” deyə göndərdiyini, qardaşlarının ardından özünün də xahiş edərək, nə çətinlik olursa olsun dözüb, haradan olursa olsun tapıb gətirəcəyinə dair vədini söyləmişdi.

қыз Хасанның бұл сөзін естіп жылай берді. «Сен бұл құсты іздейтін болсаң, маған жоқсың. Бұл құс менің құсым еді, адамша сөйлей алатын еді. Менен бұл құсты пері патшасының Күлжамал деген қызы әскерімен келіп тұрып алып кеткен еді. Ол перінің елін іздеп табарсың-ау, бірақ та құсты саған оңайлықпен алдыра қоймас», – деді. Хасан айтты: «Мен қандай қиындыққа болса да төзуге тиіспін, қандай да болса құсты әкеме тауып апарып беру – міндетім және борышым, ал құсты аман-есен тауып алып қайтсам, алдымен саған келемін, сенен басқа ешкімге үйленбеймін», – деді.

Hearing this, the girl began to weep. – If you seek that bird, you will have to part from me. That bird once belonged to me. It could speak like a human. But the daughter of the fairy king, named Kulzhamal, came with her army and took it away. You may find the land of the fairies, but they will not give you the bird easily, – she said. Hasan answered: – No matter how hard it is, I must endure everything. It is my duty and my promise to bring the bird back to my father. If I find it and return safely, I will come back to you first. I will never marry anyone else.

Qiz Hasanning bu so'zlarini eshitib, tinmay yig'ladi. «Agar sen bu qushni izlaydigan bo'lsang, men uchun yo'qsan (seni yo'qotib qo'yaman). Bu qush aslida mening qushim edi, odamdek gapira olardi. Bu qushni mendan parilar podshohining Guljamol ismli qizi lashkarlari bilan kelib, tortib olib ketgan edi. O'sha parilar yurtini izlab toparsan-u, lekin qushni senga osonlikcha berib qo'yishmas», – dedi. Hasan aytdi: «Men har qanday qiyinchilikka bo'lsa ham chidashim kerak, nima qilib bo'lsa-da qushni otamga topib olib borish – mening vazifam va burchimdir. Agar qushni sog'-omon topib qaytsam, avval sening oldingga kelaman, sendan boshqa hech kimga uylanmayman», – dedi

Kız Hasan’ın bu sözünü duyunca ağlamaya başlamış. “Sen bu kuşu arayacak olursan, benim için yoksun demektir. Bu kuş benim kuşumdu, insan gibi konuşabilirdi. Benden bu kuşu peri padişahının Külcamal adında kızı askerleriyle gelip zorla alıp götürmüştü. O perinin ülkesini bulursun belki, ama kuşu sana kolay kolay vermez,” demiş kız. Hasan: “Ben ne zorluğa olursa olsun dayanmak zorundayım, ne olursa olsun kuşu babama bulup götürmek benim görevim ve borcum, eğer kuşu sağ salim bulup dönersem, önce sana gelirim, senden başka kimseyle evlenmem,” demiş.

قىز خاساننىڭ بۇ سۆزىنى ئاڭلاپ يىغلاۋەتتى. «سەن بۇ قۇشنى ئىزدەيدىغان بولساڭ، ماڭا يوقسەن. بۇ قۇش مېنىڭ قۇشۇم ئىدى، ئادەمچە سۆزلەلەيدىغان ئىدى. مېنىڭدىن بۇ قۇشنى پەرى پادىشاسىنىڭ كۈلژامال دېگەن قىزى ئەسكەرلىرى بىلەن كېلىپ تۇرۇپ ئېلىپ كەتكەن ئىدى. ئۇ پەرىنىڭ ئېلىنى ئىزدەپ تاپارسەن – ئەي، بىراقتا قۇشنى ساڭا ئوڭايلىق بىلەن ئالدۇرماس»، – دېدى. خاسان: «مەن قانداق قىيىنچىلىقلار بولسىمۇ ئۆتۈشكە مىنەتلىكمەن، قانداقلا بولسا قۇشنى دادامغا تېپىپ ئاپىرىپ بېرىش – مىنىتىم ۋە بورچۇم، قۇشنى بولسا، ئامان – ئېسەن تېپىپ ئېلىپ قايتسام، ئالدى بىلەن ساڭا كېلىمەن، سېنىڭدىن باشقا ھەچ كىمگە ئۆيلەنمەيمەن»، – دېدى.

Qız Həsənin bu sözünü eşidincə ağlamağa başlayıbmış. “Sən bu quşu axtaracaq olsan, mənim üçün yoxsan deməkmiş. Bu quş mənim quşum imiş, insan kimi danışa bilirmiş. Məndən bu quşu pəri padşahının Gülcamal adında qızı əsgərləriylə gəlib zorla alıb aparıbmış. O pərinin ölkəsini taparsan bəlkə, amma quşu sənə asan-asan verməz,” demişdi qız. Həsən: “Mən nə çətinliyə olursa olsun dözmək zorundayım, nə olursa olsun quşu atama tapıb aparmaq mənim borcummuş, əgər quşu sağ-salamat tapıb dönsəm, əvvəl sənə gələrəm, səndən başqa heç kimlə evlənmərəm,” demişdi.

қыз Хасанның беттеген жағынан қайтпайтұғынын білген соң, Хасанға рұқсат беріп, жөн сілтеді.

The girl saw that Hasan would not turn from his path and decided to guide him.

Qiz Hasanning orqaga qaytmasligini bilgach, Hasanga ruxsat berib, yo‘l ko‘rsatdi.

Kız Hasan’ın niyetinden dönmeyeceğini anlayınca, Hasan’a izin vermiş ve yol göstermiş.

قىز خاساننىڭ بەتلەنگەن تەرىپىدىن قايتمايدىغانلىغىنى بىلگەندىن كېيىن، خاسانغا رۇخسەت بېرىپ، <FR/>يول كەرسەتتى.

Qız Həsənin niyyətindən dönməyəcəyini anlayınca, Həsənə icazə vermiş və yol göstərmiş.

– Батысқа қарай тоқсан күн жүресің, одан кейін, алдыңнан аспанмен таласқан биік тау кездеседі, сен ол таудың ар жағына тоқсан күн дегенде өтерсің. Сол таудың арғы түбінде үлкен, жалғыз түп бәйтерекбар, сол бәйтеректің басында самұрық құстың ұясы бар. Сені мүмкін, сол самұрық перінің еліне жеткізер, – деді. Содан кейін қыз айтты: «Менің залым шешем тірі тұрғанда, екеуімізді бірге өмір сүргізіп қоймайды, бір зиянын тигізеді, менің шешемнің ажалы мынадан болады», – деп, бір садақтың оғын берді. – Қалай қарап атсаң да, менің шешемнің маңдайына тиеді, – деді. Хасан садақтың оғын алып, көп кідірместен атып жібереді, атылған оқ жалмауызКемпірдің маңдайынан тиіп, сол заматта өлді. Бұдан кейін Хасан қызбен қош айтысып, батысқа қарай жүріп кетті. қыз айтқандай, Хасан тоқсан күн жүріп, аспанмен таласқан үлкен тауға кездесті, таудың ар жағына тоқсан күн дегенде зорға деп асып түсті. Үлкен жалғыз түп бәйтерекке келіп, саясында демалып отыр еді: «Әй, адамзат, бізді өлімнен құтқар, құтқар!» – деп шырылдаған самұрық құстың балапандарының дауысын естіді. Хасан: «Бұл мүсәпірлерге не болды?» – деп қарап еді, бір үлкен айдаһар жылан балапандарды жұтуға әзірленіп, бәйтеректің басына қарай жылжып өрмелеп бара жатыр екен. Хасан көп ойланбай, дереу қынаптағы қылышын суырып алып, айдаһарды бірнеше жерден шауып өлтірді. Самұрық құстың балапандары өлімнен аман-есен құтылғанын біліп, Хасанға көп рақмет айтты, ашығып отырған балапандар айдаһардың етін жеп, тойып алды. Дәл осы кезде қатты жел тұрып, нөсер жаңбыр жауды. Хасан балапандардан сұрады: «Бұл не қылған жел, не деген нөсер жаңбыр?» – деп.

– Go west for ninety days, – she said. – After that, you will reach a great mountain touching the sky. It will take another ninety days to cross it. Beyond that mountain stands a single great tree, and at its top is the nest of the Samruk bird . Perhaps the Samruk will carry you to the land of the fairies. Then the girl said: – As long as my cruel mother lives, she will never let us be together. She will try to harm you. My mother’s death will come from this. – And she handed him an arrow. – No matter how you shoot it, it will strike her right in the forehead. Hasan took the arrow and, without delay, shot it. The arrow flew straight to the witch’s forehead, and she died instantly. After that, Hasan said farewell to the girl and set out westward. As the girl had told him, he traveled for ninety days and reached a mountain as high as the sky. After another ninety days, he crossed to the other side and came to the great lonely tree. Resting in its shade, he suddenly heard the cry: – O human, save us from death, save us! It was the voices of the Samruk bird’s chicks. – What has happened to these poor creatures? – thought Hasan. Looking up, he saw a huge dragon crawling up the tree to devour the chicks. Without hesitation, Hasan drew his sword and struck the dragon many times until it lay dead. The Samruk chicks realized they were saved from death and thanked Hasan greatly. Hungry as they were, they ate the dragon’s flesh and filled their stomachs. Just then, a fierce wind began to blow, and heavy rain poured down. Hasan asked the chicks: – What is this storm, and what kind of rain is this?

— G‘arbga qarab to‘qson kun yurasan, undan keyin oldingdan osmon bilan bo‘ylashadigan baland tog‘ chiqadi. Sen u tog‘ning narigi tomoniga to‘qson kun deganda o‘tasan. O‘sha tog‘ning etagida katta, bir tup yakka bayterak bor, o‘sha bayterakning uchida Samurug‘ qushining uyasi bor. Seni, ehtimol, o‘sha Samurug‘ parilar yurtiga etkazar, — dedi. So‘ngra qiz aytdi: — Mening zolim onam tirik ekan, ikkovimizni birga yashashga qo‘ymaydi, bir ziyoni tegadi. Onamning ajali mana bundan, — deb bir kamon o‘qini berdi. — Qaysi tomonga qarab otsang ham, onamning peshonasiga tegadi, — dedi. Hasan kamon o‘qini olib, ko‘p kutmasdan otib yubordi. Otilgan o‘q yalmog‘iz kampirning peshonasiga tegib, u shu zahoti o‘ldi. Bundan keyin</R> Hasan qiz bilan xayrlashib, g‘arbga qarab yo‘lga tushdi. Qiz aytganidek, Hasan to‘qson kun yurib, osmon bilan bo‘ylashadigan ulkan tog‘ga duch keldi. Tog‘ning narigi tomoniga to‘qson kun deganda zo‘rg‘a oshib o‘tdi. Katta bir tup yakka bayterakga kelib, soyasida dam olib o‘tirgan edi: «Ey, odamzod, bizni o‘limdan qutqar, qutqar!» — deb chirillayotgan Samurug‘ qushi bolalarining ovozini eshitdi. Hasan: «Bu musofirlarga (bechoralarga) nima bo‘ldi?» — deb qarasa, bir ulkan ajdarho ilon bolapanlarni yutishga shaylanib, bayterakning uchiga qarab o‘rmalab borayotgan ekan. Hasan ko‘p o‘ylab o‘tirmay, darrov qinidagi qilichini sug‘urib olib, ajdarhoni bir necha joyidan chopib o‘ldirdi. Samurug‘ qushining bolalari o‘limdan omon qolganlarini bilib, Hasanga katta rahmat aytishdi. Och qolgan bolapanlar ajdarhoning go‘shtini yeb, to‘yib olishdi. Shu paytda qattiq shamol turib, kuchli yomg‘ir yog‘a boshladi. Hasan bolapanlardan so‘radi: «Bu nima qilgan shamol, bu qanday yomg‘ir?» — deb

“Batıya doğru doksan gün yürüyeceksin, ondan sonra, önünden gökyüzüyle yarışan yüksek bir dağ belirecek, sen o dağın ardına doksan günde ancak geçebileceksin. O dağın ötesinde büyük, tek bir kara kavak vardır, o kavağın tepesinde zümrüdüanka kuşunun yuvası bulunur. Seni belki de o zümrüdüanka perinin diyarına ulaştırır,” demiş. Ardından kız: “Benim zalim annem sağ oldukça, ikimizi bir arada yaşatmaz, bir zarar verir, benim annemin eceli şundan olacak,” diyerek, bir okun ucunu vermiş. “Nereye vurursan vur, benim annemin alnına isabet edecek,” diye söyledi. Hasan okun ucunu almış, hiç tereddüt etmeden vurmuş, vurulan ok cadı kocakarının alnına isabet etmiş ve o anda da ölmüş. Bundan sonra Hasan kızla vedalaşıp, batıya doğru yola çıkmış. Kızın dediği gibi, Hasan doksan gün yürüyerek, gökyüzüyle yarışan büyük dağa rastlamış, dağın ardına doksan günde güçlükle aşmış. Büyük, tek bir ulu ağacın yanına gelip, gölgesinde dinleniyorken: “Ey insanoğlu, bizi ölümden kurtar, kurtar!” diye cıvıldayan zümrüdüanka kuşu yavrularının sesini işitmiş. Hasan: “Bu zavallılara ne oldu?” diye bir bakmış, kocaman bir ejderha yılan yavruları yutmaya hazırlanıyor, kara kavağın tepesine doğru sürünerek tırmanıyormuş. Hasan çok düşünmeden, derhal kılıcını kınından çekip almış, ejderhayı birkaç yerinden vurarak öldürmüş. Zümrüdüanka kuşunun yavruları ölümden sağ salim kurtulduklarını anlayınca, Hasan’a çok teşekkür etmişler, acıkmış yavrular ejderhanın etini yiyip doymuşlar. Tam o sırada şiddetli bir rüzgar çıkmış, sağanak yağmur yağmaya başlamış. Hasan yavrulara sormuş: “Bu ne biçim rüzgar, ne biçim sağanak yağmur?” diye.

– شەرىققە قاراپ توقسەن كۈن يۈرىسەن، ئۇنىڭدىن كېيىن، ئالدىڭدىن ئاسمان بىلەن تالاشقان ئېگىز تاغ ئۇچرايدۇ، سەن ئۇ تاغنىڭ كەينى تەرىپىگە توقسەن كۈن دېگەندە ئۆتەرسەن. شۇ تاغنىڭ كەينى تۈۋىدە يوغان، يالغۇز تۈپ چوڭ تېرەك بار، شۇ چوڭ تېرەكنىڭ بېشىدا سامرۇق قۇشنىڭ ئۇگىسى بار. سېنى مۈمكۈن، شۇ سامرۇق پەرىنىڭ ئېلىگە يەتكۈزەر، – دېدى. شۇنىڭدىن كېيىن قىز ئېيتتى: «مېنىڭ زۇلۇم ئانام تىرىك تۇرغاندا، ئىككىمىزنى بىرگە ئۆمۈر سۈرۈشكە يول قويمايدۇ، بىر زىيىنىنى تەككۈزىدۇ، مېنىڭ ئانامنىڭ ئە جىلى مونۇنىڭدىن بولىدۇ»، – دەپ، بىر ئوقىيانىڭ ئوقىنى بېرىدۇ. – قانداق قاراپ ئاتساڭمۇ، مېنىڭ ئانامنىڭ ماڭلىيىغا تېگىدۇ، – دېدى. خاسان ئوقىيانىڭ ئوقىنى ئېلىپ، كۆپ ئويلانماستىن ئاتىدۇ، ئېيتىلغان ئوق يالماۋۇز <MS/>موماينىڭ ماڭلىيىغا تېگىپ، <FR/>شۇ پەيتتە ئۆلىدۇ. <FR/>بۇنىڭدىن كېيىن خاسان قىز بىلەن خوشلىشىپ، شەرىققە قاراپ يۈرۈپ كەتتى. قىز ئېيتقاندەك، خاسان توقسەن كۈن يۈرۈپ، ئاسمان بىلەن تالاشقان يوغان تاغقا كېلىدۇ، تاغنىڭ كەينى تەرىپىگە توقسەن كۈن دېگەندە ئارانلا ئېشىپ چۈشتى. يوغان يالغۇز تۈپ چوڭ تېرەككە كېلىپ، سايىسىدە دەم ئېلىپ ئولتۇرغان ئىدى: «ھەي، ئادەمزات، بىزنى ئۆلۈمدىن قۇتقار، قۇتقار!» – دەپ شىرىلدىغان سامرۇق قۇشنىڭ چۈجىلىرىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىدى. خاسان: «بۇ مۇساپىرلارغا نېمە بولدى؟» – دەپ قارىغان ئىدى، بىر يوغان ئەجداھا ئىلان چۈجىلەرنى يۇتۇشقا تەييارلىنىپ، چوڭ تېرەكنىڭ بېشىغا قاراپ سىل جىپ ئۆمۈلەپ كېتىپ بارغان ئىكەن. خاسان كۆپ ئويلانماي، دەررۇ <MS/>قاپتىكى <MS/>قىلىچىنى سۇغىرىپ ئېلىپ، ئەجداھارنى بىر نەچچە يەردىن چېپىپ ئۆلتىرىدۇ. سامرۇق قۇشنىڭ چۈجىلىرى ئۆلۈمدىن ئامان – ئېسەن قۇتۇلغىنىنى بىلىپ، خاسانغا كۆپ <FR/>رەخمەت ئېيتتى، ئېچىقاپ ئولتۇرغان چۈجۈلەر ئەجداھانىڭ گۆشىنى يەپ، تويىۋالدى. دەل مۇشۇ ۋاقىتتا قاتتىق شامال چىقىپ، قاتتىق يامغۇر ياغدى. خاسان چۈجىلەردىن سورىدى: «بۇ نېمە قىلغان شامال، نېمە دېگەن قاتتىق يامغۇر؟» – دەپ.

“Qərbə doğru doxsan gün gedəcəksən, ondan sonra, qabağında göylə yarışan hündür bir dağ görünəcək, sən o dağın arxasına doxsan gündə ancaq keçə biləcəksən. O dağın o tayında böyük, tək bir qara qovaq var, o qovağın təpəsində Zümrüdü Ənqa quşunun yuvası tapılır. Səni bəlkə də o Zümrüdü Ənqa pərinin diyarına çatdırar,” demiş. Ardınca qız: “Mənim zalım anam sağ olduqca, ikimizi bir yerdə yaşatmaz, bir ziyan verər, mənim anamın əcəli bundan olacaq,” deyərək, bir oxun ucunu vermiş. “Haraya vursan vur, mənim anamın alnına dəyəcək,” deyə söyləmiş. Hasan oxun ucunu almış, heç tərəddüd etmədən vurmuş, vurulan ox cadı qocanın alnına dəyibmiş və o anda da ölübmüş. Bundan sonra Həsən qızla vidalaşıb, qərbə doğru yola düşmüş. Qızın dediyi kimi, Həsən doxsan gün yol gedərək, göylə yarışan böyük bir dağa rast gəlmiş, dağın arxasına doxsan gündə çətinliklə keçibmiş. Böyük, tək bir ulu ağacın yanına gəlib, kölgəsində dincələrkən: “Ey insan oğlu, bizi ölümdən qurtar, qurtar!” deyə cıvıldayan Zümrüdü Ənqa quşu balalarının səsini eşidibmiş. Həsən: “Bu yazıqlara nə olub?” deyə bir baxıb ki, böyük bir əjdaha ilan balaları udmağa hazırlaşır, qara qovağın təpəsinə doğru sürünərək dırmaşırmış. Həsən çox düşünmədən, dərhal qılıncını qından çəkib almış, əjdahanı bir neçə yerindən vuraraq öldürübmüş. Zümrüdü Ənqa quşunun balaları ölümdən sağ-salamat qurtulduqlarını anlayınca, Həsənə çox təşəkkür etmişlər, acmış balalar əjdahanın ətini yeyib doymuşlar. Elə o anda güclü bir külək qalxıbmış, leysan yağış yağmağa başlayıbmış. Həsən balalardan soruşub: “Bu nə külək, bu nə leysan yağış?” deyə.

Балапандар айтты: «Бұл – жел емес, біздің анамыздыңқанатының лебі, ал жаңбыр дегеніміз – біздің анамыздыңкөз жасы. Біздің анамыз жылда осы бәйтеректің басына жұмыртқалып, балапан басып шығарады екен. Анамыз балапандарына тамақ іздеп кеткенде, жаңағы сіз өлтірген айдаһар інінен шығып, біздің анамыздың басып шығарған балапандарын жеп қояды екен, біздің анамыз келгенше, қайтып ініне тығылып қалады екен. Қазір біздің анамыз аң аулап қайтып келе жатыр, біздерді тірі көремін бе, әлде айдаһар жеп қойды ма деп жылап келе жатыр. Міне, жаңбыр емес, біздің анамыздыңкөз жасы», – деді.

The chicks said that the wind was not merely wind but the breath of their mother’s sorrow, and the rain was their mother’s tears. – Our mother lays her eggs on this tree every year and hatches her chicks here, – they explained. – When she leaves to hunt, the very dragon you killed creeps out of its lair and eats the newly hatched chicks. While our mother is away, we hide in the dragon’s den. Now she is returning, crying: will she find us alive, or will the dragon have eaten us? That is why the sky has wept.

Jo'jalar shunday deyishdi: «Bu – shamol emas, onamiz qanotlarining shabadasi, yomg'ir deganimiz esa – onamizning ko'z yoshlaridir. Onamiz har yili shu bayterakning (ulkan terakning) uchiga tuxum qo'yib, jo'ja ochib chiqarar ekan. Onamiz jo'jalariga yemish izlab ketganida, haligi siz o'ldirgan ajdarho inidan chiqib, onamiz ochib chiqqan jo'jalarni yeb qo'yar ekan, onamiz kelguncha esa qaytib iniga yashirinib olar ekan. Hozir onamiz ovdan qaytib kelyapti, "bolalarimni tirik ko'ramanmi yoki ajdarho yeb qo'ydimi" deb yig'lab kelyapti. Mana shu yomg'ir emas, onamizning ko'z yoshlaridir», – deyishdi.

Yavrular: “Bu rüzgar değil, bizim annemizin kanatlarının esintisi, yağmur dediğin ise bizim annemizin gözyaşları. Bizim annemiz her yıl bu kara kavağın tepesine yumurtlar, yavru çıkarır. Annemiz yavrularına yiyecek aramaya gittiğinde, az önce senin öldürdüğün ejderha ininden çıkar, bizim annemizin çıkardığı yavruları yiyip bitirir, annemiz gelene kadar da yine inine saklanırdı. Şimdi bizim annemiz avdan dönüyor, bizi sağ görecek mi, yoksa ejderha yedi mi diye ağlayarak geliyor. İşte, yağmur değil, bizim annemizin gözyaşları,” diye söylemişler.

چۈجىلەر ئېيتتى: «بۇ – شامال ئەمەس، بىزنىڭ ئانىمىزنىڭ قانىتىنىڭ لەپىلدىشى، يامغۇر دېگىنىمىز – بىزنىڭ ئانىمىزنىڭ كۆز يېشى. بىزنىڭ ئانىمىز يىلدا مۇشۇ چوڭ تېرەكنىڭ بېشىغا تۇخۇم چىقىرىپ، چۈجە بېسىپ چىقىرىدىكەن. ئانىمىز چۈجىلىرىگە تاماق ئىزدەپ كەتكەندە، يېڭىلا سىز ئۆلتەرگەن ئەجداھا <MS/>ئۇگىسىدىن چىقىپ، بىزنىڭ ئانىمىزنىڭ بېسىپ چىقارغان چۈجىلىرىنى يەپ قويىدىكەن، بىزنىڭ ئانىمىز كەلگىچە، قايتىپ <MS/>ئۇگىسىغا تىقىلىپ قالىدىكەن. ھازىر بىزنىڭ ئانىمىز ھاڭ ھۇلاپ قايتىپ كېلىۋاتىدۇ، بىزلەرنى تىرىك كۆرىمەنمۇ، يە ئەجداھا يەپ قويدىمۇ دەپ يىغلاپ كېلىۋاتىدۇ. مانا، يامغۇر ئەمەس، بىزنىڭ ئانىمىزنىڭ كۆز يېشى»، – دېدى.

Balalar: “Bu külək deyil, bizim anamızın qanadlarının əsməsidir, yağış dediyin isə bizim anamızın göz yaşlarıdır. Bizim anamız hər il bu qara qovağın təpəsinə yumurtlar, bala çıxarar. Anamız balalarına yemək axtarmağa gedəndə, bir az əvvəl sənin öldürdüyün əjdaha yuvasından çıxar, bizim anamızın çıxardığı balaları yeyib bitirər, anamız gələnə qədər də yenə yuvasına gizlənərdi. İndi bizim anamız ovdan qayıdır, bizi sağ görəcəkmi, yoxsa əjdaha yeyibmi deyə ağlayaraq gəlir. Budur, yağış deyil, bizim anamızın göz yaşlarıdır,” deyə söyləmişlər.

– Біздің анамыз , – деді балапандар, – адамзаттың етіне сондай құмар. Сізді көрсе, дереу жұтып жіберуі мүмкін, сондықтан сіз біздің қанатымыздың астына жасырына тұрыңыз, – деді. Хасан балапандардың қанатының астына жасырынды. Бір мезгілден кейін самұрық құс келіп, бәйтеректің басына қонды. Самұрық құстың салмағынан бәйтерекиіліп жерге тиді. Балапандарының тамағына көп бұғы, киік, тағы басқа аңдарды алып келіп үйіп тастады. Балапандарының тірісін көріп, көз жасы тыйылып, қуанып кетті. Дәл осы кезде жадырап күн де шығып, қатты жел де тыйылды. Бір кезде самұрық құс тамсанып, жан-жағына қарай берді:

– Our mother loves human flesh, – the chicks warned. – If she sees you, she might swallow you at once. Hide beneath our wings. Hasan slipped beneath the chicks’ sheltering wings. After a while the Samruk came home and settled on the top of the great tree. The bird’s weight bent the trunk until it bowed to the ground. She brought back a pile of venison, elk, and other game for her chicks. Seeing them alive, her tears of fear turned into tears of joy. At that very moment the sun shone out and the fierce wind died away. The Samruk peered around and sniffed the air.

– Bizning onamiz, – dedi jo'jalar, – odamzot go'shtiga juda o'chir. Sizni ko'rsa, darhol yutib yuborishi mumkin, shuning uchun siz bizning qanotlarimiz ostiga yashirinib turing, – deyishdi. Xasan jo'jalarning qanoti ostiga yashirindi. Bir ozdan so'ng Samurug' qushi kelib, bayterakning uchiga qo'ndi. Samurug' qushining vaznidan bayterak egilib, yerga tegdi. U jo'jalarining yemishi uchun ko'plab bug'u, kiyik va boshqa ovlangan hayvonlarni olib kelib uyib tashladi. Jo'jalarining tirikligini ko'rib, ko'z yoshlari tindi va juda quvonib ketdi. Aynan shu payt kun charaqlab ochilib, qattiq shamol ham dindi. Bir payt Samurug' qushi tamshanib, atrofga alanglay boshladi:

“Bizim annemiz,” demiş yavrular, “insan etine pek düşkündür. Sizi görse, hemen yutabilir, bu yüzden siz bizim kanatlarımızın altına saklanın,” demişler. Hasan yavruların kanatlarının altına saklanmış. Bir süre sonra zümrüdüanka kuşu gelmiş, kara kavağın tepesine konmuş. Zümrüdüanka kuşunun ağırlığından kara kavak eğilmiş ve yere değmiş. Yavrularının yiyeceği için bir sürü geyik, ceylan ve başka hayvanlar getirip yığıvermiş. Yavrularını sağ görünce, gözyaşları dinmiş, pek sevinmiş. Tam o sırada hava da açmış, şiddetli rüzgar da dinmiş. Bir ara zümrüdüanka kuşu hayranlıkla dört bir yana bakmış:

– بىزنىڭ ئانىمىز، – دېدى چۈجىلەر، – ئادەمزاتنىڭ گۆشىگە شۇنداق خۇمار. سىزنى كۆرسە، دەررۇ يۈتۈۋېتىشى مۈمكىن، شۇڭلاشقا سىز بىزنىڭ قانىتىمىزنىڭ ئاستىغا يوشۇرۇنۇپ تۇرۇڭ، – دېدى. خاسان چۈجىلەرنىڭ قانىتىنىڭ ئاستىغا يوشۇرۇندى. <FR/>بىر مەزگىلدىن كېيىن سامرۇق قۇش كېلىپ، چوڭ تېرەكنىڭ بېشىغا قوندى. سامرۇق قۇشنىڭ سالمىغىدىن چوڭ تېرەك ئېگىلىپ يەرگە تېگىدۇ. چۈجىلىرىنىڭ تامىغىغا كۆپ بۇقا، كېيىك، يەنە باشقا ھايۋانلارنى ئېلىپ كېلىپ دوگىلاپ تاشلايدۇ. چۈجىلىرىنىڭ تىرىكلىگىنى كۆرۈپ، كۆز يېشى بېسىلىپ، خۇشال بولۇپ كەتتى. دەل <FR/>مۇشۇ چاغدا يالتىراپ كۈنما چىقىپ، قاتتىق شامالمۇ بېسىلدى. <FR/>بىر مەزگىلدە سامرۇق قۇش قىزىقىپ، يان – يېقىغا قاراۋەردى:

“Bizim anamız,” deyib balalar, “insan ətinə çox düşkündür. Sizi görsə, dərhal uda bilər, buna görə siz bizim qanadlarımızın altına gizlənin,” deyiblər. Həsən balaların qanadlarının altına gizlənib. Bir az sonra Zümrüdü Ənqa quşu gəlib, qara qovağın təpəsinə qonub. Zümrüdü Ənqa quşunun ağırlığından qara qovaq əyilmiş və yerə dəymiş. Balalarının yeməyi üçün bir sürü maral, ceyran və başqa heyvanlar gətirib yığıb. Balalarını sağ görüncə, göz yaşları dayanmış, çox sevinmiş. Elə o anda hava da açmış, güclü külək də dinmiş. Bir ara Zümrüdü Ənqa quşu heyrətlə dörd bir yana baxıb:

«Адамзаттың иісі шығады, сендер көрген жоқсыңдар ма?» – деді.

– I smell a human, – she said. – Do you see him?

Odamzot hidi kelyapti, sizlar ko‘rmadingizmi?» – dedi.

“İnsan kokusu geliyor, siz görmediniz mi?” diye sormuş.

«ئادەمزاتنىڭ پۇرىغى چىقىدۇ، سىلەر كۆرمىدىڭلارمۇ؟» – دېدى.

“İnsan qoxusu gəlir, siz görmədinizmi?” deyə soruşub.

Балапандар айтты: «Егер сіз бір қасық қанын кешсеңіз, біз адамзатты көрсетелік», – деді. Самұрық «мақұл» дегендей бас изеді, балапандар қанатының астындағы Хасанды көрсетіп еді, самұрық Хасанды жұтып жіберді. Балапандар шыр-шыр етіп, анасының тамағынан ұстай алды. Самұрық Хасанды жұтпай тастай салды. Содан кейін самұрық балапандарынан: «Бұл адамзат сендерге қандай жақсылық істеді?» – деп сұрады. Балапандар айтты:

– If you taste but a spoonful of our blood, we will show you the human, – the chicks offered. The Samruk nodded, and when they pointed to Hasan tucked under their wings, she snapped him up in her beak. The chicks began to chirp and tug at her throat until the Samruk nearly swallowed him, then spat him out. The chicks seized Hasan and held him safe in their mother’s beak until she relaxed. Then the Samruk asked the chicks: – What has this human done for you? The chicks replied:

Jo'jalar aytdi: «Agar siz bir qoshiq qonidan kechsangiz, biz odamzotni ko'rsatamiz», – deyishdi. Samurug' «ma'qul» degandek bosh silkitdi. Jo'jalar qanotlari ostidagi Hasanni ko'rsatgan edi, Samurug' Hasanni yutib yubordi. Jo'jalar chir-chir qilib, onalarining tomog'idan ushlab olishdi. Samurug' Hasanni yutmasdan qaytarib tashladi. Shundan so'ng Samurug' jo'jalaridan: «Bu odamzot sizlarga qanday yaxshilik qildi?» – deb so'radi. Jo'jalar aytdi:

Yavrular: “Eğer ona dokunmazsanız, biz insanı gösterelim.” Zümrüdüanka “peki” der gibi başını sallamış, yavrular kanatlarının altındaki Hasan’ı gösterince, zümrüdüanka Hasan’ı yutmuş. Yavrular cıvıl cıvıl sesler çıkarıp annelerinin boğazına tutunmuşlar. Zümrüdüanka Hasan’ı yutmadan geri bırakmış. Ondan sonra zümrüdüanka yavrularından: “Bu insan size ne iyilik yaptı?” diye sormuş.Yavrular:

چۈجىلەر: «ئەگەر سىز <FR/>بىر قوشۇق قېنىدىن كەچسىڭىز، بىز ئادەمزاتنى كۆرسىتەيلى»، – دېدى. سامرۇق «ماقۇل» دېگەندەك <FR/>باش ئېگىدۇ، چۈىلەر قانىتىنىڭ ئاستىدىكى خاساننى كۆرسىتىدۇ، سامرۇق خاساننى يۈتىۋېتىدۇ. چۈجىلەر چىر – چىر قىلىپ، ئانىسىنىڭ تامىغىدىن تۇتۇپ ئالدى. سامرۇق خاساننى يۈتمەي تاشلىدى. شۇنىڭدىن كېيىن سامرۇق چۈجىلىرىدىن: «بۇ ئادەمزات سىلەرگە قانداق ياخشىلىق قىلدى؟» – دەپ سورىدى. چۈجىلەر:

Balalar: “Əgər ona toxunmazsanız, biz insanı göstərək.” Zümrüdü Ənqa “yaxşı” deyirmiş kimi başını tərpətmiş, balalar qanadlarının altındakı Həsəni göstərəndə, Zümrüdü Ənqa Həsəni udmuş. Balalar cıvıl-cıvıl səslər çıxarıb analarının boğazına yapışıblar. Zümrüdü Ənqa Həsəni udmadan geri buraxıb. Ondan sonra Zümrüdü Ənqa balalarından: “Bu insan sizə nə yaxşılıq etdi?” deyə soruşub. Balalar:

«Бұл адамзат айдаһарды өлтіріп , бізді ажалдан құтқарды», – деді. Самұрық Хасанға үлкен алғыс айтып, не жұмыспен келгенін сұрады және де «қандай жәрдем керек?» – деді. Хасан басынан кешкен уақиғаны жасырмай айтып берді және перілердің жеріне жеткізіп тастауды өтінді. Самұрық «мақұл» деп, жол қамына кірісті. Балапандарына өзі қайтып келгенше жетерлік ауқат жинап беріп, жолда жейтін ауқатын алып, үстіне Хасанды мінгізіп, перінің жеріне қарай ұшады. Самұрық бір жетіұшады, мұхиттан өтеді, шөлден өтеді, от дариясынан өтуге жақындағанда, жейтін тамағы таусылып, басы айналып, көзі қарауытқан самұрық састы.

– This human killed the dragon and saved our lives. Grateful, the Samruk thanked Hasan, asked who he was and what help he needed, and promised to carry him to the land of the fairies. She gathered provisions for the journey, loaded up food for the chicks, set Hasan upon her back, and took off toward the fairy realm. The Samruk flew a whole week, crossed seas and deserts. When they came close to the river of fire, her stores were nearly exhausted; she grew dizzy and faint.

«Bu odamzot ajdarhoni o‘ldirib, bizni ajaldan qutqardi», – deyishdi. Samurug‘ Hasanga katta rahmat aytib, nima ish bilan kelganini so‘radi va «qanday yordam kerak?» – dedi. Hasan boshidan kechirgan voqeani yashirmay aytib berdi va parilar yurtiga yetkazib qo‘yishni o‘tindi. Samurug‘ «ma’qul» deb, yo‘l tadorigiga kirishdi. Jo‘jalariga o‘zi qaytib kelguncha yetadigan ozuqa yig‘ib berib, yo‘lda yeydigan ovqatini olib, ustiga Hasanni mindirib, parilar yurti tomon uchib ketdi. Samurug‘ bir hafta uchdi, ummondan o‘tdi, cho‘llardan o‘tdi, olov daryosidan o‘tishga yaqinlashganda, yeydigan taomi tugab, boshi aylanib, ko‘zi tinib, Samurug‘ shoshib qoldi.

“Bu insan ejderhayı öldürüp bizi ölümden kurtardı,” demişler. Zümrüdüanka Hasan’a büyük teşekkür etmiş, ne iş için geldiğini sormuş ve “ne yardım istersin?” demiş. Hasan başından geçen olayı hiç saklamadan anlatmış ve perilerin diyarına bırakılmayı rica etmiş. Zümrüdüanka “peki” demiş, yol hazırlığına girişmiş. Yavrularına kendisi dönene kadar yetecek kadar yiyecek toplayıp vermiş, yolda yiyeceği azığını almış, üzerine Hasan’ı bindirip perinin diyarına doğru uçmuş. Zümrüdüanka bir hafta uçmuş, okyanusu geçmiş, çölü geçmiş, ateş nehrini geçmeye yaklaştığında, yiyeceği tükenmiş, başı dönmüş, gözleri kararan zümrüdüanka şaşırmış.

«بۇ ئادەمزات ئەجداھانى ئۆلتۈرۈپ، بىزنى ئە جەلدىن قۇتقاردى»، – دەيدۇ. سامرۇق خاسانغا چوڭ رەخمەت ئېيتىپ، قانداق ئىش بىلەن كەلگىنىنى سورايدۇ يەنىمۇ «قانداق ياردەم كېرەك؟» – دېدى. خاسان بېشىدىن كەچكەن ۋەقەنى يوشۇرماي ئېيتىپ بەردى يەنەئى پەرىلەرنىڭ يېرىگە يەتكۈزۈپ تاشلاشنى ئۆتىنىدۇ. سامرۇق «ماقۇل» دەپ، يول غېمىگە كىرىشتى. چۈجىلىرىگە ئۆزى قايتىپ كەلگىچە يېتەرلىك يېمىش يىغىپ بېرىپ، يولدا يەيدىغان يېمىشىنى ئېلىپ، ئۈستىگە خاساننى مىڭگۈزۈپ، پەرىنىڭ يېرىگە قاراپ ئۇچىدۇ. سامرۇق بىر ھەپتە، مۇخىتتىن ئۆتىدۇ، چۆلدىن ئۆتىدۇ، ئوت دەرىياسىدىن ئۆتۈشكە يېقىنلىغاندا، يەيدىغان تامىغى تۈگەپ قېلىپ، بېشى ئايلىنىپ، كۆزى قاراڭغۇلىغان سامرۇق ھاردى.

“Bu insan əjdahanı öldürüb bizi ölümdən qurtardı,” deyiblər. Zümrüdü Ənqa Həsənə böyük təşəkkür etmiş, nə iş üçün gəldiyini soruşmuş və “nə kömək istəyirsən?” demiş. Həsən başından keçən hadisəni heç gizlətmədən danışmış və pərilərin diyarına buraxılmağı xahiş etmiş. Zümrüdü Ənqa “yaxşı” demiş, yol hazırlığına girişmiş. Balalarına özü qayıdana qədər yetəcək qədər yemək toplayıb vermiş, yolda yeyəcəyi azığını almış, üstünə Həsəni mindirib pərinin diyarına doğru uçmuş. Zümrüdü Ənqa bir həftə uçmuş, okeanı keçmiş, səhranı keçmiş, atəş çayını keçməyə yaxınlaşanda, yeyəcəyi qurtarmış, başı gicəllənmiş, gözləri qaralan Zümrüdü Ənqa çaşırmış.

– Ей, адамзат, баратын жерімізге жете алмаймыз-ау, менің әлім құрыды, құлауға айналдым! – дейді. Хасан дереу екі санының етінен екі жапырақ ет кесіп, самұрықтың аузына тосты. Самұрық Хасанның берген етін жеп, күшіне келеді. Содан кейін самұрық Хасаннан сұрайды: «Бұл қайдан шыққан ет? Сондай дәмді, әрі күш беретін ет екен», – дейді. Хасан айтты: «Мен сізге санымның етін кесіп бердім». Самұрық Хасанның екі санындағы жарасын дереу сипап еді, жара жазылып кетті. Осыдан кейін көп ұзамай-ақ самұрық пен Хасан перінің жеріне келіп жетті. Самұрық айтты: «Перілер бір ұйықтаса, қырық күн ұйықтайды. Перілердің ұйықтағанына қазір үш күн бопты. Мен сені осы жерде үш күн күтемін, үш күнде қайтып келмесең, мен саған қарамай-ақ, ұшып кете берем», – дейді.

– O human, I fear we will not reach our destination. I am losing strength, I will fall, – she cried. Quickly Hasan cut two slices of meat from his own thighs and fed them to the Samruk. The bird ate, regained strength, and recovered at once. Astonished, the Samruk asked where the meat had come from and what it was, for it tasted of great vigor. Hasan answered plainly: – I cut the flesh from my thighs to save you. The Samruk touched Hasan’s wounds with her wing; they healed almost instantly. Soon after that they reached the land of the fairies. The Samruk said: – When the fairies sleep, they sleep for forty days. They have already been sleeping three days. I will wait here for you for three days. If you are not back when three days pass, I will leave and you must fend for yourself.

– Ey, odamzot, boradigan joyimizga yetib borolmaymiz shekilli, menda mador qolmadi, qulash arafasidaman! – deydi. Hasan darhol ikki sonining go‘shtidan ikki parcha kesib, Samurug‘ning og‘ziga tutdi. Samurug‘ Hasanning bergan go‘shtini yeb, kuchga kirdi. Shundan so‘ng Samurug‘ Hasandan so‘radi: «Bu qayerning go‘shti? Shunday mazali va kuch beradigan go‘sht ekan», – dedi. Hasan aytdi: «Men sizga sonimning go‘shtini kesib berdim». Samurug‘ Hasanning ikki sonidagi jarohatini darhol silagan edi, jarohat bitib ketdi. Shundan keyin ko‘p o‘tmay, Samurug‘ va Hasan parilar yurtiga yetib kelishdi. Samurug‘ aytdi: «Parilar bir uxlab qolsa, qirq kun uxlashadi. Parilarning uxlashiga hozir uch kun bo‘libdi. Men seni shu yerda uch kun kutaman, agar uch kunda qaytib kelmasang, men senga qaramasdan uchib ketaveraman», – dedi.

“Ey insanoğlu, gideceğimiz yere ulaşamayız galiba, benim gücüm tükendi, düşmek üzereyim!” demiş. Hasan hemen iki uyluğunun etinden iki yaprak et kesip, zümrüdüankanın ağzına tutmuş. Zümrüdüanka Hasan’ın verdiği eti yiyip gücüne gelmiş. Ondan sonra zümrüdüanka Hasan’dan: “Bu et nereden çıktı? Ne kadar da lezzetli, hem de güç veren bir etmiş,” demiş. Hasan: “Ben size uyluğumun etini kesip verdim.” Zümrüdüanka Hasan’ın iki uyluğundaki yarayı hemen okşamış, yara iyileşivermiş. Bundan sonra çok geçmeden zümrüdüanka ile Hasan perinin diyarına gelip ulaşmışlar. Zümrüdüanka: “Periler bir uyursa, kırk gün uyurlar. Perilerin uyuduğuna şimdi üç gün olmuş. Ben seni burada üç gün beklerim, üç günde geri gelmezsen, ben sana bakmadan uçup giderim,” demiş.

– ھەي، ئادەمزات، بارىدىغان يېرىمىزگە يېتىپ بارالمايمىز – ئەي، مېنىڭ ھالىم قۇرىدى، چۈشۈپ كېتىدىغان بولدۇم! – دەيدۇ. خاسان دەررۇ ئىككى سانىنىڭ گۆشىدىن ئىككى پارچە گۆش كېسىپ، سامرۇقنىڭ <FR/>ئاغىزىغا سالدى. سامرۇق خاساننىڭ بەرگەن گۆشىنى يەپ، كۈچىگە كېلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن سامرۇق خاساندىن سورايدۇ: «بۇ قەيەردىن چىققان گۆش؟ شۇنداق دەملىك، يەنە كۈچ بېرىدىغان گۆش ئىكەن»، – دېدى. خاسان ئېيتتى: «مەن سىزگە سانىمنىڭ گۆشىنى كېسىپ بەردىم». سامرۇق خاساننىڭ ئىككى سانىدىكى يارىسىنى دەررۇ سىيپىۋېدى، يارا ساقىيىپ كەتتى. مۇشۇنىڭدىن كېيىن كۆپ ئۆتمەيلا سامرۇق بىلەن خاسان پەرىنىڭ يېرىگە كېلىپ يەتتى. سامرۇق ئېيتتى: «پەرىلەر بىر ئۇخلىسا، قىرىق كۈن ئۇخلايدۇ. پەرىلەرنىڭ ئۇخلىغىنىغا ھازىر ئۈچ كۈن بولۇپتۇ. مەن سېنى مۇشۇ يەردە ئۈچ كۈن كۈتىمەن، ئۈچ كۈندە قايتىپ كەلمىسەڭ، مەن ساڭا قارىماستىن، ئۇچۇپ كېتىۋېرىمەن»، – دەيدۇ.

“Ey insan oğlu, gedəcəyimiz yerə çata bilmərik yəqin, mənim gücüm tükəndi, düşmək üzrəyəm!” demiş. Həsən dərhal iki budunun ətindən iki tikə ət kəsib, Zümrüdü Ənqanın ağzına tutub. Zümrüdü Ənqa Həsənin verdiyi əti yeyib gücünə gəlib. Ondan sonra Zümrüdü Ənqa Həsəndən: “Bu ət haradan çıxdı? Nə qədər də ləzzətli, həm də güc verən bir ətmiş,” demiş. Həsən: “Mən sizə budumun ətini kəsib verdim.” Zümrüdü Ənqa Həsənin iki budundakı yaraları dərhal oxşamış, yara sağalıbmış. Bundan sonra çox keçmədən Zümrüdü Ənqa ilə Həsən pərinin diyarına gəlib çatmışlar. Zümrüdü Ənqa: “Pərilər bir yatsa, qırx gün yatırlar. Pərilərin yatdığına indi üç gün olub. Mən səni burada üç gün gözləyərəm, üç gündə geri gəlməsən, mən sənə baxmadan uçub gedərəm,” demiş.

Хасан үш күнде қайтып келуге уәде беріп, қалаға қарай кетеді. Қала өте сұлу екен, ылғи алтыннан соғылған, бұрын мұндай сұлу қала көрмеген Хасан қаланы тамашалап, құсты да, самұрықты да ұмытып кетеді. Хасан бір кезде қаланы аралап жүріп, бір үлкен тамаша соғылған сарайға кіреді. Сарайдың ішінде қырық қыз ұйықтап жатыр, ар жағында оңаша бір бөлмеде алтын кереуеттің үстінде тағы бір қыз ұйықтап жатыр. Одан әрі тағы бір бөлмеге кіріп еді – жаюлы дастарқан, неше түрлі тамақ. Тамақтан алып жейін деп еді, бір нәрсе шаңқ ете қалды: «Әй, адамзат, біреудің тамағын неге рұқсатсыз жейсің?» – деп күліп жібергенде, аузынан будақ-будақ гүл түседі. Хасан қараса, өзінің іздеп жүрген құсы екен, алтын қапаста отыр. Хасан қуанып кетті. Құсты алып, самұрыққа тез қайтпақшы болып, құсқа ұмтылғанда, құс шар ете түсті. «Сен мені алып кете алмайсың. Егер де мен ащы дауысыммен сайрасам, осы қаладағы ұйықтап жатқан перілердің бәрі оянады. Ал сенің бір мысқал етің бұл жерде мың ділда тұрады, мені ескертпеді деп өкпелеме, ендігісін өзің біл», – деді. Хасан құсқа жалынып, жылай берді. Жолда көрген уақиғаларын және де құстың бұрынғы иесімен қосылмақшы болып уәделескенін айтты. Құс Хасанның көңілін қимай: «Мақұл, мені алып кете ғой, бірақ жолда көрген оқиғаларыңды айтып хат жазып, ана бөлек бөлмеде ұйықтап жатқан қыздың қалтасына сал», – деді. Хасан құстың айтқанын орындады. Содан кейін құсты алып, самұрыққа келді. Самұрық енді болмаса ұшып кетейін деп отыр екен. Хасан құспен самұрықтың арқасына мініп, көп қиындық көрмей, самұрықтың балапандарына аман-есен жетті. Ар жағына жету үшін самұрық қанатының бір қауырсынын үзіп берді. Хасан құспен самұрықтың қанатының қауырсынына мініп, уәделескен қызына келді. қыз қуанып, Хасанды, құсты бар ынтасымен қарсы алды. Бірнеше күн демалған соң, Хасан қызды, құсты алып, самұрық берген қауырсынға мініп, еліне қарай жүріп кетті. Бірнеше күн жүрген соң, алдынан жаяу келе жатқан бір адамға жолықты. Қараса, өзінің ортаншы ағасы Үсен екен, жолда жол азығы таусылып, бір байдың малын бағып, күнін көрген, содан кейін еліне жаяуқайтып келе жатыр екен. Өзі әбден аштықтан азған, киімдері тозған. Хасан Үсенді суға түсіріп, үстіне жаңа киімдер кигізді, тамаққа әбден тойғызды. Сөйтіп, өздерімен бірге қауырсынға мінгізіп келе жатса, Үсеннің халінен де жаман азып-тозған, биті торғайдай, мойны ырғайдай болған Асанға кездеседі. Хасан Асанды да Үсен сияқты тамаққа тойғызып, киіндіріп алып, қауырсынға мінгізіп алып жүреді. Бір күні бұлар бір жерге келіп қонады. Осы кезде Асан мен Үсен екеуі ақылдасады. «Біздің әкеміз бұрын да біз екеуімізден Хасанды жақсы көруші еді, енді Хасан елге барған соң, құсты мен таптым, қызды да өзім таптым дер, ал бізді аштан өлейін деп келе жатқан жерінен өзім тамаққа тойындырып алдым дер. Әкеміз екеуіміздің байға жалданып, мал баққанымызды естісе, менің атыма дақ келтірдіңдер деп дарға асуы да мүмкін. Қайткен күнде де Хасанның көзін жою керек, содан кейін құсты өзіміз тауып алып келдік дейміз», – дейді. Екеуі осылай етіп келісіп, Хасанға келеді. «Бізге құдықтан су алып бер», – дейді. Хасан «мақұл» деп, беліне жіп байлап, терең шыңырау құдыққа түседі. Асан мен Үсен Хасан құдықтың дәл ортасына жетісімен жіпті пышақпен кесіп жібереді. Хасанды құдыққа тастағаннан кейін Асан мен Үсен Қызды «мен аламын», «мен аламын » деп таласып қалады. Қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетеді. Асан мен Үсен құсты алып, еліне келеді. Әкесіне құсты алып келгенін баяндайды. Патша Асан мен Үсеннен: «Хасан қайда?» – деп сұрайды. Асан мен Үсен: «Хасан біздің айтқанымызға көнбей, теңіздің суына шомылып жатқанда, жайын жұтып кетті. Бірақ біз жайынды өлтірдік, Хасанның кегін алдық», – дейді.

Hasan promised to return within three days and set off toward the city. The city was more beautiful than any he had seen, everything gilded in gold, and Hasan, dazzled, forgot both the Samruk and the bird for a time as he wandered its streets. Eventually he came upon a magnificent palace. Inside lay forty sleeping maidens; in a separate chamber, on a golden bed, another girl slept alone. In the next room he found a laid table piled with every kind of food. Starving, Hasan reached out to take a bite when something suddenly stirred and a voice laughed: – Stop, human, why do you eat another’s food without permission? Flowers poured from that voice as it laughed, and Hasan saw, to his astonishment, the very bird he had sought, perched inside a golden cage. Joy leapt in him. He grabbed the cage and tried to leave at once for the Samruk, but the bird drooped and spoke: – You cannot carry me away. If I sing with my true voice, I will wake every sleeping fairy in this city. As for your single scrap of flesh, value here is counted in thousands of treasures, do not blame me for warning you; know what you choose. Hasan begged and wept, telling the bird about his journey and that he had promised to return to a girl who had helped him. The bird was moved and finally agreed: – Very well. Take me, but on the way write down your story and tuck the letter into the pocket of the girl who sleeps in that other chamber. Hasan did exactly as it ordered. He took the bird, returned to the Samruk, and together they flew back. When they reached the girl the Samruk’s feather had promised to the bride, the bird alighted and the girl welcomed Hasan with all her joy. After a few days’ rest, Hasan mounted the Samruk again, carrying the bird and the bride. The Samruk gave Hasan one of her great feathers to ride upon as she continued her flight home. A few days later, while traveling, Hasan met a man on foot. It was his middle brother Usen, thin, hungry, having tended another man’s flock in hard times, now returning home on foot. Hasan washed Usen, clothed him in fresh garments, and fed him until he was full. Mounted on the Samruk’s feather, they rode on and soon came upon Asan, their eldest, in even worse plight, gaunt, tattered clothes, infested and bowed with hunger. Hasan fed and clothed Asan as well, lifted them both onto the feather, and carried them onward. One night, the brothers made camp. Asan and Usen whispered together: – Our father has always favored Hasan. When he comes home and claims the bird and the girl he found, he will say he did it all. – We, who were away tending flocks, will be accused and perhaps even executed. – In any case, we must remove Hasan’s eyes from our path; then we will say we found the bird and bring it to father ourselves. So they agreed on wicked plans and approached Hasan. – Bring us water from the well, – they said. Hasan agreed, tied a rope around his waist, and went down into the deep well. When he reached the middle, Asan and Üsen suddenly cut the rope with a knife. After throwing Hasan into the well, Asan and Üsen began to argue, who would take the girl as his wife. The girl refused both of them and wandered off into the wilderness. Asan and Üsen took the bird and returned home. They told their father that they had brought the bird. The king asked — Where is Hasan? Asan and Üsen replied — Hasan did not listen to us. While bathing in the sea, a giant fish swallowed him. But we killed the fish and avenged him.

Hasan uch kunda qaytib kelishga va’da berib, shahar tomon ketadi. Shahar juda go‘zal ekan, butunlay oltindan qurilgan. Ilgari bunday go‘zal shaharni ko‘rmagan Hasan shaharni tomosha qilib, qushni ham, Semurg‘ni ham unutib qo‘yadi. Hasan bir payt shaharni aylanib yurib, juda muhtasham qurilgan bir saroyga kiradi. Saroy ichida qirq qiz uxlab yotibdi, narigi tomondagi alohida bir xonada, oltin karavot ustida yana bir qiz uxlab yotgan ekan. Undan keyin yana bir xonaga kirsa – yozilgan dasturxon, turli-tuman taomlar. Taomdan olib yemoqchi bo‘lgan edi, bir narsa jaranglab ovoz berdi: «Ey, odamzod, birovning ovqatini nega ruxsatsiz yeysan?» – deb kulib yuborganida, og‘zidan dasta-dasta gullar to‘kiladi. Hasan qarasa, o‘zi izlab yurgan qushi ekan, oltin qafasda o‘tiribdi. Hasan quvonib ketdi. Qushni olib, Semurg‘ning oldiga tezroq qaytmoqchi bo‘lib qushga intilganida, qush chirillab yubordi: «Sen meni olib keta olmaysan. Agar men achchiq ovozim bilan sayrasam, bu shahardagi uxlab yotgan parilarning barchasi uyg‘onadi. Sening bir misqol go‘shting bu yerda ming tilla turadi, meni ogohlantirmadi deb o‘pkalama, qolganini o‘zing bil», – dedi. Hasan qushga yolvorib, yig‘lay boshladi. Yo‘lda ko‘rgan voqealarini va qushning avvalgi egasi bilan qovushmoqchi bo‘lib va’dalashganini aytdi. Qush Hasanning ko‘nglini qiya olmay... — Xo‘p, meni olib ket, lekin yo‘lda ko‘rgan voqealaringni aytib, xat yozib, uni narigi xonada uxlab yotgan qizning cho‘ntagiga solib qo‘y, — dedi. Hasan qushning aytganini bajardi. Shundan so‘ng qushni olib, Samruqning oldiga keldi. Samruq endi uchib ketmoqchi bo‘lib turgan ekan. Hasan qush bilan birga Samruqning ustiga minib, ko‘p qiyinchilik ko‘rmay, Samruqning jo‘jalariga omon-esen yetib bordi. Orqaga qaytishi uchun Samruq qanotidan bitta pat uzib berdi. Hasan qush bilan shu patga minib, va’dalashgan qizining oldiga keldi. Qiz xursand bo‘lib, Hasanni va qushni chin dildan kutib oldi. Bir necha kun dam olgach, Hasan qizni va qushni olib, Samruq bergan patga minib, yurtiga qarab yo‘lga tushdi. Bir necha kun yo‘l yurgach, oldidan piyoda kelayotgan bir odamga duch keldi. Qarasa, bu o‘rtancha akasi Husan ekan. Yo‘lda oziq-ovqati tugab, bir boyning molini boqib kun kechirgan, keyin esa yurtiga piyoda qaytayotgan ekan. O‘zi ochlikdan ancha ozib-to‘zigan, kiyimlari ham yirtilib ketgan edi. Hasan Husanni yuvintirib, ustiga yangi kiyimlar kiydirdi, qornini to‘ydirib ovqatlantirdi. So‘ng uni ham o‘zlari bilan patga mindirib olib ketdi. Yo‘lda Husandan ham battarroq ahvolga tushgan, bit bosgan, bo‘yni cho‘pday ingichka bo‘lib qolgan Hasanga duch kelishdi. Hasan uni ham Husan kabi ovqatlantirib, kiyintirib, patga mindirib yo‘lida davom etdi. Bir kuni ular bir joyga kelib tunab qolishdi. Shu payt Husan bilan ikkinchi Hasan o‘zaro maslahatlashib olishdi: - Otamiz ilgari ham Hasanni bizdan ko‘ra ko‘proq yaxshi ko‘rardi. Endi Hasan yurtga borgach, «qushni men topdim, qizni ham men topdim», deydi. Bizni esa «ochlikdan o‘lay deb kelayotgan joyidan men ovqatlantirdim», deydi. Agar otamiz bizning boyga yollanib mol boqib yurganimizni bilib qolsa, «nomimizga dog‘ tushirdingiz», deb bizni ham qattiq jazolashi mumkin. Qanday bo‘lmasin, Hasanning ko‘zini yo‘qotish kerak, shundan keyin qushni o‘zimiz topib keldik, deymiz, - deyishdi. Shu fikrga kelishib olib, Hasanning oldiga kelishdi: -Bizga quduqdan suv olib ber, - deyishdi. Hasan «xo‘p» deb, beliga arqon bog‘lab, chuqur quduqqa tushdi. Hasan quduqning o‘rtasiga yetgan zahoti Husan bilan ikkinchi Hasan arqonni pichoq bilan kesib yuborishdi. Hasanni quduqqa tashlab ketgach, Husan bilan Hasan qizni «men olaman», «yo‘q, men olaman» deb tortishib qolishdi. Qiz esa ikkoviga ham tegmay, yolg‘iz holda sahroga ketib qoldi. Husan bilan Hasan qushni olib, yurtiga qaytishdi. Otalariga qushni olib kelganlarini aytib berishdi. Podsho esa Husan bilan Hasandan so‘ray boshladi… «Hasan qayerda?» - deb so‘raydi. Hasan va Husan: "Hasan bizning so‘zimizga quloq solmay, dengizda cho‘milayotganda, yoyini yutib yubordi. Lekin biz yaylovni o‘ldirdik, Hasanning qasosini oldik."

Hasan üç günde geri gelmeye söz vermiş ve şehre doğru gitmiş. Şehir çok güzel, hep altından yapılmış, daha önce böyle güzel bir şehir görmeyen Hasan şehri hayranlıkla seyrederken, kuşu da, zümrüdüankayı da unutup gitmiş. Hasan bir ara şehri dolaşırken, çok güzel yapılmış büyük bir saraya girmiş. Sarayın içinde kırk kız uyuyormuş, arka tarafta ayrı bir odada altın bir yatağın üzerinde bir kız daha uyuyormuş. Ondan sonra bir odaya daha girmiş serili bir sofra, türlü türlü yiyecekler. Yemekten alıp yiyeyim derken, bir şey çın diye ses çıkarmış: “Hey, insanoğlu, başkasının yemeğini neden izinsiz yiyorsun?” diye gülünce, ağzından top top çiçekler düşmüş. Hasan bakmış ki, kendi aradığı kuştu, altın bir kafeste oturuyormuş. Hasan çok sevinmiş. Kuşu alıp zümrüdüankaya çabucak dönmek için kuşa doğru atıldığında, kuş cıyaklamış. “Sen beni alıp gidemezsin. Eğer ben acı sesimle ötersem, bu şehirdeki uyuyan perilerin hepsi uyanır. Senin bir gram etin bu yerde bin dinar eder, beni uyarmadı deme, gerisini sen bilirsin,” diye söylemiş. Hasan kuşa yalvarıp ağlamaya başlamış. Yolda gördüğü olayları ve kuşun önceki sahibiyle birleşmek için sözleştiğini anlatmış. Kuş Hasan’ın gönlünü kıyamamış: “Pekala, beni alıp götür ama yolda gördüğün olayları yazıp, o ayrı odada uyuyan kızın cebine koy,” diye söylemiş. Hasan kuşun dediğini yapmış. Ondan sonra kuşu alıp zümrüdüankaya gelmiş. Zümrüdüanka tam da uçup gidecekmiş. Hasan kuşla birlikte zümrüdüankanın sırtına binmiş, çok zorluk görmeden, zümrüdüankanın yavrularına sağ salim ulaşmış. Ötesine geçmek için zümrüdüanka kanadından bir tüy koparıp vermiş. Hasan kuşla birlikte zümrüdüankanın kanadının tüyüne binmiş, sözleştiği kızın yanına gelmiş. Kız sevinmiş, Hasan’ı, kuşu tüm içtenliğiyle karşı almış. Birkaç gün dinlendikten sonra, Hasan kızı, kuşu alıp, zümrüdüankanın verdiği tüyün üzerine binmiş, ülkesine doğru yola çıkmış. Birkaç gün yürüdükten sonra, önünden yaya gelen bir adama rastlamış. Bir bakmış ki, kendi ortanca abisi Üsen’miş, yolda azığı tükenmiş, bir zenginin hayvanlarını güderek geçimini sağlamış, ondan sonra ülkesine yaya olarak geri dönüyormuş. Kendisi açlıktan iyice zayıflamış, giysileri eskimiş. Hasan, Üsen’i temizler, üzerine yeni giysiler giydirir, yemekle iyice doyurmuş. Böylece onları da yanına alıp tüye bindirerek gelirken, Üsen’in halinden bile daha kötü zayıflamış, bir deri bir kemik, bitap düşmüş Asan’a rastlamış. Hasan, Asan’ı da Üsen gibi yemekle doyurmuş, giydirmiş ve tüye bindirip getirmiş. Bir gün bunlar bir yere gelip konmuşlar. Tam o sırada Asan ile Üsen ikisi konuşmuşlar. “Bizim babamız eskiden de ikimizden Hasan’ı daha çok severdi, şimdi Hasan ülkeye varınca, kuşu ben buldum, kızı da ben buldum der, bizi de açlıktan öleyim derken kendim yemekle doyurdum der. Babamız ikimizin zengine kiralandığımızı, hayvan güttüğümüzü duyarsa, adıma leke sürdünüz diye idam edebilir. Ne olursa olsun Hasan’ı yok etmek gerek, ondan sonra kuşu biz bulup getirdik deriz,” demişler. İkisi böylece anlaşıp, Hasan’ın yanına gelmişler. “Bize kuyudan su getirir misin,” demişler. Hasan “peki” demiş, beline ip bağlayıp, derin kuyuya inmiş. Asan ile Üsen, Hasan kuyunun tam ortasına ulaşır ulaşmaz ipi bıçakla kesmişler. Hasan’ı kuyuya attıktan sonra Asan ile Üsen kızı “ben alırım”, “ben alırım” diye tartışmaya başlamışlar. Kız ikisine de varmamış, ıssız yerlere savrulup gitmiş. Asan ile Üsen kuşu alıp, ülkelerine gelmişler. Babalarına kuşu getirdiklerini anlatmışlar. Padişah Asan ile Üsen’den: “Hasan nerede?” diye sormuş. Asan ile Üsen: “Hasan bizim sözümüzü dinlemedi, denizin suyunda yıkanırken, yayın yuttu. Ama biz yayını öldürdük, Hasan’ın intikamını aldık,” demişler.

خاسان ئۈچ كۈندە قايتىپ كېلىشكە ۋەدە بېرىپ، شەھەرگە قاراپ كېتىدۇ. شەھەر ناھايىتى چىرايلىق ئىكەن، پەقەت <MS/>ئالتۇندىن سوقۇلغان، بۇرۇن مۇنداق چىرايلىق شەھەر كۆرمىگەن خاسان شەھەرنى كۆرۈپ، قۇشنىمۇ، سامرۇقنىمۇ ئۇنتۇپ كېتىدۇ. خاسان بىر ۋاقىتتا شەھەرنى ئارىلاپ يۈرۈپ، بىر يوغان كارامەت ياسالغان سارايغا كىرىدۇ. ساراينىڭ ئىچىدە قىرىق قىز ئۇخلاپ ياتىدۇ، يېنىدا بولسا بۆلەك بىر بۆلمىدە <MS/>ئالتۇن كاراۋەتنىڭ ئۈستىدە يەنى بىر قىز ئۇخلاپ يېتىپتۇ. <FR/>ئۇنىڭدىن نېرى يەنە بىر بۆلمىگە كىرىۋېدى – يېيىلغان <MS/>دەستىخان، نەچچە تۈرلۈك تائام. تائامدىن ئېلىپ يەي دېگەندە، <FR/>بىر نەرسە چاڭق قىلىپ قالدى: «ھەي، ئادەمزات، بىرىنىڭ تامىغىنى نېمىگە رۇخسەتسىز يەيسەن؟» – دەپ كۈلۈپ كەتكەندە، ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ. خاسان قارىسا، ئۆزىنىڭ ئىزدەپ يۈرگەن قۇشى ئىكەن، <MS/>ئالتۇن قاماقتا ئولتۇرۇپتۇ. خاسان خۇشال بولۇپ كېتىدۇ. قۇشنى ئېلىپ، سامرۇققا چاققان قايتماقچى بولۇپ، قۇشقا ئىنتىلغاندا، قۇش شار قىلىپ چۈشتى. «سەن مېنى ئېلىپ كېتەلمەيسەن. ئەگەردە مەن جاراڭلىق ئاۋازىم بىلەن سايرىسام، مۇشۇ شەھەردىكى ئۇخلاپ ياتقان پەرىلەرنىڭ بارلىغى ئوخىنىپ كېتىدۇ. سېنىڭ بولسا <FR/>بىر مىسقال ئىسمىڭ بۇ يەردە مىڭ دىلدا قالىدۇ، مېنى ئەسكەرتمىدى دەپ رەن جىمە، كېيىنكىسىدە <FR/>ئۆزەڭ بىل»، – دېدى. خاسان قۇشقا يالۋۇرۇپ، يىغلاۋەردى. يولدا كۆرگەن ۋەقەلىرىنى يەنىمۇ قۇشنىڭ بۇرۇنقى ئېگىسى بىلەن قوشۇلماقچى بولۇپ ۋەدىلەشكىنىنى ئېيتتى. قۇش خاساننىڭ كۆڭلىنى قىيماي: «ماقۇل، مېنى ئېلىپ كەتكىن، بىراق يولدا كۆرگەن ۋەقەلىرىڭنى ئېيتىپ خەت يېزىپ، ئەۋۇ بۆلەك بۆلمىدە ئۇخلاپ ياتقان قىزنىڭ خالتىسىغا سال»، – دېدى. خاسان قۇشنىڭ ئېيتقىنىنى ئورۇنلىدى. شۇنىڭدىن كېيىن قۇشنى ئېلىپ، سامرۇققا كەلدى. سامرۇق ئەمدى بولمىسا ئۇچۇپ كېتەي دەپ ئولتۇرغان ئىكەن. خاسان قۇش بىلەن سامرۇقنىڭ ئارقىسىغا مىنىپ، كۆپ قىيىنچىلىق كۆرمەي، سامرۇقنىڭ چۈجىلىرىگە ئامان – ئېسەن يەتتى. كەينى تەرىپىگە يېتىش ئۈچۈن سامرۇق قانىتىنىڭ بىر پېيىنى ئۈزۈپ بەردى. خاسان قۇش بىلەن سامرۇقنىڭ قانىتىنىڭ پېيىگە مىنىپ، ۋەدىلەشكەن قىزىغا كەلدى. قىز خۇشال بولۇپ، خاساننى، قۇشنى بار ئىخلاس بىلەن قارشى ئالدى. بىر نەچچە كۈن دەم ئالغاندىن كېيىن، خاسان قىزنى، قۇشنى ئېلىپ، سامرۇق بەرگەن پېيىگە مىنىپ، ئېلىگە قاراپ مېڭىپ كەتتى. بىر نەچچە كۈن يۈرگەندىن كېيىن، ئالدىدا پىيادە كېلىۋاتقان بىر ئادەمگە يولۇقتى. قارىسا، ئۆزىنىڭ ئوتتۇرانچى ئاكىسى ھۈسەن ئىكەن، يولدا يول ئوزۇغى تۈگەپ، بىر باينىڭ مېلىنى بېقىپ، كۈنىنى كۆرگەن، شۇنىڭدىن كېيىن ئېلىگە پىيادە قايتىپ كېلىۋاتقان ئىكەن. ئۆزى ئۇبدان ئاچلىقتىن ھالسىزلانغان، كىيىملىرى توزۇپ كەتكەن. خاسان ھەسەننى سۇغا چۈشۈرۈپ، ئۈستىگە يېڭى كىيىملەر كىيگۈزدى، تاماققا ئۇبدان تويغۇزدى. شۇنداق قىلىپ، ئۆزلىرى بىلەن بىرگە پەيگە مىنگىزىپ كېلىۋاتسا، ھۈسەننىڭ ھالىدىنمۇ يامان ئېزىلىپ توزۇپ كەتكەن، <FR/>پىتى قۇشقاچتەك، بوينى تالدەك بولغان ئاسانغا ئۇچرىشىدۇ. خاسان ئاساننىمۇ ھۈسەن ئوخشاش تاماققا تويغۇزۇپ، كىيىندۈرۈپ ئېلىپ، پېيىگە مىڭگىزىپ ئېلىپ ماڭىدۇ. بىر كۈنى بۇلار بىر يەرگە كېلىپ قونىدۇ. <FR/>مۇشۇ پەيتتە ئاسان بىلەن ھۈسەن ئىككىسى مەسلىھەتلىشىدۇ. «بىزنىڭ دادىمىز بۇرۇنما بىز ئىككىمىزدىن خاساننى ياخشى كۆرەتتى، ئەمدى خاسان ئەلگە بارغاندىن كېيىن، قۇشنى مەن تاپتىم، قىزنىما ئۆزەم تاپتىم دەيدىغاندۇ، بىزنى بولسا ئاچتىن ئۆلەي دەپ كېلىۋاتقان يېرىدىن ئۆزەم تاماققا تويغۇزۇپ ئالدىم دەيدىغاندۇ. دادىمىز ئىككىمىزنىڭ بايغا ياللىنىپ، مال باققىنىمىزنى ئاڭلىسا، مېنىڭ نامىمغا داغ كەلتۈردىڭلار دەپ داغا ئېسىشىمۇ مۈمكىن. <FR/>قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر خاساننىڭ كۆزىنى يوق قىلىش كېرەك، شۇنىڭدىن كېيىن قۇشنى ئۆزىمىز تېپىپ ئېلىپ كەلدۇق دەيمىز»، – دەيدۇ. ئىككىسى مۇشۇنداق قىلىپ كېلىشىپ، خاسانغا كېلىدۇ. «بىزگە قۇدۇقتىن سۇ ئېلىپ بەر»، – دەيدۇ. خاسان «ماقۇل» دەپ، بېلىگە يىپ باغلاپ، چوڭقۇر تۈپسىز قۇدۇققا چۈشىدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن خاسان قۇدۇقنىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا يېتىشى بىلەن يىپنى پىچاق بىلەن كېسىپ تاشلايدۇ. خاساننى قۇدۇققا تاشلىغاندىن كېيىن ئاسان بىلەن ھۈسەن قىزنى «مەن ئالىمەن»، «مەن ئالىمەن» دەپ تالىشىپ قالىدۇ. قىز ئىككىلىسىگىمۇ تەگمەي، ئايدالاغا قاڭقىپ كېتىدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن قۇشنى ئېلىپ، ئېلىگە كېلىدۇ. دادىسىغا قۇشنى ئېلىپ كەلگىنىنى ئېيتىپ بېرىدۇ. پادىشا ئاسان بىلەن ھۈسەندىن: «خاسان قەيەردە؟» – دەپ سورايدۇ. ئاسان بىلەن ھۈسەن: «خاسان بىزنىڭ ئېيتقىنىمىزغا كۆنمەي، دېڭىزنىڭ سۈيىگە چۆمۈلىۋاتقاندا، يوغان يىرتقۇچ بېلىق يۈتۈپ كەتتى. بىراق بىز بېلىقنى ئۆلتەردۇق، خاساننىڭ ئۆچىنى ئالدۇق»، – دەيدۇ.

Həsən üç gündə geri gəlməyə söz verib və şəhərə doğru gedib. Şəhər çox gözəl, hamısı qızıldan düzəldilib, daha əvvəl belə gözəl bir şəhər görməyən Həsən şəhəri heyranlıqla seyr edərkən, quşu da, Zümrüdü Ənqanı da unudub gedib. Həsən bir ara şəhəri gəzərkən, çox gözəl düzəldilmiş böyük bir saraya girib. Sarayın içində qırx qız yatırmış, arxa tərəfdə ayrı bir otaqda qızıl bir yatağın üstündə bir qız daha yatırmış. Ondan sonra bir otağa daha girib, süfrə açılıb, cürbəcür yeməklər. Yeməkdən götürüb yeyim deyərkən, bir şey zing deyə səs çıxarıb: “Hey, insan oğlu, başqasının yeməyini niyə icazəsiz yeyirsən?” deyə gülüncə, ağzından top-top çiçəklər tökülüb. Həsən baxıbmış ki, axtardığı quş imiş, qızıl bir qəfəsdə otururmuş. Hasan çok sevinmiş. Kuşu alıp Zümrüdü Ənqaya çabucak dönmək üçün quşa doğru atıldığında, quş ciyəkləmiş. “Sən məni alıb gedə bilməzsən. Əgər mən acı səsimlə ötsəm, bu şəhərdəki yatan pərilərin hamısı oyanar. Sənin bir qram ətin bu yerdə min dinar edər, mənə qulaq asmadı demə, gerisini özün bilərsən,” deyə söyləmiş. Həsən quşa yalvarıb ağlamağa başlamış. Yolda gördüyü hadisələri və quşun əvvəlki sahibi ilə birləşmək üçün sözləşdiyini danışmış. Quş Həsənin könlünü qıymamış: “Yaxşı, məni alıb apar, amma yolda gördüyün hadisələri yazıb, o ayrı otaqda yatan qızın cibinə qoy,” deyə söyləmiş. Həsən quşun dediyini etmiş. Ondan sonra quşu alıb Zümrüdü Ənqaya gəlmiş. Zümrüdü Ənqa tam da uçub gedəcəkmiş. Həsən quşla birlikdə Zümrüdü Ənqanın kürəyinə minmiş, çox çətinlik çəkmədən, Zümrüdü Ənqanın balalarına sağ-salamat çatmış. Ötəsinə keçmək üçün Zümrüdü Ənqa qanadından bir lələk qoparıb vermiş. Həsən quşla birlikdə Zümrüdü Ənqanın qanadının lələyinə minmiş, sözləşdiyi qızın yanına gəlmiş. Qız sevinmiş, Həsəni, quşu bütün səmimiyyətiylə qarşılamış. Bir neçə gün dincəldikdən sonra, Həsən qızı, quşu alıb, Zümrüdü Ənqanın verdiyi lələyin üstünə minmiş, ölkəsinə doğru yola çıxmış. Bir neçə gün getdikdən sonra, qabağından piyada gələn bir adama rast gəlmiş. Baxıbmış ki, öz ortancıl qardaşı Üsen imiş, yolda azığı tükənmiş, bir zənginin heyvanlarını otararaq dolanışığını təmin edibmiş, ondan sonra ölkəsinə piyada qayıdırmış. Özü aclıqdan lap arıqlamış, paltarları köhnəlmişdi. Həsən, Üseni təmizləmiş, üstünə yeni paltarlar geyindirmiş, yeməklə yaxşıca doyurmuş. Beləcə onları da yanına alıb lələyə mindirərək gələrkən, Üsenin halından da daha pis arıqlamış, bir dəri bir sümük, əldən düşmüş Asan adlı qardaşına rast gəlmiş. Həsən, Asanı da Üsen kimi yeməklə doyurmuş, geyindirmiş və lələyə mindirib gətirmiş. Bir gün bunlar bir yerə gəlib düşərgə qurublar. Elə o anda Asan ilə Üsen ikisi danışmışlar. “Bizim atamız əvvəllər də ikimizdən Həsəni daha çox sevərdi, indi Həsən ölkəyə çatınca, quşu mən tapdım, qızı da mən tapdım deyər, bizi də aclıqdan öləcək olanda özüm yeməklə doyurdum deyər. Atamız ikimizin zənginə kirələndiyimizi, heyvan otardığımızı eşitsə, adıma ləkə gətirdiniz deyə edam edə bilər. Nə olursa olsun Həsəni yox etmək gərək, ondan sonra quşu biz tapıb gətirdik deyərik,” deyiblər. İkisi beləcə razılaşıb, Həsənin yanına gəliblər. “Bizə quyudan su gətirərsənmi,” deyiblər. Həsən “yaxşı” demiş, belinə ip bağlayıb, dərin quyuya enmiş. Asan ilə Üsen, Həsən quyunun tam ortasına çatınca ipi bıçaqla kəsibmişlər. Həsəni quyuya atdıqdan sonra Asan ilə Üsen qızı “mən alaram”, “mən alaram” deyə mübahisə etməyə başlamışlar. Qız ikisinə də getməmiş, kimsəsiz yerlərə dağılıb getmiş. Asan və Üsən quşu götürüb öz ölkələrinə gəlmişlər. Atalarına quşu gətirdiklərini danışmışlar. Padşah Asan və Üsəndən: "Həsən hardadır?" soruşmuş. Asan və Üsən: “Həsən bizim sözümüzə qulaq asmadı, dənizdə yuyunarkən, balıq onu uddu. Amma biz balığı öldürdük, Həsənin qisasını aldıq,” demişlər.