Корпустан іздеу

Кешінде әлгі жігіт келіпті. Даладан ері келгенде, күнде жарастықты мінезбен қарсы алатын әйелі бүгін ондай етпепті. Сөйтсе, бәйбішенің қызы күңніңбұл әдетін байқамаған екен. Жігіт «әке- ау, бұл қалай?» – деп, атын байлап үйге кіріпті. Әйелінің қимылы өрескел, қамшысын бергенде, орнына қоймай, басқа жерге қойыпты. Дегенмен көп көңіл бөле қоймай, жігіт орнына барып отырыпты. Күндегідей бабымен даярланған тамақтың да мәнісі жоқ. Әрі-беріден соң жігіт күдіктеніп әйелінен:

That evening, the husband came home. Usually, his wife would greet him warmly, but today she didn’t. The man thought to himself, “Strange... what’s wrong with her today?” He tied his horse and went inside. Her movements were rough — when he handed her his whip, she put it away in the wrong place. He didn’t say much and sat down. Even the food, which was usually perfectly prepared, seemed off. Finally, the man asked:

Kechqurun haligi yigit kelibdi. Daladan eri kelganida, har kuni xushmuomalalik bilan qarshi oladigan ayoli bugun unday qilmapti. Sababi, boybichaning qizi cho'rining bu odatini bilmagan ekan. Yigit «yo tavba, bu qanday bo‘ldi?» – deb, otini bog‘lab uyga kiribdi. Ayolining harakatlari qo‘pol, qamchisini berganida, o‘rniga qo‘ymay, boshqa yerga qo‘yibdi. Shunga qaramasdan, yigit ko‘p e’tibor bermay, joyiga borib o‘tiribdi. Har kungi dabdaba bilan tayyorlanadigan taomning ham mazasi yo‘q. Bir ozdan so‘ng yigit shubhalanib, ayolidan:

Akşamleyin o genç adam gelmiş. Dışarıdan kocası geldiğinde, her gün neşeyle karşılayan karısı bugün öyle yapmamış. Meğer, ilk eşin kızı cariyenin bu alışkanlığını fark etmemiş. Genç adam “Allah allah, bu nasıl iş?” diye, atını bağlayıp eve girmiş. Karısının hareketleri kabaymış, kamçısını verdiğinde, yerine koymayıp başka bir yere koymuş. Yine de pek önemsememiş, genç adam yerine gidip oturmuş. Her zamanki gibi özenle hazırlanmış yemeğin bile bir anlamı yokmuş. Az sonra genç adam şüphelenmiş de karısına sormuş:

كەچقۇرۇن ھېلىقى يىگىت كەپتۇ. دالادىن ئېرى كەلگەندە، كۈندە ياراشلىق مۈ جەز بىلەن قارشى ئالىدىغان ئايالى بۈگۈن ئۇنداق قىلماپتۇ. قارىسا، <MS/>چوڭ ئايالنىڭ قىزى <MS/>قۇلنىڭ بۇ ئەدىتىنى بايقىمىغان ئىكەن. يىگىت «بۇ قانداق بولغىنى؟» – دەپ، ئېتىنى باغلاپ ئۆيگە كىرىپتۇ. ئايالىنىڭ ھەرىكىتى قوپال، <MS/>قامچىسىنى بەرگەندە، ئورنىغا قويماي، باشقا يەرگە قويۇپتۇ. دېگەن بىلەن كۆپ كۆڭۈل بۆلمەي، يىگىت ئورنىغا بېرىپ ئولتۇرۇپتۇ. كۈندىكىدەك قويۇقلۇقىغا يەتكۈزۈپ تەييارلانغان تاماقمۇ مەناسىز. بىر ۋاقىتتىن كېيىن يىگىت گۇمانلىنىپ ئايالىدىن:

Axşamüstü o gənc adam gəlmiş. Çöldən əri gələndə, hər gün sevinclə qarşılayan arvadı bu gün elə etməmiş. Məgər, birinci yoldaşın qızı cariyənin bu vərdişini fərq etməmiş. Gənc adam “Allah, Allah, bu necə işdir?” deyə, atını bağlayıb evə girmiş. Arvadının hərəkətləri kobud imiş, qamçısını verəndə, yerinə qoymayıb başqa bir yerə qoymuş. Yenə də çox əhəmiyyət verməmiş, gənc adam yerinə gedib oturmuş. Hər zamankı kimi diqqətlə hazırlanmış yeməyin belə bir mənası yoxmuş. Az sonra gənc adam şübhələnmiş və arvadından soruşmuş:

– Өзіңе не болған? – деп сұрапты. Әйелі: – Еш нәрсе, әншейін, бағана күндіз ұйықтап едім, сонан бойым байсал тартып қалған ғой, – депті. Оның арасында сырттан дабырлаған дауыс шығыпты, қараса, бір-екі адам қонақ келіпті. Сонымен әйелі жайындағы әңгіме қалып, жігіт қонақтарға айналып, отыра беріпті. Қонаққа сойыс мал әкеліпті, ет пісіп қолға су құймақ болыпты. Күтуші жігіт су әкелгенде, шелекке бір бақа ілесе келіпті. Бәйбішенің қызы қатты шошып, бақаны далаға лақтырып жіберіпті. Жігіт «апырай, албаты бақа-сақа, қоңыз сияқтылардан орынсыз қорықпаушы еді, бұған бірдеме болған екен, бетін жақсы байқай алмай отырғаным-ай», – деп, іштей ойланып қойыпты.

— What’s the matter with you today? She replied: — Oh, nothing. I just napped during the day, that’s probably why I’m feeling sluggish. At that moment, there was noise outside, guests had arrived. The husband forgot about his worries and went to greet them. A sheep was slaughtered, and when it came time to pour water for washing hands, the servant boy brought a bucket, with a frog inside. The wife screamed in fear and threw the frog out the door. The man thought to himself: “That’s strange. My wife was never afraid of frogs or bugs before. Something’s definitely wrong, but I can’t quite tell what...”

— O‘zingga nima bo‘ldi? — deb so‘rabdi. Ayoli: — Hech gap yo‘q, shunchaki, boya kunduzi uxlab qolgan edim, shundan o‘zimni og‘ir his qilyapman (garangsib qolganman), — debdi. Shu orada tashqaridan shovqin-suron eshitilibdi, qarasa, bir-ikki kishi mehmon bo‘lib kelibdi. Shuning bilan ayoli haqidagi gap qolib, yigit mehmonlar bilan ovora bo‘lib o‘tiraveribdi. Mehmonga so‘yish uchun mol olib kelishibdi, go‘sht pishib, qo‘lga suv quyiladigan vaqt bo‘libdi. Xizmatkor yigit suv keltirganda, chelakka bir baqa ilashib kelibdi. Boybichaning qizi qattiq cho‘chib, baqani tashqariga uloqtirib yuboribdi. Yigit ichida: «Hayronman, har qanday baqa-chaqa, qo‘ng‘iz kabilardan o'rinsiz qo‘rqmas edi, bunga bir narsa bo‘lgan ko‘rinadi, yuziga ham yaxshi e’tibor berolmay o‘tiribman-a», — deb o‘ylab qo‘yibdi.

“Sana ne oldu?” Karısı: “Hiçbir şey, sadece, demin gündüz uyumuştum, ondan uykumu alamadım galiba,” demiş. Tam o sırada dışarıdan gürültülü bir ses gelmiş, bakmışlar ki, bir-iki kişi misafir gelmiş. Böylece karısı hakkındaki sohbet yarım kalmış, genç adam misafirlerle ilgilenmeye başlamış. Misafirler için kesilecek hayvan getirilmiş, et pişmiş, ellerine su dökeceklermiş. Hizmetçi genç adam su getirdiğinde, kovaya bir kurbağa da takılıp gelmiş. İlk eşin kızı çok korkmuş, kurbağayı dışarı fırlatmış. Genç adam “İlginç, öyle sıradan kurbağa, böcek gibi şeylerden yersiz yere korkmazdı, buna bir şeyler oldu galiba, yüzünü de iyi anlayamıyorum,” diye içinden düşünmüş.

– ئۆزەڭگە نېمە بولغان؟ – دەپ سوراپتۇ. ئايالى: – ھەچ نەرسە، شۇنچىلا، ئەبەي كۈندۈزى ئۇخلاپ قاپتىمەن، شۇنىڭدىن كېيىن سەۋىر تارتىپ قالغانغۇ، – دەپتۇ. ئۇنىڭ ئارىسىدا سىرتتىن ۋاڭ – چۇڭ ئاۋاز چىقىپتۇ، قارىسا، بىر – ئىككى ئادەم <MS/>مېھمانغا كەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئايالى ھەققىدە سۆھبەت يۈرگۈزۈپ، يىگىت <MS/>مېھمانلارغا ئايلىنىپ، ئولتۇرىۋېرىپتۇ. <MS/>مېھمانغا سوقۇم مال ئەكېلىپتۇ، گۆش پىشىپ قولغا سۇ قۇيماق بولۇپتۇ. كۈتكەن يىگىت سۇ ئەكەلگەندە، چېلەككە بىر پاقا ئىلىشىپ كەپتۇ. <MS/>چوڭ ئايالنىڭ قىزى قاتتىق چۆچۈپ، پاقىنى تالاغا تاشلاپتۇ. يىگىت «ۋاي – يەي، بېكارغا پاقا – ساقا، قوڭغۇز ئوخشاشلاردىن ئورۇنسىز قورقماتتى، بۇنىڭغا بىر نېمە بولغان ئىكەن، ئۈزىنى ياخشى بايقامايۋاتقىنىمنى – ئەي»، – دەپ، ئىچىدە ئويلىنىپ قويۇپتۇ.

“Sənə nə olub?” Arvadı: “Heç nə, sadəcə, bayaq gündüz yatmışdım, ona görə yuxumu ala bilmədim deyəsən,” demiş. Elə o vaxt çöldən səs-küy gəlmiş, baxmışlar ki, bir-iki nəfər qonaq gəlmiş. Beləliklə, arvadı haqqındakı söhbət yarımçıq qalmış, gənc adam qonaqlarla maraqlanmağa başlamış. Qonaqlar üçün kəsiləcək heyvan gətirilmiş, ət bişmiş, əllərinə su tökəcəkmişlər. Xidmətçi gənc adam su gətirəndə, vedrəyə bir qurbağa da ilişib gəlmiş. Birinci yoldaşın qızı çox qorxmuş, qurbağanı çölə fırlatmış. Gənc adam “Maraqlıdır, elə adi qurbağa, böcək kimi şeylərdən yersiz yerə qorxmazdı, buna nələrsə olub deyəsən, üzünü də yaxşı anlaya bilmirəm,” deyə içindən düşünmüş.

Ертеңінде далаға шықса, есік алдында бір үлкен бәйтеректің көктеп тұрғанын көріпті. Жігіт бұл кереметті көріп, секем алыпты. Әйелінің өзгеріп қалғанын, есік алдына мына бәйтеректің орнап қалғанын – барлығын «тіл-көздің ісі» деп түсініп, молла іздепті. Бәйбішенің қызы осы болып жатқан құбылыстарды сезіп, байқап жүрген екен. Қыз бәйтеректі кесіп тастауғабұйырады. Бір жігіт келіп балтамен шауып қалғанда, ұшар басында тұрған бір тал жапырақ ұшып кетеді. Оны ешкім байқамапты. Ағашты кесіп тастапты. Жігіт үйіне молла әкеліп, кітап аштырады.

The next morning, when the young man went outside, he saw that a large poplar tree had suddenly grown right in front of the house. Amazed by this miracle, he became uneasy. Seeing both his wife’s strange behavior and this mysterious tree appearing overnight, he thought to himself, “It must be the work of an evil eye,” and went to find a mullah. But the first wife’s daughter had noticed these strange happenings and sensed something was wrong. She ordered the tree to be cut down. A man came with an axe and struck the trunk, but as he did, one leaf from the very top fluttered away unnoticed. The tree was chopped down.

"Ertasiga tashqariga chiqsa, eshik oldida bir ulkan bayterakning ko‘karib turganini ko‘ribdi. Yigit bu mo‘jizani ko‘rib, shubhalanibdi. Ayolining o‘zgarib qolgani va eshik oldida mana shu bayterakning paydo bo‘lib qolganini — barchasini «til-ko‘z tegishi» (yomon ko‘z) deb tushunib, mulla izlabdi. Boybiyaning qizi bo‘layotgan bu hodisalarni sezib, kuzatib yurgan ekan. Qiz bayterakni kesib tashlashni buyuribdi. Bir yigit kelib bolta bilan urganida, eng tepasida turgan bir dona yaproq uchib ketibdi. Buni hech kim payqamapti. Daraxtni kesib tashlashibdi. Yigit uyiga mulla olib kelib, kitob ochtiribdi.

Ertesi sabah dışarı çıktığında, kapısının önünde kocaman bir kara kavağın filizlenip durduğunu görmüş. Genç adam bu mucizeyi görünce ürkmüş. Karısının değiştiğini, kapısının önüne bu kavağın bittiğini, hepsini “nazar değdi” diye anlayıp, molla aramış. İlk eşin kızı bu olup biten olayları hissedip fark ediyormuş. Kız kara kavağı kesip atmayı buyurmuş. Bir genç adam gelip baltayla vurunca, tepesinde duran tek bir yaprak uçup gitmiş. Onu kimse fark etmemiş. Ağacı kesip atmışlar. Genç adam evine molla getirip, kitap açtırmış.

ئەتىسىدە تالاغا چىقسا، ئىشىك ئالدىدا بىر يوغان چوڭ تېرەكنىڭ كۆكلەپ تۇرغىنىنى كۆرۈپتۇ. يىگىت بۇ كارامەتنى كۆرۈپ، گۇمان قىلىپتۇ. ئايالىنىڭ ئۆزگىرىپ قالغىنىنى، ئىشىك ئالدىدا مونۇ چوڭ تېرەكنىڭ ئورۇن ئېلىپ قالغىنىنى – بارلىغىنى «تىل – كۆزنىڭ ئىشى» دەپ چۈشۈنۈپ، موللا ئىزدەپتۇ. <MS/>چوڭ ئايالنىڭ قىزى مۇشۇ بولۇۋاتقان ھادىسىلەرنى سېزىپ، بايقاپ يۈرگەن ئىكەن. قىز چوڭ تېرەكنى كېسىپ تاشلاشقا بۇيرۇيدۇ. بىر يىگىت كېلىپ پالتا بىلەن چاپقاندا، ئۇچاي دەپ تۇرغان بىر تال يوپۇرماق ئۇچۇپ كېتىدۇ. ئۇنى ھېچكىم بايقىماپتۇ. دەرەقنى كېسىپ تاشلاپتۇ. يىگىت ئۆيىگە <MS/>موللا ئەكېلىپ، كىتاب ئاچقۇزىدۇ.

Ertəsi səhər çölə çıxanda, qapısının önündə kocaman bir qara qovağın cücərib durduğunu görmüş. Gənc adam bu möcüzəni görəndə ürkmüş. Arvadının dəyişdiyini, qapısının önündə bu qovağın bitdiyini, hamısını “göz dəydi” deyə anlayıb, molla axtarmış. Birinci yoldaşın qızı bu baş verən hadisələri hiss edib fərq edirmiş. Qız qara qovağı kəsib atmağı əmr etmiş. Bir gənc adam gəlib balta ilə vurunca, təpəsində duran tək bir yarpaq uçub getmiş. Onu heç kim fərq etməmiş. Ağacı kəsib atmışlar. Gənc adam evinə molla gətirib, kitab açdırmış.

Әлгі жапырақ ұшқаннан ұшып отырып, бір ауылдың шетіндегі киізі қырық жамау қараша үйдің шаңырағына келіп, үйде көйлегінің жыртығын жамап отырған Кемпірдің алдына түседі. Кемпір«жақын арада ағаш жоқ, бұл жарықтық қайдан келді екен?» – деп ырым қылыпты. Оны көріп, балта саптап отырған шал қолын соза бергенде, жапырақ бу болып бұрқ ете түседі. Кемпір мен шал талып қалады. Бір кезде естерін жиса, үйлерінде ай мен күндей бір сұлу қыздың отырғанын көреді. Қыз сондайлық сыпайылықпен сызылып, «апа, инеңізді мен сабақтап берейін» деп, кемпірдің қасына келеді. Кемпір мен шал сұстанып тұрып қалыпты. Ақыры қыз оларды өзіне тартып, бір-біріне үйренісіп, сол үйге бала болып кетеді.

When the young man returned with the mullah and opened the holy book, that very leaf floated far away and finally landed through the smoke hole of a poor old couple’s worn-out yurt at the edge of a distant village. The old woman was sewing patches onto her dress when the leaf fell before her. “Strange,” she murmured, “there are no trees nearby. Where could this blessed leaf have come from?” She saw it as a good omen. The old man, who was carving an axe handle, reached out to take it, but just as his hand touched the leaf, it turned into a puff of vapor and vanished. Both the old man and the woman fainted from shock. When they regained consciousness, they saw before them a beautiful young girl, radiant like the moon and the sun. The girl spoke softly, with perfect manners: — Mother, let me help you thread the needle. The old couple were speechless at first, but soon grew fond of her. The girl stayed with them, becoming like their own daughter.

Haligi yaproq uchganicha uchib borib, bir qishloq chetidagi kiyizi qirq yamoq bo‘lgan g‘aribgina uyning (qora uyning) shonig‘rog‘iga (tepa darchasiga) kelibdi va uyda ko‘ylagining yirtig‘ini yamab o‘tirgan kampirning oldiga tushibdi. Kampir: «Yaqin atrofda daraxt yo‘q, bu qadrdon yaproq qaydan keldi ekan?» – deb uni yaxshilikka yo‘yibdi. Uni ko‘rib, bolta soplab o‘tirgan chol qo‘lini uzatganida, yaproq birdan bug‘ bo‘lib burq etibdi. Kampir bilan chol hushidan ketib qolishibdi. Bir payt hushlariga kelishsa, uylarida oydek va kundek bir go‘zal qiz o‘tirganini ko‘rishibdi. Qiz shunday nazokat bilan muloyimlik qilib: «Opa, ignangizga ipni o‘zim o‘tkazib berayin», – deb kampirning yoniga kelibdi. Kampir bilan chol hayratdan qotib qolishibdi. Oxiri qiz ularni o‘ziga bog‘lab, bir-birlariga o‘rganib, o‘sha uyga farzand bo‘lib qolibdi.

O yaprak uça uça gitmiş, bir köyün kenarındaki kırk yama keçe evlerden birinin çatısına konmuş, evde elbisesinin yırtığını diken yaşlı kadının önüne düşmüş. Yaşlı kadın “Yakınlarda ağaç yok, bu mübarek nereden geldi acaba?” diye iyiliğe yorumlamış. Onu görüp balta saplayan yaşlı adam elini uzatır uzatmaz, yaprak buhar olup puf diye uçmuş. Yaşlı kadın ile yaşlı adam bayılmışlar. Bir süre sonra ayıldıklarında, evlerinde ay gibi, güneş gibi güzel bir kızın oturduğunu görmüşler. Kız öyle kibarca, sessizce, “Anne, iğnenizi ben iplik geçireyim,” diye yaşlı kadının yanına gelmiş. Yaşlı kadın ile yaşlı adam şaşkınlıkla kalakalmışlar. Sonunda kız onları kendine çekmiş, birbirlerine alışmışlar ve o eve çocuk olarak yerleşmiş.

ھېلىقى يوپۇرماق ئۇچقاندىن ئۇچۇپ، بىر يېزىنىڭ چېتىدىكى كىگىزى <FR/>قىرىق ياماق <FR/>نامەلۇم ئۆينىڭ <MS/>چاڭغىراغىغا كېلىپ، ئۆيدە كۆينىگىنىڭ يىرتىلغان يېرىنى ياماپ ئولتۇرغان <MS/>موماينىڭ ئالدىغا چۈشىدۇ. <MS/>موماي» <MS/>يېقىن ئارىدا دەرەق يوق، بۇ يوپۇرماق قەيەردىن كەلدى ئىكەن؟» – دەپ ئىرىم قىلىپتۇ. ئۇنى كۆرۈپ، پالتا ساپلاپ ئولتۇرغان بوۋاي قولىنى سوزۇپ بەرگەندە، يوپۇرماق بۇس بولۇپ بۇرق قىلىپ چۈشۈپ كېتىدۇ. <MS/>موماي بىلەن <MS/>بوۋاي ھوشىدىن كېتىدۇ. بىر مەزگىلدە ئەسلىرىنى يىغسا، ئۆيلىرىدە <FR/>ئاي بىلەن كۈندەك بىر چىرايلىق قىزنىڭ ئولتۇرغىنىنى كۆرىدۇ. قىز شۇنچىلىك سىپايىلىق بىلەن ھەرىكەتلىنىپ، «ئاپا، يىڭنىڭىزنى مەن ئۆتكۈزۈپ بېرەي» دەپ، <MS/>موماينىڭ قېشىغا كېلىدۇ. <MS/>موماي – بوۋاي قورقۇپ تۇرۇپ قاپتۇ. ئاخىرى قىز ئۇلارنى ئۆزىگە تارتىپ، بىر – بىرىگە كۆنگۈزۈپ، شۇ ئۆيگە بالا بولۇپ كېتىدۇ.

O yarpaq uça-uça getmiş, bir kəndin kənarındakı qırx yamaq keçə evlərdən birinin damına qonmuş, evdə paltarının cırıq yerini tikən yaşlı qadının qarşısına düşmüş. Yaşlı qadın “Yaxınlıqda ağac yoxdur, bu mübarək hardan gəldi görəsən?” deyə yaxşılığa yozmuş. Onu görüb balta vuran yaşlı adam əlini uzadar-uzatmaz, yarpaq buxar olub puf deyə uçmuş. Yaşlı qadın ilə yaşlı adam huşlarını itirmişlər. Bir müddət sonra ayıldıqlarında, evlərində ay kimi, günəş kimi gözəl bir qızın oturduğunu görmüşlər. Qız elə nəzakətlə, səssizcə, “Ana, iynənizə mən sap keçirim,” deyə yaşlı qadının yanına gəlmiş. Yaşlı qadın ilə yaşlı adam təəccüblə donub qalmışlar. Sonda qız onları özünə çəkmiş, bir-birlərinə alışmışlar və o evə uşaq kimi yerləşmiş.

Жігіт молладан ешнәрсе өнбеген соң, не істерін білмей құса болып, қолына қаршығасын қондырып, жүріп кетеді. Бір жерге келгенде, бір қоян қашады. Қаршығаны қоя берсе, қоянға қарамай, ұшқан бойынша әлгі жапырақ түскен үйдің шаңырағына барып қонып, отырып алады. Әрі шақырса келмейді, бері шақырса келмейді. Ақыры жігіт үйдің қасына келеді. Қаршыға шаңырақтан үйдің ішіне үңіліп отыр екен. Айқай салып шақырса да, қарамапты. «Әке-ау, бұл қалай?» – деп, атынан түсіп, үйге кіруге рұқсат сұрайды, Кемпір шығып:

Meanwhile, the young man, unable to find answers even from the mullah, sank into sorrow. He took his falcon and wandered away. Somewhere along the road, he saw a rabbit and released his bird — but instead of chasing the rabbit, the falcon flew straight toward the yurt where the leaf had fallen and perched on its smoke hole. No matter how he called, the falcon would not return. Finally, the young man rode up to the house. The bird was peering down into the yurt through the smoke hole. He shouted to it, but it didn’t move. Perplexed, he dismounted and called out for permission to enter. The old woman stepped outside and said:

Yigit mulladan hech qanday naf chiqmagach, nima qilishini bilmay g‘amga botib, qo‘liga qarshig‘asini (ovchi qushini) qo‘ndirib, yo‘lga chiqibdi. Bir yerga kelganida, bir quyon qochadi. Qarshig‘ani qo‘yib yuborsa, u quyonga qaramay, uchganicha borib, haligi yaproq tushgan uyning shonig‘rog‘iga (tepa darchasiga) borib qo‘nib oladi. U tomondan chaqirsa kelmaydi, bu tomondan chaqirsa kelmaydi. Oxiri yigit uyning yoniga keladi. Qarshig‘a shonig‘roqdan uyning ichiga termulib o‘tirgan ekan. Hayqirib chaqirsa ham qaramapti. «Yo tavba, bu qanday savdo?» – deb, otidan tushib, uyga kirishga ruxsat so‘raydi, kampir chiqib:

Genç adam molladan hiçbir fayda olmayınca, ne yapacağını bilemeyip kederlenmiş, eline şahinini kondurup yola çıkmış. Bir yere geldiğinde, bir tavşan kaçmış. Şahini bırakınca, tavşana bakmadan, uçtuğu gibi o yaprağın düştüğü evin çatısına konup oturmuş. Çağırsa gelmez, öteye çağırsa gelmez. Sonunda genç adam evin yanına gelmiş. Şahin çatının deliğinden evin içine doğru bakıyormuş. Bağıra bağıra çağırsa da, hiç bakmamış. “Allah allah, bu nasıl iş?” diye, atından inmiş, eve girmek için izin istemiş, yaşlı kadın çıkıp:

يىگىت <MS/>موللىدىن ھېچ نەرسە ئوڭمىغاندىن كېيىن، نېمە قىلىشىنى بىلمەي غەزەپلىنىپ، قولىغا قارچىغىسىنى قوندۇرۇپ، يۈرۈپ كېتىدۇ. بىر يەرگە كەلگەندە، بىر توشقان قاچىدۇ. قارچىغىنى قويۇپ بەرسە، توشقانغا قارىماي، ئۇچقان بويىچە ھېلىقى يوپۇرماق چۈشكەن ئۆينىڭ <MS/>چاڭغىراغىغا بېرىپ قونۇپ، ئولتۇرىدۇ. ئۇياققا چاقىرىسا كەلمەيدۇ، بۇ ياققا چاقىرىسا كەلمەيدۇ. ئاخىرى يىگىت ئۆينىڭ قېشىغا كېلىدۇ. قارىسا <MS/>چاڭغىراقتىن ئۆينىڭ ئىچىدە دىققەت بىلەن قاراپ ئولتۇرىدىكەن. ۋاقىراپ چاقىرسىمۇ، قارىماپتۇ. «بۇ قانداق بولغىنى؟» – دەپ، ئېتىدىن چۈشۈپ، ئۆيگە كىرىشكە رۇخسەت سورايدۇ <MS/>موماي چىقىپ:

Gənc adam molladan heç bir şey çıxmayınca, nə edəcəyini bilməyib kədərlənmiş, əlinə şahinini qondurub yola çıxmış. Bir yerə gələndə, bir dovşan qaçmış. Şahini buraxınca, dovşana baxmadan, uçduğu kimi o yarpağın düşdüyü evin damına qonub oturmuş. Çağırsa gəlməz, o tərəfə çağırsa gəlməz. Sonda gənc adam evin yanına gəlmiş. Şahin damın deşiyindən evin içinə doğru baxırmış. Qışqıra-qışqıra çağırsa da, heç baxmamış. “Allah, Allah, bu necə işdir?” deyə, atından düşmüş, evə girmək üçün icazə istəmiş, yaşlı qadın çıxıb:

– Кірсең кір, қарағым, жалғыз-ақ буының берік болсын, – дейді. Жігіт «бұнысы несі екен?» – деп, кіріп келіп, ай мен күндей болып бұралып бір қыздың отырғанын көреді. Қыз орнынан тұрып, төріне алаша төсеп жігітті қарсы алады. Жігіт қыздыңбас-аяғына көзінің қырын салып барып отыра бергенде, қыздың көзіне көзі түсіп кетіп, талып қалады. Су бүріккен соң, есін жияды. Жігіт қызды танып, ішіндегі бар әңгіме-сырларын баяндайды. Қыз да өзінің басынан кешірген оқиғаларын айтыпты. Бірақ осы үйде қыз қалпына келгеннен бұрынғы оқиғаларын білмейді екен. Ол тек осы үйде туып, осы үйде өстім деп түсінеді. Ақыры жігіт кемпір мен шалдың қызына кұда түсіп, тиісті той-тамашаларын жасап, қызды алыпты. Баяғы көк сиырдан қалған киімдерін әкеліп кигізгенде, қыз сонда ғана есіне келеді де, бастан кешкен барлық оқиғаларын түгел айтады.

— Come in, my son, but may your limbs be strong. The young man thought, “What a strange thing to say,” and entered. Inside, he saw a girl as beautiful as the sun and moon, gracefully sitting at her work. She stood up, spread a rug for him, and invited him to sit. As he looked at her, their eyes met, and he fainted on the spot. When they sprinkled water on his face, he came to and immediately recognized her. He told her everything that had happened. The girl, too, shared her own story, though she remembered nothing from before she had appeared in that house. She believed she had been born and raised there. Eventually, the young man asked for the girl’s hand, and the old couple gladly agreed. A wedding was held, and when the girl was dressed in the same clothes that had once come from the blue cow, her memory suddenly returned. She recounted everything that had happened from beginning to end.

— Kirsang kir, qarag'im (bolam), faqatgina bo'g'inlaring mustahkam bo'lsin, — deydi. Yigit «bunisi nimasi ekan?» deb kirib kelib, oy va kundek bo'lib tovlanib o'tirgan bir qizni ko'radi. Qiz o'rnidan turib, to'rga alacha to'shab, yigitni qarshi oladi. Yigit qizning bosh-oyog'iga ko'z qirini tashlab o'tira boshlaganida, qizning ko'ziga ko'zi tushib, hushidan ketib qoladi. Suv sepishganidan keyin o'ziga keladi. Yigit qizni tanib, ichidagi bor gaplarini va sirlarini bayon qiladi. Qiz ham o'z boshidan kechirgan voqealarini aytib beribdi. Lekin bu uyda qiz holiga kelishidan oldingi voqealarni bilmas ekan. U faqat shu uyda tug'ilib, shu uyda o'sdim deb tushunarkan. Oxiri yigit kampir va cholning qiziga sovchi qo'yib, tegishli to'y-tomoshalarini qilib, qizni olibdi (uylanibdi). Bayagi ko'k sigirdan qolgan kiyimlarini olib kelib kiydirishganida, qiz shundagina hammasini eslaydi va boshidan kechgan barcha voqealarni tugal aytib beradi.

“Girmek istersen gir, yavrum, yeter ki belin sağlam olsun,” demiş. Genç adam “bu da ne demek?” diye, içeri girmiş ve ay gibi, güneş gibi güzel bir kızın oturduğunu görmüş. Kız yerinden kalkmış, başköşeye bir halı serip genç adamı karşı almış. Genç adam kızın baştan aşağıya göz ucuyla bakıp oturur oturmaz, gözü kızın gözüne takılmış, bayılıp kalmış. Su serpilince kendine gelmiş. Genç adam kızı tanımış, içindeki tüm hikaye ve sırlarını anlatmış. Kız da kendi başından geçen olayları anlatmış. Ama bu evde kız haline geldikten önceki olayları bilmiyormuş. O sadece bu evde doğup, bu evde büyüdüğünü sanıyormuş. Sonunda genç adam yaşlı kadın ile yaşlı adamın kızını istemişler, gerekli düğün ve eğlencelerini yapmış, kızı da almış. Eski gök inekten kalan giysilerini getirip giydirdiğinde, kız ancak o zaman hatırlamış ve başından geçen tüm olayları eksiksiz anlatmış.

– كىرسەڭ كىر، بالام، يالغۇزلۇق تېنىڭ <FR/>مۇستەھكەم بولسۇن، – دەيدۇ. يىگىت «بۇ دېگىنى نېمىكىنە؟» – دەپ، كىرىپ كېلىپ، <FR/>ئاي بىلەن كۈندەك بولۇپ بۇرۇلۇپ بىر قىزنىڭ ئولتۇرغىنىنى كۆرىدۇ. قىز ئورنىدىن تۇرۇپ، تۆرىگە <MS/>كۆرپە سېلىپ يىگىتنى قارشى ئالىدۇ. يىگىت قىزنىڭ باش – ئايىغىنى كۆزىنىڭ قىرىنى سېلىپ بېرىپ ئولتۇرغاندا، قىزنىڭ كۆزىگە كۆزى چۈشۈپ، كېتىپ، ھوشىدىن كېتىدۇ. سۇ پۈركىگەندىن كېيىن، ئېسىنى يىغىدۇ. يىگىت قىزنى تونۇپ، ئىچىدىكى بار سۆز – سىرلىرىنى بايانلايدۇ. قىزما ئۆزىنىڭ بېشىدىن كەچۈرگەن ۋەقەلەرنى ئېيتىپتۇ. بىراق مۇشۇ ئۆيدە قىز قېلىپىغا كەلگىنىنى بۇرۇنقى ۋەقەلەرنى بىلمەيدىكەن. ئۇ پەقەت مۇشۇ ئۆيدە تۇغۇلۇپ، مۇشۇ ئۆيدە ئۆستۈم دەپ چۈشىنىدۇ. ئاخىرى يىگىت <MS/>موماي بىلەن <MS/>بوۋاينىڭ قىزىغا كۇدا چۈشۈپ، تېگىشلىك توي – تاماشىلارنى ياساپ، قىزنى ئاپتۇ. بايىقى كۆك سىيىردىن قالغان كىيىملىرىنى ئەكىلىپ كىيگەزگەندە، قىز شۇ ۋاقىتتىلا ئېسىغا كېلىدۇدە، <FR/>باشتىن كەچۈرگەن بارلىق ۋەقەلەرنى تۈگەل ئېيتىدۇ.

“Girmək istəyirsənsə gir, balam, yetər ki, belin sağlam olsun,” demiş. Gənc adam “bu nə deməkdir?” deyə, içəri girmiş və ay kimi, günəş kimi gözəl bir qızın oturduğunu görmüş. Qız yerindən qalxmış, baş küncə bir xalı sərib gənc adamı qarşılamış. Gənc adam qızın başdan-ayağa gözucu baxıb oturur-oturmaz, gözü qızın gözünə ilişmiş, huşunu itirib qalmış. Su səpilincə özünə gəlmiş. Gənc adam qızı tanımış, içindəki bütün hekayə və sirlərini danışmış. Qız da öz başına gələn hadisələri danışmış. Amma bu evdə qız halına gəldikdən əvvəlki hadisələri bilmirmiş. O, sadəcə bu evdə doğulub, bu evdə böyüdüyünü zənn edirmiş. Sonda gənc adam yaşlı qadın ilə yaşlı adamın qızını istəmişlər, lazımi toy və əyləncələrini etmiş, qızı da almış. Köhnə göy inəkdən qalan geyimlərini gətirib geyindirəndə, qız ancaq o zaman xatırlamış və başına gələn bütün hadisələri əksiksiz danışmış.

Ол кездегі елде «береке түбі – мереке, мереке бұзғанға бейнет» деген бір жол бар екен. Бұл оқиға сол жол бойынша тектеліп, жексұрын бәйбішенің жазасы беріліпті. Әлболсын мен тоқал бірге өмір кешіріпті. Тоқалдың қызы мен жігіт қосылып, мұрат-мақсаттарына жетіпті.

In those times, people said, “Blessing brings joy, and those who destroy joy bring misery.” Following this wisdom, the wicked first wife received her punishment. Albolsyn and his second wife lived peacefully ever after, and their daughter and the young man were finally united, achieving happiness and fulfillment.

O‘sha paytdagi elda "baraka tubi – bayram, bayramni buzganga – mehnat" degan bir qoida bor ekan. Bu voqea o‘sha yo‘l bo‘yicha tekshirilib, yovuz boybichaning jazosi berilibdi. Albolsun va to‘qol birga umr kechiribdilar. To‘qolning qizi va yigit esa qo‘shilib, murod-maqsadlariga yetibdilar

O zamanki halkta “bereketin kökü şenlik, şenliği bozana zahmet” diye bir söz varmış. Bu olay o söze göre incelenmiş, iğrenç ilk eşin cezası da verilmiş. Elbolsın ile ikinci eş birlikte hayat sürmüşler. İkinci eşin kızı ile genç adam birlikte, muratlarına ermişler.

ئۇ ۋاقىتتىكى ئەلدە «<MS/>بېرىكەت تۈۋى – مەيرەم، مەرىكىنى بۇزغانغا جاپا» دېگەن بىر يول بار ئىكەن. بۇ ۋەقە شۇ يول بويىچە تەرتىپلىنىپ، نەپرەتلىك <MS/>چوڭ ئايالنىڭ جا جىسى بېرىلىپتۇ. ئەلبولسىن بىلەن <MS/>كىچىك ئايالى بىرگە ئۆمۈر كەچۈرۈپتۇ. <MS/>كىچىك ئايالىنىڭ قىزى بىلەن يىگىت قوشۇلۇپ، مۇراد – مەخسەتلىرىگە يېتىپتۇ.

O zamankı xalq arasında “bərəkətin kökü şənlik, şənliyi pozana zəhmət” deyə bir söz varmış. Bu hadisə o sözə görə araşdırılmış, iyrənc birinci yoldaşın cəzası da verilmiş. Elbolsın ilə ikinci yoldaş birlikdə həyat sürmüşlər. İkinci yoldaşın qızı ilə gənc adam birlikdə, arzularına çatmışlar.

Баяғы өткен заманда Құрман қойшы деген бір байдың қойшысы болыпты. Құрман сол байдың он сегіз-жиырма жыл қойын бағыпты. алатын ақысы бір жылға екі тоқтылы қой екен. Егер қой жоғалтса, ақысын бермей соның есебіне алады екен. Құрман қойшының тапқаны киіміне жарымай, сол байдың қойын бағып жүре беріпті. Құрман қойшы бір күні қойын бағып жүргенде, төрт-бес шақырым жерден жанған от көреді. От жан- ған қалпында тұра қоймаған, қойшыға қарай тартады. Құрман қойшы ойлайды, «апырмай, мынау от қалай жүреді? От болса жан-жағына тарап жанар еді және қара түтін шығар еді. Ал мына от жайылып жанбай, тура тартып келе жатыр», – деп тұрғанда, от та таянып, Құрман койшыға жақындап келеді. Анықтап қараса, оттың алдында ұзындығы бір құлаштай ақ жылан қашып келеді екен. От қайтсем де сені күйдірем деп келеді екен, ал жылан қашып келеді екен. Жылан қашқан қалпында Құрман қойшының шалбарының балағынан кіреді. Ол жыланды балағынан кіргізбеуге үлгіре алмайды. От та кіруге ыңғайланғанда, сабап сөндіреді. Жылан жорғалай омырауынан шығып, оттың өшкенін көріп, жерге түседі.

Long ago, there lived a shepherd named Qurman who worked for a wealthy man. Qurman tended the rich man’s sheep for eighteen or twenty years. His yearly payment was two fat ewes. But if he lost any sheep, the cost would be taken from his wages. Despite all his years of service, Qurman barely earned enough to clothe himself, and so he continued herding the man’s sheep. One day, while watching over the flock, Qurman noticed a strange fire burning four or five kilometers away. The fire wasn’t staying still — it was moving toward him. He thought, “How can fire move like that? If it were a real fire, it would spread outward and produce smoke. But this one burns cleanly and heads straight for me.” As the fire drew closer, Qurman saw that a long white snake, about the length of a man’s arm, was slithering ahead of the flames, trying desperately to escape. The fire seemed alive, chasing it as if intent on burning it. The snake darted toward Qurman and, before he could react, slipped up his trouser leg. Qurman barely had time to stop it, but when the fire reached him, he quickly struck at it with a stick until it died out. The snake wriggled up through his chest and emerged near his collar. Seeing that the fire was extinguished, it dropped to the ground, and to Qurman’s astonishment, began to speak in a human voice:

Qadim zamonda Qo‘rmon cho‘pon degan bir boyning cho‘poni bo‘lgan ekan. Qo‘rmon o‘sha boyning o‘n sakkiz-yigirma yil qo‘yini boqibdi. Oladigan haqi bir yilga ikki to‘qlili qo‘y ekan. Agar qo‘y yo‘qolsa, haqini bermay, o‘shaning hisobidan olar ekan. Qo‘rmon cho‘ponning topgani kiyim-kechagiga yetmay, o‘sha boyning qo‘yini boqib yuraveribdi. Qo‘rmon cho‘pon bir kuni qo‘y boqib yurganida, to‘rt-besh chaqirim naridan yonayotgan olovni ko‘radi. Olov yongan joyida turmay, cho‘pon tomonga qarab harakatlanadi. Qo‘rmon cho‘pon o‘ylaydi: «Tavba, mana bu olov qanday qilib yuryapti? Olov bo‘lsa, har tomonga tarqalib yonar edi va qora tutun chiqardi. Ammo bu olov yoyilmay, to‘g‘ri qarab kelyapti», – deb turganda, olov ham yaqinlashib, Qo‘rmon cho‘ponga keladi. Sinchklab qarasa, olovning oldida uzunligi bir qulochday keladigan oq ilon qochib kelayotgan ekan. Olov «qaytib bo‘lsa ham seni kuydiraman» deb kelyapti, ilon esa qochyapti. Ilon qochganicha Qo‘rmon cho‘ponning shimining pochasidan kirib ketadi. U ilonni kiritmaslikka ulgurmay qoladi. Olov ham kirishga shaylanganda, uni urib o‘chiradi. Ilon emaklab ko‘kragidan chiqib, olov o‘chganini ko‘rgach, yerga tushadi.

Eski zamanlarda Kurman Çoban adında, bir zenginin çobanı yaşarmış. Kurman o zenginin koyunlarını on sekiz-yirmi yıl gütmüş. Aldığı ücret bir yıl için iki kuzulu koyun kadarmış. Eğer koyun kaybederse, ücretini vermez, onun hesabına sayarmış. Kurman Çoban’ın kazandığı giyimine bile yetmezmiş, o zenginin koyunlarını güdüp dururmuş. Kurman Çoban bir gün koyunlarını güderken, dört-beş kilometre öteden yanan bir ateş görmüş. Ateş yandığı yerde durmamış, çobana doğru ilerlemiş. Kurman Çoban düşünmüş, “Aman Tanrım, bu ateş nasıl yürüyor? Ateş olsa etrafa yayılıp yanar ve kara duman çıkarırdı. Ama bu ateş yayılıp yanmıyor, dümdüz ilerliyor,” diye dururken, ateş de yaklaşmış, Kurman Çoban’a doğru gelmiş. Dikkatlice bakmış ki, ateşin önünde bir kulaç uzunluğunda beyaz bir yılan kaçıyormuş. Ateş “ne yaparsam yapayım seni yakacağım” diye geliyormuş, yılan ise kaçıyormuş. Yılan kaçtığı gibi Kurman Çoban’ın pantolon paçasından girmiş. O yılanı paçasından içeri sokmamak için yetişememiş. Ateş de içeri girmeye hazırlanırken, çoban onu vurarak söndürmüş. Yılan sürünerek göğsünden çıkmış, ateşin söndüğünü görünce, yere inmiş.

بۇرۇنقى ئۆتكەن زاماندا قۇرمان قويچى دېگەن بىر باينىڭ قويچىسى بولۇپتۇ. قۇرمان شۇ باينىڭ ئون سەككىز – يىگىرمە يىل قويىنى بېقىپتۇ. ئالىدىغان ھەققىسى بىر يىلغا ئىككى توختىلىق قوي ئىكەن. ئەگەر قوي يوقالسا، ھەققىنى بەرمەي شۇنىڭ ھېساۋىغا ئالىدىكەن. قۇرمان قويچىنىڭ تاپقىنى كىيىمىگىمۇ يارىماي، شۇ باينىڭ قويىنى بېقىپ يۈرىۋېرىپتۇ. قۇرمان قويچى بىر كۈنى قويىنى بېقىپ يۈرگەندە، تۆرت – بەش چاقىرىم يەردىن يانغان ئوت كۆرىدۇ. ئوت يانغان قېلىپىدا تۇرۇپ قويمىغان، قويچىغا قاراپ ماڭىدۇ. قۇرمان قويچى ئويلايدۇ، «ۋاي – يەي، مونۇ ئوت قانداق ژۈرىدۇ؟ ئوت بولسا يان – يېقىغا تاراپ يانار ئىدى يەنە قارا تۈتۈن چىقار ئىدى. مونۇ ئوت بولسا يېيىلىپ يانماي، ئۇددۇل تارتىپ كېلىۋاتىدۇ»، – دەپ تۇرغاندا، ئوتمۇ تايىنىپ، قۇرمان كويچىغا يېقىنلاپ كېلىدۇ. ئېنىقلاپ قارىسا، ئوتنىڭ ئالدىدا ئۇزۇنلىغى <FR/>بىر غۇلاچتەك ئاق يىلان قېچىپ كېلىۋاتىدىكەن. ئوت قانداق قىلساممۇ سېنى كۆيدۈرمەن دەپ كېلىدىكەن، يىلان بولسا قېچىپ كېتىدىكەن. يىلان قاچقان قېلىپىدا قۇرمان قويچىنىڭ <MS/>ئىشتىنىنىڭ ئېتىگىگە كىرىدۇ. ئۇ يىلاننى ئېتىگە كىرگۈزمەيدىغانغا ئۈلگىرەلمەيدۇ. ئوتما كىرىشكە ئىنتىلغاندا، ئۇرۇپ ئۆچىرىدۇ. يىلان يۇقۇرىلاپ كۆكسىدىن چىقىپ، ئوتنىڭ ئۆچكىنىنى كۆرۈپ، يەرگە چۈشىدۇ.

Qədim zamanlarda Kurman Çoban adlı, bir zənginin çobanı yaşayırmış. Kurman o zənginin qoyunlarını on səkkiz-iyirmi il otarmış. Aldığı haqq bir il üçün iki quzulu qoyun qədər imiş. Əgər qoyun itirsə, haqqını verməz, onun hesabına sayarmış. Kurman Çobanın qazandığı geyiminə belə çatmazmış, o zənginin qoyunlarını otarıb durarmış. Kurman Çoban bir gün qoyunlarını otararkən, dörd-beş kilometr uzaqlıqdan yanan bir od görmüş. Od yandığı yerdə durmamış, çobana doğru irəliləmiş. Kurman Çoban düşünmüş, “Aman Tanrım, bu od necə yeriyir? Od olsa ətrafa yayılıb yanar və qara tüstü çıxarardı. Amma bu od yayılıb yanmır, dümdüz irəliləyir,” deyə durarkən, od da yaxınlaşmış, Kurman Çobana doğru gəlmiş. Diqqətlə baxmış ki, odun önündə bir qulac uzunluğunda ağ bir ilan qaçırmış. Od “nə edirəmsə edim səni yandıracağam” deyə gəlirmiş, ilan isə qaçırmış. İlan qaçdığı kimi Kurman Çobanın şalvarının paçasından girmiş. O, ilanı paçasından içəri salmamaq üçün yetişə bilməmiş. Od da içəri girməyə hazırlaşarkən, çoban onu vuraraq söndürmüş. İlan sürünərək döşündən çıxmış, odun söndüyünü görüncə, yerə enmiş.

Жерге түскеннен кейін адам тілімен сөйлей бастайды: «Сен мені өлімнен құтқардың, мен сенің жақсылығыңды өмірі ұмытпаймын, сен мына қойды таста да менің соңымнан ер, мен саған өзімнің қызымды беремін», – дейді. Қойшы байғұс қуанады, бірақ «қойды тастап кете алмаймын» дейді. Сен қойға қам жеме, қойдың өздері кешке аман-есен үйлеріне барады, – дейді. Қойшы амалсыздан жыланға ілесіп кете барады, бір жерге барғанда, бір тесікке түсіріп алады , сонан екеуі жер астымен кете барады, бір жерге келгенде, төбедей үйілген көп жыланға кез келеді. Құрман қойшы «осынша жыланға жем қылуға алып келе жатыр екен» – деп, зәресі зәр түбіне кетіп, өңі қашып тұра қалады. Жылан оның қорқып тұрып қалғанын біліп, «жүр, саған олар тимейді», – дейді. Ол амалсыз ере берді, жылан үйілген жыланға келгенде, қатты бақырып еді, жыландар екі жаққа айырылып, ортасынан қақ бөлініп жол берді. Екеуі біраз жүргеннен кейін алдарынан үлкен ақ үй көрінді, біраз жүріп ақ үйге келді. Жылан: «Осы үй – біздің үй», – дейді. Екеуі үйге кірді. Құрман қойшы: «Бұл мені қызымды беремін деп ертіп келіп еді ғой, бұның қызы тұрмақ ештеңесі көрінбейді», – деп ойлап отыра берді. Бір уақытта ас дайындап, алып келді. Отырып ас ішіп болғаннан соң, жылан үйінде бір ақ, бір қара қалайы сандық бар екен, екеуін төр алдына жинап қойыпты, ақ қалайы сандықты қойшыға алып берді. «Жер бетіне шыққан соң, алты қанат ақ үйдің орнындай жерді дөңгелектеп сызып, соның ортасына осы қалайы сандықты басыңа жастап, ұйықта», – деп, жыландардан өткізіп жіберіп, қош айтысып, қала береді.

— You saved me from death. I will never forget your kindness. Leave these sheep and follow me. I will give you my daughter in marriage. Qurman was stunned but overjoyed. Still, he hesitated. — I can’t just abandon the flock, — he said. — Don’t worry about the sheep, — replied the snake. — They’ll return safely to their pen by nightfall. With no other choice, the shepherd followed the snake. After a while, it led him to a hole in the ground. Together they entered and began to travel underground. Eventually, they came to a vast cavern filled with snakes piled high like haystacks. Qurman froze in terror. “He’s brought me here to be eaten,” he thought, his face turning pale. Sensing his fear, the white snake said: — Don’t be afraid. They won’t harm you. Come with me. When they reached the mound of serpents, the white snake let out a loud hiss. The mass of snakes parted in two, opening a clear path. They went on and soon came upon a large white yurt. — This is my home, — said the snake. They entered. Qurman looked around and thought, “He promised me his daughter, but I don’t see any sign of her here.” After a while, food was brought to him. When they finished eating, the snake brought out two tin chests — one white and one black — and placed them before Qurman. Then it handed him the white one. — When you return to the surface, — the snake said, — find a place about the size of a six-pole yurt. Draw a circle on the ground, lie down in its center, and rest your head on this chest as a pillow. The snake escorted him back through the underground passage, said farewell, and disappeared.

erga tushganidan so‘ng odam tilida gapira boshladi: «Sen meni o‘limdan qutqarding, men sening yaxshiligingni umrbod unutmayman. Sen mana bu qo‘ylarni tashla-da, mening ortimdan ergash, men senga o‘z qizimni beraman», – dedi. Bechora cho‘pon quvondi, lekin «qo‘ylarni tashlab keta olmayman» dedi. «Sen qo‘ylardan xavotir olma, qo‘ylarning o‘zi kechga borib omon-eson uylariga boradi», – dedi. Cho‘pon amalsizlikdan ilonga ergashib ketaverdi. Bir joyga borganda, ilon uni bir teshikka tushirdi, so‘ng ikkalasi yer osti bilan keta boshlashdi. Bir joyga kelganda, tepalikdek uyulib yotgan juda ko‘p ilonlarga duch kelishdi. Qo‘rmon cho‘pon «shuncha ilonga yem qilish uchun olib kelyapti ekan» deb, yuragi orqasiga tortib, rangi o‘chib to‘xtab qoldi. Ilon uning qo‘rqib qolganini bilib: «Yuraver, senga ular tegmaydi», – dedi. U amalsiz ergasha berdi. Ilon uyulib yotgan ilonlarning yoniga kelganda, qattiq qichqirdi, shunda ilonlar ikki tomonga ajralib, o‘rtadan yo‘l berishdi. Ikkalasi biroz yurganidan so‘ng, oldilaridan katta oq uy ko‘rindi, biroz yurib oq uyga kelishdi. Ilon: «Shu uy – bizning uyimiz», – dedi. Ikkalasi uyga kirishdi. Qo‘rmon cho‘pon: «Bu meni qizimni beraman deb ergashtirib kelgan edi, buning qizi tugul, hech narsasi ko‘rinmaydi-ku», – deb o‘ylab o‘tiraverdi. Bir mahal ovqat tayyorlab kelishdi. O‘tirib ovqat yeb bo‘lganlaridan so‘ng, ilonning uyida bir oq va bir qora qalay sandiq bor ekan, ikkalasini to‘rga yig‘ib qo‘yibdi. Oq qalay sandiqni cho‘ponga olib berdi. «Yer betiga chiqqandan so‘ng, olti qanotli oq uyning o‘rnidek joyni doira qilib chizib, o‘shaning o‘rtasiga shu qalay sandiqni boshingga yastab uxlab qol», – dedi-da, uni ilonlar orasidan o‘tkazib yuborib, xayrlashib qoldi.

Yere indikten sonra insan diliyle konuşmaya başlamış: “Sen beni ölümden kurtardın, ben senin iyiliğini ömrümce unutmam, sen şu koyunları bırak da benim peşimden gel, ben sana kendi kızımı veririm,” demiş. Zavallı çoban sevinmiş, ama “koyunları bırakıp gidemem” demiş. “Sen koyunlara dert etme, koyunlar kendileri akşam sağ salim evlerine giderler,” demiş. Çoban çaresizce yılanın peşinden gitmiş, bir yere vardıklarında, bir deliğe girmişler, sonra ikisi yer altından ilerlemişler, bir yere geldiklerinde, tepe gibi yığılmış bir sürü yılanla karşılaşmışlar. Kurman Çoban “bunca yılana yem etmek için getiriyormuş beni” diye, ödü kopmuş, rengi atmış bir şekilde durakalmış. Yılan onun korkup durduğunu anlayınca, “Gel, onlar sana dokunmaz,” demiş. O da çaresizce peşinden gitmiş, yılan yığılmış yılanların yanına geldiğinde, yüksek sesle bağırmış, yılanlar iki yana ayrılıp ortadan ikiye bölünüp yol vermişler. İkisi biraz yürüdükten sonra önlerinden büyük, beyaz bir ev görünmüş, biraz daha yürüyüp beyaz eve gelmişler. Yılan: “Bu ev bizim evimiz,” demiş. İkisi eve girmiş. Kurman Çoban: “Bu beni kızımı vereceğim diye peşine takmıştı, bunun kızı falan görünmüyor,” diye düşünüp oturmuş. Bir süre sonra yemek hazırlayıp getirmişler. Oturup yemeği bitirdikten sonra, yılanın evinde bir beyaz, bir de siyah teneke sandık varmış, ikisini de başköşeye koymuşlar, beyaz teneke sandığı çobana vermiş. “Yeryüzüne çıktıktan sonra, altı kanatlı beyaz evin büyüklüğünde bir yeri yuvarlak çizip, onun ortasına bu teneke sandığı başının altına yastık yapıp uyu,” demiş, yılanların arasından geçirip vedalaşmış ve kalakalmış.

يەرگە چۈشكەندىن كېيىن ئادەم تىلى بىلەن سۆزلەپ باشلايدۇ: «سەن مېنى ئۆلۈمدىن قۇتقاردىڭ، مەن سېنىڭ ياخشىلىغىڭنى ئۆمۈر بويى ئۇنتۇمايمەن، سەن مونۇ قوينى تاشلادە مېنىڭ كەينىمدىن ماڭ، مەن ساڭا ئۆزەمنىڭ قىزىمنى بېرىمەن»، – دەيدۇ. قويچى بېچارە خۇشال بولىدۇ، بىراق «قوينى تاشلاپ كېتەلمەيمەن» دەيدۇ. سەن قويغا غەم قىلما، قويلىرىڭ ئۆزلىرى كەچكە ئامان – ئېسەن ئۆيلىرىگە بارىدۇ، – دەيدۇ. قويچى ئامالسىزلىقتىن يىلانغا ئەگىشىپ كېتىدۇ، بىر يەرگە بارغاندا، بىر تۆشۈككە چۈشۈرۈپ، ئاندىن ئىككىلىسى يەر ئاستى بىلەن ماڭىدۇ، بىر يەرگە كەلگەندە، دۆڭدەك دۇگلانغان كۆپ يىلانغا دۇچار بولىدۇ. قۇرمان قويچى «مۇشۇنچە يىلانغا يەم قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ كېلىۋاتقان ئىكەن» – دەپ، قورقانچاقنىڭ قورقۇشى تۈۋىگە يېتىپ، ئۆڭى ئۆچۈپ تۇرۇپ قالىدۇ. يىلان ئۇنىڭ قورقۇپ تۇرۇپ قالغىنىنى بىلىپ، «ماڭا، ساڭا ئۇلار تەگمەيدۇ»، – دەيدۇ. ئۇ ئامالسىز ئەگىشىدۇ، يىلان دۇگلانغان يىلانغا كەلگەندە، قاتتىق ۋاقىرىۋېدى، يىلانلار ئىككى ياققا ئايرىلىپ، ئوتتۇرىسىدىن قاق بۆلىنىپ يول بەردى. ئىككىسى بىر ئاز يۈرگەندىن كېيىن ئالدىدىن يوغان <MS/>ئاق ئۆي كۆرۈندى، بىر ئاز يۈرۈپ <MS/>ئاق ئۆيگە كەلدى. ئىلان: «مۇشۇ ئۆي – بىزنىڭ ئۆي»، – دەيدۇ. ئىككىسى ئۆيگە كىردى. قۇرمان قويچى: «بۇ ماڭا قىزىمنى بېرىمەن دەپ ئەگەشتۈرۈپ كەلگەندىغۇ، بۇنىڭ قىزى تۇرماقتۈگۈر ھېچ نەرسىسى كۆرۈنمەيدۇ»، – دەپ ئويلاپ ئولتۇردى. بىر ۋاقىتتا ئاش تەييارلاپ، ئېلىپ كەلدى. ئولتۇرۇپ ئاش ئىچىپ بولغاندىن كېيىن، يىلان ئۆيىدە بىر ئاق، بىر قارا قەلەيلىك ساندۇق بار ئىكەن، ئىككىلىسىنى تۆرە ئالدىغا يىغىپ قويۇپتۇ، ئاق قەلەيلىك ساندۇقنى قويچىغا ئېلىپ بەردى. «يەر بېتىگە چىققاندىن كېيىن، <MS/>ئالتە قانات ئاق ئۆينىڭ ئورنىدەك يەرنى چۆگىلەپ سىزىپ، شۇنىڭ ئوتتۇرىسىغا مۇشۇ قەلەيلىك ساندۇقنى بېشىڭغا قويۇپ، ئۇخلا»، – دەپ، ئىلانلاردىن ئۆتكۈزۈپ، خوشلىشىپ قالىدۇ.

Yerə endikdən sonra insan dili ilə danışmağa başlamış: “Sən məni ölümdən qurtardın, mən sənin yaxşılığını ömrüm boyu unutmaram, sən bu qoyunları burax da mənim arxamca gəl, mən sənə öz qızımı verərəm,” demiş. Yazıq çoban sevinmiş, amma “qoyunları buraxıb gedə bilmərəm” demiş. “Sən qoyunlara dərd etmə, qoyunlar özləri axşam sağ-salamat evlərinə gedərlər,” demiş. Çoban çarəsizcə ilanla gedib, bir yerə çatanda, bir deşiyə girmişlər, sonra ikisi yeraltından irəliləmişlər, bir yerə gələndə, təpə kimi yığılmış bir sürü ilanla qarşılaşmışlar. Kurman Çoban “bunca ilana yem etmək üçün gətirirmiş məni” deyə, qorxudan ürəyi partlamış, rəngi ağarmış şəkildə duruxub qalmış. İlan onun qorxub durduğunu anlayınca, “Gəl, onlar sənə toxunmaz,” demiş. O da çarəsizcə arxasınca getmiş, ilan yığılmış ilanların yanına gələndə, yüksək səslə qışqırmış, ilanlar iki yana ayrılıb ortadan ikiyə bölünüb yol vermişlər. İkisi bir az yeridikdən sonra qarşılarından böyük, ağ bir ev görünmüş, bir az daha yeriyib ağ evə gəlmişlər. İlan: “Bu ev bizim evimizdir,” demiş. İkisi evə girmiş. Kurman Çoban: “Bu məni qızımı verəcəyəm deyə arxasınca taxmışdı, bunun qızı filan görünmür,” deyə düşünüb oturmuş. Bir müddət sonra yemək hazırlayıb gətirmişlər. Oturub yeməyi bitirdikdən sonra, ilanın evində bir ağ, bir də qara tənəkə sandıq varmış, ikisini də baş küncə qoymuşlar, ağ tənəkə sandığı çobana vermiş. “Yeraltından çıxdıqdan sonra, altı qanadlı ağ evin böyüklüyündə bir yeri dairəvi çəkib, onun ortasına bu tənəkə sandığı başının altına yastıq edib yat,” demiş, ilanların arasından keçirib vidalaşmış və qalıb getmiş.

Құрман қойшы жер бетіне шықканнан кейін, бір жерді таңдап алып, алты қанат ақ үйдің орнындай жерді дөңгелектеп сызып, сандықты басына жастай жатып ұйықтайды. Ертеңгісін оянса, аппақ ақ үйдің ішінде жатыр екен, оң жағына қараса, аппақ сұлу қыз ұйықтап жатыр екен, қойшы қорқып қалады, қорыққанынан айғайлап жібере жаздайды. «Бұл пәленің қасына қалай, қайдан жаттым?» – деп, білдіртпей төсектен түсіп, өзінің жаман шалбары мен тонын іздесе, ондай жаман нәрсе ол үйден табылмады, ылғи асыл киімнен басқа ештеңесі жоқ, асыл киімді киіп, үйден шықса, мал деген жердің жүзін, күннің көзін алады . Бұл жерде ешқандай мал жоқ болатын, барып қойшыдан сұраса, «Құрманның қойы» дейді, «қай Құрман?» десе, өзінің әкесін және елін айтады, «апырмай, бұл жынданған қойшы ғой, менің атымды басқа біреудің атына шатастырып тұр», – деп, сиыршыға барып сұраса, ол да соны айтады, жылқышыға барса, ол да соны айтады. Бұл қайтып үйге келе жатып ойлайды, «бұл қалай, маған мұнша мал қайдан бітті?» – дейді. Ойлап келе жатып, «бұл әлгі жылан берген ақ қалайы сандық екен ғой, ана үйдегі қыз соның берем деген қызы екен, мына мал соның еншісі екен», – дейді. Сонымен ойланып үйіне келеді, үйіне келсе, әйелі шай қойып жүр екен.

When Qurman returned to the surface, he did exactly as instructed: he found a flat spot, traced a circle the size of a yurt, placed the tin chest under his head, and fell asleep. When he awoke in the morning, he found himself inside a beautiful white yurt. Turning to his right, he saw a stunningly beautiful young woman sleeping beside him. Qurman was so startled he nearly screamed. “How did I end up next to this woman? What’s going on?” he thought. Quietly, he slipped out of bed and looked for his old sheepskin coat and worn trousers — but none of his ragged things were there. Everything in the yurt was fine and rich. He put on the fine clothes and stepped outside. Outside, the world was filled with herds of cattle that glowed under the sun — more than he had ever seen. He approached one of the herdsmen and asked whose livestock it was. — These are Qurman’s sheep, — the man said. — Qurman? Which Qurman? — he asked. The herdsman named Qurman’s father and tribe — his own! “This can’t be,” he thought. “They must be confusing me with someone else.” He went to ask the cowherd, who gave the same answer. The horsemen said the same. On his way back home, Qurman kept thinking: “How could I suddenly have all this wealth?” Then he realized: “It must be that white tin chest the snake gave me. And that woman, she must be the snake’s daughter. These herds must be her dowry.” And so he returned home. When he entered, his wife was already preparing tea.

Qo‘rmon cho‘pon yer betiga chiqqanidan so‘ng, bir joyni tanlab olib, olti qanotli oq uyning o‘rnidek joyni doira qilib chizadi va sandiqni boshiga yastab uxlab qoladi. Ertalab uyg‘onsa, oppoq uyning ichida yotgan emish. O‘ng tomoniga qarasa, bir oppoq go‘zal qiz uxlab yotibdi. Cho‘pon qo‘rqib ketadi, qo‘rqqanidan baqirib yuborishiga sal qoladi. «Bu baloning yoniga qanday qilib va qayerdan kelib yotdim?» – deb, sezdirmay to‘shakdan tushadi. O‘zining eski shimi va to‘nini izlasa, uyda unday eski narsalar topilmadi, faqat asil kiyimlar bor. Asil kiyimlarni kiyib, uydan chiqsa, mollar yer yuzini, quyosh nurini to‘sib turgandek ko‘p. Bu yerda ilgari hech qanday mol-hol yo‘q edi. Borib cho‘pondan so‘rasa, u «Qo‘rmonning qo‘ylari» deydi. «Qaysi Qo‘rmon?» desa, o‘zining otasi va elini aytadi. «Tavba, bu cho‘pon jinni bo‘lib qolgan shekilli, mening ismimni boshqa birov bilan adashtiryapti», – deb, sigirchidan so‘rasa, u ham shunday deydi. Yilqichiga borsa, u ham shuni aytadi. U uyga qaytib kelayotib o‘ylaydi: «Bu qanday bo‘ldi, menga shuncha mol-dunyo qayerdan keldi?» deb. O‘ylab kelayotib: «Bu o‘sha ilon bergan oq qalay sandiq ekan-da! Anavi uydagi qiz esa, u beraman degan qizi ekan, mana bu mollar esa uning ulushi ekan», – deydi. Shunday qilib, o‘yga cho‘mib uyiga kelsa, ayoli choy qo‘yib yurgan ekan.

Kurman Çoban yeryüzüne çıktıktan sonra, bir yer seçmiş, altı kanatlı beyaz evin büyüklüğünde bir yeri yuvarlak çizmiş, sandığı başının altına yastık yapıp uyumuş. Ertesi sabah uyandığında, bembeyaz bir evin içinde yatıyormuş, sağına bakmış, bembeyaz güzel bir kız uyuyormuş, çoban korkmuş, korkusundan neredeyse bağıra yazmış. “Bu belanın yanına nasıl, nereden yattım?” diye, belli etmeden yataktan inmiş, kendi eski pantolonunu ve kürkünü aramış, ama öyle kötü bir şey o evde bulunamamış, hep değerli giysilerden başka hiçbir şey yokmuş, değerli giysileri giyip evden çıkmış, hayvanlar her yerde dolup taşıyormuş. Bu yerde hiçbir hayvan yokmuş, gidip çobandan sormuş, “Kurman’ın koyunları” demiş, “hangi Kurman?” derse, kendi babasını ve ülkesini söylemiş, “Aman Tanrım, bu delirmiş çoban galiba, benim adımı başka birinin adıyla karıştırıyor,” diye, sığırcıya gidip sormuş, o da aynısını söylemiş, atçıya gitmiş, o da aynısını söylemiş. Bu (Kurman) eve dönerken düşünmüş, “Bu nasıl iş, bana bunca hayvan nereden geldi?” demiş. Düşünerek gelirken, “bu o yılanın verdiği beyaz teneke sandığıydı meğer, o evdeki kız da onun vereceğim dediği kızı, bu hayvanlar da onun payı,” demiş. Böylece düşünerek evine gelmiş, evine gelince, karısı çay koyuyormuş.

قۇرمان قويچى يەر بېتىگە چىققاندىن كېيىن، بىر يەرنى تاللاپ ئېلىپ، <MS/>ئالتە قانات ئاق ئۆينىڭ ئورنىدەك يەرنى چۆگىلەپ سىزىپ، ساندۇقنى بېشىغا قويۇپ يېتىپ ئۇخلايدۇ. ئەتىسىگە ئوخانسا، ئاپپاق <MS/>ئاق ئۆينىڭ ئىچىدە ياتقان ئىكەن، ئوڭ تەرىپىگە قارىسا، ئاپپاق چىرايلىق قىز ئۇخلاپ ياتار ئىكەن، قويچى قورقۇپ قالىدۇ، قورقىنىدىن ۋاقىراپ كەتكىلى ئاز قالىدۇ. «بۇ بالانىڭ قېشىغا قانداق، قەيەردىن ياتتىم؟» – دەپ، بىلدۈرمەي ئورنىدىن چۈشۈپ، ئۆزىنىڭ يامان <MS/>ئىشتىنى بىلەن <MS/>تۇنىنى ئىزدىسە، ئۇنداق يامان نەرسە ئۇ ئۆيدىن تېپىلماپتۇ، پەقەت ئېسىل كىيىمدىن باشقا ھەچ نەرسىسى يوق، ئېسىل كىيىمنى كىيىپ، ئۆيدىن چىقسا، مال دېگەن يەرنىڭ يۈزىنى، كۈننىڭ كۆزىنى ئالىدۇ. بۇ يەردە ھېچ قانداق مال يوق بولىدىغان، بېرىپ قويچىدىن سورىسا، «قۇرماننىڭ قويى» دەيدۇ، «قايسۇ قۇرمان؟» دېسە، ئۆزىنىڭ دادىسىنى يەنە ئېلىنى ئاتايدۇ، «ۋاي – يەي، بۇ جىن ئۇرغان قويچىغۇ، مېنىڭ ئېتىمنى باشقا بىرىنىڭ ئېتىغا چاتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ»، – دەپ، سىيىرچىغا بېرىپ سورىسا، ئۇمۇ شۇنى ئېيتىدۇ، ئاتچىغا بارسا، ئۇمۇ شۇنى ئېيتىدۇ. بۇ قايتىپ ئۆيگە كېلىۋېتىپ ئويلايدۇ، «بۇ قانداق، ماڭا مۇنچە مال قايەردىن بولدى؟» – دەيدۇ. ئويلاپ كېلىۋېتىپ، «بۇ ھېلىقى ئىلان بەرگەن ئاق قەلەيلىك ساندۇق ئىكەنغۇ، ئەۋۇ ئۆيدىكى قىز شۇنىڭ بېرىمەن دېگەن قىزى ئىكەن، مونۇ مال شۇنىڭ <MS/>مىراسى ئىكەن»، – دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئويلىنىپ ئۆيىگە كېلىدۇ، ئۆيىگە كەلسە، ئايالى چاي قويۇپ يۈرۈپتۇ.

Kurman Çoban yeraltından çıxdıqdan sonra, bir yer seçmiş, altı qanadlı ağ evin böyüklüyündə bir yeri dairəvi çəkmiş, sandığı başının altına yastıq edib yatmış. Ertəsi səhər oyananda, ağappaq bir evin içində yatırmış, sağına baxmış, ağappaq gözəl bir qız yatırmış, çoban qorxmuş, qorxusundan az qala qışqıracaqmış. “Bu bəlanın yanına necə, hardan yatdım?” deyə, bəlli etmədən yataqdan düşmüş, öz köhnə şalvarını və kürkünü axtarmış, amma elə pis bir şey o evdə tapılmamış, həmişə dəyərli geyimlərdən başqa heç bir şey yoxmuş, dəyərli geyimləri geyinib evdən çıxmış, heyvanlar hər yerdə dolub daşırmış. Bu yerdə heç bir heyvan yox imiş, gedib çobandan soruşmuş, “Kurmanın qoyunları” demiş, “hansı Kurman?” deyəndə, öz atasını və ölkəsini söyləmiş, “Aman Tanrım, bu dəli çobandır deyəsən, mənim adımı başqasının adı ilə qarışdırır,” deyə, mal-qara çobanına gedib soruşmuş, o da eynisini söyləmiş, atçıya getmiş, o da eynisini söyləmiş. Bu (Kurman) evə dönərkən düşünmüş, “Bu necə işdir, mənə bunca heyvan hardan gəldi?” demiş. Düşünərək gələrkən, “bu o ilanın verdiyi ağ tənəkə sandıq imiş, o evdəki qız da onun verəcəyəm dediyi qızı, bu heyvanlar da onun payıymış,” demiş. Beləliklə düşünərək evinə gəlmiş, evinə gələndə, yoldaşı çay qoyurmuş.

«Байеке, қайда барып қайттыңыз?» – дейді. «Е, мына малшылар жер жайын білмейді ғой, соларға жер жағдайын түсіндірдім», – деп шынын айтпайды. Сонымен бірнеше уақыт өмір сүреді. Бір күні «бұл үйде кім бар?» – деген дауыс естиді. Әйел далаға шықса, патша киімін киген және уәзір киімін киген бірнеше адам есік алдында тұр екен. Әйелді көріп, патшаның дегбірі қалмай, көзі алақтап, біресе әйелге, біресе жолдастарына қарап, не айтарын білмей қалады. Сонымен «бұл кімнің үйі?» – деп сұрайды.

– Father, where have you been? – Oh, I was just explaining the lay of the land to those herdsmen, they don't know it well, – Qurman replies, not telling the whole truth. So they live on like that for a while. One day a voice asks: – Who lives in this house? The wife goes outside and finds several men at the gate dressed as the king and his ministers. Seeing the woman, the king is taken aback, his face goes pale, his eyes dart between her and his companions, not knowing what to say. – Whose house is this? – he asks.

— Bek aka, qayerga borib keldingiz? — deydi. «E, mana bu molchilar yerning joyini bilishmaydi-ku, shularga yer sharoitini tushuntirdim», — deb haqiqatni aytmaydi. Shunday qilib, bir necha vaqt umr kechirishadi. Bir kuni «bu uyda kim bor?» degan ovoz eshitiladi. Ayol tashqariga chiqsa, podshoh kiyimini kiygan va vazir kiyimini kiygan bir necha kishi eshik oldida turgan ekan. Ayolni ko‘rib, podshohning toqati toq bo‘lib, ko‘zi alanglab, goh ayolga, goh yo‘ldoshlariga qarab, nima deyishini bilmay qoladi. Shuning bilan «bu kimning uyi?» deb so‘raydi.

“Beyim, nereye gidip geldiniz?” diye sormuş. “E, bu çobanlar yerin durumunu bilmiyorlar ki, onlara yerin durumunu anlattım,” diye gerçeği söylememiş. Böylece birkaç zaman yaşamışlar. Bir gün “bu evde kim var?” diye bir ses duymuş. Kadın dışarı çıkmış, bakmış ki, padişah kıyafeti giymiş ve vezir kıyafeti giymiş birkaç kişi kapının önünde duruyormuş. Kadını görünce, padişahın sabrı kalmamış, gözleri fal taşı gibi açılmış, bir kadına, bir arkadaşlarına bakarak ne diyeceğini bilememiş. Böylece “bu kimin evi?” diye sormuş.

«باي ئاكا، قەيەرگە بېرىپ قايتتىڭىز؟» – دەيدۇ. «مونۇ مالچىلار يەر جاغدىيىنى بىلمەيدىغۇ، شۇلارغا يەر جاغدىيىنى چۈشەندۈردۈم»، – دەپ راستىنى ئېيتمىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر نەچچە ۋاقىت ئۆمۈر سۈرىدۇ. بىر كۈنى «بۇ ئۆيدە كىم بار؟» – دېگەن ئاۋاز ئاڭلىنىدۇ. ئايالى تالاغا چىقسا، پادىشا كىيىمىنى كىيگەن يەنە ۋەزىر كىيىمىنى كىيگەن بىر نەچچە ئادەم ئىشىك ئالدىدا تۇرغان ئىكەن. ئايالنى كۆرۈپ، پادىشانىڭ سەۋىرى قالماي، <MS/>كۆزى يۈگىرەپ، بىردەم ئايالغا، بىردەم يولۇۋچىلىرىغا قاراپ، نېمە ئېيتىدىغىنىنى بىلمەي قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن «بۇ كىمنىڭ ئۆيى؟» – دەپ سورايدۇ.

“Bəyim, hara gedib gəldiniz?” deyə soruşmuş. “E, bu çobanlar yerin vəziyyətini bilmirlər ki, onlara yerin vəziyyətini danışdım,” deyə həqiqəti söyləməmiş. Beləcə bir neçə müddət yaşamışlar. Bir gün “bu evdə kim var?” deyə bir səs eşitmiş. Qadın çölə çıxmış, baxmış ki, padşah qiyafəti geyinmiş və vəzir qiyafəti geyinmiş bir neçə nəfər qapının önündə dururmuş. Qadını görüncə, padşahın səbri qalmamış, gözləri bərəlib açılmış, bir qadına, bir yoldaşlarına baxaraq nə deyəcəyini bilməmiş. Beləcə “bu kimin evidir?” deyə soruşmuş.

Әйел: «Құрман байдың үйі», – дейді. «Күйеуің қайда кетті?» – дейді. «Аң аулай кетті», – дейді әйел. Патша айтады: «Мен осы елдің патшасы боламын, күйеуің ертең біздің ордаға келсін», – деп кетіп қалады. Кешке Құрман келеді, әйелі болған жағдайды айтады, «патша ертең ордаға келсін деп кетті», – деді.

– This is the house of wealthy Qurman – the woman answers. – Where has your husband gone? – He went out hunting – the woman says. – I am the ruler of this land – says the king. – Tell your husband to come to my court tomorrow. Then he leaves. In the evening Qurman returns, and his wife tells him what happened: – The king has ordered that you come to the palace tomorrow – she says.

Ayol: "Qo‘rmon boyning uyi", – deydi. "Ering qayerga ketdi?" – deydi (podshoh). "Ov ovlagani ketdi", – deydi ayol. Podshoh aytadi: "Men shu elning podshohi bo‘laman, ering ertaga bizning o‘rdaga kelsin", – deb ketib qoladi. Kechqurun Qo‘rmon keladi, ayoli bo‘lgan voqeani aytadi: "Podshoh ertaga o‘rdaga kelsin deb ketdi", – dedi

Kadın: “Kurman Zengin’in evi,” demiş. “Kocan nereye gitti?” diye sormuş. “Ava gitti,” demiş kadın. Padişah demiş ki: “Ben bu ülkenin padişahıyım, kocan yarın bizim orduya gelsin,” diye geri dönmüşler. Akşam Kurman gelmiş, karısı olan durumu anlatmış, “padişah yarın orduya gelsin dedi,” demiş.

ئايال: «قۇرمان باينىڭ ئۆيى»، – دەيدۇ. «يولدىشىڭ قەيەرگە كەتتى؟» – دەيدۇ. «ھايۋان ئولاشقا كەتتى»، – دەيدۇ ئايال. پادىشا ئېيتىدۇ: «مەن مۇشۇ ئەلنىڭ پادىشاسى بولىمەن، يولدىشىڭ ئەتە بىزنىڭ ئوردىغا كەلسۇن»، – دەپ كېتىپ قالىدۇ. كەچتە قۇرمان كېلىدۇ، ئايالى بولغان جاغداينى ئېيتىدۇ، «پادىشا ئەتە ئوردىغا كەلسۇن دەپ كەتتى»، – دېدى.

Qadın: “Kurman Zənginin evidir,” demiş. “Ərin hara getdi?” deyə soruşmuş. “Ova getdi,” demiş qadın. Padşah demiş ki: “Mən bu ölkənin padşahıyam, ərin sabah bizim orduya gəlsin,” deyə geri dönmüşlər. Axşam Kurman gəlmiş, yoldaşı olan vəziyyəti danışmış, “padşah sabah orduya gəlsin dedi,” demiş.

Ертемен ерте тұрып атына мініп, патша ордасына барады. Патша Құрманның келуін тосып отыр екен. Құрманды өте жылы жүзбен қарсы алады , дастарқан жайғызып, ас пен шарап құйғызып, тамақтандырады. Тамақтанып болған соң, патша: «Әй, Құрман, екеуіміз бұғыншақ ойнаймыз, үш күн мен тығылам, үш күн сен тығыласың, үш рет мен тапсам, сен маған әйеліңді, малыңды бересің, сонан соң басыңды аламын , – дейді. – Егер мен сені үш рет таппасам, мен саған қырық әйелім бар, соны және патшалығымды, мал-мүлкімді берем де атыма мініп кете берем», – деді.

Early the next morning Qurman saddles his horse and rides to the royal court. The king waits for him and receives him warmly, a feast is set, wine poured, and Qurman is well fed. When the meal is over the king says: – Listen, Qurman, let's play hide-and-seek. For three days I will hide and you must seek. If you find me three times, you keep your wife and your flocks and your head. But if I find you three times, you will give me your wife and your livestock and your head. If I fail to find you three times, I will give you my forty wives, my kingdom, and all my wealth – then you may leave.

Ertalab vaqtli turib, otiga minib podshoh o‘rdasiga boradi. Podshoh Qo‘rmonning kelishini kutib o‘tirgan ekan. Qo‘rmonni juda ochiq chehra bilan kutib oladi, dasturxon yozdirib, taom va sharbatlar bilan mehmon qiladi. Ovqatlanib bo‘lgach, podshoh shunday deydi: «Hoy Qo‘rmon, ikkalamiz bekinmachoq o‘ynaymiz; uch kun men berkinaman, uch kun sen berkinasan. Agar men seni uch marta topsam, sen menga ayolingni va mollaringni berasan, so‘ngra boshingni olaman. Agar men seni uch marta topa olmasam, men senga qirqta ayolimni, podshohligimni va bor mol-mulkimni beraman-da, otimga minib ketaman», – dedi.

Sabah erkenden kalkıp atına binip, padişahın sarayına gitmiş. Padişah Kurman’ın gelişini bekliyormuş. Kurman’ı çok sıcak bir yüzle karşılamış, sofra kurdurmuş, yemek ve şarap vermiş. Yemeği bitirdikten sonra, padişah: “Ey Kurman, ikimiz saklambaç oynayacağız, üç gün ben saklanırım, üç gün sen saklanırsın, üç kez ben bulursam, sen bana karını, malını verirsin, ondan sonra başını alırım,” demiş. “Eğer ben seni üç kez bulamazsam, benim kırk karım var, onları ve krallığımı, malımı mülkümü sana veririm de atıma binip giderim,” demiş.

ئەتىسىگە ئەتىگەن تۇرۇپ ئېتىغا مىنىپ، پادىشا ئوردىسىغا بارىدۇ. پادىشا قۇرماننىڭ كېلىشىنى كۈتۈپ ئولتۇرۇپتۇ. قۇرماننى ناھايىتى ئىسسىق يۈزى بىلەن قارشى ئالىدۇ، <MS/>دەستىخان يايغۇزۇپ، ئاش بىلەن شاراپ قۇيغۇزۇپ، تاماقلاندۇرىدۇ. تاماقلىنىپ بولغاندىن كېيىن، پادىشا: «ھەي، قۇرمان، ئىككىلىمىز يوشۇرۇنماق ئوينايمىز، ئۈچ كۈن مەن تىقىلىمەن، ئۈچ كۈن سەن تىقىلىسەن، ئۈچ رەت مەن تاپسام، سەن ماڭا ئايالىڭنى، مېلىڭنى بېرىسەن، شۇندىن كېيىن بېشىڭنى ئالىمەن، – دەيدۇ. – ئەگەر مەن سېنى ئۈچ قېتىم تاپمىسام، مەن ساڭا قىرىق ئايالىم بار، شۇنى يەنە پادىشالىغىمنى، مال – مۈلكۈمنى بېرىمەندە ئېتىمغا مىنىپ كېتىمەن»، – دېدى.

Səhər tezdən qalxıb atına minib, padşahın sarayına getmiş. Padşah Kurmanın gəlişini gözləyirmiş. Kurmanı çox isti bir üzlə qarşılamış, süfrə qurdurmuş, yemək və şərab vermiş. Yeməyi bitirdikdən sonra, padşah: “Ey Kurman, ikimiz gizlənpaç oynayacağıq, üç gün mən gizlənərəm, üç gün sən gizlənərsən, üç dəfə mən tapsam, sən mənə arvadını, malını verərsən, ondan sonra başını alaram,” demiş. “Əgər mən səni üç dəfə tapa bilməsəm, mənim qırx arvadım var, onları və krallığımı, malımı-mülkümü sənə verərəm də atıma minib gedərəm,” demiş.

– Осыған қалай қарайсың, егер сен ойнамасаң да, әйеліңді тартып алам, – деді.

How do you feel about that? If you refuse, I will still take your wife.

— Bunga nima deysan? Agar o‘ynamasang ham, ayolingni tortib olaman, — dedi.

“Buna ne dersin, eğer oynamazsan da, karını alırım,” diye eklemiş.

– مۇشۇنىڭغا قانداق قارايسەن، ئەگەر سەن ئوينىمىساڭمۇ، ئايالىڭنى تارتىۋالىمەن، – دېدى.

“Buna nə deyərsən, əgər oynamasan da, arvadını alaram,” deyə əlavə etmiş.

Сонымен амалдың жоғынан көніп, үйіне барып болған жағдайды айтады. Әйелі онан соң «ойна» деп қарсы болмайды. Патша артынан хабаршы жіберіпті. «Ертең мен бұғынамын, мені іздесін», – деп хабар беріпті. Ертеңгісін ерте тұрып, бір атты мініп, ханды іздеуге кетеді. Әйелі артынан шығып қараса, атқа мініп ханды іздемекке кетіп барады екен. Әйелі айғай салып ерін шақырып алып: «Қайда барасыз?» – деп сұрайды. «Кеше патша бұғыншақ ойнаймыз деп еді ғой, соны іздеуге бара жатырмын», – дейді. Әйелі: «Сіз олай бармаңыз, сіз қазір жылқыдан таңдатып ең жүйрік ат мініңіз, қолыңызға темір құрық алыңыз, сонымен хан ауылына барыңыз, ауылына жақындағанда, төбенің үстінде үлкен қара төбет ит жатыр, сіз жақын барғанда сізге үріп жүгіреді, сіз оны жақындатпай қашыңыз, сонан сіз бет алды қаша беріңіз, бір уақытта сізді қуып жетеді, сол уақытта қайта бұрылып итті сіз қуыңыз, сол итті өлтіріп , патшаны сонан соң іздесеңіз, – деді. Хабаршы жіберіп жылқышылардан «ең жүйрік ат ұстап бер», – деп сұрайды, жылқышылар жүйрік ат әкеп береді. Қолына темір құрық алып, патшаның сарайына қарай кете береді. Патшаның ауылына жақындағанда, айтқандай, төбенің үстінде үлкен қара ит жатыр екен. Құрман жақындап келгенде, арсылдай үріп тұра ұмтылады. Құрман жалт беріп бет алды қаша жөнеледі, ит те қуады, қаша-қаша талай жерге барғанда, ит қуып жете бергенде, атын кілт бұрып, итті қайта қуады, ит қашады, ол қуады, әрі-бері қуғаннан соң ит шаршайды, итті қуып жетіп құрықпен соғып, іннен-інге тығып өлтіре сабайды. Ит өлермен болып, бір қуысқа тығылады, атынан түсіп, итті құрықпен түрткілеп өлтіруге жақындайды, өлуге таяғанда, «ей, өлетін болдым, енді қой» –деп, адам қалпына кіреді. Қараса, әлгі бұғынам деген патша екен, «ертең тағы тығыламын, келіп тауып ал» –деп үйіне кетеді.

With no choice, Qurman agrees and returns home to tell his wife. She does not object. The king then sends word: – Tomorrow I will hide – go and find me. – Tomorrow I will hide – go and find me. At dawn the next day Qurman mounts his horse and sets off. When his wife sees him riding off she calls after him: – Where are you going? – The king said we would play hide-and-seek, so I’m going to look for him – Qurman answers. – Don’t go like that – says his wife. – Choose the fastest steed, take an iron leash in your hand, and ride toward the king’s village. As you near the village, you’ll see a large black mastiff lying on a hill. When you approach, it will rush and bark at you. Don’t let it come close – instead, flee. When it catches up, turn suddenly and chase it down. Kill the dog, and then seek the king. The messenger finds the fastest horsemen and secures a swift mount. Qurman takes the iron leash and rides toward the royal settlement. As he approaches, just as his wife warned, a great black dog lies on the hill and starts barking fiercely. Qurman spurs his horse and flees; the dog chases. After many bursts of flight, when the dog closes in, Qurman suddenly turns, chases it back, and finally wears the dog down. He knocks it with the leash until it is subdued. As the exhausted dog crawls into a hollow, Qurman dismounts and approaches to finish it off. – I am doomed, stop! – the dog cries out and transforms into a man. It is the king himself. – I will hide again tomorrow – come and find me – says the king, then rides home.

Shunday qilib, amalsizlikdan rozi bo‘lib, uyiga borib bo‘lgan voqeani aytadi. Ayoli esa «o‘ynaing» deb qarshilik qilmaydi. Podshoh ortidan xabarchi yuboribdi: «Ertaga men berkinaman, meni izlasin», – deb xabar beribdi. Ertalab vaqtli turib, bir otni minib, xonni izlashga ketadi. Ayoli ortidan chiqib qarasa, otga minib xonni izlagani ketayotgan ekan. Ayoli hayqirib erini chaqirib olib: «Qayerga ketyapsiz?» – deb so‘raydi. «Kecha podshoh bekinmachoq o‘ynaymiz degan edi-ku, shuni izlashga ketyapman», – deydi. Ayoli: «Siz u yerga shunchaki bormang. Hozir yilqilar orasidan eng uchqur otni tanlab mining, qo‘lingizga temir quriq (sirtmoqli tayoq) oling-da, xonning qishlog‘iga boring. Qishloqqa yaqinlashganda, tepalik ustida ulkan qora to‘bet it yotibdi. Siz yaqin borganingizda u sizga hurib yuguradi, siz uni yaqinlashtirmay qoching. Shunday qilib, to‘g‘ri kelgan tomonga qochib ketavering, bir mahal u sizni quvib yetadi. O‘sha vaqtda qayta burilib, itni siz quving. O‘sha itni o‘ldirib, so‘ng podshohni izlang», – deydi. Xabarchi yuborib, yilqichilardan «eng uchqur otni tutib ber» deb so‘raydi, yilqichilar uchqur ot keltirib berishadi. Qo‘liga temir quriq olib, podshohning saroyi tomon ketaveradi. Podshohning qishlog‘iga yaqinlashganda, aytilganidek, tepalik ustida ulkan qora it yotgan ekan. Qo‘rmon yaqinlashib kelganda, u asillab (vovullab) hurib, o‘rnidan sapchib tashlanadi. Qo‘rmon jalt burilib, duch kelgan tomonga qochib ketadi, it ham quvadi. Qochib-qochib ancha yerga borganda, it quvib yetay deganda, otini kilt (to‘satdan) burib, itni qayta quvadi. It qochadi, u quvadi. U yoqdan bu yoqqa quvganidan so‘ng it charchaydi. Itni quvib yetib, quriq bilan urib, kavakdan kavakka tiqib, o‘ldirgudek savalaydi. It o‘lar holatga kelib, bir kovakka tiqiladi. Otidan tushib, itni quriq bilan turtkilab o‘ldirishga yaqinlashadi. O‘limi yaqinlashganda it: «Ey, o‘ladigan bo‘ldim, endi bas qil!» deb odam qiyofasiga kiradi. Qarasa, o‘sha berkinaman degan podshoh ekan. «Ertaga yana berkinaman, kelib topib ol» deb uyiga ketadi.

Böylece çaresizce boyun eğmiş, evine gidip olan durumu anlatmış. Karısı da ona “oyna” diye karşı çıkmamış. Padişah ardından haberci göndermiş. “Yarın ben saklanırım, beni arasın,” diye haber vermiş. Sabah erkenden kalkıp atına binip padişahın sarayına gitmiş. Karısı arkasından çıkıp bakmış ki, ata binmiş padişahı aramaya gidiyormuş. Karısı bağırarak kocasını çağırıp: “Nereye gidiyorsunuz?” diye sormuş. “Dün padişah saklambaç oynayalım demişti ya, onu aramaya gidiyorum,” diye söylemiş. Karısı: “Siz öyle gitmeyin, siz şimdi atlardan seçip en hızlı atı binin, elinize demir kement alın, onunla hanın köyüne gidin, köyüne yaklaştığınızda, tepenin üzerinde kocaman kara bir çoban köpeği yatacak, siz yaklaştığınızda size havlayıp koşacak, siz onu yaklaştırmadan kaçın, sonra dümdüz kaçmaya devam edin, bir ara sizi yakalayacak, o zaman geri dönüp köpeği siz kovalayın, o köpeği öldürüp, padişahı ondan sonra ararsanız,” demiş. Haberci gönderip at çobanlarından “en hızlı atı tutun verin,” diye istemiş, at çobanları hızlı atı getirip vermişler. Eline demir kement alıp, padişahın sarayına doğru gitmiş. Padişahın köyüne yaklaştığında, dediği gibi, tepenin üzerinde kocaman kara bir köpek yatıyormuş. Kurman yaklaştığında, hırlayarak havlayıp hemen atılmış. Kurman birden yön değiştirip dümdüz kaçmaya başlamış, köpek de kovalamış, kaça kaça nice yerlere gitmiş, köpek tam yakalayacakken, atını aniden çevirip, köpeği geri kovalamış, köpek kaçmış, o kovalamış, bir süre kovaladıktan sonra köpek yorgun düşmüş, köpeği yakalayıp kementle vurmuş, ininden inine sokup döverek öldürmüş. Köpek can çekişerek bir kovuğa saklanmış, atından inen Kurman köpeği kementle dürterek öldürmeye yaklaşmış, tam ölecekken, “Hey, ölüyorum galiba, artık dur!” demiş ve insan haline girmiş. Bir bakmış ki, o saklanacağım diyen padişahmış, “Yarın yine saklanırım, gelip bul beni,” deyip evine gitmiş.

شۇنىڭ بىلەن ئامالنىڭ يوقىدىن كۆنۈپ، ئۆيىگە بېرىپ بولغان جاغداينى ئېيتىدۇ. ئايالى <FR/>ئاندىن كېيىن «ئوينا» دەپ قارشى بولمايدۇ. پادىشا كەينىدىن خەۋەرچىنى ئەۋىتىپتۇ. «ئەتە مەن تىقىنىمەن، مېنى ئىزدىسۇن»، – دەپ خەۋەر بېرىپتۇ. ئەتىسىگە ئەتىگەن تۇرۇپ، بىر ئاتنى مىنىپ، خاننى ئىزدەشكە كېتىدۇ. ئايالى كەينىدىن چىقىپ قارىسا، ئاتقا مىنىپ خاننى ئىزدىمەككە كېتىپ بارغان ئىكەن. ئايالى ۋاقىراپ ئېرىنى چاقىرىۋېلىپ: «قەيەرگە بارىسىز؟» – دەپ سورايدۇ. «تۈنۈگۈن پادىشا يوشۇرۇنماق ئوينايمىز دېگەندىغۇ، شۇنى ئىزدەشكە ماڭدىم»، – دەيدۇ. ئايالى: «سىز ئۇنداق بارماڭ، سىز ھازىر ئاتلاردىن تاللىتىپ ئەڭ يۈگۈرۈك ئاتنى مىنىڭ، قولىڭىزغا تۆمۈر ئارقانلىق تاياقنى ئېلىڭ، شۇنىڭ بىلەن خان يېزىسىغا بېرىڭ، يېزىسىغا يېقىنلاشقاندا، دۆڭنىڭ ئۈستىدە يوغان قارا باققۇچى ئىت ياتىدۇ، سىز يېقىن بارغاندا سىزگە ھاۋۇشۇپ يۈگىرەيدۇ، سىز ئۇنى يېقىنلاتماي قېچىڭ، ئۇنىڭدىن سىز ئالدىڭىزغا قاراپ قاچىۋېرىڭ، <FR/>بىر ۋاقىتتا سىزنى قوغلاپ يېتىدۇ، شۇ ۋاقىتتا قايتا بۇرۇلۇپ ئىتنى سىز قوغلاڭ، شۇ ئىتنى ئۆلتۈرۈپ، پادىشانى شۇنىڭدىن كېيىن ئىزدەيسىز، – دېدى. خەۋەرچى ئەۋەتىپ ئاتچىلاردىن «ئەڭ يۈگۈرۈك ئات تۇتۇپ بەر»، – دەپ سورايدۇ، ئاتچىلار يۈگۈرۈك ئات ئەكىلىپ بېرىدۇ. قولىغا تۆمۈر ئارقانلىق تاياقنى ئېلىپ، پادىشانىڭ سارايىغا قاراپ كېتىدۇ. پادىشانىڭ يېزىسىغا يېقىنلىغاندا، ئېيتقاندەك، دۆڭنىڭ ئۈستىدە يوغان قارا ئىت ياتقان ئىكەن. قۇرمان يېقىنلاپ كەلگەندە، ئارسىلداپ ھاۋۇشۇپ ئۇددۇل ئىنتىلىدۇ. قۇرمان ئىلداملىق بېرىپ ئالدىغا قاراپ قاچىدۇ، ئىتما قوغلايدۇ، قېچىپ – قېچىپ <FR/>تالاي يەرگە بارغاندا، ئىت قوغلاپ يېتەي دېگەندە، ئېتىنى بىردىن بۇراپ، ئىتنى قايتا قوغلايدۇ، ئىت قاچىدۇ، ئۇ قوغلايدۇ، نېرى – بېرى قوغلىغاندىن كېيىن ئىت ھېرىپ كېتىدۇ، ئىتنى قوغلاپ يېتىپ ئارقانلىق تاياق بىلەن ئۇرۇپ، ئۇگىدىن – ئۇگىغا تىقىپ ئۆلتۈرگىدەك چېكىدۇ. ئىت ئۆلەر بولۇپ، بىر يوچۇققا تىقىلىدۇ، ئېتىدىن چۈشۈپ، ئىتنى ئارقانلىق تاياق بىلەن نوقۇپ ئۆلتىرىدىغانغا يېقىنلىشىدۇ، ئۆلۈشكە تايانغاندا، «ھەي، ئۆلىدىغان بولدۇم، ئەمدى قوي» دەپ، ئادەم قېلىپىغا كىرىدۇ. قارىسا، ھېلىقى تىقىنىمەن دېگەن پادىشا ئىكەن، «ئەتە يەنە تىقىلىمەن، كېلىپ تېپىۋال» دەپ ئۆيىگە كېتىدۇ.

Beləcə çarəsizcə boyun əymiş, evinə gedib olan vəziyyəti danışmış. Yoldaşı da ona “oyna” deyə etiraz etməmiş. Padşah arxasından xəbərçi göndərmiş. “Sabah mən gizlənərəm, məni axtarsın,” deyə xəbər vermiş. Səhər tezdən qalxıb atına minib padşahın sarayına getmiş. Yoldaşı arxasından çıxıb baxmış ki, ata minib padşahı axtarmağa gedirmiş. Yoldaşı qışqıraraq ərini çağırıb: “Hara gedirsiniz?” deyə soruşmuş. “Dünən padşah gizlənpaç oynayaq demişdi axı, onu axtarmağa gedirəm,” deyə söyləmiş. Yoldaşı: “Siz elə getməyin, siz indi atlardan seçib ən sürətli atı minin, əlinizə dəmir kəmənd alın, onunla xanın kəndinə gedin, kəndinə yaxınlaşanda, təpənin üzərində kocaman qara bir çoban iti yatacaq, siz yaxınlaşanda sizə hürib qaçacaq, siz onu yaxınlaşdırmadan qaçın, sonra dümdüz qaçmağa davam edin, bir ara sizi tutacaq, o zaman geri dönüb iti siz qovalayın, o iti öldürüb, padşahı ondan sonra axtarsanız,” demiş. Xəbərçi göndərib at çobanlarından “ən sürətli atı tutun verin,” deyə istəmiş, at çobanları sürətli atı gətirib vermişlər. Əlinə dəmir kəmənd alıb, padşahın sarayına doğru getmiş. Padşahın kəndinə yaxınlaşanda, dediyi kimi, təpənin üzərində kocaman qara bir it yatırmış. Kurman yaxınlaşanda, hırlayaraq hürib dərhal cummuş. Kurman birdən istiqamət dəyişdirib dümdüz qaçmağa başlamış, it də qovalamış, qaça-qaça neçə yerlərə getmiş, it tam tutacaqkən, atını anidən çevirib, iti geri qovalamış, it qaçmış, o qovalamış, bir müddət qovaladıqdan sonra it yorğun düşmüş, iti tutub kəməndlə vurmuş, inindən evinə salıb döyərək öldürmüş. İt can çəkişərək bir oyuqa sığınmış, atından enən Kurman iti kəməndlə dürtərək öldürməyə yaxınlaşmış, tam öləcəkkən, “Hey, ölürəm deyəsən, artıq dayan!” demiş və insan halına dönmüş. Bir baxmış ki, o gizlənəcəyəm deyən padşah imiş, “Sabah yenə gizlənərəm, gəlib məni tap,” deyib evinə getmiş.

Ертеңіне ертемен тұрып кешегі атына мініп, құрығын қолына алып, патшаны іздеймін деп кетіп бара жатқанда, әйелі шақырып алып: «Қайда барасың?» – деп сұрайды. «Патшаға барам, кешегі итті қуам, әйтпесе, бір жерде жүрген шығар», – дейді. «Жоқ, сенолай етпе, құрығыңды таста да үйіне бар, «патша қайда?» деп, әйелдерінен сұра, әйелдері «білмейміз» дер, сен үйінен шығып, тауға қарай біраз жүрсең, алдыңнан үлкен кер жол шығады, сонымен батысқа қарай жүре берсең, сол үлкен кер жолдан тауға қарай жалғыз аяқ жол шығады, сол жолмен біраз жүрсең, сайға түсесің, сайдың арғы қабағында бір түп тобылғы тұр, сол тобылғының ішінде қамшы сапқа жарайтын үш тобылғы бар, екеуі сары, бірақ түзу, ал қалған біреуі қисық, бірақ өте қызыл , «мына кисық тобылғы қамшыға шыдамды, берік сап болушы еді және өзі қызыл екен», – деп, сол қисық тобылғыны кесіп ал, сонан соң патшаны іздесең, патшаны тауып аласың», – дейді.

The next morning, he got up early, mounted the same horse from the day before, took his lasso, and was about to go search for the king. His wife called out and asked, – Where are you going? – I’m going to the king. I’ll chase down that dog from yesterday. Maybe it’s still wandering somewhere – he said. – No, don’t do that. Put down your lasso and go to his house. Ask his wives, “Where is the king?” They’ll say, “We don’t know.” Then leave his house and walk toward the mountains. Soon you’ll come across a big road. Follow it westward. From that road, a narrow path will lead up the mountain. Take that path, and after a while, you’ll go down into a ravine. On the other side of the ravine, there will be a clump of shrubs. Among them, you’ll find three branches suitable for a whip handle. Two are yellow and straight, but the third is crooked and bright red. Say to yourself, “This crooked one is strong and durable for a whip handle, and it’s red too.” Cut that crooked branch, and then you’ll be able to find the king – she said.

Ertasiga saharda turib, kechagi otiga minib, qurig‘ini (sirtmoqli tayog‘ini) qo‘liga olib, podshohni izlayman deb ketayotganida, ayoli chaqirib olib: «Qayerga ketyapsiz?» – deb so‘raydi. «Podshohga boraman, kechagi itni quvaman, bo‘lmasa biror yerda yurgan chiqdi», – deydi. «Yo‘q, siz unday qilmang, qurig‘ingizni tashlang-da, uyiga boring. "Podshoh qayerda?" deb xotinlaridan so‘rang, xotinlari "bilmaymiz" deyishadi. Siz uydan chiqib, tog‘ tomonga biroz yursangiz, oldingizdan katta keng yo‘l chiqadi, o‘sha yo‘l bilan g‘arbga qarab ketaversangiz, o‘sha katta yo‘ldan tog‘ tomonga bir kishilik (soqmoq) yo‘l chiqadi. O‘sha yo‘l bilan biroz yursangiz, soyga tushasiz, soyning narigi betida bir tup tobilg‘i (buta) turibdi. O‘sha tobilg‘ining ichida qamchi sopiga yaraydigan uchta novda bor: ikkitasi sariq, lekin tekis, qolgan bittasi esa qiyshiq, lekin juda qizil. "Mana bu qiyshiq tobilg‘i qamchiga chidamli, mustahkam sop bo‘lardi, o‘zi ham qizil ekan", – deb o‘sha qiyshiq novdani kesib oling, shundan so‘ng podshohni izlasangiz, uni topib olasiz», – deydi.

Ertesi sabah erkenden kalkıp dünkü atına binmiş, kementini eline almış, padişahı arayacağım diye yola giderken, karısı çağırıp: “Nereye gidiyorsun?” diye sormuş. “Padişaha gidiyorum, dünkü köpeği kovalayacağım, yoksa bir yerlerde geziyordur,” demiş. “Hayır, sen öyle yapma, kementini bırak da evine git, ‘Padişah nerede?’ diye eşlerinden sor, eşleri ‘bilmiyoruz’ derler, sen evden çıkıp dağa doğru biraz yürürsen, önünden büyük bir ana yol çıkar, onunla batıya doğru yürümeye devam edersen, o büyük ana yoldan dağa doğru tek patika bir yol çıkar, o yolla biraz yürürsen, bir vadiye inersin, vadinin karşı yamacında tek bir keçi sakalı ağacı duruyor, o keçi sakalı ağacının içinde kamçı sapına yarayan üç keçi sakalı var, ikisi sarı ama düzgün, diğer biri ise eğri ama çok kırmızı, ‘Bu eğri keçi sakalı kamçıya dayanıklı, sağlam sap olurdu ve kendisi de kırmızıymış,’ diye, o eğri keçi sakalı kesip al, ondan sonra padişahı ararsan, padişahı bulursun,” demiş.

ئەتىسىگە تاڭ بىلەن تۇرۇپ تۈنۈگۈنكى ئېتىغا مىنىپ، ئارقانلىق تايىغىنى قولىغا ئېلىپ، پادىشانى ئىزدەيمەن دەپ ماڭغاندا، ئايالى چاقىرىپ: «قەيەرگە بارىسەن؟» – دەپ سورايدۇ. «پادىشاغا بارىمەن، تۈنۈگۈنكى ئىتنى قوغلايمەن، بولمىسا، بىر يەردە يۈرگەندۇ»، – دەيدۇ. «ياق، سەن ئۇنداق قىلما، ئارقانلىق تايىغىڭنى تاشلادە ئۆيىگە بار، «پادىشا قەيەردە؟» دەپ، ئاياللىرىدىن سورا، ئاياللىرى «بىلمەيمىز» دەيدىغاندۇ، سەن ئۆيىدىن چىقىپ، تاققا قاراپ بىر ئاز ماڭساڭ، ئالدىڭدىن يوغان كەڭ يول چىقىدۇ، شۇنىڭ بىلەن شەرىققە قاراپ ماڭىۋەرسەڭ، شۇ يوغان <FR/>كەڭ يولدىن تاققا قاراپ يالغۇز ئاياق يول چىقىدۇ، شۇ يول بىلەن بىر ئاز ماڭساڭ، سايغا چۈشىسەن، ساينىڭ ئارتقى قىرغىغىدا بىر تۈپ تېۋىلغا تۇرىدۇ، شۇ تېۋىلغىنىڭ ئىچىدە <MS/>قامچا ساپقا يارايدىغان ئۈچ تېۋىلغا بار، ئىككىسى سېرىق، بىراق تۈز، قالغان بىرى بولسا قىيسىق، بىراق ناھايىتى قىزىل، «مونۇ كىيسىق تېۋىلغا <MS/>قامچىغا چىداملىق، مۇستەھكەم ساپ بولۇشى مۈمكىن يەنە ئۆزى قىزىل ئىكەن»، – دەپ، شۇ قىيسىق تېۋىلغىنى كېسىپ ئال، شۇنىڭدىن كېيىن پادىشانى ئىزدىسەڭ، پادىشانى تېپىپ ئالىسەن»، – دەيدۇ.

Ertəsi səhər tezdən qalxıb dünənki atına minmiş, kəməndini əlinə almış, padşahı axtaracağam deyə yola gedərkən, yoldaşı çağırıb: “Hara gedirsən?” deyə soruşmuş. “Padşaha gedirəm, dünənki iti qovalayacağam, yoxsa bir yerlərdə gəzir,” demiş. “Xeyr, sən elə etmə, kəməndini burax da evinə get, ‘Padşah hardadır?’ deyə arvadlarından soruş, arvadları ‘bilmirik’ deyərlər, sən evdən çıxıb dağa doğru bir az yerisən, qarşından böyük bir ana yol çıxar, onunla qərbə doğru yeriməyə davam etsən, o böyük ana yoldan dağa doğru tək cığır bir yol çıxar, o yolla bir az yerisən, bir vadiyə enərsən, vadinin qarşı yamacında tək bir keçi saqqalı ağacı durur, o keçi saqqalı ağacının içində qamçı sapına yarayan üç keçi saqqalı var, ikisi sarı amma düzgün, digəri isə əyri amma çox qırmızı, ‘Bu əyri keçi saqqalı qamçıya davamlı, sağlam sap olardı və özü də qırmızıymış,’ deyə, o əyri keçi saqqalı kəsib götür, ondan sonra padşahı axtarsan, padşahı taparsan,” demiş.

Қолындағы құрығын тастап патшаның ауылына келді. Келіп патшаның қатындарынан: «Патша қайда кетті?» – деп сұрайды, қатындары: «Білмейміз», – деп жауап береді. Ауылынан шыққан үлкен кер жолға түсіп жүре береді. Біраз жүргеннен кейін алдынан тауға қарай жалғыз аяқ жол шығады. Сол жолға түсіп алып, тауға қарай жүреді. Бір сайға түскенде, арғы бетінде бір түп тобылғы көреді. Барлық тобылғыдан биік үш тобылғы көрінеді. «Осы тобылғыда қамшы сапқа жарайтын тобылғы бар ма екен, көрейінші» деп, атынан түседі, әлгі сапқа жарайтын үш сапты көріп, «осылардың бәрін (үшеуін де) алуға болмайды, мұның қайсысын алайын» деп, біраз ойланған болады да «осы қисығы қамшыға мықты болушы еді ғой», – деп, бәкісін алып, қисық тобылғыны ұстап кесе бергенде: «Ей, Құдай атқыр, бұл мен едім» – деп патша шыға келіпті, сонда Құрман: «Ой, тақсыр, мұнда неғып жүр едің», – депті.

He threw away his lasso and went to the king’s village. When he arrived, he asked the king’s wives, – Where did the king go? – We don’t know – they replied. He left the village and followed the big road. After walking for a while, he saw a narrow trail leading up the mountain. He followed it upward. When he descended into a ravine, he saw a clump of shrubs on the other side. Among them, three branches stood taller than the rest. – I wonder if one of these is good for a whip handle – he thought, dismounting from his horse. He examined the three suitable branches and said to himself, – I can’t take all three. Which one should I choose? He thought for a moment and said, – The crooked one would make a strong handle – and pulled out his knife. As soon as he began to cut the crooked branch, a voice cried out, – Hey, you fool! It’s me! – and the king appeared. – Oh, my lord, what are you doing here? – Qurman exclaimed.

Qo‘lidagi qurig‘ini (tayog‘ini) tashlab, podshohning qishlog‘iga keldi. Kelib podshohning xotinlaridan: «Podshoh qayerga ketdi?» – deb so‘radi, xotinlari: «Bilmaymiz», – deb javob berishdi. Qishloqdan chiqqan katta keng yo‘lga tushib ketaverdi. Biroz yurganidan keyin oldidan tog‘ tomonga ketgan soqmoq yo‘l chiqdi. O‘sha yo‘lga tushib, tog‘ tomon yurdi. Bir soyga tushganida, narigi betida bir tup tobilg‘i (buta) ko‘rdi. Barcha butalar ichidan uchta baland novda ko‘rindi. «Shu tobilg‘i ichida qamchi sopiga yaraydigan novda barmikan, ko‘ray-chi» deb, otidan tushdi. Haligi sopga yaraydigan uchta novdani ko‘rib, «bularning barchasini (uchalasini ham) olishga bo‘lmaydi, qaysi birini olsam ekan» deb biroz o‘ylanib turdi-da, «shu qiyshig‘i qamchiga baquvvat bo‘lardi-da», – deb, pichog‘ini olib, qiyshiq novdani ushlab kesa boshlaganida: «Ey, Xudo urgur, bu men edim-ku!» – deb podshoh chiqib keldi. Shunda Qo‘rmon: «Ey, taqsir, bu yerda nima qilib yurib edingiz?» – debdi.

Elindeki kementi bırakıp padişahın köyüne gelmiş. Gelip padişahın kadınlarından: “Padişah nereye gitti?” diye sormuş, kadınları: “Bilmiyoruz,” diye cevap vermişler. Köyünden çıkan büyük ana yola düşmüş de yürümüş. Biraz yürüdükten sonra önünden dağa doğru tek patika bir yol çıkmış. O yola düşüp, dağa doğru yürümüş. Bir vadiye indiğinde, karşı yamacında tek bir keçi sakalı ağacı görmüş. Bütün keçi sakalından yüksek üç keçi sakalı görünüyormuş. “Acaba bu keçi sakalı kamçı sapına yarayan keçi sakalı var mı, bir bakayım” diye, atından inmiş, o sapa yarayan üç sapı görüp, “bunların hepsini (üçünü de) almak olmaz, hangisini alayım” diye, biraz düşünmüş de “bu eğri olan kamçı için sağlam olurdu ya,” diye, bıçağını alıp, eğri keçi sakalını tutup kesmeye başladığında: “Ey, Tanrı seni kahretsin, bu bendim” diye padişah çıkagelmiş, o zaman Kurman: “Ay, efendim, burada ne arıyordunuz,” demiş.

قولىدىكى ئارقانلىق تاياقنى تاشلاپ پادىشانىڭ يېزىسىغا كەلدى. كېلىپ پادىشانىڭ خوتۇنلىرىدىن: «پادىشا قەيەرگە كەتتى؟» – دەپ سورايدۇ، خوتۇنلىرى: «بىلمەيمىز»، – دەپ ژاۋاپ بېرىدۇ. يېزىسىدىن چىققان يوغان كەڭ يولغا چۈشۈپ ماڭىدۇ. بىر ئاز يۈرگەندىن كېيىن ئالدىدىن تاققا قاراپ يالغۇز ئاياق يول چىقىدۇ. شۇ يولغا چۈشۈپ، تاققا قاراپ ماڭىدۇ. بىر سايغا چۈشكەندە، كەينى تەرىپىدە بىر تۈپ تېۋىلغا كۆرىدۇ. بارلىق تېۋىلغىدىن ئېگىز ئۈچ تېۋىلغا كۆرىنىدۇ. «مۇشۇ تېۋىلغىدا <FR/>قامچا ساپقا يارايدىغان تېۋىلغا بارمېكىن، كۆرەيچۇ» دەپ، ئېتىدىن چۈشۈپ، ھېلىقى ساپقا يارايدىغان ئۈچ ساپنى كۆرۈپ، «مۇشۇلارنىڭ ھەممىسىنى (ئۈچىلىسىنى) ئېلىشقا بولمايدۇ، بۇنىڭ قايسىنى ئالايكى» دەپ، بىر ئاز ئويلانغان بولىدۇدە «مۇشۇ قىيسىغى <MS/>قامچىغا قاتتىق بولۇش ئىدىغۇ»، – دەپ، بەكىسىنى ئېلىپ، قىيسىق تېۋىلغىنى تۇتۇپ كەسكەندە: «ھېي، <FR/>خۇدايىم ئاتقۇر، بۇ مەن ئىدىم» – دەپ پادىشا چىقىپ كېلىپتۇ، شۇندا قۇرمان: «ئوي، تەخسىر، بۇ يەردە نېمە قىلىپ يۈرگەن ئىدىڭ»، – دەپتۇ.

Əlindəki kəməndi buraxıb padşahın kəndinə gəlmiş. Gəlib padşahın qadınlarından: “Padşah hara getdi?” deyə soruşmuş, qadınları: “Bilmirik,” deyə cavab vermişlər. Kəndindən çıxan böyük ana yola düşüb yerimiş. Bir az yeridikdən sonra qarşısından dağa doğru tək cığır bir yol çıxmış. O yola düşüb, dağa doğru yerimiş. Bir vadiyə endiyində, qarşı yamacında tək bir keçi saqqalı ağacı görmüş. Bütün keçi saqqalından hündür üç keçi saqqalı görünürdü. “Görəsən bu keçi saqqalı qamçı sapına yarayan keçi saqqalı var mı, bir baxım” deyə, atından enmiş, o sapa yarayan üç sapı görüb, “bunların hamısını (üçünü də) almaq olmaz, hansını alım” deyə, bir az düşünmüş və “bu əyri olan qamçıya sağlam olardı axı,” deyə, bıçağını alıb, əyri keçi saqqalını tutub kəsməyə başladığında: “Ey, Tanrı səni lənətləsin, bu mən idim” deyə padşah çıxıb gəlmiş, o zaman Kurman: “Ay, əfəndim, burada nə axtarırdınız,” demiş.

Патша қабағы салыңқы ауылына қайтады. Ауылына жақындағанда, Құрман ауылына кететін болады, сонда патша: «Әй, Құрман, сен мені екі рет таптың, ертең тағы бұғынам, келіп мені ізде», – деп үйіне жүре беріпті. Құрман үйіне келіп, ертеңгісін атына мініп кетіп барады екен, әйелі көріп: «Құрман, атыңның басын бұра кет, қайда барасың?» – депті. Құрман патшаны іздейтінін айтады, әйелі: «Сен патшаның үйіне барған соң, әйелдерінен сұра, «патша қайда?» деп, әйелдері «білмейміз» дейді. Сен қора-қопсысын, жер асты-жер үстіндегі қазынасын тегіс көр, сонда бірталай қызық көресің, сонан соң үйін қара, патша жататын төсектің бас жағында үш ақ семсер (қылыш), аяқ жағында үш семсер жатыр, екеуін де ашып қойып, «ойпырым-ай, мынау не деген семсер, мұның қайсысы өткір болды екен?» деп, бәрін бір-бір ұстап көр де бас жағында жатқан үш семсердің ортасындағысын алып далаға шығып, үйінің алдында үлкен тас бар, сол тасқа қылыштың өткірлігін білу үшін шауып жібер, сонан соң ханды тез табасың», – деді. Құрман патшаның үйіне барып кілет, қорасын қарап, онан жер үстіндегі қазынасын көріп, онан жер астындағы қазынасын көріп, түс қайтқанша серуендеп, түс қайта патшаның үйіне келіп, қатындарынан сұрайды. Қатындары «білмейміз» дейді. «Осы хан таптырмайтын жаққа шықты» деп, төсегін ақтара бастайды. Айтқандай, төсегінің аяғында үш, басында үш ақ семсер жатыр екен.

The king, frowning, returned to his village. When they approached the settlement, Qurman turned to go back to his own home. The king said, – Hey, Qurman, you’ve found me twice already. Tomorrow I’ll hide again. Come and find me – and went home. Qurman returned home. The next morning, as he was leaving on his horse, his wife saw him and said, – Qurman, turn your horse around. Where are you going? Qurman said he was going to look for the king. – When you get to the king’s house, ask his wives, “Where is the king?” They’ll say, “We don’t know.” Then look around his barns, his above-ground and underground treasures, you’ll see many wonders. After that, go inside the house. At the head of the bed where the king sleeps, there are three white swords, and at the foot of the bed, three more swords. Open both sets and say, “My goodness, what fine swords these are! Which one is the sharpest, I wonder?” Try them all in your hands. Then take the middle one from the three at the head of the bed, go outside, and there’s a big stone in front of the house. Strike the stone with the sword to test its sharpness, then you’ll quickly find the king – she said. Qurman went to the king’s house, examined the barns and the above-ground treasures, then the underground ones, walking around until noon. After midday, he went back to the house and asked the wives, – Where is the king? – We don’t know – they answered. – This king must have gone somewhere far again – he said and began to search through the bed. As his wifehad said, at the foot of the bed lay three swords, and at the head, three white swords.

Podshoh qovog‘i solingan holda qishlog‘iga qaytadi. Qishlog‘iga yaqinlashganda, Qo‘rmon o‘z uyiga ketmoqchi bo‘ladi, shunda podshoh: «Hoy Qo‘rmon, sen meni ikki marta topding, ertaga yana berkinaman, kelib meni izla», – deb uyiga ketaveribdi. Qo‘rmon uyiga kelib, ertasiga ertalab otiga minib ketayotgan ekan, ayoli ko‘rib: «Qo‘rmon, otingning boshini burib o‘t, qayerga ketyapsan?» – debdi. Qo‘rmon podshohni izlashini aytadi. Ayoli: «Sen podshohning uyiga borganingdan so‘ng, xotinlaridan "podshoh qayerda?" deb so‘ra, xotinlari "bilmaymiz" deyishadi. Sen qo‘ra-qopshasini, yer osti va yer ustidagi xazinasini tekis ko‘rib chiq, shunda ancha qiziq narsalarni ko‘rasan. So‘ngra uyini qara, podshoh yotadigan to‘shakning bosh tomonida uchta oq qilich, oyoq tomonida uchta qilich yotibdi. Ikkala tomonni ham ochib qo‘yib, "Voybo‘, bular nima degan qilichlar, bularning qaysi biri o‘tkir bo‘lar ekan?" deb, barini bir-bir ushlab ko‘r-da, bosh tomonidagi uchta qilichning o‘rtasidagisini olib tashqariga chiq. Uyining oldida ulkan tosh bor, o‘sha toshga qilichning o‘tkirligini bilish uchun urib yubor, shundan so‘ng xonni tez topasan», – dedi. Qo‘rmon podshohning uyiga borib omborini qaraydi, so‘ng yer ustidagi xazinasini ko‘rib, keyin yer ostidagi xazinasini ko‘rib, tushgacha sayr qilib yuradi. Tushdan keyin podshohning uyiga kelib, xotinlaridan so‘raydi. Xotinlari «bilmaymiz» deyishadi. «Bu xon topilmaydigan yoqqa ketgan ko‘rinadi» deb, to‘shagini axtara boshlaydi. Aytilganidek, to‘shagining oyog‘ida uchta, boshida uchta oq qilich yotgan ekan.

Padişah kaşları çatık bir şekilde köyüne dönmüş. Köyüne yaklaştığında, Kurman kendi köyüne gidecekmiş, o zaman padişah: “Ey Kurman, sen beni iki kez buldun, yarın yine saklanırım, gelip beni ara,” deyip evine gitmiş. Kurman evine gelmiş, ertesi sabah atına binip giderken, karısı görüp: “Kurman, atının başını çevir, nereye gidiyorsun?” diye sormuş. Kurman padişahı arayacağını söylemiş, karısı: “Sen padişahın evine gittikten sonra, eşlerinden sor, ‘Padişah nerede?’ diye, eşleri ‘bilmiyoruz’ derler. Sen ahırlarını, ağıllarını, yer altı ve yer üstü hazinelerini tamamen ara, orada birçok ilginç şey görürsün, ondan sonra evine bak, padişahın yattığı yatağın başucunda üç beyaz kılıç, ayak ucunda üç kılıç yatıyor, ikisini de açıp koy, ‘Aman Tanrım, bu ne biçim kılıç, hangisi keskin acaba?’ diye, hepsini birer birer tutup gör de başucunda yatan üç kılıcın ortasındakini alıp dışarı çık, evinin önünde büyük bir taş var, o taşa kılıcın keskinliğini anlamak için vur, ondan sonra hanı çabucak bulursun,” diye demiş. Kurman padişahın evine gidip içeri girmiş, ahırlarına bakmış, ondan sonra yer üstü hazinesini görmüş, sonra yeraltı hazinesini görmüş, öğlene kadar gezmiş, öğleden sonra padişahın evine gelmiş, karılarına sormuş. Karıları “bilmiyoruz” demişler. “Bu han bulunamayacak bir yere gitti,” deyip yatağını karıştırmaya başlamış. Dediği gibi, yatağının ayak ucunda üç, başucunda üç beyaz kılıç yatıyormuş.

پادىشا <FR/>قاپىغى چۈشۈپ يېزىغا قايتىدۇ. يېزىسىغا يېقىنلاشقاندا، قۇرمان يېزىسىغا كېتىدىغان بولىدۇ، شۇندا پادىشا: «ھەي، قۇرمان، سەن مېنى ئىككى قېتىم تاپتىڭ، ئەتە يەنە تىقىنىمەن، كېلىپ مېنى ئىزدە»، – دەپ ئۆيىگە كېتىدۇ. قۇرمان ئۆيىگە كېلىپ، ئەتىسى ئېتىغا مىنىپ كېتىپ بارغان ئىكەن، ئايالى كۆرۈپ: «قۇرمان، ئېتىڭنىڭ بېشىنى بۇرا، قەيەرگە بارىسەن؟» – دەپتۇ. قۇرمان پادىشانى ئىزدەيدىغىنىنى ئېيتىدۇ، ئايالى: «سەن پادىشانىڭ ئۆيىگە بارغاندىن كېيىن، ئاياللىرىدىن سورا، «پادىشا قەيەردە؟» دەپ، ئاياللىرى «بىلمەيمىز» دەيدۇ. سەن قورا – سارىيىنى، <FR/>يەر ئاستى – يەر ئۈستىدىكى <MS/>بايلىغىنى پۈتۈن كۆر، شۇندا بىر تالاي قىزىق كۆرىسەن، شۇنىڭدىن كېيىن ئۆيىنى قارا، پادىشا ياتىدىغان ئورۇننىڭ باش يېقىدا ئۈچ ئاق <MS/>شەمشەر (قىلىچ)، ئاياق تەرىپىدە ئۈچ <MS/>شەمشەر ياتىدۇ، ئىككىلىسىنى ئېچىپ قويۇپ، «ۋاي – يەي، مونۇ <FR/>نېمە دېگەن شەمشەر، بۇنىڭ قايسىسى ئۆتكۈر بولدىكىن؟» دەپ، ھەممىسىنى بىر – بىر تۇتۇپ كۆردە باش تەرىپىدە ياتقان ئۈچ <MS/>شەمشەرنىڭ ئوتتۇرىسىدىكىنى ئېلىپ تالاغا چىقىپ، ئۆيىنىڭ ئالدىدا يوغان تاش بار، شۇ تاشقا قىلىچنىڭ ئۆتكۈرلىگىنى بىلىش ئۈچۈن چېپىۋەت، شۇنىڭدىن كېيىن خاننى چاققان تاپىسەن»، – دېدى. قۇرمان پادىشانىڭ ئۆيىگە بېرىپ سارىيىنى، قوراسىنى قاراپ، كېيىن <FR/>يەر ئۈستىدىكى <MS/>بايلىغىنى كۆرۈپ، كېيىن <FR/>يەر ئاستىدىكى <FR/>بايلىغىنى كۆرۈپ، <FR/>چۈش قايتقىچە سەيلە قىلىپ، <FR/>چۈش قايتقاندا پادىشانىڭ ئۆيىگە كېلىپ، <MS/>خوتۇنلىرىدىن سورايدۇ. <MS/>خوتۇنلىرى «بىلمەيمىز» دەيدۇ. «مۇشۇ خان تاپتۇرمايدىغان ياققا چىقتى» دەپ، ئورنىنى ئاقتۇرۇشقا باشلايدۇ. ئېيتقاندەك، ئورنىنىڭ ئاستىدا ئۈچ، بېشىدا ئۈچ ئاق <MS/>شەمشەر يېتىپتۇ.

Padşah qaşları çatılmış bir şəkildə kəndinə dönmüş. Kəndinə yaxınlaşanda, Kurman öz kəndinə gedəcəkmiş, o zaman padşah: “Ey Kurman, sən məni iki dəfə tapdın, sabah yenə gizlənərəm, gəlib məni axtar,” deyib evinə getmiş. Kurman evinə gəlmiş, ertəsi səhər atına minib gedərkən, yoldaşı görüb: “Kurman, atının başını çevir, hara gedirsən?” deyə soruşmuş. Kurman padşahı axtaracağını söyləmiş, yoldaşı: “Sən padşahın evinə getdikdən sonra, arvadlarından soruş, ‘Padşah hardadır?’ deyə, arvadları ‘bilmirik’ deyərlər. Sən tövlələrini, axırlarını, yeraltı və yerüstü xəzinələrini tamamilə axtar, orada bir çox maraqlı şey görərsən, ondan sonra evinə bax, padşahın yatdığı yatağın baş tərəfində üç ağ qılınc, ayaq tərəfində üç qılınc yatır, ikisini də açıb qoy, ‘Aman Tanrım, bu nə biçim qılıncdır, hansı kəskindir görəsən?’ deyə, hamısını bir-bir tutub bax da baş tərəfində yatan üç qılıncın ortadakını alıb çölə çıx, evinin önündə böyük bir daş var, o daşa qılıncın kəskinliyini anlamaq üçün vur, ondan sonra xanı cəld taparsan,” deyə demiş. Kurman padşahın evinə gedib içəri girmiş, tövlələrinə baxmış, ondan sonra yerüstü xəzinəsini görmüş, sonra yeraltı xəzinəsini görmüş, günortaya qədər gəzmiş, günortadan sonra padşahın evinə gəlmiş, arvadlarından soruşmuş. Arvadları “bilmirik” demişlər. “Bu xan tapılmayacaq bir yerə getdi,” deyib yatağını qarışdırmağa başlamış. Dediyi kimi, yatağının ayaq tərəfində üç, baş tərəfində üç ağ qılınc yatırmış.

Соларды көріп әрқайсысын бір ұстап көріп, «ойпырмай, мынаның қайсысы асыл болды екен, шамасы наркескен деген семсерлер осы болғаны ғой» деп, бас жағындағы үш семсердің ортасындағыны алып, далаға шыға үлкен бір тасқа енді шабайын дегенде, «ағатай-ай, мен едім ғой» деп, патша шыға келіпті. «Ал енді сен мені үш рет таптың, ертеңнен бастап сен тығыл, мен іздеп сені табамын», – деп Құрманды үйіне қайтарады.

He looked at them, picked up each sword, and said, – My goodness, which one of these is the finest? These must be the famous “narkesken” swords – he thought. He took the middle one from the three swords at the head of the bed and went outside. Just as he was about to strike a large stone to test its sharpness, someone called out, – Brother, it’s me! – and the king appeared again. – Now you’ve found me three times. From tomorrow, it will be your turn to hide, and I’ll come looking for you – said the king and sent Qurman back home.

Ularni ko‘rib, har birini ushlab ko‘rib, "Voy-bo‘y, bularning qaysi biri qimmatbaho ekan, bu narkesken qilichlari bo‘lsa kerak" deb, boshidagi uchta qilichning o‘rtasidagi narsani olib, tashqariga chiqib, katta toshga urmoqchi bo‘lganida, "akajon, bu men edim" deb podshoh chiqib keldi. "Endi senmeni uch marta topding, ertadan boshlab sen yashirin, men seni qidirib topaman," deb Kurmanni uyiga qaytaradi.

Onları görüp her birini birer birer tutup bakmış, “Aman Tanrım, bunların hangisi değerli acaba, herhalde narkesken denilen kılıçlar bunlardı,” deyip, başucunda yatan üç kılıcın ortasındakini alıp dışarı çıkmış, büyük bir taşa tam vuracakken, “Abiciğim, bendim o!” diye padişah çıkagelmiş. İşte şimdi sen beni üç kez buldun, yarından itibaren sen saklan, ben seni arayıp bulacağım, diyerek Kurman’ı evine gönderir.

شۇلارنى كۆرۈپ ھەر قايسىسىنى بىر تۇتۇپ كۆرۈپ، «ۋاي – يەي، مونۇنىڭ قايسىسى ئېسىل بولدى ئىكەن، چامىسى <MS/>ئۆتكۈر دېگەن شەمشەرلەر مۇشۇ بولغىنىغۇ» دەپ، باش يېقىدىكى ئۈچ <MS/>شەمشەرنىڭ ئوتتۇرىسىدىكىنى ئېلىپ، تالاغا چىقىپ يوغان بىر تاشقا ئەمدى چاپاي دېگەندە، «ئاكامەي – ئەي، مەن ئىدىمغۇ» دەپ، پادىشا چىقىپ كېلىپتۇ. «<FR/>ئەمدى سەن مېنى ئۈچ قېتىم تاپتىڭ، ئەتىدىن باشلاپ سەن تىقىل، مەن ئىزدەپ سېنى تاپىمەن»، – دەپ قۇرماننى ئۆيىگە قايتۇرىدۇ.

Onları görüb hər birini bir-bir tutub baxmış, “Aman Tanrım, bunların hansı dəyərli görəsən, yəqin ki, narkeçən deyilən qılınclar bunlar imiş,” deyib, baş tərəfində yatan üç qılıncın ortadakını alıb çölə çıxmış, böyük bir daşa tam vuracaqkən, “Ay qardaş, o mən idim!” deyə padşah çıxıb gəlmiş. İndi sən məni üç dəfə tapdın, sabahdan etibarən sən gizlən, mən səni axtarıb tapacağam, – deyə Kurmanı evinə qaytarır.

Құрман ертең ерте тұрып, ауыл қасында үлкен жар бар еді, соған қарай безіп бара жатқанда, әйелі шақырып алады да: «Қайда барасың?» – деп сұрайды. «Әлгі патша келмек еді, ол маған сен бүгін тығыл, мен іздеймін деген, сол енді ана жарлардың бір жерінен орын дайындап қойып едім, соған тығылайын деп барамын», – деді.

The next morning, Qurman got up early. Near the village, there was a large cliff. He was hurrying toward it when his wife called out and asked, – Where are you going? – The king told me yesterday that it’s my turn to hide and he will come to find me. I’ve already prepared a hiding spot near that cliff, and I’m going there – he said.

Qo'rmon ertalab vaqtli turib, qishloq yaqinida katta jarlik bor edi, o'sha tomonga qarab yugurib ketayotganida, ayoli chaqirib olib: «Qayerga ketyapsiz?» – deb so'raydi. «Haligi podshoh kelmoqchi edi, u menga "bugun sen berkin, men izlayman" degandi. O'sha jarliklarning bir chetidan joy tayyorlab qo'ygan edim, o'sha yerga yashirinish uchun ketyapman», – dedi.

Kurman sabah erkenden kalkmış, köyün yakınında büyük bir uçurum varmış, oraya doğru kaçıp giderken, karısı çağırıp: “Nereye gidiyorsun?” diye sormuş. “Padişah gelecek, o bana ‘bugün sen saklan, ben arayacağım’ demişti, ben de o uçurumların bir yerinde yer hazırlamıştım, oraya saklanmaya gidiyorum,” diye söylemiş.

قۇرمان <FR/>ئەتىسى ئەتىگەن تۇرۇپ، يېزا يېنىدا يوغان يار بار ئىدى، شۇنىڭغا قاراپ قېچىپ كېتىپ بارغاندا، ئايالى چاقىرىپ ئالۇدىدە: «قەيەرگە بارىسەن؟» – دەپ سورايدۇ. «ھېلىقى پادىشا كەلمەك ئىدى، ئۇ ماڭا سەن بۈگۈن تىقىل، مەن ئىزدەيمەن دېگەن، شۇ ئەمدى ئەۋۇ يارلارنىڭ بىر يېرىدىن ئورۇن تەييارلاپ قويغان ئىدىم، شۇنىڭغا تىقىلاي دەپ بارىمەن»، – دېدى.

Kurman səhər tezdən qalxmış, kəndin yaxınlığında böyük bir uçurum varmış, ora doğru qaçıb gedərkən, yoldaşı çağırıb: “Hara gedirsən?” deyə soruşmuş. “Padşah gələcək, o mənə ‘bu gün sən gizlən, mən axtaracağam’ demişdi, mən də o uçurumların bir yerində yer hazırlamışdım, ora gizlənməyə gedirəm,” deyə söyləmiş.