Корпустан іздеу

Осыдан қозғалып кетсек алдымызда биік төбе жатыр. Сол төбеден ассақ, арғы жағы тағы да мидай жазық. Кеше түс қайта шыққасын, жолымыз өңбеді. Соның есесін бүгін қайыруымыз керек.

Once we resumed the journey, a large hill loomed ahead. If we could just get over it, the land would stretch flat and open once more.

Agar biz bu yerdan boshlasak, oldimizda baland tepalik bor. O‘sha tepalikdan oshib o‘tsak, orqa tomoni yana tekis. Kecha tushdan keyin yo‘limiz yaxshi bo‘lmadi. Buning o‘rnini bugun to‘ldirishimiz kerak.

Buradan hareket edersek karşımızda yüksek bir tepe olacak. O tepeyi aşarsak, sonrası yine dümdüz bozkır. Dün öğleden sonra çıktığımızdan dolayı pek ilerleyemediğimiz yolu bugün telafi etmemiz lazım.

مۇشۇنىڭدىن قوزغىلىپ كەتسەك ئالدىمىزدا ئېگىز دۆڭ ياتىدۇ. شۇ دۆڭدىن ئاشساق، ئۇ تەرىپى <FR/>يەنىلە يالىڭاچ تەكشىلىك ئىكەن. تۈنۈگۈن <FR/>چۈشتىن كېيىن چىققاشقا، يولىمىز ئوڭۇشلۇق بولمىدى. شۇنىڭ ھەسىسىنى بۈگۈن قايتۇرۇشىمىز كېرەك.

Buradan hərəkət etsək, qarşımızda hündür bir təpə olacaq. O təpəni keçsək, sonrası yenə düz bozkırdır. Dünən günortadan sonra çıxdığımız üçün az məsafə qət etmişdik, bu gün aradakı fərqi qapatmalıyıq.

Күн арқан бойы көтерілгенде біз батыс жаққа қарай бет түзедік. Ілбіп жүріп келеміз. Жолдың өнуі қиын. Әйтеуір түске жуықтағанда көз ұшындағы төбенің де басына шықтық-ау. Жусанды төбеге келгенде жүрісіміз тіпті баяулай түсті. Онсыз да жерден бастарын ала алмай жусап келе жатқан малдар мына жусанды төбеге шыққанда, тіпті, тұралап калды. Құдды бір тұмсықтары жерге желімделіп қалғандай. Бірер сағат аялдап, тойынды-ау дегенде қайтадан қозғала бастадық. Төбенің дәл шоқысынан ауар жерге жеткенде Ақтабан тұра қалды. Менің «кә-кә» дегеніме ерер түрі көрінбейді. Атымның басын кері бұрып жанына шауып бардым. Жерге түсіп жанына отырдым да, басынан бастап арқасына дейін сипадым. Сүйсініп қарап тұрмын. Көзіне көзім түсіп кеткенде айран-асыр болдым. Ой, сұмдық! Ақтабанның жанарында жас тұр. Иә, кәдімгі жас. Мөп-мөлдір. Өз көзіммен көрмесем, біреу айтса сенбес едім. Иә, итім шынымен жылап тұр.

We had started too late the day before-today we had to make up for lost ground. By mid-morning, the sun had risen high, and we turned westward. Our progress was slow. At last, near noon, we reached the top of the distant hill. The animals, already weary, slowed even more as we climbed the sage-covered slope. It was as if their noses were glued to the ground, intoxicated by the scent of the grass. We stopped for a while, letting them graze until they were full. When we finally moved on, Aktaban suddenly halted. Despite my calls “ka-ka, come on!” he didn’t budge. I turned my horse and galloped back to him. Sliding off the saddle, I knelt beside him and stroked him gently from head to back. He stood still, letting me admire him. Then our eyes met. And I was stunned. Tears. Yes-clear, unmistakable tears welled in Aktaban’s eyes. I stared in disbelief. Had I not seen it with my own eyes, I never would’ve believed it. My dog was crying.

Quyosh arqon bo‘yi ko‘tarilganda, biz g‘arbga yo‘l oldik. Biz sekin yurib ketyapmiz. Yo‘lning o‘sishi qiyin. Xullas, tushga yaqin tepalikka chiqib oldik. Yantoqli tepalikka yetganimizda yurishimiz yanada sekinlashdi. Shusiz ham yerdan bosh ko‘tarolmay o‘tlab yurgan mollar bu poxol tepalikka chiqqanda, hatto to‘xtab qolishdi. Go‘yo tumshuqlari yerga yopishib qolgandek. Bir necha soat to‘xtab, to‘ygach, yana yo‘lga tushdik. Tepalikning qoq cho‘qqisiga yetganda, Oqtobon to‘xtab qoldi. U mening «ka-ka» deganimga quloq solmaydi. Men otning boshini orqaga burib, uning oldiga yugurdim. Yerga tushib, yoniga o‘tirdim va boshidan orqasigacha siladim. Men hayrat bilan qarayapman. Uning ko‘ziga ko‘zim tushganida hayratda qoldim. Voy, dahshat! Oqtobonning ko‘zlarida yosh bor. Ha, oddiy yosh. Shaffof. Agar o‘z ko‘zim bilan ko‘rmaganimda, birov aytsa ishonmasdim. Ha, itim haqiqatan ham yig‘layapti.

Güneş biraz yükselince batıya doğru yöneldik. Yavaş yavaş ilerliyorduk. Yol gitmek zor; adım adım. Nihayet öğleye doğru göz ucunda gördüğümüz tepenin zirvesine ulaştık. Pelinli tepeye geldiğimizde hızımız iyice düştü. Zaten yerdeki otlardan kafalarını kaldıramayan hayvanlar, burada adeta burunları toprağa yapışmış gibi durdular. Bir iki saat kadar otlattık, karınları doymuştur diye tekrar hareket ettik. Tepenin tam doruğundan eğime ulaştığımızda Aqtabanbirden durdu. “Hadi” diyorum kımıldamıyor. Atımın yönünü çevirip onun yanına kadar koşarak gittim. Atımdan inip yanına oturdum. Başından başlayıp sırtına kadar okşadım. Hayranlıkla bakıyordum. Göz göze geldiğimizde şaşkına döndüm. Aman Allahım! Aqtaban’ın gözlerinde yaş vardı. Evet, bildiğimiz yaş. Berrak, tertemiz. Kendi gözlerimle görmesem, biri anlatsaydı inanmazdım. Evet… Köpeğim gerçekten ağlıyordu.

كۈن <FR/>ئاغامچا بويى كۆتىرىلگەندە بىز <FR/>غەرىپ تەرەپكە قاراپ يول ماڭدۇق. ھالسىز مېڭىپ كېلىۋاتىمىز. يولنىڭ ئىلگىرلىشى قىيىن. ئەيتەۋۇر چۈشكە يېقىنلاشقاندا كۆز ئۇچىدىكى دۆڭنىڭمۇ بېشىغا چىقتۇقەي. دالالىق دۆڭگە كەلگەندە يۈرىشىمىز شۇنچىلىك ئاستىلاپ كەتتى. ئۇنىڭسىزمۇ يەردىن باشلىرىنى ئالالماي ئوتلاپ كېلىۋاتقان ماللار مونۇ ئوتلاقنى دۆڭگە چىققاندا، پۈتۈنلەي، تارقىلىپ كەتتى. خۇددى بىر تۇمشۇقلىرى يەرگە يېلىملىنىپ قالغاندەك. بىرەر سائات توختاپ، تويدىغۇ دېگەندە قايتىدىن قوزغىلىشقا باشلىدۇق. دۆڭنىڭ دەل چوققىسىدىن ئېغىر يەرگە يەتكەندە ئاقتاپان تۇرۇپ قالدى. مېنىڭ «مە-مە» دېگىنىگە ماڭىدىغاندەك ئەمەس. ئېتىمنىڭ بېشىنى كەينىگە بۇرۇپ يېنىغا چېپىپ باردىم. يەرگە چۈشۈپ يېنىغا ئولتاردىمدە، بېشىدىن باشلاپ ئارقىسىغىچە سىيپىدىم. سۆيۈنۈپ قاراپ تۇرمەن. كۆزىگە كۆزۈم چۈشكەندە <FR/>ھەيران بولدۇم. ۋايەي، توۋۋا! ئاقتاپاننىڭ كۆزىدە ياش تۇرىدۇ. ھە، قەدىمكى ياش. مۆپ-مۆلدۈر. ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرمىسەم، بىرى ئېيتىپ بەرسە ئىشەنمەس ئىدىم. ھە، ئىتىم راستىنلا يىغلاپ تۇرىدۇ.

Günəş bir az yüksələndə qərbə doğru yönəldik. Yavaş-yavaş irəliləyirdik. Yol getmək çətindir – addım-addım. Nəhayət günorta yaxın təpənin zirvəsinə çatdıq. Pelinli təpəyə gəldiyimizdə sürətimiz lap aşağı düşdü. Onsuz da yerdəki otlardan başını qaldırmayan heyvanlar burada sanki burnunu torpağa yapışdırmış kimi dayandılar. Bir-iki saat qədər otladıq, qarınları doyub deyə yenidən yola çıxdıq. Təpənin tam zirvəsindən enişə çatanda Aktaban birdən dayandı. “Haydı” – deyirəm, tərpənmir. Atımın yönünü çevirib onun yanına qədər çapdım. Atımdan düşüb yanına oturdum. Başından başlayıb kürəyinə qədər sığalladım. Həvəs və məhəbbətlə baxırdım. Göz-gözə gəldiyimizdə isə donub qaldım. Aman Allahım! Aktabanın gözlərində yaş vardı. Bəli, bildiyimiz su kimi yaş. Tərtəmiz, şəffaf… Öz gözlərimlə görməsəydim, biri mənə desəydi, inanmazdım. Bəli… Köpəyim həqiqətən də ağlayırdı.

Қызық, сыныптастарымның кейбірі адам танымастай өзгеріпті де, ал, кейбірі керісінше мүлде өзгермеген. Бар-жоғы бес жылдың ішінде. Сол күні түннің бір уағына дейін отырған жолдастарым кеткесін мен жатып алып көп ойландым. Иә, бес жыл деген де былай карасаң қас-қағым сәт. Ал, осы бес жылда не болмайды? Мысалға мен өз өмірімді ғана алып қарасам, көп нәрсе өтті басымнан.

It was strange… Some of my classmates had changed so much, they were nearly unrecognizable. And others looked exactly the same. All in just five years. That night, long after my friends had left, I lay awake thinking. Yes, five years.

Qiziq, sinfdoshlarimning ba’zilari tanib bo‘lmas darajada o‘zgargan, ba’zilari esa umuman o‘zgarmagan. Atigi besh yil ichida. O‘sha kuni yarim kechagacha o‘tirgan hamrohlarim ketgach, men yotib uzoq o‘yladim. Ha, besh yil ham bir qarashda bir lahza. Xo‘sh, bu besh yil ichida nima sodir bo‘lmaydi? Misol uchun, men faqat o‘z hayotimni olib qarasam, ko‘p narsalarni boshdan kechirdim.

Garip olan şey, sadece beş yıl içerisinde sınıf arkadaşlarımın bazıları tanınmayacak kadar değişmiş, bazıları ise hiç değişmemişti. O gece, arkadaşlarım gece yarısına kadar oturdu. Onlar gittikten sonra uzanıp çok düşündüm. Bakıldığınsa sadece beş yıl göz açıp kapayıncaya kadar geçiyor. Ama bu beş yılda neler gelip neler geçmiyor ki?

قىزىق، سىنىپداشلىرىمنىڭ ئايرىملىرى ئادەم تونۇمايدىغاندەك ئۆزگىرىپتىدە، ئەمدى، بەزى بىرلىرى ئەكسىنچە تامامەن ئۆزگەرمىگەن. بارى يوقى بەش يىلنىڭ ئىچىدە. شۇ كۈنى تۈننىڭ بىر ھېلىغىچە ئولتۇرغان دوستلىرىم كەتكەندىن كېيىن مەن يېتىپ كۆپ ئويلاندىم. ھە، بەش يىل دېگەن بىلەن مۇنداق قارىساڭ كۆزنى يۇمۇپ ئاچىدىغاندەك. ھە، مۇشۇ بەش يىلدا نېمە بولمىدى؟ مىسالغا مەن ئۆز ئۆمۈرۈمنىلا ئېلىپ قارىسام، كۆپ نەرسىلەر ئۆتتى بېشىمدىن.

Qəribə olan o idi ki, sadəcə beş il içində bəzi sinif yoldaşlarım o qədər dəyişmişdi ki, tanımaq olmurdu. Bəziləri isə elə beş il əvvəlki kimi qalmışdı. O gecə dostlarım gecə yarısına qədər oturdu. Onlar getdikdən sonra uzanıb çox düşündüm. Baxanda, beş il göz açıb yumunca keçib gedir. Amma bu beş ildə nələr keçmir ki?

Осы жылдардағы менің ең ауыр қайғым әкемнен айырылуым болды. Асқартауымның құлаған күні – менің өмірімдегі ең қаралы күн. Жалғыз тіреуімнен айырылған сәттен бастап арқа сүйер ешкімімнің жоқ екенін ұғынып, белімді бекем будым. Кіндік қаным тамған жерім – туған ауылымнан оңы мен солын танымайтын кіп-кішкентай бала болып аттанып, есейіп оралдым. Әкесінің мойнына мініп кеткен ерке бала едім, екі тізгін бір шылбырға ие болып, атка мініп келдім. Бұрындары әкеміздін арқасында көп нәрсеге мән бере бермейтін шешем де аса сабырлы, салиқалы әйел болды бұл күнде. Аяймын. Қырықтан аспай жатып жесірлік көрген анам байғұстың мандайынан әжім, самайынан ақ шаш көру менің жанымды ауыртып, жүрегімді сыздатады. Ендігі өмірінде жамандық көрмесе екен деп тілеймін. Және сол жолда барынша талмай еңбектенгім келеді. Оның жүзінен шаттық ізін көру мен үшін үлкен қуаныш. Шешемнің куанғаны – менің шаттанғаным ғой. Иә, мен шешемді қуанту арқылы ғана қуана аламын. Мүмкін, бақыт дегеніңіздің өзі бір адамды бақытты ете алу шығар. Егер анам мына бес күн жалғаннан жыламай өтсе онда мен бақыттымын. Менен басқа кімі бар оның? Қызық, неге мен жалғыз болдым екен? Осы күнге дейін жауабын таппаған сұрағым осы. Сұрауға батпаймын. Тіршілігінде әкемнен де сұрамаған екем.

And perhaps the hardest part of all… was losing my father. The day my mountain fell was the darkest day of my life. Since losing the one person I could lean on, I’ve learned to stand on my own. I left this village a small boy, unsure of the world-and returned a grown man. I used to ride on my father’s shoulders. Now I ride on horseback, holding the reins of life in my own hands. Even my mother-who once relied on my father for everything-has become calm, wise, and composed. I ache for her. She lost her husband before even reaching forty. Now I see wrinkles on her forehead, silver in her hair-and it wounds me. All I want is for her to live the rest of her life without sorrow. And I want to work as hard as I can to make that happen. Her joy is my greatest happiness. To see her smile-that’s what I live for. Her laughter is my celebration. Yes, maybe that’s what happiness really is: the ability to make someone else happy. If my mother can live out this brief life without tears, then I am truly happy. But who does she have besides me? Strange… why was I an only child? To this day, I don’t know. I’ve never even dared to ask. Not even when my father was still alive.

Bu yillardagi eng og‘ir qayg‘um otamdan ayrilish bo‘ldi. Asqartovim qulab tushgan kun - hayotimdagi eng qora kun. Yagona tayanch nuqtamni yo‘qotgan daqiqadan boshlab, suyanchig‘im yo‘qligini anglab, belimni mahkam bog‘ladim. Kindik qonim to‘kilgan joyim - tug‘ilgan qishlog‘imdan oq-qorani tanimaydigan kichkina bola bo‘lib jo‘nab, ulg‘ayib qaytdim. Otasining bo‘yniga minib olgan erka bola edim, ikki jilovni bir qo‘lda ushlab, otga minib keldim. Ilgari otamiz tufayli ko‘p narsaga e’tibor bermaydigan onam ham hozir juda bosiq va mulohazali ayolga aylandi. Achinaman. Qirq yoshga to‘lmasdan beva qolgan bechora onamning peshonasidagi ajinlar va chakkalaridagi oq sochlarni ko‘rish mening qalbimni og‘ritadi va yuragimni ezadi. Umid qilamanki, u bundan keyin yomonlik ko‘rmaydi. Va men bu yo‘lda imkon qadar toliqmasdan mehnat qilishni istayman. Uning yuzida quvonch izlarini ko‘rish men uchun katta baxt. Onamning quvonchi - mening shodligimdir. Ha, men faqat onamni xursand qilish orqaligina quvona olaman. Ehtimol, baxtning o‘zi bir odamni baxtli qila olishdir. Agar onam bu besh kunni yig‘lamasdan o‘tkazsa, men baxtliman. Uning mendan boshqa kimi bor? Qiziq, nega men yolg‘iz qoldim? Shu kungacha javobini topolmagan savolim shu. So‘rashga jur’at etmayman. Hayotligida otamdan ham so‘ramaganman.

Bu yıllar içindeki en büyük acım, babamı kaybetmem oldu. Dağımın yerle bir olup yıkıldığı gün – hayatımdaki en kara gündü. Tek dayanağımı kaybettiğim o andan itibaren sırtımı yaslayacak kimsem olmadığını anlayıp, kendimi toparladım. Doğduğum köyümden sağımı solumu ayırt edemeyen küçücük bir çocuk olarak ayrılmış, olgunlaşmış hâlde geri dönmüştüm. Eskiden babasının sırtına binen şımarık bir çocukken, şimdi dizginleri eline almış, ata binmiş bir adama dönüşmüştüm. Daha önceleri her şeyi baba güvenerek pek umursamayan annem bile bugün sabırlı, olgun bir kadın olmuş. Bir yandan ona acıyorum da. Daha kırkına varmadan dul kalan annemin alnındaki kırışıklıklar, şakaklarındaki beyazlar kalbimi acıtmıyor değil, canımı yakıyor. Dilerim bundan sonra hayat ona kötülük göstermez. Ve bu yolda var gücümle çalışmak istiyorum. Yüzünde mutluluğun izini görmek, benim için büyük bir sevinç. Annemin sevinmesi – benim sevinmem demek. Evet, ben sadece annemi sevindirerek mutlu olabilirim. Belki de mutluluk dediğiniz şey, bir başkasını mutlu edebilmekten ibarettir. Eğer annem bu kısa dünyada gözyaşı dökmeden yaşayabilirse, işte o zaman ben mutluyum. Onun benden başka kimi var ki? Garip... Neden tek çocuk oldum acaba? Bugüne kadar cevabını bulamadığım sorum da bu. Anneme sormaya cesaret edemiyorum. Hayattayken babama da sormamışım zaten.

مۇشۇ يىللاردىكى مېنىڭ ئەڭ ئېغىر قايغۇم دادامدىن ئايرىلىشىم بولدى. ئاسمان تېغىمنىڭ يىقىلغان كۈنى – مېنىڭ ئۆمۈرۈمدىكى ئەڭ ماتەم كۈنۈم. يالغۇز تىرىگىمدىن ئايرىلغان پەيتتىن باشلاپ <FR/>تايانچ بولىدىغان ھېچكىمىمنىڭ يوق ئىكەنلىكىنى چۈشىنىپ، بېلىمنى مەككەم باغلىدىم. كىندىك قېنىم تۆكۈلگەن يېرىم – تۇغۇلغان يېزامدىن ئوڭ بىلەن سوڭنى ئايرىيامايدىغان كىچىككىنە بالا بولۇپ ئاتلىنىپ، يىگىت بولۇپ كەلدىم. دادىسىنىڭ بوينىغا مىنىپ كەتكەن ئەركە بالا ئىدىم، ئىككى تىزگىن بىر چۇلۋۇرغا ئىگە بولۇپ، ئاتقا مىنىپ كەلدىم. بۇرۇنلاردا دادىمىزنىڭ ئارقىسىدا كۆپ نەرسىلەرگە ئېھتىيات بەرمەيدىغان ئاناممۇ بەك سەۋىرلىك، سالماقلىق ئايال بولدى بۇ كۈندە. ئايايمەن. قىرىقتىن ئاشماي تۇرۇپ يۈپتىدىن ئايرىلغان ئانام بېچارىنىڭ ماڭلىيىدىن قورۇق، چىكىسىدىن ئاق چاچ كۆرۈش مېنىڭ جېنىمنى ئاغرىتىپ، يۈرۈگۈمنى ئاغرىتىدۇ. ئەمدىكى ھاياتىدا يامانلىق كۆرمىسە ئىكەن دەپ تىلەيمەن. يەنى شۇ يولدا بارىمچە تالماي ئەمگەك قىلغۇم كېلىدۇ. ئۇنىڭ يۈزىدىن خۇشاللىق ئىزىنى كۆرۈش مەن ئۈچۈن چوڭ بەخىت. ئانامنىڭ خۇشاللىقى – مېنىڭ شاتلانغىنىمغۇ. ھە، مەن ئانامنى خۇش قىلىش ئارقىلىقلا خۇشال بولالايمەن. مۇمكىن، بەخىت دېگىنىمىزنىڭ ئۆزى بىر ئادەمنى بەخىتلىك قىلالايدىغاندۇ. ئەگەر ئانام مۇشۇ بەش كۈنلۈك يالغان ئالەمدە يىغلىماي ئۆتسە ئۇ چاغدا مەن بەخىتلىكمەن. مېنىڭدىن باشقا كىمۇ بار ئۇنىڭ؟ قىزىق، نېمىگە مەن يالغۇز بولدۇمكى؟ مۇشۇ كۈنگىچە جاۋابىنى تاپالمىغان سوئالىم مۇشۇ. سوراشقا پېتىنمايمەن. دادام ھايات ۋاقتىدىمۇ سورىمىغان ئىكەنمەن.

Bu illərdəki ən böyük dərdim – atamı itirmək idi. Dağımın yerle bir olduğu gün – həyatımın ən qara günü idi. Tək dayanağımı itirdiyim andan etibarən, arxamda heç kimin olmadığını anlayıb özümü toparladım. Doğulduğum kənddən sağını solunu tanımayan balaca bir uşaq kimi ayrılmış, artıq yetkin biri kimi qayıtmışdım. Əvvəllər atasının arxasına sığınıb şımarıq gəzən uşaq, indi sükanı əlinə almış, ata minib irəliyə gedən bir adam olmuşdu. Əvvəllər hər şeyi atama arxayın olub vecinə almayan anam belə, bu gün səbirli, olğun bir qadına çevrilmişdi. Bəzən ona acıyıram. Hələ qırx yaşına çatmadan dul qalan anamın alnındakı qırışlar, saqqalındakı ağ tüklər qəlbimi sızladır. Düşünürəm, inşallah bundan sonra həyat ona zülm etməz. Və mən bu yolda var gücümlə çalışmaq istəyirəm. Onun üzündə təbəssüm görmək – mənim üçün böyük bir xoşbəxtlikdir. Anamın sevinci – mənim sevincimdir. Bəli, mən yalnız anamı sevindirə bildikcə xoşbəxt ola bilərəm. Bəlkə də xoşbəxtlik deyilən şey, bir başqasını xoşbəxt edə bilməkdir. Əgər anam bu qısa dünyada göz yaşı tökmədən yaşaya bilərsə, bax o zaman mən xoşbəxt sayılaram. Onsuz da onun məndən başqa kimsəsi yoxdur. Qəribə... Görəsən niyə tək uşaq olmuşam? Bu günə qədər cavabını tapa bilmədiyim yeganə sual da budur. Anamdan soruşmağa cəsarət etmirəm. Həyatda ikən atama da soruşmamışdım.

Өткен күндердің кейбір үзік суреттері осы. Алдағы уақытта не көретінім Аллаға ғана аян. Тәңіріміз тарымызды қай жерге шашса, сол жерден теріп жерміз. «Өлмегенге өлі балық жолығар». Өз басым «Жалғыздың жары Құдай». дегенге сенемін «Шеше, сен бақыттысың...» деп айта алсам жарадым. Бірақ, оған дейін кө-ө-ө-өп күн бар.

These are fragments-shards-of days gone by. What the future holds, only God knows. Wherever fate scatters our destiny, there we will gather it, piece by piece. As they say “The one who doesn’t die will one day find a dead fish.” And me? I believe in the saying, “The only companion of the lonely is God.” If one day I can look my mother in the eyes and say, “Mother, you are happy…” then I’ll know I’ve made it. But there are still so many, many days to cross before I reach that moment.

Bu o‘tgan kunlarning ba’zi uzuq-yuluq tasvirlari. Kelajakda nima ko‘rishimni faqat Olloh biladi. Tangrimiz tariqni qayerga sochsa, o‘sha yerdan terib yeymiz. «O‘lmaganga o‘lik baliq yo‘liqar». O‘zim «Yolg‘izning yori Xudo» degan gapga ishonaman. « Ona, sen baxtlisan...» deb ayta olsam yaxshi bo‘lardi. Ammo, ungacha juda ko‘p kunlar bor.

Geçmiş günlerin bazı kesik kesik görüntüleri işte bunlar. Gelecekte ne göreceğimizi ise yalnızca Allah bilir. Yaradan bizi hangi yere savurursa, rızkımızı oradan toplayıp yeriz. “Ölmeyene ölü balık rast gelir” derler ya. Ben şahsen, “Yalnızın yârı Tanrı” sözüne inanırım. Eğer bir gün “Anne, sen mutlusun...” diyebilirsem, işte o zaman başardım derim. Ama o güne kadar daha ço-o-o-k gün var.

ئۆتكەن كۈنلەرنىڭ ئايرىم ئۈزۈندە رەسىملىرى مۇشۇ. ئالدىدىكى ۋاقىتتا نېمە كۆرىدىغىنىم <MS/>ئاللاغىلا بەلگۈلۈك. ياراتقۇچىمىز تەغدىرىمىزنى قايسۇ يەرگە چاچسا، شۇ يەردىن تېرىپ يەرمىز. «<MS/>ئۆلمىگەنگە ئۆلۈك بېلىق يولىقار». شەخسەن مەن «<MS/>يالغۇزنىڭ يارى خۇدايىم» دېگەنگە ئىشىنىمەن «ئانا، سەن بەخىتلىكسەن...» دەپ ئېيتالىسام يارىدىم. بىراق، ئۇنىڭغىچە كۆ-ئۆ-ئۆ-ئۆپ كۈن بار.

Keçmişin bəzi qırıq-qırıq görüntüləridir bunlar. Gələcəkdə nə görəcəyimizi isə yalnız Allah bilir. Yaradan bizi haraya yönəldirsə, ruzimizi də oradan toplayarıq. “Ölməyənə ölü balıq rast gələr” deyərlər. Mən isə “Təksənsə, yoldaşın Tanrıdır” kəlamına inanıram. Əgər bir gün “Ana, sən xoşbəxtsən...” deyə bilərəmsə, bax o zaman deyərəm ki, mən uğur qazandım. Amma o günə qədər hələ çoooox yol var...

Патша осылардың ішінен Шіркей мен Масаға: – Жер жүзін аралап, өсімдіктердің дәмін татып, жанды-жансыздың қанын сорып қайтыңдар, тек бұлар ғана емес, қаттыдан тастың, жұмсақтан топырақтың да дәмін алыңдар. Дүниедегі ең тәтті зат бұдан былай менің тамағым болатындай етіңдер, – деп, уақыт кесіп, бүкіл әлемді шарлатып жібереді. Күн артынан күн өтіп, патшаның кесіп берген мезгілі де жетеді. Шіркей әлсіздігінен жел болса, шөптің түбіне қашып тығылып, тымықта ыңылдап ән салғансып жүріп, кешігіп қалады. Ал Маса өсімдік пен жандылардың ең тәттісін біліп алып, патшасына қарай әуелей ұшып, әндетіп келе жатқанда, Қарлығаш кез болады. – Иә, Маса досым, патшамызға ең тәтті тамақ іздеп кетті деп естіп едік, таптың ба? Маса Қарлығашты менсінбей, сұрағына жауап қатпай, зулай жөнеледі. – Ә, ә, түсіндім, түсіндім! Жолың болып, іздегеніңді тапқан екенсің, достым... Азаматсың өзің! Сенің ептілігіңді, еш нәрседен тайынбайтын бір беттілігіңді білгемін. Осы қасиетіңді енді барлық қанаттыларға айта жүретін боламыз, – деп, Қарлығаш Масадан сыр тарта, мадақтай сөйлейді. Бұл мақтауға Масаның есі шыға мастанып: – Патшамыздың тамағына кімді тапқанымды білесің бе? – Е, Маса досым, мен не білуші едім? Сізден денемнің үлкендігі болмаса, ақылымаз емес пе?! Сіз патшаның ақылшысысыз . Кәне, төрем, айтыңызшы, ардақты патшамыздың тамағына кімді таптыңыз? Маса еліре түсіп: – Дүниеде патшамызға лайықты ең тәтті тамақ адам қаны екен. «Һм... Адам сияқты ақылды да айлалы жан домаланған сілімтік жарымжанға жем болып қала ма?» – деп, қарлығаш бір амал ойлайды. – Менің ақылымның қысқалығы осы емес пе, Маса төрем! Адамның қаны тәтті дегеніңізге сенер-сенбесімді білмей келем. «Дүниеде тәтті қанды тауып, дәмін татқанның тіліне алтын мөр түсіп қалады» – деп, шешем көп айтушы еді. Кәне, тіліңізді шығарып, мөріңізді көрсетіңізші! Алтын мөрге көз салғанныңөзі біз үшін үлкен бір медеу ғой. Бұл мақтауға елірген ессіз Маса: – Көрсең, көре ғой, байғұс! – деп, тілін ұсынады. Қарлығаш шап беріп, Масаның тілін жұлып алғанда, ол сөйлей алмай, ыз-ыз етіп, патшасы Жыланға қарай ұша жөнеледі. «Қош, тілің жұлынды. Аузыңа құм құйылды. Адамның қанының тәттілігін енді қалай түсіндірер екенсің?» – деген оймен Қарлығаш артынан ұшады. Маса бірдемелерді айтқысы келіп, ыз-ыз етіп зар қағады. Бірақ еш нәрсені түсіндіре алмайды Жыланға. – Мұның тілі аузынан түсіп қалған ба немесе жынданған ба? Мынаның не деп тұрғанын түсінгендерің бар ма? – деп, Жылан тұрғандарға қарайды. – Өте түсінікті, патшам! – дейді Қарлығаш сонда. – Түн көрмей кетейін, бірдеңе ұқсам, кәне, түсінсең айтшы, не деп тұр? – «Ызыңдап ұшып жүріп, бүкіл әлемді араладым. Бірақ неше түрлі өсімдікті өзі өсіріп шығарған топырақтан басқа еш нәрсені таппадым», – дейді патшам! Тілі сөйлеуге жарамаса да құлағы сау Маса мұны естігенде, жаны шығып кете жаздайды. Ол ызыңдап кеп, Қарлығашқа екі-үш рет тиіседі де, Жыланның алдына барып жылап жібереді. – Ә, ә, мұның тіліне бір пәле қылған сен екенсің ғой, – деп, Жылан Қарлығашқа атылып кеп кетеді. Қарлығаш ұша жөнеледі. Жылан ұша жөнелген Қарлығаштың құйрығын ғана тістеп қалады. Жылан содан былай топырақ жалап, ал Маса ызылдап қалады. Адам жыланды көрсе өлтіріп, басын езетін болады. Қарлығаш жыланнан қорқып, адамды дос тұтып, үйдің төбесіне ұя салады, бірақ оның құйрығы кем, екі айырық болып қалады.

Among them, the Snake chose the Gnat and the Mosquito: — Travel across the world. Taste the flavor of plants, of the blood of all living and lifeless things. Taste the hard stone, the soft earth. Find for me the sweetest substance in existence and let it be my food henceforth. He set them a time and sent them off to explore the world. Days passed, and the appointed time arrived. The Gnat, being frail, hid beneath blades of grass whenever the wind blew and sang softly to itself when the air was still, so it was late. The Mosquito, however, discovered the sweetest taste among all plants and creatures and flew back toward the king, humming triumphantly. On its way, it met the Swallow. — Well, my friend Mosquito, we heard you went searching for the sweetest food for our king. Did you find it? The Mosquito, proud and disdainful, ignored the question and zipped past without a word. — Ah, I see, I see! Your quest was successful, my friend. You’ve found what you sought! A true hero you are, brave and clever as ever. We’ll tell all the birds about your great skill and courage. Flattered by such praise, the foolish Mosquito swelled with pride. — Do you know whom I’ve found to be the most fitting food for our king? — How could I know, my wise friend? I may be bigger, but I’m surely not as clever as you. You’re the king’s advisor! Please, noble one, tell me, who is it? Boasting ever more, the Mosquito declared: — The sweetest food in the world, worthy of our king, is human blood. — Hmm… Would a clever, cunning being like a human really let such a creeping, limbless creature make a meal of him? Then the Swallow conceived a plan. — Ah, my short-sightedness! You say human blood is sweet, but I don’t know whether to believe it. My mother once told me: “Whoever finds and tastes the sweetest blood will have a golden seal imprinted on their tongue.” Please, show me your tongue, noble one. Let me see your golden mark, it would be such an honor for us all. Overcome by vanity, the foolish Mosquito replied: — Look, then, poor thing, see for yourself! It stuck out its tongue. In a flash, the Swallow darted forward and plucked the Mosquito’s tongue clean out! Buzzing in agony, the Mosquito flew toward King Snake. — Farewell, little fool, — thought the Swallow as it followed behind. — Your tongue is gone, your mouth sealed with dust, let’s see how you explain the sweetness of human blood now. The Mosquito buzzed and wailed, trying to speak, but could not make itself understood. The Snake glared at it. — Has its tongue fallen out, or has it gone mad? Can any of you make sense of what it’s saying? — Perfectly clear, my king! — said the Swallow at once. — Oh? Then tell me, what does it say? — It says: “I buzzed across the whole world, but found nothing sweeter than the soil that nourishes all things,” my lord! Though the Mosquito’s tongue was gone, its ears still worked. Hearing this, it nearly died of fury. It buzzed angrily at the Swallow several times, then flew before the Snake and burst into tears. — Ah! So you’re the one who harmed its tongue! — hissed the Snake and lunged at the Swallow. The Swallow took flight, but the Snake managed to bite off the tip of its tail. From that day on, the Snake licked the dust of the earth, the Mosquito could only buzz, and humans began to kill snakes wherever they saw them. The Swallow, frightened of the Snake, befriended humankind and built its nest beneath their roofs, but its tail has remained forked ever since.

Podshoh ulardan Chivin va Pashshalarga: - Yer yuzini kezing, o‘simliklarning ta’mini tatib ko‘ring, jonli va jonsizlarning qonini so‘rib keling, nafaqat bular, balki qattiq toshning ta’mini, yumshoq tuproqning ta’mini ham tatib ko‘ring. Shunday qilingki, dunyodagi eng shirin narsa bundan buyon mening ovqatim bo‘lsin, - deb vaqtni kesib, butun dunyoni aylantirib yuboradi. Kunlar ketidan kunlar o‘tib, podshoh belgilagan vaqt ham yetib keldi. Agar shamol bo‘lsa, pashsha zaifligidan o‘tning tagiga qochib yashirinadi va jimgina xirgoyi qilib, kech qoladi. Pashsha esa o'simliklar va jonzotlar orasidagi eng shirin narsalarni bilib olib, o'z sohibi tomon parvoz qilib, qo'shiq kuylab kelayotganda, Qaldirg‘ochga duch keladi. - Ha, Masa do'stim, eshitdikki, u oliylarimizga eng shirin taomlarni izlab ketgan, topdingmi? Chivin Qaldirg‘ochni mensimay, savoliga javob bermay, uchib ketdi. - Ha, ha, tushundim, tushundim! Omading kelib, izlagan narsangni topibsan, do‘stim... Sen azamatsan! Men sening epchilligingni, hech narsadan qaytmaydigan qat’iyatingni bilardim. Endi sening bu fazilatingni barcha qanotlilarga aytadigan bo‘lamiz, - deb, Qaldirg‘och Pashshadan sir ochib, uni maqtab gapiradi. Bu maqtovdan Pashshaning boshi osmonga yetdi: - Podshohimizning ovqatiga kimni topganimni bilasanmi? - Masa do'stim, men nimani bilaman? Jismim sizdan kattaroq bo‘lsa ham, aqlim kamroq emasmi?! Siz qirolning maslahatchisisiz. Xo‘sh, janob, ayting-chi, muhtaram podshohimizning taomiga kimni topdingiz? Pashsha jazavaga tushib: - Podshohimizga munosib bo‘lgan eng shirin taom inson qoni ekan. "Hm... Nahotki, odam kabi aqlli va ayyor odam dumaloq yarimjonning o‘ljasi bo‘lib qolsa?" - deb, qaldirg‘och bir yo‘l o‘ylaydi. - Bu mening aqlimning qisqaligi emasmi, Masa janoblari! Odamning qoni shirin deganingizga ishonishni ham, ishonmaslikni ham bilmayman. Onam ko‘p aytardi: "Dunyoda shirin qonni topib, tatib ko‘rganlarning tiliga oltin muhr tushadi." Qani, tilingizni chiqarib, muhringizni ko‘rsating! Oltin muhrga qarashning o‘zi biz uchun katta tasalli. Bu maqtovdan g‘azablangan tentak Chivin: - Ko‘rsang, ko‘r, bechora! - deb tilini ko‘rsatdi. Qaldirg‘och yugurib kelib, Chivin tilini yulib olgach, u gapira olmay, vizillab, podshosi Ilon tomon uchib ketadi. "Xayr, tiling sug‘urildi. Og‘zingizga qum quyildi. Inson qonining shirinligini endi qanday izohlash mumkin?" degan fikr bilan Qaldirg‘och uning orqasidan uchib ketadi. Chivin nimadir demoqchi bo‘lib, g‘ing‘illaydi. Ammo u Ilonga hech narsani tushuntira olmaydi. - Uning tili tushib qolganmi yoki jinni bo'lib qolganmi? Bu nimani anglatishini tushundingizmi? - deb ilon turganlarga qaradi. - Juda tushunarli, podshohim! - dedi Qaldirg‘och. - Tunni ko'rmayapman, bir narsani tushunsam bo'ladi, agar tushunsang, ayt-chi, u nima demoqda? - "Uchib yurib, butun dunyoni kezib chiqdim. Ammo men turli xil o‘simliklarni yetishtirgan tuproqdan boshqa hech narsa topmadim," deydi podshohim! Tili gapira olmasa-da, qulog‘i sog‘ bo‘lgan Chivin buni eshitib, jonidan to‘yib ketayozdi. U g‘ing‘illab kelib, Qaldirg‘ochga ikki-uch marta tegadi va Ilonning oldiga borib yig‘lab yuboradi. - Ha, ha, uning tiliga balo bo‘lgan sen ekansan, - dedi Ilon va Qaldirg‘ochga tashlandi. Qaldirg‘och uchib ketdi. Ilon faqat uchib ketgan Qaldirg‘ochning dumini tishlaydi. Shundan so‘ng ilon tuproqni yalaydi, chivin esa g‘ing‘illaydi. Agar odam ilonni ko‘rsa, uni o‘ldiradi va boshini ezadi. Qaldirg‘och ilondan qo‘rqib, odamni do‘st tutadi va uyning tepasiga uya quradi, lekin uning dumi kam bo‘lib, ikkiga ajralib qoladi.

Kral gelenler arasından tatarcık ile sivrisineği seçip demiş ki: “Dünyayı dolaşın çocuklar! Bitkilerin tadına bakın, canlıların ve cansızların kanını emip gelin. Taşın da tadına bakın, toprağın da. Bundan sonra dünyanın en tatlı şeyi benim yemeğim olsun!” diyerek ikisine beli bir süre vermiş. İkisini yollamış, günler geçmiş, kralın verdiği süre yaklaşmış. Tatarcık zayıf düşmüş, rüzgar esse çimenin altına saklanmış, hava durulunca vızıldayarak dolaşmış, ama geç kalmış. Sivrisinek ise bitkilerin ve canlıların en tatlısını bulmuş, şarkı söyleyerek, uçarak kralına dönüyormuş. Yolda Kırlangıç karşısına çıkmış: “Hey Sivrisinek dostum, duydum ki kralımız için tatlı bir şey aramaya gitmişsin. Buldun mu?” Sivrisinek kibirlenmiş, cevap vermemiş, hızla uzaklaşmış. Kırlangıç: “Ha ha! Anladım! Yolun açıkmış, bulmuşsun ne arıyorsan. Aferin sana! Senin çalışkanlığını ve kararlılığını hep bilirdim. Şimdi bunu tüm kuşlara anlatacağım,” demiş. Kırlangıç sivrisineği takdir etmiş. Sivrisinek, Kırlangıç’ın bu tatlı sözleriyle iyice şımarır: “Peki, tahmin et bakalım kralımız için neyi buldum ben?” “Eh, canım Sivrisinek, ben ne bileyim ki? Benden biraz büyüksün ama aklım eksik değil! Sen akıllıların akıllısısın. Anlat hele, kimmiş kralın yemeği olacak kadar özel?” Sivrisinek koca gövdesiyle bir tur döner ve böbürlenerek: “Dünyadaki en tatlı şey insan kanıymış!” Kırlangıç düşüncelere dalmış ve: “İnsan gibi akıllı bir varlık, böyle bir sineğin yemeği olur mu hiç?” Sonra yavaşça şöyle demiş: “Insanın kanı böyle tatlı olduğuna inanıp inanmayacağımı bilemedim. Aklım işte burada duruyor Sivrisinek efendi! Annem derdi ki: “En tatlı kanı bulanın diline altın mühür düşer.” Haydi bakalım, sen de göster altın mühürlü dilini! Görmek bile ne güzel şeref olur bizim için!” Sivrisinek bu güzel sözlere iyice inanır ve: “Bakmak istiyorsan, bak işte!” diyerek dilini uzatmış. Kırlangıç birden havalanıp Sivrisineğin dilini koparıvermiş. Artık Sivrisinek konuşamamış, yalnızca “vız vız” diye ağlayarak Yılan kralına doğru uçmuş. “Tamam, dilin koptu! Artık ağzın sus pus. Bakalım, şimdi tatlı kan hakkında ne anlatacaksın?” diye düşünen Kırlangıç da onun peşine takılmış. Sivrisinek vızıldayarak bir şeyler anlatmaya çalışmış ama Yılana hiçbir şey anlatamamış. Yılan kafasını sallayarak etrafındakilere dönmüş: “Bu ne diyor böyle? Dili mi düşmüş, yoksa aklını mı yitirmiş? Anlayanınız var mı?” Kırlangıç hemen öne atılmış: “Çok net söylüyor efendimiz! Gece gözüm kör olsun, eğer bir kelime anlarsam!” “Hadi söyle bakalım ne diyor?” demiş Yılan. “Tüm dünyayı dolaştım, vızıldaya vızıldaya uçtum ama toprak gibi kendi kendine bitki yetiştiren bir şey bulamadım diyor, efendim” demiş Kırlangıç. Sivrisinek bunları duyunca neredeyse ölüyordu. Vızıldayarak gelip Kırlangıç’a iki üç kez çarpmış, sonra Yılan’ın önüne gelip hüngür hüngür ağlamış. Yılan: “Ha demek onun diline kötülük eden sendin!” diyerek Kırlangıç’a saldırmış. Ama Kırlangıç hemen havalanıp uçmuş. Yılan sadece onun kuyruğunu ısırabilmiş. O günden sonra yılan toprak yalayarak kalmış, sivrisinek hep vızıldar olmuş. İnsan yılanı görünce hemen öldürür, başını ezermiş. Kırlangıç ise yılandan korkar ama insanı dost bilir, evlerin çatısına yuva yaparmış. Ne var ki kuyruğu artık kısa ve iki çatallı kalmış.

پادىشا مۇشۇلارنىڭ ئىچىدىن چىۋىن بىلەن پاشىغا: – <FR/>يەر-يۈزىنى ئارىلاپ، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ دەمىنى تارتىپ، جانلىق – جانسىزلارنىڭ قېنىنى ئىچىپ قايتىڭلار، مۇشۇلارنىلا ئەمەس، بەلكى قاتتىقلاردىن تاشنىڭ يۇمشاقلاردىن توپىنىڭمۇ دەمىنى ئېلىڭلار. دۇنىيادىكى ئەڭ تاتلىق نەرسە مېنىڭ تائامىم بولىدىغاندەك قىلىڭلار، – دەپ ۋاقتىنى بەلگۈلەپ ئېيتىپ، پۈتكۈل ئالەمنى ئارىلايدىغانغا ئەۋىتىدۇ. كۈنلەردىن كېيىن كۈنلەر ئۆتۈپ، پادىشانىڭ بەلگۈلىگەن ۋاقتىمۇ كېلىدۇ. چىۋىن ھالسىزلىغىدىن شامال چىقسا، چۆپنىڭ تۈۋىگە قېچىپ، غىڭىلداپ ئاران ناخشا ئېيتىپ، كېچىكىپ قالىدۇ. ھە، پاشا بولسا ئۆسۈملۈكلەر بىلەن جانلىقلارنىڭ ئەڭ تاتلىغىنى بىلىۋېلىپ، پادىشاسى تەرەپكە قاراپ ئۇچۇپ، ناخشا ئېيتىپ كېلىۋاتقاندا، قالىغاچ ئۇچرىشىدۇ. – ھە، پاشا دوستۇم، پادىشاغا ئەڭ تاتلىق تائام ئىزدەپ كەتتى دەپ ئاڭلىغان ئىدۇق، تاپتىڭمۇ؟ پاشا قالىغاچنى كۆزىگە ئىلماي، سوئالىغا جاۋاپ بەرمەي چاپسان ئۇچۇپ ماڭدى. – ھە، ھە چۈشەندىم، چۈشەندىم! يولۇڭ بولۇپ، ئىزدىگىنىڭنى تاپقان ئىكەنسەندە، دوستۇم... باتۇر ئىكەنسەن! سېنىڭ ئەپلىكلىگىڭنى، ھېچ نەرسىدىن تايىنمايدىغانلىغىڭنى، ئادىللىغىڭنى بىلىمەن. مۇشۇ خۇسۇسىيىتىڭنى بارلىق قاناتلىقلارغا ئېيتىپ يۈرىدىغان بولىمىز، – دەپ، قالىغاچ پاشىدىن گەپ ئالماق بولۇپ ماختاپ سۆزلەيدۇ. بۇ ماختاشلاردىن كېيىن پاشا پەخىرلىنىپ: – پادىشامىزنىڭ تائامىنى كىم تاپقانلىغىنى بىلەمسەن؟ – ھە، پاشا دوستۇم، مېنى نېمە بىلىدۇ دەيسەن؟ پادىشامىزنىڭ ئەقىلچىسى سەن. قېنى، باتۇرۇم ئېيتىڭا، قەدىرلىق پادىشامىزنىڭ تائامىغا كىمنى تاپتىڭىز؟ پاشا بېشىنى كۆتىرىپ: – دۇنيادا پادىشامىزغا لايىق ئەڭ تاتلىق تائام ئۇ ئادەم قېنى ئىكەن. «ھم.. ئادەم دېگەن ئېقىللىق ۋە قەدىرلىق جان دومىلانغان ئەڭ ناچار يېرىم جانغا يەم بولۇپ قالامدۇ؟» – دەپ قالىغاچ بىر ئامال ئويلايدۇ. – مېنىڭ ئەقلىمنىڭ قىسقىلىغى مۇشۇ ئەمەسمۇ، پاشا دوستۇم! ئادەمنىڭ قېنى تاتلىق دېگىنىڭىزگە بىر ئىشىنىپ، بىر ئىشەنمەي كېلىمەن. «دۇنىيادىكى تاتلىق قاننى تېپىپ، تەمىنى تارتقاننىڭ تىلىغا <MS/>ئالتۇن مۆھۈر چۈشۈپ قالىدۇ» – دەپ ئانام ئېيتقان ئىدى. قېنى، تىلىڭىزنى چىقىرىپ مۆرىڭىزنى كۆرسىتىڭە! <MS/>ئالتۇن مۆھۈرگە <MS/>كۆز سالغاننىڭ ئۆزى بىز ئۈچۈن چوڭ بىر غېنىمەتقۇ. بۇ ماختاشقا تېخىمۇ پەخىرلەنگەن پاشا: – كۆرسەڭ، كۆرگىن، بېچارە! – دەپ تىلىنى كۆرسىتىدۇ. قالىغاچ چاپسانلىق بىلەن پاشىنىڭ تىلىنى يۇلۇپ ئالىدۇ، پاشا سۆز سۆزلەلمەي، زىڭ – زىڭ قىلىپ پادىشاسى يىلانغا قاراپ ئۇچىدۇ. «قوش تىلىڭ يۇلۇندى، ئېغىزىڭغا قۇم قۇيۇلدى، ئەمدى ئادەمنىڭ قېنىنىڭ تاتلىقلىغىنى قانداقمۇ چۈشەندۈرەرسەن؟» – دېگەن ئوي بىلەن قالىغاچمۇ پاشىنىڭ كەينىدىن ئۇچتى. پاشا بىر نەرسىلەرنى ئېيتقۇسى كېلىپ زىڭ – زىڭ قىلىپ بىر ئاماللارنى قىلىشقا تىرىشىپ قاخشايدۇ. بىراق ھېچ نەرسىنى يىلانغا چۈشەندۈرەلمەيدۇ. – بۇنىڭ تىلى ئېغىزىدىن چۈشۈپ قالغانمۇ، ياكى ئۆزى دۇرۇس ئەمەسمۇ؟ بۇنىڭ نېمە دېمەكچى بولۇۋاتقىنىنى چۈشەنگەنلەر بارمۇ؟ – دەپ، يىلان باشقىلارغا قارايدۇ. – شۇنداق چۈشىنىشلىك پادىشام! – دەيدۇ قالىغاچ. – تۈن كۆرمەي كېتەي، بىر نەرسە ئۇقسام، ئەگەر چۈشەنگەن بولساڭ، ئېيتقىنا نېمە دەيدۇ؟ – «زىڭىلداپ ئۇچۇپ يۈرۈپ پۈتكۈل ئالەمنى ئارىلىدىم. بىراق نەچچە تۈرلۈك ئۆسۈملۈكنى ئۆزى ئۆستۈرۈپ چىقارغان توپىدىن باشقا ھېچ نەرسە تاپمىدىم». – دەيدۇ پادىشام. تىلى سۆزلەشكە يارىمىغان، بىراق قۇلىغى ساق پاشا بۇنى ئاڭلاپ، تېرىكىپ، كېتىپ قالىدۇ. – ھە، ھە بۇنىڭ تىلىغا بىر نەرسە قىلغان سەن ئىكەنسەندە، – دەپ يىلان قالىغاچقا ئېتىلىدۇ. قالىغاچ ئۇچۇپ قاچىدۇ. يىلان ئۇچۇپ قاچقان قالىغاچنىڭ قۇيرۇقىنى چىشلەپ قالىدۇ. يىلان شۇنىڭدىن بېرى توپا يالاپ، پاشا زىڭىلداپ قالىدۇ. ئادەم يىلاننى كۆرسە ئۆلتىرىپ، بېشىنى ئېزىدىغان بولىدۇ. قالىغاچ يىلاندىن قورقۇپ، ئادەمنى دوس تۇتۇپ، ئۆيىنىڭ ئۆگزىگە ئۆي سالىدۇ. بىراق ئۇنىڭ قۇيرۇقى كام، ئايىرىق بولۇپ قالىدۇ.

Kral gelenler arasından tatarcık ile sivrisineği seçip demiş ki: “Dünyayı dolaşın çocuklar! Bitkilerin tadına bakın, canlıların ve cansızların kanını emip gelin. Taşın da tadına bakın, toprağın da. Bundan sonra dünyanın en tatlı şeyi benim yemeğim olsun!” diyerek ikisine beli bir süre vermiş. İkisini yollamış, günler geçmiş, kralın verdiği süre yaklaşmış. Tatarcık zayıf düşmüş, rüzgar esse çimenin altına saklanmış, hava durulunca vızıldayarak dolaşmış, ama geç kalmış. Sivrisinek ise bitkilerin ve canlıların en tatlısını bulmuş, şarkı söyleyerek, uçarak kralına dönüyormuş. Yolda Kırlangıç karşısına çıkmış: “Hey Sivrisinek dostum, duydum ki kralımız için tatlı bir şey aramaya gitmişsin. Buldun mu?” Sivrisinek kibirlenmiş, cevap vermemiş, hızla uzaklaşmış. Kırlangıç: “Ha ha! Anladım! Yolun açıkmış, bulmuşsun ne arıyorsan. Aferin sana! Senin çalışkanlığını ve kararlılığını hep bilirdim. Şimdi bunu tüm kuşlara anlatacağım,” demiş. Kırlangıç sivrisineği takdir etmiş. Sivrisinek, Kırlangıç’ın bu tatlı sözleriyle iyice şımarır: “Peki, tahmin et bakalım kralımız için neyi buldum ben?” “Eh, canım Sivrisinek, ben ne bileyim ki? Benden biraz büyüksün ama aklım eksik değil! Sen akıllıların akıllısısın. Anlat hele, kimmiş kralın yemeği olacak kadar özel?” Sivrisinek koca gövdesiyle bir tur döner ve böbürlenerek: “Dünyadaki en tatlı şey insan kanıymış!” Kırlangıç düşüncelere dalmış ve: “İnsan gibi akıllı bir varlık, böyle bir sineğin yemeği olur mu hiç?” Sonra yavaşça şöyle demiş: “Insanın kanı böyle tatlı olduğuna inanıp inanmayacağımı bilemedim. Aklım işte burada duruyor Sivrisinek efendi! Annem derdi ki: “En tatlı kanı bulanın diline altın mühür düşer.” Haydi bakalım, sen de göster altın mühürlü dilini! Görmek bile ne güzel şeref olur bizim için!” Sivrisinek bu güzel sözlere iyice inanır ve: “Bakmak istiyorsan, bak işte!” diyerek dilini uzatmış. Kırlangıç birden havalanıp Sivrisineğin dilini koparıvermiş. Artık Sivrisinek konuşamamış, yalnızca “vız vız” diye ağlayarak Yılan kralına doğru uçmuş. “Tamam, dilin koptu! Artık ağzın sus pus. Bakalım, şimdi tatlı kan hakkında ne anlatacaksın?” diye düşünen Kırlangıç da onun peşine takılmış. Sivrisinek vızıldayarak bir şeyler anlatmaya çalışmış ama Yılana hiçbir şey anlatamamış. Yılan kafasını sallayarak etrafındakilere dönmüş: “Bu ne diyor böyle? Dili mi düşmüş, yoksa aklını mı yitirmiş? Anlayanınız var mı?” Kırlangıç hemen öne atılmış: “Çok net söylüyor efendimiz! Gece gözüm kör olsun, eğer bir kelime anlarsam!” “Hadi söyle bakalım ne diyor?” demiş Yılan. “Tüm dünyayı dolaştım, vızıldaya vızıldaya uçtum ama toprak gibi kendi kendine bitki yetiştiren bir şey bulamadım diyor, efendim” demiş Kırlangıç. Sivrisinek bunları duyunca neredeyse ölüyordu. Vızıldayarak gelip Kırlangıç’a iki üç kez çarpmış, sonra Yılan’ın önüne gelip hüngür hüngür ağlamış. Yılan: “Ha demek onun diline kötülük eden sendin!” diyerek Kırlangıç’a saldırmış. Ama Kırlangıç hemen havalanıp uçmuş. Yılan sadece onun kuyruğunu ısırabilmiş. O günden sonra yılan toprak yalayarak kalmış, sivrisinek hep vızıldar olmuş. İnsan yılanı görünce hemen öldürür, başını ezermiş. Kırlangıç ise yılandan korkar ama insanı dost bilir, evlerin çatısına yuva yaparmış. Ne var ki kuyruğu artık kısa ve iki çatallı kalmış.

Ерте, ерте, ертеде мысық пен тышқан өте тату өтетін дос екен. Олар тапқандарын бөліп жеп, ойнап-күліп жүріпті. Сол кезде адамзат жыл мүшелдерін белгілеу үшін бір жылы хайуанаттарды жинап, сайлам жүргізбек болыпты, бұл сайламға бүкіл хайуанаттардың барлығы қатысуы керек екен. Ертең сайлам жүргізіледі деген күні ұйқышыл мысық «Тәңертең ұйықтап қалып, сайламнан құр қалмайын», – деген ойымен қағылез досы тышқанға: – Ағайын, ертең сайламға бірлікте барайық. Ұйқының қаттылығын өзің білесің, таңертең мені сөзсіз оятып қой, ертерек барайық, – депті. – Қам жеме, мысық аға, мен таң атпай оянғаныммен, сені оятпай қайтіп жалғыз барамын? – депті тышқан. Бірақ ол түніменен ойға батып «Сайламға қатынасатындардың саны көбейіп кетсе, маған жыл тимей қалуы мүмкін» деген байламға келіп, ертесі таңертең алаң-елеңде орнынан тұрып, қасындағы мысықты оятпай, өзі жалғыз сайламға жетіп барады. Сайлам барысында тышқанның жолы оңынан келіп, он екі жыл мүшелінің біріншісі болып сайланады. Тышқан қайта оралғанда, орнынан енді тұрған мысық: – Сайламға қашан барамыз? – деп сұрайды. – Әлі ұйықтап, түс көріп тұрсың ба?! – дейді. Тышқан мазақтай күліп, –сайлам аяқтағалы қашан, мен сайланып қана қалмастан, біріншілікті қолдан бермедім. – Мені неге оята салмадың? – дейді мысық ренжіп. – Ұмытып қалыппын, – дейді тышқан. – Ашуланған мысық мұртын едірейтіп: – Оңбаған, бетсіз! Тұқымыңды құртайын , – деп оқша атылып барып, тышқанды бас салып, қылқындырып өлтіреді де, жеп алады. Бірақ мысық әлгі тышқанды өлтіргенімен, жыл мүшелікке ие бола алмайды. Сөйтіп, күні бүгінге дейін мысық тышқанды көрді болды, бас салып қысып, мылжа-мылжасын шығарып, жеп алатын болыпты.

Long, long ago, the Cat and the Mouse were the closest of friends. They shared whatever they found and spent their days playing and laughing together. In those times, humans decided to mark the years by naming them after animals. To do so, they planned a great selection ceremony, and every creature on earth was to take part. On the eve of the event, the sleepy Cat said to his clever little friend: — Brother Mouse, tomorrow’s the day of the great selection. You know how deeply I sleep, make sure to wake me up early, so we can go together. — Don’t worry, brother Cat, — replied the Mouse. — I always wake before dawn. How could I ever go without you? But that night, the Mouse lay awake thinking. — If too many animals show up, — it mused, — there might not be a place left for me. So, before sunrise, it crept quietly from its bed and left the Cat fast asleep. It scurried off alone to the gathering. At the selection, fortune favored the Mouse, it arrived first and was chosen to lead the cycle of twelve years. When the Mouse returned home, the Cat was just waking up. — When shall we go to the selection? — he asked, stretching and yawning. The Mouse laughed mockingly. — Go? You’re still dreaming, old friend! The selection’s long over. Not only did I make it in time, I became the very first of all the years! — Why didn’t you wake me up? — asked the Cat angrily. — I must have forgotten, — said the Mouse slyly. The Cat’s whiskers bristled. — You, ungrateful wretch! How dare you betray me! I’ll wipe out your kind! Furious, the Cat leapt forward, caught the Mouse, strangled it, and devoured it whole. But even after that, the Cat was not given a place in the zodiac. And ever since that day, whenever a Cat sees a Mouse, it remembers the ancient betrayal, and attacks without mercy, tearing it to pieces before eating it.

Qadim zamonda mushuk bilan sichqon juda ahil do‘st ekan. Ular topganlarini bo‘lishib yeb, o‘ynab-kulib yurisharkan. O‘sha paytda insonlar muchal yillarini belgilash uchun bir yili barcha hayvonlarni yig‘ib, saylov o‘tkazmoqchi bo‘lishibdi. Bu saylovda barcha hayvonlar qatnashishi kerak ekan. Saylov ertaga bo‘ladi degan kuni uyquchi mushuk: “Ertalab uxlab qolib, saylovdan quruq qolmay”, degan o‘y bilan chaqqon do‘sti sichqonga: - Og‘ayni, ertaga saylovga birga boraylik. Uyqum qattiqligini o‘zing bilasan. Ertalab meni albatta uyg‘otib qo‘y, ertaroq boraylik, - debdi. - Xavotir olmang, mushuk aka. Men tong otmasdan uyg‘onsam ham, sizni uyg‘otmay qanday qilib yolg‘iz ketaman? - debdi sichqon. Ammo u tun bo‘yi o‘ylab chiqib: “Saylovda qatnashuvchilar soni ko‘payib ketsa, menga yil tegmay qolishi mumkin”, degan xulosaga kelibdi. Ertasiga tong yorishar-yorishmas, o‘rnidan turib, yonidagi mushukni uyg‘otmay, o‘zi yolg‘iz saylovga yetib boribdi. Saylov davomida sichqonning omadi kelib, o‘n ikki muchal yilining birinchisi etib saylanibdi. Sichqon qaytib kelganida, endigina uyg‘ongan mushuk: - Saylovga qachon boramiz? - deb so‘rabdi. - Hali ham uxlab, tush ko‘ryapsanmi?! - debdi sichqon masxarali kulib. - Saylov tugaganiga ancha bo‘ldi. Men nafaqat saylandim, balki birinchi o‘rinni ham hech kimga bermadim. - Meni nega uyg‘otmading? - debdi mushuk xafa bo‘lib. - Unutib qo‘yibman, - debdi sichqon. Jahli chiqqan mushuk mo‘ylovlarini dikka qilib: Nopok, uyatsiz! Naslingni quritaman! - deb o‘qdek otilib boribdi-da, sichqonni tutib olib, bo‘g‘ib o‘ldiribdi va yeb qo‘yibdi. Ammo mushuk o‘sha sichqonni o‘ldirgan bo‘lsa ham, muchal yiliga ega bo‘la olmabdi. Shundan keyin, bugungi kungacha, mushuk sichqonni ko‘rishi bilan ustiga tashlanib, ezib tashlab, yeb qo‘yadigan bo‘libdi.

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, kedi ile fare dostların en güzeliymiş. Ne yerlerse paylaşır, birlikte oynarlarmış. Derken insanlar bir karar almış: Her yıla bir hayvanın adı verilecekmiş ve bunun için tüm hayvanlar bir seçime çağrılmış. Seçim arifesinde kedi, tatlı uykusuna yenik düşmekten korkarak dostu fareye şöyle demiş: – Ey can dostum, sabah erkenden beni uyandır. Sakın seçimden geri kalmayayım! Fare de içtenlikle cevap vermiş: – “Elbette ağabey kedi, ben erkenden kalkarım. Seni uyandırmadan tek başıma gitmem ki!” Ne var ki o gece boyunca fareyi bir düşünce kemirmiş durmuş: “Ya çok fazla hayvan gelirse ve bana yıl kalmazsa?” Sabahın ilk ışığında sessizce kalkmış, kediyi uyandırmadan doğruca seçim meydanına koşmuş. Seçim günü fareye uğurlu gelmiş, on iki yıllık takvimin ilk sırasına yerleşmiş. Eve dönüp kedinin hâlâ yeni uyandığını görünce, kedi sormuş: – Seçime ne zaman gidiyoruz? Fare kahkaha atarak demiş: – Uyuyor musun hâlâ? Seçim çoktan bitti! Üstelik sadece seçilmekle kalmadım, en başa yerleştim! Kedi şaşkınlıkla: – Ama beni neden uyandırmadın? Fare omuz silkerek demiş: – Aklımdan çıkmış. Buna çok öfkelenen kedi bıyıklarını titreterek: – Vefasızsın! Şimdi bunun cezasını çekeceksin! Fareye doğru atılıp onu yakaladığı gibi boğmuş ve yemiş. Fakat ne yazık ki, onu yok etse bile yıl takvimine girmesi artık mümkün olmamış. İşte o günden beri kediler fareleri görünce hemen yakalayıp yerler, çünkü içlerinde hâlâ o eski öfke kalmıştır.

بۇرۇن – بۇرۇن زاماندا، مۈشۈك بىلەن چاشقان ئىناق دوست بولۇپتۇ. ئۇلار تاپقان – يېگەنلىرىنى بۆلۈشۈپ يەپ، ئويناپ – كۈلۈپ يۈرۈپتۇ. شۇ چاغدا ئادەمزات <MS/>يىل مۈچەللىرىنى بەلگۈلەش ئۈچۈن بىر يىلى ھايۋاناتلارنى يىغىپ، سايلام يۈرگۈزمەك بولۇپتۇ، بۇ سايلامغا پۈتكۈل ھايۋاناتلارنىڭ ھەممىسى قاتنىشىشى شەرت ئىكەن. ئەتە سايلام ئۆتكۈزىلىدۇ دېگەن كۈنى ئۇيقۇلۇق مۈشۈك «ئەتىگەندە ئۇخلاپ قېلىپ، سايلامدىن قۇرۇق قالماي»، – دېگەن ئوي بىلەن دوستى چاشقانغا: – قېرىندىشىم، ئەتە سايلامغا بىللە بارايلۇق. ئۇيقىنىڭ قاتتىقلىغىنى ئۆزەڭ بىلىسەن، ئەتىگەندە مېنى سۆزسىز ئويغىتىپ قويغىن، ئەتىگەنىرەك بارايلۇق، – دەپتۇ. – غەم قىلمىغىن، مۈشۈك ئاكا، مەن تاڭ ئاتماي ئويغانغاندىن كېيىن سېنى ئويغاتماي قانداق يالغۇز بارىمەن؟ – دەپتۇ چاشقان. بىراق ئۇ تۈن بويى ئويغا چۆمۈپ «سايلامغا قاتنىشىدىغانلارنىڭ سانى كۆپىيىپ كەتسە، ماڭا يىل بۆلۈنمەي قېلىشى مۈمكىن» دېگەن خۇلاسىگە كېلىپ، ئەتىسى <MS/>ئەتىگەندە ئورنىدىن تۇرۇپ، قېشىدىكى مۈشۈكنى ئويغاتماي، ئۆزى يالغۇز سايلامغا يېتىپ بارىدۇ. سايلام ۋاقتىدا چاشقاننىڭ يولى ئوڭىدىن كېلىپ، <MS/>ئون ئىككى مۈچەلنىڭ بىرىنچىسى بولۇپ سايلىنىدۇ. چاشقان قايتىپ كەلگەندە، ئەمدى ئويغانغان مۈشۈك: – سايلامغا قاچان بارىمىز؟ – دەپ سوراپتۇ. – تېخى ئۇخلاپ، چۈش كۆرۈۋاتامسەن؟! – دەيدۇ. چاشقان زاڭلىق قىلىپ كۈلۈپ، – سايلامنىڭ ئاياغلاشقىنى قاچان، مەن سايلىنىپلا قويماستىن، بىرىنچىلىكنى قولدىن چىقارمىدىم. – مېنى نېمىشكە ئويغاتمىدىڭ؟ – دەيدۇ مۈشۈك رەنژىگەن ھالدا. – ئۇنتۇپ قاپتىمەن، – دەيدۇ چاشقان. – ئاچچىقلانغان مۈشۈك بۇرنىنى پۈرۈشتۈرۈپ: – ئۇياتسىز، بەتسىز! تۈۋىڭ بىلەن قۇرتىمەن، – دەپ ئېتىلىپ بېرىپ، چاشقاننى تۇتۇپ ئۆلتىرىپ، يەپ قويىدۇ. بىراق مۈشۈك چاشقاننى ئۆلتەرگىنى بىلەن <MS/>يىل مۈچەللىرىگە ئېگە بولالمايدۇ. <FR/>شۇ كۈندىن تا بۈگۈنگىچە مۈشۈك چاشقاننى كۆرسە بولدى، باش سېلىپ، بىت – چىتىنى چىقىرىپ يەپ قويىدىغان بولۇپتۇ.

Biri var idi, biri yox idi, pişik ilə siçan ən yaxşı dost imişlər. Nə yesələr paylaşırmış, birlikdə oynayırmışlar. Birdən insanlar bir qərar qəbul etdi: hər ilə bir heyvanın adı veriləcəkdi və bunun üçün bütün heyvanlar bir seçkiyə çağırılmışdı. Seçki ərəfəsində pişik, şirin yuxuya getməkdən qorxaraq dostu siçana belə demişdi: – Ey can dostum, səhər tezdən məni oyandır. Aman, seçkidən geri qalmayım! Siçan da səmimi qəlbdən cavab vermişdi: – “Əlbəttə, pişik qardaş, mən tezdən duraram. Səni oyatmadan təkbaşına getmərəm ki!” Nə var ki, o gecə boyunca siçanın beynini bir fikir gəmirmişdi: “Birdən çox heyvan gəlsə və mənə il qalmasa?” Səhərin ilk işığında səssizcə qalxmış, pişiyi oyatmadan birbaşa seçki meydanına qaçmışdı. Seçki günü siçana uğurlu gəlmiş, on iki illik təqvimin ilk sırasına yerləşmişdi. Evə dönüb pişiyin hələ də yeni oyandığını görəndə, pişik soruşmuşdu: – Seçkiyə nə vaxt gedirik? Siçan qəhqəhə çəkərək demişdi: – Hələ də yatırsan? Seçki çoxdan bitib! Üstəlik, təkcə seçilmədim, ən başa yerləşdim! Pişik təəccüblə: – Bəs məni niyə oyatmadın? Siçan çiyinlərini çəkərək demişdi: – Yadımdan çıxıb. Buna çox əsəbləşən pişik bığlarını titrədərək: – Vəfasızsan! İndi bunun cəzasını çəkəcəksən! Siçana doğru atılıb onu tutduğu kimi boğub və yemişdi. Amma təəssüf ki, onu yox etsə belə, il təqviminə girməsi artıq mümkün olmamışdı. Bax, o gündən bəri pişiklər siçanları görəndə dərhal tutub yeyirlər, çünki içlərində hələ də o köhnə qəzəb qalmışdır.

Бұрынғы заманда бір байдың бір ит, бір мысығы бар екен. Иті кәрі, мысығы жас екен. Күндердің бірінде әлгі бай ит пен мысыққа жұмыс тапсырыпты. Ол: – Екеулерің ана ауылдағы қызыма мына алтын жүзікті апарып келіңдер, мысық, сен жүзікті алып жүр. Ит саған жол бастасын, сақтанып жүріңдер, жүзікті жоғалтып қоймаңдар, – дейді. Олар жолға шығып, жарым жолға келгенде, алдарынан бір өзен кез болады. Өзенде көпір жоқ екен, сонан олар өзеннен малтып өтпек болады. Мысықтың малтыуға онша шебер емес екенін білетін ит жүзіктен алаңдап: – Ей, мысық, өзеннен өткенше, жүзікті маған бер, сен жоғалтып аласың, – дейді. – Болмайды, – дейді мысық, – қожайын маған: «Жүзікті сен алып жүр» деген, саған бере алмаймын. – Мен саған қарағанда мұқияттаумын, өзеннен өткенше жүзікті маған бер, аузыма салып алайын, өзеннен өткен соң, өзіңе беремін, – дейді ит. Ақыры мысық жүзікті итке береді. Олар өзеннің ортан беліне барғанда ит: – Ойбай! Жүзік аузымнан түсіп кетті, – дейді. – Енді қайттік! – дейді мысық. – Мен іздеп көрейін – дейді ит. Алайда қанша іздегенімен, жүзікті таба алмайды. Ақыры олар жағдайды қожайынға айту үшін үйге қайтады. Үйге таяғанда, ит жазаланудан қорқып, орманға кіріп, ғайып болады. Мысықтың тез қайтып келгендігін көрген қожайын алаңдап: – Ит қайда? – дейді. – Жүзікті жоғалтып қойып, қашып кетті, – дейді мысық. Ашуланған бай иттің танауын тартпақ болып, ауылдағы басқа иттерді жинап алып, оларға: – Қайтсеңдер де әлгі итті тауып келіңдер, – дейді. – Біз ол итті басқа бейуаз иттерден қалай парықтаймыз? – деп сұрайды әлгі иттер. – Ол ерекше қартайып кеткен, аузында бір де тіс жоқ, сендер оның тісіне қарасаңдар, оңай тани аласыңдар, – дейді бай. Сонымен, иттердің барлығын әлгі кәрі итті ұстап келу үшін жан-жақтан іздеуге аттандырады. Талай тау-тасты басып, іздеуге аттанады. Олар талай тау-тасты басып, өзен-тоғайды аралап, алыс-жақындағы қалалардың барлығына барады. Алайда әлгі итті ешқандай жерден таба алмайды. Күні бүгінге дейін иттер алтын жүзікті, сол итті таба алмапты. Сол үшін қазір де иттер бірінбірі көріп кездесе қалғанда, «Байдың алтын жүзігін жоғалтқан ит мен емес, сенбесең, қарап көр, тісім сау» деп тістерін ақситып, ырылдап қояды екен.

Long ago, there lived a wealthy man who had two pets, a Dog and a Cat. The Dog was old and wise, while the Cat was young and spry. One day, the master called them both and gave them a task. — You two must take this golden ring to my daughter in the next village, — said the man. — Cat, you will carry the ring. Dog, you will lead the way. Be careful not to lose it. The Dog and the Cat set off together. After a long walk, they reached a river. There was no bridge to cross, so they decided to swim across. The Dog, knowing the Cat was a poor swimmer, said: — Hey, Cat, give me the ring until we cross the river. You might drop it in the water. — No, I can’t, — replied the Cat. — The master told me to carry it myself. I can’t disobey. — I’m much more careful than you, — said the Dog. — Let me hold it in my mouth. Once we’re across, I’ll give it right back. After some arguing, the Cat agreed and gave the ring to the Dog. They began swimming across. But halfway through the river, the Dog suddenly cried out: — Oh no! The ring slipped from my mouth! — What do we do now?! — exclaimed the Cat. — I’ll try to find it, — said the Dog and dove underwater. He searched and searched, but no matter how hard he looked, the golden ring was gone. So the two turned back home to tell the master. As they neared the house, the Dog grew afraid of punishment and ran away into the forest, disappearing from sight. The Cat returned alone. Seeing it, the master asked anxiously: — Where’s the Dog? — He lost your ring and ran off, — said the Cat. Enraged, the man gathered all the dogs in the village and said: — Go find that worthless old Dog and bring him to me! — But how will we recognize him among all the other dogs? — asked they. — He’s very old, and he has no teeth left. Look into his mouth, you’ll recognize him easily, — said the master. So the dogs set off in every direction, over mountains and through forests, searching far and wide. But they never found the old Dog, nor the golden ring. And to this very day, whenever two dogs meet, they bare their teeth and growl at each other as if to say: “I’m not the one who lost the master’s golden ring! See for yourself, my teeth are all here!”

Qadim zamonlarda bir boyning it va mushugi bor edi. Uning iti qari, mushugi esa yosh edi. Bir kuni boy it va mushukka ish buyurdi. U: - Ikkovingiz o‘sha qishloqdagi qizimga mana bu oltin uzukni olib keling, mushuk, siz uzukni olib boring. It sizga yo‘l ko‘rsatadi, ehtiyot bo‘ling, uzukni yo‘qotmang, - deydi. Ular yo‘lga chiqishdi va yarim yo‘lga yetganda, ular daryoga duch kelishdi. Daryoda ko‘prik yo‘q edi, shuning uchun ular daryodan suzib o‘tmoqchi bo‘lishdi. Mushukning suzishga unchalik mohir emasligini bilgan it uzukdan xavotirlanib: - Hoy, mushuk, daryodan o‘tguncha uzukni menga ber, yo‘qotasan, - deydi. - Yo‘q, - deydi mushuk, - xo‘jayin menga: "Uzukni sen olib yur," dedi, men senga bera olmayman. - Men sendan ko‘ra ehtiyotkorroqman, daryodan o‘tguncha uzukni menga ber, og‘zimga solib olay, daryodan o‘tgach, senga beraman, - deydi it. Oxir-oqibat, mushuk uzukni itga beradi. Ular daryoning o‘rta oqimiga yetganlarida, it: - Voy! Uzuk og‘zimdan tushib ketdi. - Endi nima qilamiz! - deydi mushuk. - Men qidirib ko‘raman, - deydi it. Biroq, qancha qidirmasin, uzukni topa olmadi. Nihoyat, ular uyga qaytib, xo‘jayinga vaziyatni aytishadi. Uyga yaqinlashganda, it jazolanishdan qo‘rqib, o‘rmonga kirib, g‘oyib bo‘ladi. Mushukning tezda qaytib kelganini ko‘rgan xo‘jayin tashvishlanib: - It qayerda? - deydi. - U uzukni yo‘qotib, qochib ketdi, - deydi mushuk. Boy g‘azablangan itning burnini tortmoqchi bo‘lib, qishloqdagi boshqa itlarni yig‘ib, ularga: "Nima qilib bo‘lsa ham o‘sha itni topib keling," deydi. - Biz uni boshqa beozor itlardan qanday farqlaymiz? - deb so‘rashadi itlar. - U juda keksayib qolgan, og‘zida birorta ham tishi yo‘q, agar siz uning tishlariga qarasangiz, uni osongina tanib olasiz, - deydi boy. Shunday qilib, barcha itlar o‘sha qari itni ushlash uchun har tomondan qidirishga yuboriladi. U ko‘plab tog‘ va toshlarni bosib, qidirishga chiqadi. Ular tog‘-u toshlarni bosib, daryo va o‘rmonlarni kezib, uzoq-yaqin shaharlarning barchasiga borishadi. Biroq u itni hech qayerdan topa olmadi. Bugungacha itlar oltin uzukni, o‘sha itni topa olishmadi. Shuning uchun hozir ham itlar bir-birini ko‘rib qolsa, "Boyning oltin uzugini yo‘qotgan it men emasman, ishonmasangiz, qarab ko‘ring, tishim sog‘," deb tishlarini ko‘rsatib irillaydi.

Bir varmış bir yokmuş, eski zamanlarda zengin bir adamın bir köpeğiyle bir kedisi varmış. Köpek yaşlıymış, kedi ise gençmiş. Bir gün adam ikisine bir görev vermiş: — Şu altın yüzüğü alıp karşı köydeki kızıma götürün. Yüzüğü sen taşı, kedi. Köpek sana rehberlik etsin. Dikkatli olun, sakın yüzüğü kaybetmeyin, — demiş. Kedi ve köpek yola koyulmuşlar. Yarı yola geldiklerinde önlerine bir nehir çıkmış. Nehrin üzerinde köprü yokmuş. Mecburen yüzerek geçmeleri gerekmiş. Köpek, kedinin iyi yüzemediğini bildiği için endişelenmiş: — Kedi, yüzük sende kalırsa suda düşürürsün demiş köpek. Kedi önce itiraz etmiş: — Olmaz, efendimiz bana verdi yüzüğü, sana veremem, — demiş. – Ben senden daha dikkatliyim, nehrin ötesine geçene kadar yüzüğü bana ver, ağzıma koyayım, nehri geçtikten sonra sana geri veririm, – demiş köpek. Köpek çok ısrar etmiş. Sonunda kedi yüzüğü köpeğe vermiş. Nehrin tam ortasına geldiklerinde köpek aniden: — Eyvah! Yüzük ağzımdan düştü! — demiş. Kedi şaşkınlıkla sormuş: — Şimdi ne yapacağız? Köpek: — Dur, bir bakayım, belki bulurum, — demiş. Ama köpek ne kadar arasa da yüzüğü bulamamış. Sonunda çareyi eve dönüp durumu sahibine anlatmakta bulmuşlar. Evlerine yaklaşınca köpek, sahibinden korkup ormana doğru koşmuş ve gözden kaybolmuş. Kedinin hemen geri döndüğünü gören sahibi telaşla sormuş: – Köpek nerede? Kedi şöyle demiş: – Yüzüğü kaybetti, sonra da kaçtı... Buna çok sinirlenen zengin, köydeki tüm köpekleri çağırıp demiş ki: – Ne yapın edin, o köpeği bulup bana getirin! Köpekler: – Ama biz onu diğer köpeklerden nasıl tanıyacağız? Zengin: – O zaten çok yaşlı, ağzında bir tek diş bile yok. Dişine bakarsanız hemen tanırsınız, demiş. Böylece tüm köpekler o yaşlı köpeği bulmak için dağları, taşları, ırmakları ve şehirleri dolaşmışlar. Ama ne yaparlarsa yapsınlar, onu bir türlü bulamamışlar. O gün bugündür köpekler hâlâ altın yüzükle birlikte kaybolan o köpeği ararlarmış. İşte bu yüzden köpekler birbirini gördüğünde hemen dişlerini göstererek, beyin yüzüğünü kaybeden köpek ben değilim, bak istersen dişlerim sağlam diye hırlarmış.

بۇرۇنقى ئۆتكەن زاماندا بىر باينىڭ بىر ئىت، بىر مۆشۈگى بار ئىكەن. ئىتى قېرى، مۆشۈگى ياش ئىكەن. كۈنلەرنىڭ بىر كۈنى ھېلىقى باي ئىت بىلەن مۈشۈكىگە بىر ئىش تاپشۇرۇپتۇ. ئۇ: – ئىككىڭلار ئەۋۇ يېزىدىكى قىزىمغا مونۇ <MS/>ئالتۇن ئۈزۈكنى ئاپىرىپ كېلىڭلار، مۈشۈك سەن <MS/>ئۈزۈكنى ئېلىپ ماڭ. ئىت ساڭا يول باشلاپ ماڭىدۇ، ساقلىنىپ مېڭلار، <MS/>ئۈزۈكنى يوقىتىپ قويماڭلار، – دەيدۇ. ئۇلار يولغا چىقىپ، يېرىم يولغا كەلگەندە، ئۇلارنىڭ ئالدىدىن بىر كۆل چىقىدۇ. كۆلدە كۆرۈك يوق ئىكەن، شۇنىڭغا ئۇلار ئەشۇ كۆلدىن ئۈزۈپ ئۆتمەكچى بولدى. مۈشۈكنىڭ ئانچە چۆمۈلۈشكە ماھارىتى يوقلۇقىنى بىلگەن ئىت <MS/>ئۈزۈكتىن ۋايىم قىلىپ: – ھەي، مۈشۈك، كۆلدىن ئۆتكىچە <MS/>ئۈزۈكنى ماڭا بەرگىن، سەن يوقىتىپ قويىسەن، – دەيدۇ. – بولمايدۇ، – دەيدۇ مۈشۈك، – غوژايىنىمىز ماڭا «<MS/>ئۈزۈكنى سەن ئېلىپ ماڭ» دېگەن، ساڭا بېرەلمەيمەن. – مەن ساڭا قارىغاندا دىققەتچانمەن، كۆلدىن ئۆتكىچە <MS/>ئۈزۈكنى ماڭا بەرگىن، ئېغىزىمغا سېلىپ ئالىمەن، ئۆتكەندىن كېيىن ساڭا بېرىمەن، – دەيدۇ ئىت. ئاخىرى مۈشۈك <MS/>ئۈزۈكنى ئىتقا بېرىدۇ. ئۇلار كۆلنىڭ ئوتتۇرىسىغا كەلگەندە ئىت: – ۋاي – يەي! <MS/>ئۈزۈك ئېغىزىمدىن چۈشۈپ قالدى.، – دەيدۇ. – ئەمدى قانداق قىلارمىز! – دەيدۇ مۈشۈك. – مەن ئىزدەپ كۆرەي – دەيدۇ ئىت. بىراق، قانچىلىك ئۇزاق ئىزدىگىنى بىلەن ئۇلار <MS/>ئۈزۈكنى تاپالمايدۇ. ئاخىرى ئۇلار بولغان ۋەقەنى غوژايىنغا ئېيتىش ئۆيگە قايتىدۇ. ئۆيگە ئاز قالغاندا ئىت جازالىنىشىدىن قورقۇپ، ئورمانغا كىرىپ <MS/>غايىپ بولىدۇ. مۈشۈكنىڭ چاپسان قايتىپ كەلگىنىنى كۆرگەن غوژايىن ئەنسىرەپ: – ئىت قېنى؟ – دەيدۇ. – ئۈزۈكنى نۈتىرىپ قويۇپ، قېچىپ غايىپ بولدى، – دەيدۇ مۈشۈك. ئاچچىقلانغان باي ئىتنى جازالىماق بولۇپ، يېزىدىكى بارلىق ئىتلارنى يىغىپ، ئۇلارغا: – قانداق ئامال قىلساڭلارما ھېلىقى ئىتنى تېپىپ ئېلىپ كېلىڭلار – دەيدۇ. – بىز ئۇ ئىتنى باشقا گۇناسىز ئىتلاردىن قانداق پەرىقلەيمىز؟– دەپ سورايدۇ ئىتلار. – ئۇ بەك قېرىپ كەتكەن، ئېغىزىدا <FR/>بىرمۇ چىشى يوق، سىلەر ئۇنىڭ چىشىغا قارىساڭلار ئوڭاي تاپىسىلەر، – دەيدۇ باي. شۇنىڭ بىلەن ئىتلارنىڭ ھەممىسى ھېلىقى قېرى ئىتنى تۇتۇپ ئېلىپ كېلىدىغانغا يولغا چىقتى. تالاي تاغ – ۋارانلارنى ئارىلاپ، ئىزدەشكە ئاتلاندى. ئۇلار تالاي تاغ – ۋارانلارنى كېزىپ، كۆل – دەرىيالارنى، توغايلارنى ئارىلاپ، ژىراق – يېقىندىكى شەھەرلەرنىڭ ھەممىسىگە بارىدۇ. بىراق ھېلىقى قېرى ئىتنى ھېچ يەردىن تاپالمايدۇ. <FR/>شۇ كۈندىن تا بۈگۈنگىچە ئىتلار <MS/>ئالتۇن ئۈزۈكنىمۇ، قېرى ئىتنىمۇ تاپالمىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ھازىر ئىتلار بىر – بىرىنى كۆرگەندە، «باينىڭ <MS/>ئالتۇن ئۈزۈگىنى يوقىتىپ قويغان ئىت مەن ئەمەس، ئىشەنمىسەڭ، قاراپ كۆرگىن، مېنىڭ چىشلىرىم ساق» دەپ چىشلىرىنى غىرىلداپ – غىرىلداپ كۆرسىتىپ قويىدىكەن.

Biri var idi, biri yox idi, qədim zamanlarda varlı bir adamın bir iti ilə bir pişiyi varmış. İt qoca imiş, pişik isə gənc imiş. Bir gün adam ikisinə bir tapşırıq vermişdi: — O qızıl üzüyü alıb qarşı kənddəki qızıma aparın. Üzüyü sən daşı, pişik. İt sənə bələdçilik etsin. Diqqətli olun, aman üzüyü itirməyin, — demişdi. Pişik və it yola düşmüşdülər. Yarım yola gələndə qabaqlarına bir çay çıxmışdı. Çayın üstündə körpü yox imiş. Məcburi üzərək keçmələri lazım idi. İt, pişiyin yaxşı üzə bilmədiyini bildiyi üçün narahat olmuşdu: — Pişik, üzük səndə qalsa, suda salarsan, — demişdi it. Pişik əvvəlcə etiraz etmişdi: — Olmaz, ağamız mənə verdi üzüyü, sənə verə bilmərəm, — demişdi. İt: — Mən səndən daha diqqətliyəm, çayın o tərəfinə keçənə qədər üzüyü mənə ver, ağzıma qoyum, çayı keçəndən sonra sənə geri verərəm, — demişdi. İt çox israr etmişdi. Axırda pişik üzüyü itə vermişdi. Çayın lap ortasına gələndə it birdən: — Vay! Üzük ağzımdan düşdü! — demişdi. Pişik təəccüblə soruşmuşdu: — İndi nə edəcəyik? İt: — Dayan, bir baxım, bəlkə taparam, — demişdi. Amma it nə qədər axtarsa da, üzüyü tapa bilməmişdi. Axırda çarəni evə dönüb vəziyyəti ağalarına danışmaqda tapmışdılar. Evlərinə yaxınlaşanda it, ağasından qorxub meşəyə doğru qaçmış və gözdən itmişdi. Pişiyin dərhal geri döndüyünü görən ağası təlaşla soruşmuşdu: – İt haradadır? Pişik belə demişdi: – Üzüyü itirdi, sonra da qaçdı... Buna çox əsəbləşən varlı, kənddəki bütün itləri çağırıb demişdi ki: – Nə edin edin, o iti tapıb mənə gətirin! İtlər: – Bəs biz onu digər itlərdən necə tanıyacağıq? Varlı: – O onsuz da çox qocadır, ağzında bir dənə də olsun dişi yoxdur. Dişinə baxsanız dərhal tanıyarsınız, — demişdi. Beləliklə, bütün itlər o qoca iti tapmaq üçün dağları, daşları, çayları və şəhərləri gəzmişdilər. Amma nə etsələr də, onu heç cür tapa bilməmişdilər. O gün bu gündür, itlər hələ də qızıl üzüklə birlikdə itən o iti axtarırlarmış. Bax buna görə də, itlər bir-birini görəndə dərhal dişlərini göstərərək, “üzüyü itirən it mən deyiləm, bax, istəsən dişlərim sağlamdır” deyə xırlayırlarmış.

Баяғы заманда бір Кемпір мен шал болыпты. Балалары жоқ екен. Шал егін егіп, жинаған астығын қамбаға тығып қояды да үнемдеп, шетінен базарға алып барып сатып, шай-тұзын арылтады екен. Бір күні шал қамбадағы астығынан алып, базарға апарып сатпақ болады. Қамбаның есігін ашып қалса, тышқандардың өріп жүргенін көреді. Бірде-бір дәні бүтін астық қалмапты. Тышқандар жегенін жеп, жемегенін ортасынан қақ бөліп, шаша беріпті. Мұның зардабынан Кемпір мен шал қайғырыпты: – Осы астықпен күн көруші едік, енді қайтеміз? – деп зар еңірепті. Сол кезде бұлардың тұсынан өтіп бара жатқан мысық мұңын естіп, қастарына келеді де: – Неге сонша қайғырып тұрсыңдар? – деп жөн сұрап, құйрығын бұлғаңдатады. – Қайғырмай қайтейік, – дейді, шал мұңын шағып. – Алаяқ тышқандар қамбадағы астығымызды талан-таражға салыпты. Соның жазасын беретін біреу табылар ма екен бұл дүниеден? – Сол айтқаныңды мен орындаймын, қане, көрсетші сұмырай ұры тышқандарды, – деп мысық құйрығын бұлғаңдатады батырсынып. – Ендеше бері жүр, – деп шал мысыққа қамбаның есігін ашып береді. Мысық құжынаған тышқандарды көреді. – Енді есікті жауып қой да кете бер, – дейді мысық шалға. Үй-үйдің арасын шарлап, аштықтан ішегі шұрылдап, қарны қабысып жүрген мысық қалың тышқанмен айқаса кетеді. Әп-сәтте бес-алтауын ұстап, қылғып салады да тойынып алады . Үйсіз-күйсіз айдаланы қаңғып жүруші еді, енді су өтіп, жаңбыр тимейтін қамбада тұратын болды. Сөйтіп, біраз уақыттан кейін тышқандар бұл маңнан біржола безіп, жоламай кетіпті. Соның салдарынан тамағы азая бастаған мысық Кемпір мен шалдан: – Қане, тағы қандай жұмыстарың бар? – деп сұрапты. Кемпір мысықтың жылтылдаған жүнінен сипалап, еркелетеді. Тышқаннан құтылғандарына қуанысады. – Не қалайсың, кане айт, тілегіңді орындауға әзірмін, – депті шал. Мысық өзінің қалауын айтады: – Мен көп нәрсе сұрамаймын. Менің жалғыз-ақ тілегім бар. Тек үйлеріңнің бір бұрышынан орын берсеңдер болғаны. кемпір мен шал мысықтың қалауын қабыл алып, үйлеріне кіргізеді. Мысыққа үй ішінде не істесе де ерік беріпті. Қайда жатам десе де тыйым салмапты. Үшеуі тату-тәтті бірге тұратын болыпты. Мысыққа кемпір күніне бір тостаған сүт береді. Сүтке тойып алған мысық жылы үйде пырылдап ұйықтап жатады. Тамақ іздеп, ешқайда қаңғымайды. Бір күні түн ішінде шалдың қорасына қасқыр түсіп, бір-екі қойын жеп, басқасын жаралап кетеді. Мұны көріп шал қатты қамығады. – Осы қойдың сүтін қорек етуші едік. Енді қалай күн көреміз? Бұл зұлымдардың зауалын беретін біреу табыла ма? Сол кезде мысық шалдың қасына келеді де, құйрығын бұлғаңдатып, еркелей сөйлейді. – Бар, ондай батыр. Мен соны іздеп тауып, ертіп келейін, – деп, айдалаға қарай жүгіре жөнеледі.

Once upon a time, there lived an old man and an old woman. They had no children. The old man grew grain, stored it in a barn, and sold it little by little at the market to buy what they needed. One day, when the old man went to the barn to take some grain to sell, he saw mice running all over the place. Not a single whole grain was left. The mice had eaten what they could and scattered the rest all around. The old man and the old woman were heartbroken. — What will we do now? — they cried. — We lived off this grain! Just then, a cat passed by and heard their sorrow. It came closer, wagging its tail. — Why are you so sad? — asked the cat. — Why wouldn’t we be? — sighed the old man. — The thieving mice have eaten all our grain. Is there anyone in this world who could punish those robbers? — I can do that for you, — said the cat proudly, flicking its tail. — Show me those thieving mice! — Follow me, — said the old man and opened the barn door. The cat saw the mice scurrying everywhere. — Close the door and leave me here, — said the cat. The cat, who had long been starving and wandering the fields, pounced on the mice. In no time, it caught five or six and swallowed them whole. Finally, full and happy, it decided to stay in the warm, dry barn. After some time, the mice disappeared completely from that place. When the cat began to run out of food, it came to the old man and old woman and asked: — Well, do you have any more work for me? The old woman stroked the cat’s shiny fur and smiled. They were overjoyed to be free of the mice. — Tell us what you want; we’ll grant your wish, — said the old man. — I don’t ask for much, — replied the cat. — Just give me a little corner in your house to live in. The old man and woman agreed and welcomed the cat into their home. They let it go wherever it pleased. The three of them lived happily together. Every day, the old woman gave the cat a bowl of milk. After drinking, the cat purred contentedly and slept by the fire, never wandering again. One night, a wolf crept into the old man’s pen and killed a couple of sheep, wounding others. The old man was deeply upset. — These sheep gave us milk! What will we do now? Is there anyone who can stop this evil? The cat came to him, wagging its tail playfully. — There is someone who can, — said the cat. — I’ll go find him and bring him here.

Qadim zamonda bir kampir va chol bo‘lgan ekan. Farzandlari yo‘q ekan. Chol ekin ekib, yig‘gan g‘allasini omborga yashiradi, tejab, bozorga olib borib sotadi va choy tuzini tozalaydi. Bir kuni chol ombordan don olib, bozorga sotmoqchi bo‘ladi. Omborning eshigini ochsa, sichqonlar yurganini ko‘radi. Bir dona ham butun don qolmadi. Sichqonlar yeganini yeb, yemaganini ikkiga bo‘lib, sochib yuborishdi. Bundan kampir va chol xafa bo‘lib: - Biz bu don bilan kun ko‘rardik, endi nima qilamiz? - deb yig‘lashdi. Shu payt ularning yonidan o‘tib ketayotgan mushuk g‘amginligini eshitib, ularga yaqinlashdi va: - Nega bunchalik qayg‘uryapsizlar? - deb so‘radi va dumini silkitdi. - Qayg‘urmay bo‘ladimi, - deydi chol hasrat qilib. - Firibgar sichqonlar omborimizdagi g‘allani talon-taroj qilishdi. Bu dunyoda uni jazolaydigan odam topilarmikin? - Men aytganingizni qilaman, qani, menga o‘g‘ri sichqonlarni ko‘rsating, - dedi mushuk jasurlik bilan dumini silkitib. - Unday bo‘lsa, bu yoqqa kel, - dedi chol mushukka omborning eshigini ochib. Mushuk sichqonlar to‘dasini ko‘radi. - Endi eshikni yoping va keting, - deydi mushuk cholga. Mushuk uyma-uy yurib, ochlikdan ichaklari g‘uldirab, qorni tiqilib, ko‘plab sichqonlar bilan to‘qnashadi. Bir zumda besh-oltitasini tutib, yutib yuboradi va to‘yadi. U boshpanasiz dalada tentirab yurardi, endi yomg‘ir o‘tmaydigan omborda yashaydigan bo‘ldi. Shunday qilib, bir muncha vaqt o‘tgach, sichqonlar bu yerdan butunlay qochib ketishdi. Natijada, mushuk keksa va qari ayoldan: - Qani, yana qanday ishlaringiz bor? - deb so‘radi. Kampir mushukning yaltiroq junini silab, erkalaydi. Ular sichqondan qutulganlaridan xursand bo‘lishadi. - Nima istaysan, ayt, istagingni ijro etishga tayyorman, - dedi chol. Mushuk o‘z xohishini aytadi: - Men ko‘p narsa so‘ramayman. Mening faqat bitta tilagim bor. Faqat uyingizning bir burchagidan joy bersangiz bo‘ldi. Kampir va chol mushukning istagini qabul qilib, uylariga kirishadi. Mushuk uyda nima qilishiga ruxsat berilgan. U xohlagan joyda yotishni taqiqlamagan. Uchovlon inoq yashay boshlashdi. Kampir mushukka kuniga bir kosa sut beradi. Sutga to‘ygan mushuk issiq uyda xurrak otib uxlayapti. U ovqat izlab hech qayerga bormaydi. Bir kuni kechasi bo‘ri cholning qo‘rasiga kirib, bir-ikki qo‘yini yeb, boshqasini yaraladi. Buni ko‘rib, chol juda xafa bo‘ldi. - Biz shu qo'yning sutidan ovqatlanardik. Endi qanday kun ko‘ramiz? Bu yovuzlarning qasosini oladigan kimdir topiladimi? Shunda mushuk cholning yoniga keladi va dumini silkitib, erkalanib gapiradi. - Bor, shunday botir. Men uni qidirib topib, olib kelaman, - deb dashtga qarab yuguradi.

Bir varmış bir yokmuş, çok eskiden bir nineyle bir dede varmış. Onların hiç çocukları olmamış. Dede tarlasını ekip biçer, elde ettiği buğdayı ambara doldurur, oradan azar azar alıp pazarda satar, böylece tuzunu, çayını alır geçinirmiş. Günlerden bir gün, dede yine ambardan buğday alıp pazara götürmek istemiş. Ama ne görsün! Ambarın içi fare kaynıyormuş! Tek bir sağlam buğday kalmamış. Fareler her yeri kemirmiş, yemediklerini de ortasından ikiye bölüp sağa sola saçmışlar. Dede ile nine bu duruma çok üzülmüş: — Biz bu buğdayla yaşıyorduk, şimdi ne yapacağız? – diye dövünmüşler. O sırada yanlarından bir kedi geçiyormuş. Nineyle dedenin ağladığını işitince hemen yanlarına gelmiş. Kuyruğunu sallayıp: — Ne oldu, neden bu kadar üzgünsünüz? – demiş. — Ah, sorma! – demiş dede. – Şu hınzır fareler bütün buğdayımızı mahvetmişler. — Bu farelere bir ceza verecek biri bulunur mu ki şu dünyada? — Ben veririm onların cezasını! – demiş kedi cesurca kuyruğunu oynatarak. – Hadi, göster o yaramaz fareleri! — Gel öyleyse, – demiş dede, ve hemen ambarın kapısını açmış. Kedi içeri bir bakmış, o da ne! Her yer fare doluymuş. — Şimdi sen kapıyı kapat da git, – demiş kedi. Açlıktan içi geçmiş kedi, hemen farelerin içine dalmış. Hemen beş-altısını yakalayıp yutuvermiş, karnını güzelce doyurmuş. Eskiden dışarıda gezer dururmuş, şimdi ise sıcacık ve kuru ambarda yaşamaya başlamış. Günler geçmiş, fareler bu bölgeyi terk etmiş, bir daha da uğramamış. Sonra kedi yavaş yavaş acıkmaya başlamış. Nineyle dedeye dönüp sormuş: — Ee, başka ne işiniz var bana? Nine kedinin parlak tüylerini okşamış, onu sevmiş. Farelerden kurtuldukları için ikisi de çok mutluymuş. — Ne istersin? Söyle bakalım, ne dilesen yerine getireceğiz, – demiş dede. Kedi hemen dileğini söylemiş: — Ben fazla bir şey istemem. Sadece evinizin bir köşesinden bana bir yer verseniz yeter bana. Nineyle dede isteği hemen kabul etmişler. Kediyi evlerine almışlar. Nerede isterse orada yatmasına izin vermişler. Böylece üçü de mutlu mesut birlikte yaşamaya başlamış. Nine her gün kediye bir tas süt verirmiş. Kedi de sütünü içip evin sıcak köşesinde mırıl mırıl uyurmuş. Artık dışarıda yiyecek aramaz olmuş. Ama bir gece... Dedenin ahırına bir kurt girmiş! İki koyunu yemiş, diğerlerini de yaralamış! Bunu gören dede çok üzülmüş. – Biz bu koyunun sütünü içip geçiniyorduk. Şimdi ne yaparız, nasıl yaşarız? Şu kötülere gününü gösterecek bir yiğit var mıdır acaba? – demiş iç çekerek. Tam o sırada kedi sessizce dedenin yanına sokulmuş. Kuyruğunu hafifçe sallayıp tatlı tatlı mırıldanmış: – Var, var öyle biri! Ben onu bulup buraya getiririm, – demiş ve bozkıra doğru koşa koşa uzaklaşmış.

ئۆتكەن زاماندا بىر بوۋاي بىلەن موماي ياشاپتۇ. بالىلىرى يوق ئىكەن. بوۋاي ئاشلىق تېرىپ، يىغقان ئاشلىقنى ئامبارغا ساقلاپ قويۇپ، تې جەپ، چېتىدىن بازارغا ئاپىرىپ، سېتىپ، چاي – تۇز قىلىپ يۈرىدۇ. بىر كۈنى <MS/>بوۋاي ئامباردىكى ئاشلىقنى ئېلىپ، بازارغا ئاپىرىپ ساتماقچى بولىدۇ. ئامبارنىڭ ئىشىگىنى ئېچىشى بىلەنلا ئۇنىڭ ئىچىدە چاشقانلارنىڭ <FR/>يۈگرەپ يۈرگىنىنى كۆرىدۇ. بىرمۇ ساق ئاشلىق قالماپتۇ. چاشقانلار يېگىنىنى يەپ، يېمىگىنىنى بۆلۈپ، چېچىۋېتىپتۇ. بۇنىڭ كېسىرىدىن <MS/>بوۋاي بىلەن موماي قايغۇرۇپتۇ: – مۇشۇ ئاشلىقتىن كۈن كۆرۈپ، ياشاتتۇق، ئەمدى قانداق قىلارمىز؟ – دەپ زارلاپتۇ. شۇ پەيتتە ئۇلارنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ كېتىپ بارغان مۈشۈك مۇڭىنى ئاڭلاپ، يېنىغا كېلىپ:– نېمىگە شۇنچىلىك قايغۇرۇپ تۇرىسىلەر؟ – دەپ ئەھۋالىنى سوراپتۇ. – قانداق قايغۇرمايمىز، – دەيدۇ <MS/>بوۋاي جاغدىيىنى ئېيتىپ. – ھېلىگەر چاشقانلار ئامباردىكى ئاشلىقلىرىمنى تار – مار قىلىپتۇ. ئۇلارنىڭ جازاسىنى بېرىدىغان بىرەۋلىرى بارمىكىن بۇ دۇنيادا؟ – شۇ ئېيتقانلىرىڭنى مەن ئورۇنلايمەن، قېنى كۆرسەتكىنە، <MS/>ھېلىگەر چاشقانلارنى، – دەپ مۈشۈك قۇيرۇقىنى شىپاڭلىتىپتۇ. – بېرى ماڭغىن، – دەپ بوۋاي مۈشۈككە ئامبارنىڭ ئىشىگىنى ئېچىپ بېرىدۇ. مۈشۈك چاشقانلارنى كۆرىدۇ. – ئەمدى ئىشىكنى يېپىپ كېتىۋەرگىن، – دەيدۇ مۈشۈك <MS/>بوۋايغا. ئۆي – ئۆيلەرنى چارىلاپ، ھېرىپ، قوسىغى ئېچىپ، كورۇلداپ، ئۈچەي – قارنى چاپلىشىپ يۈرگەن مۈشۈك چاشقانلار بىلەن ژەڭگە چۈشىدۇ. بىر پۇرسەتتە بەش – ئالتىسىنى تۇتۇپ، يەپ تويىدۇ. ئۆي – ماكانسىز قاڭغىپ يۈرگەن ئىدى، ئەمدى سۇ، يامغۇر ئۆتمەيدىغان ئامباردا ياشايدىغان بولدى. شۇنداق قىلىپ، بىر ئاز ۋاقىتتىن كېيىن چاشقانلار بۇ يەردىن قېچىپ، يولىمايدىغان بولدى. شۇنىڭ كېسىرىدىن تامىغى ئازىيىپ كەتكەن مۈشۈك بوۋاي بىلەن مومايدىن: – قېنى، يەنە قانداق ئىشلىرىڭلار بار؟ – دەپ سوراپتۇ. موماي مۈشۈكنىڭ پاقىراپ تۇرغان يۇڭىنى سىيپاپ، ئەركىلىتىدۇ. چاشقاندىن قۇتۇلغىنىغا خۇشال بولۇشىدۇ. – نېمە خالايسەن، قېنى، ئېيتقىن، تىلىگىڭنى ئورۇنلاشقا تەييارمەن، – دەپتۇ <MS/>بوۋاي. مۈشۈك ئۆزىنىڭ تىلىگىنى ئېتىدۇ: – مەن كۆپ نەرسە سورىمايمەن. مېنىڭ يالغۇز بىر تىلىگىم بار. پەقەت ئۆيۈڭلارنىڭ بىر بۇلۇڭىدىن ئورۇن بەرسەڭلار بولدى.. بوۋاي بىلەن موماي مۈشۈكنىڭ تىلىگىنى ئورۇنلايدۇ، ئۆيىگە كىرگۈزىدۇ. مۈشۈككە ئۆيدە ئەركىنلىك بېرىپتۇ. قەيەردە ئۇخلايمەن دېسە، ئۆز خالىشى بولۇپتۇ، ھېچ نەرسىگە چەكلىمەپتۇ. ئۈچى بىللە ئىناق ياشاپتۇ. مۈشۈككە موماي كۈنىگە بىر چىنە <MS/>سۈت بېرىدىكەن. <MS/>سۈتكە تويغان مۈشۈك ئىسسىق ئۆيدە پۇشۇلداپ ئۇخلايدىكەن. تاماق ئىزدەپ، قاڭغىرىپ كەتمەيدىكەن. بىر كۈنى كېچىسى <MS/>بوۋاينىڭ مال قوراسىغا بۆرە كىرىپ بىر – ئىككى قوينى يەپ، قالغان ماللىرىنى يارىلاپ كېتىدۇ. بۇنى كۆرۈپ بوۋاي خاپا بولىدۇ: – مۇشۇ قوينىڭ <MS/>سۈتىنى ئىشلىتەتتۇق، ئەمدى قانداق كۈن كۆرەمىز؟ بۇ زۇلۇملارنى ۋەيران قىلىدىغان بىرەۋلىرى تېپىلامدۇ؟ شۇ ۋاقىتتا مۈشۈك بوۋاينىڭ يېنىغا كېلىپ، قۇيرۇقىنى شىلتىپ، ئەركىلەپ سۆزلەيدۇ. سبار، ئۇنداق <MS/>باتۇر بار. مەن ئۇنى ئىزدەپ تېپىپ، چاقىرىپ كېلىمەن، – دەپ، دالاغا قاراپ يۈگرەپ چىقىپ كېتىدۇ.

Biri var idi, biri yox idi, çox qədimdən bir nənə ilə bir baba varmış. Onların heç uşağı olmamışdı. Baba tarlasını əkib becərər, əldə etdiyi buğdanı anbara doldurar, oradan az-az götürüb bazarda satar, beləliklə, duzunu, çayını alıb dolanarmış. Günlərin birində, baba yenə anbardan buğda alıb bazara aparmaq istəmişdi. Amma nə görsün! Anbarın içi siçan qaynayırdı! Bir dənə də olsun sağlam buğda qalmamışdı. Siçanlar hər yeri gəmirmiş, yemədiklərini də ortadan ikiyə bölüb sağa-sola səpmişdilər. Baba ilə nənə bu vəziyyətə çox üzülmüşdülər: — Biz bu buğda ilə yaşayırdıq, indi nə edəcəyik? – deyə döyünmüşdülər. O vaxt yanlarından bir pişik keçirmişdi. Nənə ilə babanın ağladığını eşidincə dərhal yanlarına gəlmişdi. Quyruğunu yelləyib: — Nə oldu, niyə bu qədər kədərlisiniz? – demişdi. — Ay, sorma! – demişdi baba. – O hınzır siçanlar bütün buğdamızı məhv etmişdilər. — Bu siçanlara cəza verəcək kimsə tapılırmı ki, bu dünyada? — Mən verərəm onların cəzasını! – demişdi pişik cəsarətlə quyruğunu yellədərək. – Gəl, göstər o yaramaz siçanları! — Gəl elə isə, – demişdi baba, və dərhal anbarın qapısını açmışdı. Pişik içəri bir baxmış, o da nə! Hər yer siçanla dolu imiş. — İndi sən qapını bağla və get, – demişdi pişik. Aclıqdan halı qalmamış pişik, dərhal siçanların içinə atılmışdı. Dərhal beş-altısını tutub udmuş, qarnını yaxşıca doyurmuşdu. Əvvəllər çöldə gəzib dolanarmış, indi isə isticə və quru anbarda yaşamağa başlamışdı. Günlər keçmiş, siçanlar bu ərazini tərk etmiş, bir daha da üzünü göstərməmişdilər. Sonra pişik yavaş-yavaş acımağa başlamışdı. Nənə ilə babaya dönüb soruşmuşdu: — Eee, başqa nə işiniz var mənə? Nənə pişiyin parlaq tüklərini sığallamış, onu sevmişdi. Siçanlardan qurtulduqları üçün ikisi də çox sevincli imişlər. — Nə istəyirsən? De görüm, nə diləsən, yerinə yetirəcəyik, – demişdi baba. Pişik dərhal diləyini demişdi: — Mən çox şey istəmirəm. Sadəcə evinizin bir küncündən mənə bir yer versəniz, mənə yetər. Nənə ilə baba istəyi dərhal qəbul etmişdilər. Pişiyi evlərinə almışdılar. Harada istəsə, orada yatmasına icazə vermişdilər. Beləliklə, üçü də xoşbəxt-bəxtiyar birlikdə yaşamağa başlamışdı. Nənə hər gün pişiyə bir kasa süd verirmiş. Pişik də südünü içib evin isti küncündə mırıltı ilə yatırmış. Artıq çöldə yemək axtarmaz olmuşdu. Amma bir gecə... Babanın tövləsinə bir canavar girmişdi! İki qoyunu yemiş, digərlərini də yaralamışdı! Bunu görən baba çox üzülmüşdü: — Biz bu qoyunların südünü içib dolanırdıq. İndi nə edəcəyik, necə yaşayacağıq? O pislərə gününü göstərəcək bir igid varmı görəsən? – demişdi ah çəkərək. Elə o vaxt pişik səssizcə babanın yanına soxulmuşdu. Quyruğunu yüngülcə yelləyib şirin-şirin mırıltı ilə: — Var, var elə biri! Mən onu tapıb bura gətirərəm, – demiş və bozqıra doğru qaçaraq uzaqlaşmışdı.

Ерте заманда сиыр сызылған кербез, суырыла шапқан жүйрік болыпты. Әрі асқан тәкаппар, мақтаншақ та екен. Бір күні әлгі сиыр атпен ерегісіп қалып, екеуі жарысқа түсуге уәде байласады. Бұрынғы өткен жарыстардың бәрінде сиыр бәйге бермейді екен. Осы жолы аттан да озып, төрт аяқты жануарлардың арасындағы ең жүйрігі деген атаққа біржола ие болуды мақсат етеді. Көмбеге төреші болып арыстан келеді. Бәстің жайын ұққан соң, ат пен сиырды бір күншілік жолға жолбарыс айдап барып, екеуін қатар тұрғызып қояды да, өкіріп тұрып, кері қайтуға белгі береді. Құйрығын көкке шаншып алып, танауы пысылдап, сиыр ә дегеннен-ақ қарасын үзіп, зулай жөнеледі. Сиырдың артынан желдей жүйткіп, үдей шауып, ат келе жатады. Жол ортасында бәсекелесушілерге сусын беру үшін суыр тосып отырады. Бір кезде оза шауып, елірген сиыр суырға жетіп келеді де: – Суыр сасық, су қайда? – дейді. Сиырдың тәкаппар мінезіне ренжіп қалған суыр: – Сиыр сасық, су мұнда, – деп, сасып, борсып кеткен лай суды ұстата салады. Шаңырқап, шөлдеп келген сиыр судың қандай екеніне қарамастан, сіміріп жібереді де, одан әрішапқылай жөнеледі.

Long ago, the cow was a graceful and swift creature, proud and vain. One day, she quarreled with a horse, and the two agreed to race. The cow had never lost a race before, and this time she wanted to defeat the horse as well, to be called the fastest of all four-legged animals. A lion was chosen as the judge. Once the terms of the race were set, the lion sent the cow and the horse a full day’s journey away. A tiger was assigned to start the race. He lined them up side by side, roared, and gave the signal to run. With her tail raised high and her nostrils flaring, the cow bolted forward, leaving the horse far behind. But soon the horse began to gain speed, galloping like the wind. Halfway along the course, a marmot waited to offer the racers water. Soon, panting and full of pride, the cow reached him first. — Marmot the stinker, where’s the water? — she snapped arrogantly. Offended by her rudeness, the marmot replied, — Cow the stinker, here’s your water! — and handed her a bowl of murky, foul-smelling water. The cow, too thirsty to care, gulped it down and ran on.

Qadim zamonlarda sigir chiroyli va tez yuguruvchi bo‘lgan. U juda takabbur va maqtanchoq edi. Bir kuni sigir ot bilan janjallashib qoldi va ikkalasi poygaga borishga va’da berishdi. Ilgari o‘tkazilgan barcha musobaqalarda sigir poyga bermas ekan. Bu safar u otni ham ortda qoldirib, to‘rt oyoqli hayvonlar orasida eng tezkor degan nomga ega bo‘lishni maqsad qilgan. Xazinaga arslon hakam bo‘lib keladi. Garovni tushungandan so‘ng, yo‘lbars ot va sigirni bir kunlik yo‘lga haydab boradi, ikkovini yonma-yon qo‘yadi va o‘kirib, orqaga qaytishga ishora qiladi. Dumini osmonga ko‘tarib, burnini pishillatib, sigir darhol ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi va yugurib ketdi. Ot sigirning orqasidan yeldek uchib, tezlashdi. Yo‘lning o‘rtasida raqiblarga ichimlik berish uchun sug‘ur kutib turadi. Bir mahal sigir yugurib kelib: - Sug‘ur sassiq, suv qani? - deb so‘radi. Sigirning takabbur xatti-harakatidan ranjigan sug‘ur: - Sigir sassiq, suv bu yerda, - dedi va sasigan loyqa suvni tutqazdi. Chanqagan va tashna bo‘lgan sigir suv qanday bo‘lishidan qat’i nazar, uni ichib yuboradi va yana yugurib ketadi.

Bir zamanlar, gösterişiyle göz kamaştıran, koşusuyla rüzgârı kıskandıran bir sığır yaşarmış. Ne var ki, bu sığırın huyu pek yamanmış: kibirli, kendini beğenmiş, gururdan burnu havalarda… Bir gün yolu bir atla kesişmiş. İkisinin arasında bir inat başlamış, söz yarışı eyleme dönüşmüş. Zaten bugüne dek sığır tüm yarışları kazanırmış; bu defa da atı geride bırakıp, “en hızlı dört ayaklı” unvanını sonsuza dek kazanmak istiyormuş. Yarışın hakemliğini ormanın kudretli efendisi aslan üstlenmiş. Olayın ciddiyetini kavradığında, kaplanı çağırmış. Bahsin durumunu anladıktan sonra, kaplan at ile ineği bir günlük mesafeye kadar sürüp götürmüş, ikisini yan yana durdurmuş ve kükreyerek geri dönmeleri için işaret vermiş.Sığır kuyruğunu havaya dikmiş, burnundan buharlar çıkararak tozu dumana katmış. Ardından at, dalga gibi süzülerek yetişmeye çalışıyormuş. Yarışın ortasında bir su samuru, yarışçılara serin su ikram etmek için bekliyormuş. İlk gelen, böbürlenerek koşturan sığır olmuş. – Ey pis su samuru! Hadi suyu ver, – demiş, küçümseyerek. Kibire kırılan su samuru, boz bulanık, kokmuş suyu uzatmış: – Ey pis sığır, su işte burada, diyerek pis kokulu, çamurlu suyu verir. Sığır susuzluktan yanıp tutuşurken, suyun temizliğine bakmadan hepsini bir dikişte içmiş ve yarışa devam etmiş.

<FR/>ئۆتكەن زاماندا سىيىر نەپىس، سۇغۇرۇلۇپ چاپقان ھالدا يۈگرۈك بولۇپتۇ. ھېلى ماختانچاق، قىرسىق ئىكەن. بىر كۈنى ھېلىقى سىيىر ئات بىلەن سۆزگە كېلىپ قېلىپ، ئىككىسى رېقابەتكە چۈشۈشكە ۋەدە بېرىشىپتۇ. بۇرۇنقى ئۆتكەن رېقابەتلەردە سىيىر بىرىنچىلىكنى بەرمىگەن ئىكەن. <FR/>بۇ قېتىممۇ ئاتتىن يېڭىپ چىقىپ، <FR/>تۆرت ئاياقلىقلارنىڭ ئارىسىدىن ئەڭ يۈگرۈگى دېگەن نامغا <FR/>سازاۋەر بولۇشنى مەخسەت قىلىپتۇ. بۇ مۇسابىقىنىڭ ئادىل قازى بولۇپ شىر كەپتۇ. بۇ مۇسابىقىگە توغرىسىدا تولۇق مەلۇمات ئالغاندىن كېيىن ئات بىلەن سىيىرنى بىر كۈنلۈك يولغا ئاپىرىپ قاتار تۇرغۇزۇپ قويۇپ، ھۆكۈرەپ تۇرۇپ، ئارتقا قايتىشىغا بەلگۈ بېرىدۇ.قۇيرۇقىنى ئېگىز كۆتىرىپ، پۇشۇلداپ، سىيىر <FR/>ھە دەپ زىمىرىغان ھالدا ژۈگەردى. سىيىرنىڭ كەينىدىن شامالدەك ئىشتىك ژۈگىرەپ ئات كېلىۋاتىدۇ. يول ئوتتۇرىسىدا مۇسابىقىگە قاتناشقۇچىلارغا سۇ بېرىش ئۈچۈن سۇغىر كۈتۈپ ئولتۇرىدۇ. <FR/>بىر ۋاقىتتا بىرىنچى بولۇپ كېلىۋاتقان سىيىر، سۇغىرغا يېتىپ كېلىپ: – سۇغۇر سېسىق، سۇ قېنى؟ – دەيدۇ. سىيىرنىڭ بۇ دېگىنىگە رەن جىگەن سۇغۇر: – سىيىر سېسىق، سۇ مانە، – دەپ، سېسىپ كەتكەن لاي سۇنى تۇتقۇزۇپ قويدى. ئۇسساپ ئاران كەلگەن سىيىر سۇنىڭ لاي ئىكەنلىكىگە قارىماستىن، سۇنى ئىچىپ، ئۇنىڭدىن كېيىن چاپقىلاپ يۈگرەپ كەتتى.

Bir zamanlar, göstərişi ilə göz qamaşdıran, qaçışı ilə küləyi qısqandıran bir öküz yaşayırmış. Lakin bu öküzün xasiyyəti çox pis imiş: təkəbbürlü, özündən razı, təkəbbürdən burnu göydə... Bir gün yolu bir atla kəsişmişdi. İkisinin arasında bir inad başlamışdı, söz yarışı əmələ çevrilmişdi. Zatən bu günə qədər öküz bütün yarışları qazanarmış; bu dəfə də atı geridə qoyub, “ən sürətli dördayaqlı” adını əbədi qazanmaq istəyirmiş. Yarışın hakəmliyini meşənin qüdrətli ağası aslan öz üzərinə götürmüşdü. Hadisənin ciddiliyini dərk edəndə, qaplanı çağırmışdı. Mərcin vəziyyətini anladıqdan sonra, qaplan at ilə inəyi bir günlük məsafəyə qədər sürüb aparmış, ikisini yan-yana dayandırmış və nərə çəkərək geri dönmələri üçün işarə vermişdi. Öküz quyruğunu havaya dikmiş, burnundan buxarlar çıxararaq toz-duman qaldırmışdı. Ardınca at, dalğa kimi süzülərək yetişməyə çalışırmış. Yarışın ortasında bir su samuru, yarışçılara sərin su ikram etmək üçün gözləyirmiş. Birinci gələn, lovğalanaraq qaçan öküz olmuşdu. — Ey pis su samuru! Tez suyu ver, – demişdi, lağa qoyaraq. Təkəbbürə qırılan su samuru, boz bulanıq, iylənmiş suyu uzatmışdı: — Ey pis öküz, su bax buradadır, deyərək pis iyli, palçıqlı suyu verir. Öküz susuzluqdan yanıb-yanarkən, suyun təmizliyinə baxmadan hamısını bir udumda içmiş və yarışa davam etmişdi.

Баяғы заманда жылқы емін-еркін өз бетімен жүрген жабайы аң екен. Ешқандай айдау-қайыруды білмепті. Қысты күндері қары жұқа жазық даланы, шөбі қалың тоғайды, өзен бойындағы құрақты жерлерді, көл жағасындағы қалың қопаны мекендепті. Ал жазды күндері тауға шығып, шалғыны мол сай-салада жайылып жүріпті. Қалың қарағай арасындағы алқаптар мен құйқадай жон-жотаны шарлап, сол маңда жусапты. Бір күні жылқы қатпар-қатпар тау арасындағы бір алқапқа барып, сондағы шүйгін шөпке, көгорай шалғынға малтыға көміліп, бейқам жайылып жүріпті. Өрісі кең, жайылымы жалпақ, көңілі жай екен. Сөйтіп жүргенде, осы араға бір бұғы ауып келіпті. Шұрайлы алқаптың шөбі мол болған соң, жылқы жетеді ғой деп, қызғаныш білдірмепті. Екеуі қатар жайыла беріпті. Келе-келе бұғы осы бір шұрайлы алқапты тек жалғыз өзі ғана мекендеуді мақсат етіпті. Содан көрінген жерде жылқыға тиісіп, мүйіздей бастапты. Тыныштығы бұзылып, келімсек бұғыдан жәбір көрген жылқы арыз айтып, адамға барыпты. – Мен тау қойнауындағы шалғынды алқапта емін-еркін жайылып жүр едім, ешкімге кесір келтірмедім. Содан қасыма бұғы келді. Шөп те, жайылым да жететін болған соң, жайылым мол ғой деп, оны еркіне жібердім. Үндегем жоқ. Бірақ соңғы уақытта бұғы мені мүйіздеп, қуа бастады. Тыныштық бермей, жәбірлейтін болды. Енді оны өз мекенімнен қалай қуамын? Сен көмектеспес пе екенсің? – деп қиыла өтініпті. Қолға түспей жүрген асау жылқының бұл мұңын естіген соң, адам оған шарт қойыпты: – Мен бұғыны қуып тастаймын, ол қолдан келеді. Бірақ мен жаяумын ғой. Ол үшін сенің үстіңе мініп алуым керек. Бұғыдан көрген жәбір-жапасы үшін жылқы амалсыздан адамның айтқан шартына көніпті. Сол жерде адам жылқыны ноқталап мініп алады да, бұғы жүрген алқапқа келеді. Қолына ұзын сойыл ұстаған адамның қарасын көрген заматта бұғы жан сақтау үшін тау-таудан асып, қалың орманның ішіне сіңіп кетіпті. Бұғыдан құтылғанына қуанған жылқы: – Рақмет саған, адам! Сен менің жалғыз досым екенсің, – депті өлердегі сөзін айтып. – Енді мен саған қандай қызмет етсем екен?.. Сонда адам ойланып тұрып, өз қалауын айтыпты: – Сен осы шалғында жайылып жүре бер, – депті, алдағы ісін түсіндіріп. – Бұдан былай сен менен қашушы болма. Саған қиянат жасамайтыныма көзің жетті ғой. Маған қажет бола қалсаң, өзім келіп ұстап мінетін болайын. Жылқы адамның айтқанына көніпті. Сөйтіп, содан бері жылқы адамға қызмет етіп келеді екен. Шаруасы біткен соң, адам босатып жіберсе, тау арасындағы шалғынға барып, аунап-қунап жүре береді екен. Ал бұғы адаммен достасқан жылқының маңына жоламай, орман арасын, таудың ішін жайлап, қашықта жүреді екен.

Long ago, horses lived freely in the wild. They knew no reins, no whips, no human hands. In winter, they roamed the open plains, where the snow lay thin, grazing along reed-covered riverbanks and lake shores. In summer, they climbed high into the mountains, wandering through meadows rich with grass and wildflowers, resting among pine-covered valleys and green ridges. One day, a horse came to a beautiful mountain valley, where the grass was lush and thick. He grazed there peacefully, content and carefree. Before long, a deer wandered into the same valley. The horse, seeing that there was plenty of grass for both, felt no jealousy. They grazed side by side for a while. But soon, the deer grew greedy. He decided that he wanted the rich meadow all to himself. Whenever he saw the horse, he would lower his antlers and chase him away. The horse, tired of being bullied, went to seek help from humans. — I lived peacefully in the mountain meadow, — said the horse, — bothering no one. Then this deer came. At first, I let him graze beside me, thinking the pasture was wide enough for both. But lately, he’s been attacking me, driving me away with his horns. I have no peace anymore. Can you help me chase him off? Hearing this, the man smiled and said: — I can drive the deer away, that’s easy enough. But I’m on foot — I’ll need to ride on your back to catch him. The horse, thinking of his troubles and feeling desperate, agreed. The man placed a bridle on him, climbed on his back, and rode straight to the valley where the deer was grazing. The moment the deer saw the man with a long club in hand, he panicked and fled, leaping over ridges and disappearing deep into the forest. Relieved and happy, the horse said: — Thank you, human! You are my only true friend. How can I ever repay you? The man thought for a while and then said: — Stay here and graze as before. Don’t run from me anymore. You see now that I mean you no harm. Whenever I need your help, I’ll come and ride you, and when my work is done, I’ll let you go free again. The horse agreed. And from that day on, horses began to serve humans. When released from work, they would roll and run joyfully in the mountain meadows again. As for the deer, ever since that day he has kept his distance, living in the forests and deep mountain valleys, far from the horse who befriended man.

Qadim zamonlarda ot erkin, o‘z holicha yuradigan yovvoyi hayvon ekan. U hech qanday haydab-boshqarishni bilmas ekan. Qishda qori yupqa bo‘lgan tekis dashtlarda, o‘ti qalin to‘qaylarda, daryo bo‘yidagi qamishzor joylarda va ko‘l bo‘yidagi qalin chakalaklarda yasharkan. Yoz kunlari esa tog‘larga chiqib, o‘ti mo‘l soy va jarliklarda yayrab yurarkan. Qalin qarag‘ayzorlar orasidagi yaylovlar va yumshoq qir-adirlarni kezib, o‘sha atrofda tunab qolarkan. Bir kuni ot tog‘lar orasidagi bir yaylovga borib, u yerdagi sero‘t maysalar va yam-yashil o‘tloqlarga ko‘milib, beparvo o‘tlab yuribdi. Yaylovi keng, o‘tlog‘i cheksiz, ko‘ngli xotirjam ekan. Shu payt bu yerga bir bug‘u kelib qolibdi. Sero‘t yaylovda o‘t mo‘l bo‘lgani uchun, otga yetadi-da deb, unga rashk qilmapti. Ikkalasi yonma-yon o‘tlayveribdi. Bora-bora bug‘u bu sero‘t yaylovni faqat o‘zi egallashni maqsad qilibdi. Shundan keyin ko‘rgan joyida otga tegajog‘lik qilib, shoxlari bilan suza boshlabdi. Tinchligi buzilgan, kelgindi bug‘udan ozor ko‘rgan ot arz qilib odamning oldiga boribdi: - Men tog‘ etagidagi o‘tloqli yaylovda erkin o‘tlab yurardim, hech kimga zararim tegmasdi. Keyin yonimga bug‘u keldi. O‘t ham, yaylov ham yetarli bo‘lgani uchun, yaylov keng-ku deb uni o‘z holiga qo‘ydim. Indamadim. Ammo keyingi paytlarda bug‘u meni suzib, quvlay boshladi. Tinchlik bermay, ozor beradigan bo‘ldi. Endi uni o‘z makonimdan qanday quvaman? Menga yordam bermaysanmi? - deb yalinibdi. Qo‘lga tushmay yurgan yovvoyi otning bu dardini eshitgan odam unga shart qo‘yibdi: - Men bug‘uni quvib yubora olaman. Bunga kuchim yetadi. Ammo men piyodaman-ku. Buning uchun sening ustingga minishim kerak.Bug‘udan ko‘rgan jabr-jafosi sababli ot noiloj odamning shartiga ko‘nibdi. O‘sha yerning o‘zida odam otga no‘xta solib minib olibdi-da, bug‘u yurgan yaylovga boribdi. Qo‘lida uzun so‘yil tutgan odamni ko‘rishi bilan bug‘u jon saqlash uchun tog‘ oshib, qalin o‘rmon ichiga kirib ketibdi. Bug‘udan qutulganiga xursand bo‘lgan ot: - Rahmat senga, odam! Sen mening yagona do‘stim ekansan, - debdi. - Endi men senga qanday xizmat qilsam ekan?.. Shunda odam biroz o‘ylanib turib, o‘z istagini aytibdi: - Sen shu o‘tloqda o‘tlab yuraver, - debdi kelajakdagi ishini tushuntirib. - Bundan buyon mendan qochma. Senga yomonlik qilmasligimga o‘zing amin bo‘lding-ku. Kerak bo‘lib qolsang, o‘zim kelib seni tutib minaman. Ot odamning gapiga ko‘nibdi. Shundan beri ot odamga xizmat qilib kelar ekan. Ishlari tugagach, odam uni qo‘yib yuborsa, u yana tog‘lar orasidagi o‘tloqqa borib, ag‘anab-o‘ynab yuraverarkan. Bug‘u esa odam bilan do‘stlashgan otning yoniga yaqinlashmay, o‘rmonlar va tog‘lar orasida, uzoq-uzoqlarda yashab yurarkan.

Vaktiyle, at doğayla iç içe, özgürlüğün tadını doyasıya çıkaran bir varlıkmış. İnsan eline değmemiş, dizginsiz, başıboş bir yabani... Kışları, karı hafifçe örtülmüş uçsuz bucaksız ovalarda, gölgeli ormanlık alanlarda ve ırmak kenarındaki kamışlık sazlıklarda geçirirmiş. Yaz aylarında ise, dağların zirvesine tırmanır, serin vadilerdeki çiğ damlacıklı otlara yüz sürerek dolaşırmış. Karaçamların gölgelediği yamaçlarda huzurla dinlenirmiş. Bir gün, katman katman dağların arasında, yemyeşil, cennet gibi bir vadiye varmış. Oradaki gür otlara gömülerek keyifle otlanırken, bu dinginliğini bozacak bir yabancı belirir: bir geyik. Başta at, vadiyi paylaşmakta beis görmemiş. “Doğa cömerttir,” demiş kendi kendine. Lakin zamanla geyik içinde hırs yeşertmiş. Bu verimli toprakları tekeline almak istercesine, atı gördüğü her yerde boynuzlarıyla dürtüp uzaklaştırmaya kalkışmış...Atın huzuru kaçmış, yabancı geyikten eziyet görmeye başlamış. Dayanamayıp bir gün insanın yanına gidip şikâyet etmiş: — Ben dağ eteklerindeki yemyeşil çayırlarda özgürce dolaşıp otluyordum. Kimseye zararım yoktu. Sonra yanıma bir geyik geldi. Ot da boldu, otlak da. “Varsın otlasın” dedim, ses etmedim. Ama son zamanlarda bu geyik beni boynuzlamaya, kovalayıp rahatsız etmeye başladı. Artık huzurum kalmadı. Onu buradan nasıl kovabilirim? Bana yardım eder misin? Ele geçirilemeyen yabanî atın bu derdini duyduktan sonra, adam ona bir şart koşmuş: — Geyiği kovmak kolay. Ben bunu yaparım. Ama ben yaya biriyim, onu kovmak için senin sırtına binmem gerek. Geyikten gördüğü eziyet yüzünden, at bu şartı kabul etmek zorunda kalmış. O sırada adam atı yularlayıp üstüne binmiş ve geyik bulunan alana gitmiş. Elinde uzun bir sopa taşıyan adamı görür görmez, geyik korkudan dağları aşıp kaçmış, ormanın derinliklerine gizlenmiş. Geyikten kurtulduğuna sevinen at şöyle demiş: — Teşekkür ederim sana, ey insan! Sen benim tek gerçek dostummuşsun! Şimdi ben de sana nasıl hizmet etsem acaba?.. İnsan biraz düşünmüş, sonra dileğini söylemiş: — Sen bu çayırlarda otlamaya devam et. Artık benden kaçma. Sana zarar vermeyeceğimi gördün ya. Ne zaman sana ihtiyaç duyarsam, gelip seni yakalayıp bineceğim. At bu sözlere razı olmuş. O günden beri at insanın hizmetine girmiş. İşini bitiren insan onu serbest bırakınca, at yine dağlardaki çayırlarda özgürce dolaşır olmuş. Geyik ise artık insanla dost olmuş ata yaklaşamaz, ormanların derinliğinde saklanarak yaşarmış.

<FR/>ئۆتكەن زاماندا يىلقا <FR/>ئۆزى بىلەن ئۆزى يۈرگەن بىر ياۋايى ھايۋان ئىكەن. ھېچ قانداق بۇيرۇق، مۇراژىئەتنى بىلمەپتۇ. قىشنىڭ كۈنلىرى تەكشى ياتقان كەڭ دالانى، كۆل ياقىسىدا ياقىلاپ ماكانلاپتۇ. ياز كۈنلىرى بولسا، تاغلارغا چىقىپ يايلاقلاردا ماكانلاپتۇ. قېلىن قارىغايلار ئارىسىدىكى <MS/>يوتىلارنى ئارىلاپ يۈرۈپتۇ. بىر كۈنى يىلقا تاغ باغرىدىكى يېشىل چىمەنلىكلەردە <MS/>چۆپكە كۆمۈلۈپ، غەمسىز يۈرۈپتۇ. <FR/>يېرى كەڭ، <FR/>يېشىلزارلىقتا كۆڭلى توق ئىكەن. شۇنداق قىلىپ يۈرگەندە، مۇشۇ ئارىغا بۇغا كېلىپ قاپتۇ. <MS/>كەڭ دالانىڭ چۆپى مول، يېتىدۇ دەپ ئويلاپ ئات قىزغىنىش بىلدۈرمەپتۇ. ئىككىسى يايلاقتا يايلاپ يۈرۈپتۇ. ۋاقىت ئۆتكەنسىرى بۇغا مۇشۇ يېشىل، <MS/>كەڭ دالانى پەقەت ئۆزىلا ماكانلاشنى كۆزلەپتۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن <FR/>كۆرۈنگەن يەردىلا ئاتقا تېگىشىپ، مۆڭگۈزلىرى بىلەن ئۈسۈپمۇ قوياتتى. تىنىچلىغى بۇزۇلۇپ، بۇغىدىن خورلۇق كۆرگەن ئات، ئادەم بالىسىغا ئەرىز قىلىپ كەپتۇ: – مەن تاغ باغرىدا <MS/>يېشىل چىمەنلىكتە ئۆزەم ھېچ كىمگە كېسىرىمنى تەككۈزمەي يايلاپ يۈرەتتىم. شۇنىڭدىن كېيىن يېنىمغا بۇغا كەلدى. چۆپ مول بولغاندىن كېيىن ھە ئىككىمىزگە يېتىدىغۇ دەپ ئۇنى ئۆز <FR/>ئەركىگە قويۇپ بەردىم. گەپمۇ قىلمىدىم. بىراق، ئاخىرقى ۋاقىتلاردا بۇغا مېنى قوغلاپ، مۆڭگۈزلىرى بىلەن ئۈسۈپ، قوغلاشقا باشلىدى. تىنچلىق بەرمەيدىغان بولدى. ئەمدى بۇغىنى ئۆز ماكانىمدىن قانداق قوغلاۋېتىمەن؟ سەن قىلىپ بەرسەڭ، – دەپ يالۋۇرۇپتۇ. قولغا چۈشمەي، ئەركىنلىكتە يۈرگەن ئاتنىڭ بۇ مۇڭىنى ئاڭلىغان ئادەم، مۇنداق شەرت قويۇپتۇ: – مەن بۇغىنى قوغلاۋېتىمەن، ئۇ قولۇمدىن كېلىدۇ. بىراق مەن <MS/>پىيادە يۈرىمەنغۇ. ئۇنىڭ ئۈچۈن ساڭا مىنىپ بېرىشىم كېرەك. بۇغا تەرىپىدىن كۆرگەن ئازاۋىدىن، ئات ئادەمنىڭ ئېيتقان شەرتىگە كۆنىدۇ. شۇ يەردىلا ئادەم ئاتقا مىنىپ، بۇغا يايلاپ يۈرگەن يەرگە كېلىدۇ. قولىغا <MS/>توخماق تۇتقان ئادەمنى كۆرگەن بۇغا ئۆز جېنىنى ساقلاش ئۈچۈن، شۇ پەيتتىلا تاغ ئارىسىدىكى قېلىن ئورماننىڭ ئىچىگە كىرىپ، سىڭىپ كېتىدۇ. بۇغىدىن قۇتۇلغىنىغا خوشال بولغان ئات: – رەخمەت، ساڭا، ئادەم! سەن مېنىڭ يالغۇز دوستۇم ئىكەنسەن، – دەپتۇ ئات. – ئەمدى مەن ساڭا قانداق خىزمەت كۆرسەتسەم بولىدۇ؟.. شۇ چاغدا ئادەم ئويلىنىپ، ئۆز خالىشىنى ئېيتىپتۇ: – سەن مۇشۇ <MS/>يايلاقتا يايلاپ يۈرىۋەرگىن، – دەپتۇ ئۆز ئىشىنى چۈشەندۈرۈپ. – بۇنىڭدىن كېيىن سەن مېنىڭدىن قاچقۇچى بولما. ساڭا خىيانەت قىلمايدىغىنىمغا كۆزۈڭ يەتتى. ماڭا ھاژەت بولۇپ قالساڭ، ئۆزەم كېلىپ سېنىپ مىنىپ ئىشلىتىدىغان بولىمەن. ئات ئادەمنىڭ ئېيتقىنىغا كۆنۈپتۇ. شۇنىڭدىن بېرى ئات ئادەمگە خىزمەت قىلىپ كېلىدۇ. ئىشلىرىنى تۈگەتكەندىن كېيىن ئادەم ئاتنى بوشىتىپ، تاغ باغرىدىكى يايلاققا بېرىپ، ئېغىناپ، ئويلاپ يۈرىۋېرىدىكەن. ھە، بۇغا ئادەم بىلن دوسلاشقان ئاتنىڭ يېنىغا كېلەلمەي، تاغنىڭ ئىچىدىكى قېلىن ئورماندا يايلاپ، يىراقتا يۈرىدۇ.

Vaxtilə, at təbiətlə iç-içə, azadlığın dadını doyasıya çıxaran bir varlıq imiş. İnsan əlinə dəyməmiş, cilovsuz, başıboş bir vəhşi... Qışları, qarın üstü yüngülcə örtülmüş ucsuz-bucaqsız çöllərdə, kölgəli meşəliklərdə və çay kənarındakı qamışlıq və cəngəlliklərdə keçirərmiş. Yay aylarında isə, dağların zirvəsinə dırmanar, sərin dərələrdəki şeh damcıları düşmüş otlara üzünü sürtərək gəzib dolanarmış. Qara şamların kölgə saldığı yamaclarda rahatlıqla dincəlirmiş. Bir gün, qat-qat dağların arasında, yamyaşıl, cənnət kimi bir vadiyə gəlib çıxmışdı. Oradakı gur otların içinə girib ləzzətlə otlayarkən, onun sakitliyini pozacaq bir yad heyvan peyda olur: bir maral. Əvvəlcə at, vadini bölüşməkdə pis bir şey görməmişdi. “Təbiət səxavətlidir,” demişdi öz-özünə. Lakin zaman keçdikcə maralın içində hırs böyümüşdü. Bu münbit torpaqları təkbaşına istəyirmiş kimi, atı hər gördüyü yerdə buynuzları ilə itələyib uzaqlaşdırmağa cəhd etmişdi... Atın rahatlığı qaçmış, yad maraldan əziyyət çəkməyə başlamışdı. Dözə bilməyib bir gün insanın yanına gedib şikayət etmişdi: — Mən dağ ətəklərindəki yamyaşıl çəmənliklərdə azadca gəzib otlayırdım. Heç kimə ziyanım yox idi. Sonra yanıma bir maral gəldi. Ot da bol idi, otlaq da. “Qoy otlasın” dedim, səs etmədim. Amma son vaxtlar bu maral məni buynuzlamağa, qovub narahat etməyə başladı. Artıq rahatlığım qalmadı. Onu buradan necə qova bilərəm? Mənə kömək edərsənmi? Ələ keçirilə bilməyən vəhşi atın bu dərdini eşitdikdən sonra, adam ona bir şərt qoymuşdu: — Maralı qovmaq asandır. Mən bunu edərəm. Amma mən piyada biriyəm, onu qovmaq üçün sənin belinə minməyim lazımdır. Maraldan gördüyü əziyyətə görə, at bu şərti qəbul etməyə məcbur olmuşdu. O vaxt adam atı yüyənləyib üstünə minmiş və maralın olduğu əraziyə getmişdi. Əlində uzun bir çubuq daşıyan adamı görən kimi, maral qorxudan dağları aşaraq qaçmış, meşənin dərinliklərinə gizlənmişdi. Maraldan qurtulduğuna sevinən at belə demişdi: — Sənə təşəkkür edirəm, ey insan! Sən mənim yeganə əsl dostum imişsən! İndi mən də sənə necə xidmət etsəm görəsən?.. İnsan bir az düşünmüş, sonra diləyini demişdi: — Sən bu çəmənliklərdə otlamağa davam et. Artıq məndən qaçma. Sənə ziyan verməyəcəyimi gördün axı. Nə vaxt sənə ehtiyac duysam, gəlib səni tutub minəcəyəm. At bu sözlərə razılaşmışdı. O gündən bəri at insanın xidmətinə girmişdi. İşini bitirən insan onu azad edəndə, at yenə dağlardakı çəmənliklərdə azadca gəzər olmuşdu. Maral isə artıq insanla dost olmuş ata yaxınlaşa bilməz, meşələrin dərinliyində gizlənərək yaşarmış.

Өткен кезде түлкі мен бөдене жолдас болыпты. Бірнеше күн өтеді. Түлкі бөденеге ештеңе деп айта алмай, қарыны ашады. Ол енді досы бөденені жегісі келіп, амал ойластырады. Бір күні бұтаның басында отырған бөденеге барып:

Once upon a time, a fox and a quail became friends. Several days passed. The fox, though traveling with the quail, grew very hungry but didn’t know how to tell his friend. Finally, he began plotting a way to eat the quail. One day, the fox came to the quail, who was perched on a bush, and said:

Ilgari tulki va bedana do‘st edi. Bir necha kun o‘tdi. Tulki bedanaga hech narsa deya olmay, och qoladi. U endi do‘sti bedanani yemoqchi bo‘lib, hiyla o‘ylaydi. Bir kuni u butaning tepasida o‘tirgan bedanaga borib:

Bir varmış bir yokmuş, eskiden bir tilkiyle bir bıldırcın dost olmuşlar. Günler geçmiş, geçmiş… Tilki hiçbir şey demeden sabretmiş, ama karnı öyle bir acıkmış ki, sonunda bıldırcını yemek istemiş. Bir plan kurmuş. Bir sabah çalının en tepesinde oturan bıldırcına seslenmiş:

ئۆتكەن زاماندا تۈلكە بىلەن بۆدۈنە دوست بولۇپتۇ. بىر نەچچە كۈن ئۆتۈپتۇ. تۈلكە بۆدۈنىگە گەپ قىلالماي، قوسىغى ئېچىپ كېتىپتۇ. ئۇ دوستى بۆدۈنىنى يېگۈسى كېلىپ، بىر ئامال ئويلاشتۇرىدۇ. بىر كۈنى دەرەخ پۇتىغىدا ئولتارغان بۆدۈنىگە كېلىپ:

Biri varmış, biri yoxmuş, qədimdən bir tülkü ilə bir bildirçin dost olmuşlar. Günlər keçib, keçib… Tülkü heç nə demədən səbir etmişdi, amma qarnı elə bir acmışdı ki, axırda bildirçini yemək istəmişdi. Bir plan qurmuşdu. Bir səhər kolların ən üstündə oturan bildirçinə səslənmişdi:

– Е, бөдене-екем, сізбен жолдас болғалы біраз уақыт болды. Сізден де ұялып біттім. Сізге беретін қолымда ештеңе жоқ, құр жолдас болып жүрміз ғой, – дейді. – Алла ырза болсын, рахмет, тамағым тоқ, қайта сізді мен сыйлай алмай жүрмін, – депті бөдене. – Сізге ештеңе бере алмай қысылдым деп айтқаныңызға мың рахмет. Келіңіз, әңгімелесейік, – депті түлкі. – Ойбай, рахмет, жерге қонбаушы едім, – деп түлкінің алдағанын біліп, бөдене жерге қонбапты. Енді не істерін білмей түлкі жаман сасып, әрі ойлап, бері ойлап ақыры қарнының ашқанын бөденеге айтуға тура келеді. – Бөдене-еке, сізбен жолдас болғалы қарным аш, сіздің қарныңыз тоқ екен. Осы менің бүгін аш қарнымды тоқ қылсаңыз, өле-өлгенше сізді ұмытпас едім, – деді түлкі. Бөдене аз ойланып отырып: – Жарайды, ондай болса, қазір тойғызамын, – дейді. – Қалай тойғызасыз, қолыңызда ештеңе жоқ қой, – деп түлкі езу тартып күліпті. – Қазір осы жерден атасына сыбаға алып, Жарықбайдың келіні өтеді, қолында бір табақ еті бар, соны саған алып берейін, – дейді түлкіге. – Қалай алып бересің, оны маған, – деді түлкі. – Сен жеуді біл жалғыз-ақ, алып беруді мен білейін, – дейді бөдене. – Сіз осы арада көрінбей отырыңыз. Келіншек осы арадан өтеді, жанында кішкентай қызы бар. Соның алдына мен барып қонамын, аяғымды ақсаңдатамын. Сонда бағанағы кішкентай қыз мені көріп жылайды. «Апа, мына торғайды ұстап бер маған», – дейді. Мен таяна бергенде, ұшып кетемін, тағы қуады, Ақыры қызығып, табақты тастай бере қуады. Сол кезде сіз етті жеп бітіре- тін аузыңыз бар ма? – депті бөдене. Өстіп отырғанда, қолында дәу табақ еті бар келіншек келіп қалды. – Ал, түлкі, ыңғайлана бер, мен ұшып қонамын, – дейді бөдене. Түлкі де ыңғайланып тасада тығылып жатады. Әбден таянғанда бөдене ұшып, сол екеуінің алдына қонады. Айтқанындай тура-ақ бала жылайды. – Апа, мынау торғайды ұстап бер маған, – дейді. Ақырын таянып бөдене де ұшып тағы қонады, тағы қуады. Ақыры сол жерде табағын тастап қызыға қуады, қыз бала артынан ереді. Табақтағы еттен көп ұзап кетеді. Сол екі ортада бірнеше уақыт өтеді. – Біресе ана жерде, біресе мына жерде қонып, бөдене де жүреді. Әлден уақта «жеп болды ма екен» деп бөдене жоғары ұшып қараса, етке тойып, түлкі кетіп қалыпты. Тағы жерге қонып, келіншек таяна бергенде, жоғары көтеріліп, аспанға ұзаққа ұшып кетіп қалыпты. – Ай, қызым-ай, еркесің-ай, ұстатпайды десем болдың ба, ұшып кетті, – деп қызынқарғап-сілеп, қайта табаққа келсе, ештеңе жоқ. Құр табақтың өзі жатыр. Қызды онан сайынқарғап-сілеп, ары отырып, бері отырып, қайтадан ауылға қарай аяңдай беріпті... Түлкі мен бөдене әлден уақыттан соң жолығыпты. – Қалай, түлкім, тойдың ба? – депті бөдене. – Тойғанда қандай, әбден тойдым. Рахмет сізге, – дейді түлкі. Осыдан кейін арада бірнеше күн өтеді. Түлкіге ойын-сауық, күлкі керек болады. Тағы аяңдап бөдененің жанына келеді. – Е, бөдекең, хал қалай? – депті түлкі. – Жаман емес, жақсы, өзің қалың қандай, жақсы ма? – депті бөдене түлкіге. – Менің қалымды сұрамаңыз, өте жаман болып тұр, – деді түлкі. – Неге? – деді бөдене. – Жаман болмағанда қайтеді, осы сізбен бірге жолдас болға- лы бір күлмедім, не сіз күлдірмедіңіз, – депті. – Арманың ол болса, қазір орындалады. Күлдіріп берейін. Қазір менің соңымнан ер, – деді бөдене. Түлкі бөденеге еріп жү- ріпті. Бір ауылдың сыртына алып келіп: – Сіз осы жерде ешкімге көрінбей жат, мен анау түйе тұрған үйге барамын, содан соң түйе сауып отырған әйелдің басына ба- рып қонамын, сонан соң арғы қызықты көре жатасың, – дейді бөдене.

— Ah, my dear quail, it’s been some time since we became friends. I feel embarrassed because I’ve given you nothing at all. I’m just walking with you for company. The quail replied: — May God reward you, thank you. I’m not hungry at all. In fact, I’m the one who feels bad for not treating you. The fox said: — I appreciate your kind words. Come, let’s have a talk. The quail, realizing the fox’s deceit, answered cautiously: — Oh no, thank you! I’d better not come down to the ground, — and stayed perched high in the bush. The fox, realizing his trick hadn’t worked, grew anxious. After thinking a while, he finally confessed his hunger. — My friend quail, ever since we’ve become companions, I’ve been starving. You, on the other hand, seem well-fed. If you could help fill my belly today, I’d never forget your kindness for as long as I live. The quail thought for a moment and then said: — Very well. In that case, I’ll feed you right now. The fox chuckled skeptically. — How will you feed me? You have nothing with you. The quail replied: — Just wait here. Shortly, a woman named Zharykbai’s daughter-in-law will pass by carrying a large bowl of meat as an offering for her father-in-law. I’ll get it for you. — And how will you manage that? — asked the fox curiously. — You just worry about eating. Leave the getting to me, — said the quail. — Hide here so no one can see you, — the quail continued. — Soon a woman will come this way with her little daughter. I’ll land right in front of them and pretend to limp. When the little girl sees me, she’ll cry and say, “Mama, catch that bird for me!” I’ll hop a little, then fly away. The girl will chase me, again and again, until she gets so excited that she drops the bowl and runs after me. Then, my friend, all you need to do is eat as fast as you can! Soon after, just as the quail said, a woman came walking by, carrying a large bowl full of meat. — All right, fox, get ready, I’m going in! — said the quail. The fox crouched low in the bushes. As the woman drew near, the quail flew down and landed right in front of her. Just as planned, the little girl squealed: — Mama, catch that bird for me! The woman crept closer, and the quail fluttered away and landed again nearby. The child kept chasing the quail, dropping the bowl and running after it in delight. Before long, they had gone quite far from where they’d left the meat. While the woman and her daughter were busy, the fox devoured the entire bowl of meat. After some time, the quail looked down from above and thought, “I wonder if he’s finished eating yet.” When she flew higher and glanced around, she saw that the fox was gone — full and content. The quail landed again and waited. When the woman approached, the quail took off high into the sky and disappeared. The woman, breathless, said to her daughter: — Oh, my dear girl, such a spoiled child you are! I told you we wouldn't catch it, and now it's flown away! When they went back to the spot where they'd left the bowl, it was empty — only the bare dish remained. The woman scolded her daughter even more, sat down for a while in frustration, then slowly started walking back toward the village. Later that day, the fox and the quail met again. — Well, fox, — said the quail, — are you full? – Full? I’m more than full. Thank you, said the fox. After that, several days passed. The fox started craving some fun and laughter. It wandered over to the quail again. – Hey, dear Quail, how are you? — asked the fox. – Not bad, quite well. And how are you, dear Fox? — replied the quail. – Don’t even ask! I’m feeling terrible, — said the fox. – Why? — asked the quail. – How could I not be? Since we became friends, I haven’t laughed once, neither have you made me laugh, — said the fox. – If that’s your wish, I can make it happen right now. I’ll make you laugh. Just follow me, — said the quail. The fox followed the quail. They came to the edge of a village. – Now, you lie here where no one can see you. I’ll fly over to that house where the camel is tied. A woman is milking it. I’ll land on her head, and you’ll see what happens next, — said the quail.

- Ha, bedanajon, siz bilan o‘rtoq bo‘lganimga ancha bo‘ldi. Sizdan ham uyalib ketdim. Sizga beradigan hech narsam yo‘q, biz shunchaki do‘stmiz, - deydi. - Olloh rozi bo‘lsin, rahmat, qornim to‘q, aksincha, sizni hurmat qilolmayapman, - dedi bedana. - Sizga hech narsa bermay qiynalayotganingizni aytganingiz uchun minnatdorman. Keling, suhbatlashaylik, - dedi tulki. - Voy, rahmat, men yerga qo‘nmasdim, - dedi tulki aldayotganini bilib, bedana yerga qo‘nmadi. Endi nima qilishni bilmay, tulki qattiq sarosimaga tushib, o‘ylab-o‘ylab, oxir-oqibat bedanaga ochligini aytishga majbur bo‘ladi. - Bedene-eke, siz bilan o'rtoq bo'lganimdan beri ochman, siz to'q ekansiz. Agar bugun mening och qornimni to‘q qo‘ysangiz, men sizni o‘lgunimcha unutmayman, - dedi tulki. Bedana biroz o‘ylanib: - Xo‘p, unday bo‘lsa, hozir to‘ydiraman, - dedi. - Qanday to‘ydirasiz, qo‘lingizda hech narsa yo‘q-ku, - dedi tulki jilmayib. "Hozir bu yerdan otasiga ulush olib, Zharikbayning kelini o‘tadi, uning qo‘lida bir tovoq go‘sht bor, men uni senga olib beraman," deydi u tulkiga. - Qanday qilib uni menga olib berasan, - dedi tulki. - Sen faqat yeyishni bil, men esa olib berishni bilaman, - deydi bedana. - Siz bu yerda ko'rinmang. Bu yerdan yonida kichkina qizchasi bilan ketadi. Men uning oldiga borib qonaman, oyog'imni cho'loq qilaman. Shunda haligi qizaloq meni ko‘rib yig‘laydi. "Oyi, menga bu chumchuqni tutib bering," deydi. Men yaqinlashayotganimda, u uchib ketadi, yana quvlaydi va nihoyat, qizishib, tovoqni tashlab yuboradi. O‘sha paytda go‘shtni yeb tugatadigan og‘zingiz bormi? - deb so‘radi bedana. Shu payt qo‘lida katta tovoq go‘sht ko‘targan ayol kelib qoldi. - Qani, tulki, joylashib ol, men uchib qo‘naman, - deydi bedana. Tulki ham moslashib, yashirinib oladi. Ular yaqinlashganda, bedana uchib, ikkovining oldiga qo‘nadi. Aytganidek, bola yig‘laydi. - Oyi, bu chumchuqni menga tutib bering, - deydi. Qiz uning orqasidan qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi, yana qo'ndi. U tovoqdagi go‘shtdan ancha uzoqlashadi. Bu orada bir necha vaqt o‘tadi. - Bedana goh u yerda, goh bu yerda qo‘nadi. Bir muncha vaqt o‘tgach, bedana "yeb bo‘ldimikan" deb yuqoriga uchib, qarasa, tulki go‘shtga to‘yib ketibdi. Yana yerga qo‘nib, ayol yaqinlashganda, u yuqoriga ko‘tarilib, osmonga uzoq uchib ketdi. - Voy, qizim, erka qizim, qo‘lga tushirmayman desam bo‘ldi, uchib ketdi, - dedi u qizini qarg‘ab va yana tovoqqa qaytib keldi, hech narsa yo‘q edi. Quruq tovoqning o‘zi yotadi. Qizni battarroq qarg‘ab, u yoqdan-bu yog‘ga o‘tirib, yana qishloqqa qarab yura boshladi... Tulki va bedana uzoq vaqtdan keyin uchrashishdi. - Xo‘sh, tulki, to‘ydingmi? - dedi bedana. - Juda to‘ydim, juda to‘ydim. Rahmat sizga, - deydi tulki. Shundan so‘ng bir necha kun o‘tdi. Tulki uchun o‘yin-kulgi, kulgi kerak bo‘ladi. Yana sekin-asta bedananing yoniga keladi. - Xo‘sh, ahvoling qalay? - deb so‘radi tulki. - Yomon emas, yaxshi, qalinliging qanday, yaxshimi? - dedi bedana tulkiga. - Mening ahvolimni so'rama, ahvolim juda yomon, - dedi tulki. - Nega? - dedi bedana. - Yomon bo'lmasa kerak, siz bilan birga bo'lganimdan beri bir marta ham kulmadim, yoki siz kulimsiradingiz, - dedi u. - Bu orzung bo'lsa, hozir ro'yobga chiqadi. Keling, sizni kuldiray. Hozir orqamdan yuring, - dedi bedana. Tulki bedanaga ergashdi. Bir qishloq tashqarisiga olib kelib: - Siz bu yerda hech kimga ko‘rinmay yoting, men anavi tuya turgan uyga boraman, keyin tuya sog‘ayotgan ayolning boshiga qo‘naman, keyin esa qiziqarli narsalarni tomosha qilasiz, - deydi bedana.

— Canım bıldırcın kardeşim! Seninle arkadaş olalı çok oldu. Ama elim boş, sana hiçbir şey verememekten utanıyorum. Hep dost olduk ama hiç ikram edemedim… Bıldırcın cevap vermiş: — Aman efendim, Allah razı olsun. Ben tokum. Asıl ben size ikram edemedim diye mahcubum. Tilki sevinmiş gibi yapmış: — Çok naziksin. Hadi gel, biraz sohbet edelim, — demiş. Ama uyanık bıldırcın hemen anlamış tilkinin niyetini ve: — Eyvah, teşekkür ederim ama ben yere konmam, — diyerek tilkinin oyununa gelmemiş. Tilki şaşkınlıktan ne yapacağını bilememiş. Kafasında binbir fikir dönmüş durmuş. Sonunda mecburen içindekini söylemiş: — Bıldırcın dostum, dost olalı beri karnım aç. Senin karnın tokmuş belli. Bugün bana bir öğünlük yemek verirsen, ömrümce seni unutmazdım, — demiş. Bıldırcın biraz düşündükten sonra: – Peki, madem öyle, şimdi seni doyururum, – demiş. Tilki şaşkınlıkla: – Nasıl doyuracaksın? Elinde hiçbir şey yok ki, – diyerek gülümsemiş. Bıldırcın: – Şimdi buradan Jarıqbay’ın gelini geçecek. Elinde kocaman bir et tabağı olacak. Onu sana alıp getireyim, – demiş. Tilki hemen sormuş: – Nasıl alıp getireceksin onu bana? Bıldırcın: – Sen sadece yemeği bil, almayı bana bırak, – demiş. – Sen şu kenarda görünmeden saklan. Kadın yanından küçük kızıyla geçecek. Ben gidip kızın önüne konacağım, ayağımı da topallatacağım. Küçük kız beni görünce ağlayacak: “Anne, şu kuşu bana yakala!” diyecek. Ben biraz yaklaşıp hemen uçacağım. Onlar da peşimden gelecek. Sonunda tabağı bırakıp beni kovalamaya başlayacaklar. İşte o sırada, sen o eti yiyip bitirebilecek misin? – demiş bıldırcın. Az sonra, gerçekten de elinde büyük bir tabak et olan gelin gelmiş. Bıldırcın tilkiye seslenmiş: – Haydi tilki, hazırlan, ben şimdi konacağım. Tilki hemen saklanmış. Kadın iyice yaklaştığında, bıldırcın onların önüne konmuş. Her şey planladığı gibi olmuş. Küçük kız ağlamaya başlamış: – Anne, şu kuşu yakalasana bana, – demiş. Bıldırcın hafifçe yaklaşıp tekrar uçmuş. Kız onu kovalamış. Sonunda tabağı yere bırakıp kuşun peşinden koşmuş. Biraz zaman geçmiş. O sırada tabak tilkinin önünde kalmış. Bir oraya, bir buraya konup durmuş bıldırcın. Azıcık zaman geçmiş. “Acaba yiyip bitirdi mi ki?” diye düşünmüş ve yukarıdan bakınca, bakmış ki tilki eti mideye indirivermiş, sonra da sıvışıp gitmiş. Bıldırcın yine yere konuvermiş, tam o sırada kadın yaklaşmaya başlamış. Ama bıldırcın birden havalanıvermiş, göğe doğru uzun bir uçuş yapıp uzaklaşıp gitmiş. Kadın arkasından bakakalmış, “Ayy kızım ayy, yaramazsın sen yaramaz, tutulmaz diyordum da haklıymışım, uçup gitti!” diye söylenmiş. Sonra tabağa bir bakmış ki, bomboş. Sadece kuru tabak kalmış. Kızına daha da sinirlenip dövüne dövüne, söylene söylene köyüne doğru geri dönmeye başlamış... Aradan bir vakit geçince, tilkiyle bıldırcın yine karşılaşmışlar. — Ee, nasıl oldu tilkiciğim, doyabildin mi? — demiş bıldırcın. — Aman ne doyma! Tıka basa doydum. Sağ olasın, bıldırcın kardeş, — demiş tilki. Birkaç gün geçmiş böyle. Tilkinin canı eğlenmek, biraz da gülmek istemiş. Yavaş yavaş yürüyüp yine bıldırcının yanına gelmiş. — Eee, bıldırcın, nasılsın bakalım? — demiş tilki. — Fena değilim, iyiyim çok şükür. Sen nasılsın bakalım? — diye sormuş bıldırcın. — Aman sorma hâlimi! Çok kötüyüm bu aralar, — demiş tilki. — Hayırdır, neden kötüymüşsün? — demiş bıldırcın. — Kötü olmayayım da ne olayım? Şu seninle arkadaş olduğumdan beri bir kez bile gülemedim, sen de beni hiç güldürmedin zaten, — demiş tilki. — Arzun buysa, hemen yerine getireyim. Seni şimdi güldüreyim! Haydi, peşimden gel! — demiş bıldırcın. Tilki de onun peşine düşmüş. Bir köyün dışına kadar yürüyüp gelmişler. — Sen burada kal, kimseye görünmeden saklan. Ben şu devenin önünde duran eve doğru gideceğim. Sonra da devenin sütünü sağan kadının başına konacağım. Ondan sonrasını sen kendin görürsün, eğlence orada başlar, — demiş bıldırcın.

– ھەي، بۆدۈنە دوستۇم، سىز بىلەن دوست بولغىنىغا خېلە ۋاقىت بولدى. سىزدىن ئۇيىلىپ يۈرىمەن. سىزگە بېرىدىغان ھېچ نەرسەم يوق، پەقەت قۇرۇق دوست بولۇپ يۈرىمىزغۇ، – دەپتۇ. – <MS/>ئاللا رازى بولسۇن، رەخمەت، كۆكسى – قارنىم توق، ھەتتا مەن سىزگە ھېچ نەرسە سوغا بېرەلمەي يۈرىمەن، – دەپتۇ بۆدۈنە. – سىزگە ھېچ نەرسە بېرەلمەي قىسىلىپ يۈرىمەن دېگىنىڭىزگە مىڭ رەخمەت. كېلىڭ، پاراڭلىشايلى، – دەپتۇ تۈلكە. – ۋايەي، رەخمەت، مەن يەرگە قونمايمەن، – دەپ تۈلكىنىڭ ئالداپ سۆزلەۋاتقىنىنى سەزگەن بۆدۈنە يەرگە چۈشمەپتۇ. ئەمدى نېمە قىلارىنى بىلمىگەن تۈلكە نېرى سەكرەپ، بېرى يۈگرەپ، <FR/>ئويلىنىپ، ئاخىرى قارنىنىڭ ئاچقانلىغىنى بۆدۈنىگە ئېيتىشقا توغرا كۆرۈپتۇ. – بۆدۈنە دوستۇم، مېنىڭ سىز بىلەن دوست بولغىلى كۆكسى – قارنىم ئاچ بولدى، سىزنىڭ كۆكسى – قارنىڭىز توق ئىكەن. مۇشۇ مېنىڭ كۆكسى – قارنىمنى بۈگۈن توق قىلسىڭىز سىزنى ئۆمۈر بويى ئۇنتۇماس ئىدىم، – دەيدۇ تۈلكە. بۆدۈنە بىر ئاز ئويلىنىپ: – ياخشى، ماقۇل، ھازىر تويدۇرىمەن، – دەيدۇ. – قانداق تويدۇرىسىز، قولۇڭىزدا ھېچ نەرسە يوق، – دەپ ئېغىزىنى ئېچىپ كۈلۈپتۇ. – ھازىر مۇشۇ يەردىن دادىسىغا <MS/>تائام ئېلىپ، كېلىنى ئۆتىدۇ، قولىدىكى بىر <MS/>تاۋاق گۆشنى ساڭا ئېلىپ بېرەي، – دەيدۇ تۈلكىگە. – قانداق ئېلىپ بېرىسەن؟ – دەيدۇ تۈلكە. – سەن ئۇنى يالغۇز يەشنى بىلگىن، ئېلىپ بېرىشنى مەن بىلەي، – دەيدۇ بۆدۈنە. – سىز مۇشۇ ئارىدا كۆرۈنمەي ئولتۇرۇڭ. كېلىنچەك مۇشۇ ئارىدىن ئۆتىدۇ، يېنىدا كىچىك قىزى بار. ئۇنىڭ ئالدىغا مەن چۈشۈپ ئاسقاقلاپ ماڭىمەن. شۇ ۋاقىتتا ئەۋۇ كىچىك قىزچاق مېنى كۆرۈپ يىغلايدۇ. «ئاپا، مونۇ كىچىك قۇشنى ماڭا تۇتۇپ بەرگىنە»، – دەيدۇ. مەن ئۇلار يېقىنلاشقاندا يەنە نېرىراق ئۇچىمەن، ئۇلار مېنى يەنە قوغلايدۇ، ئاخىرى قىزىقىپ، قولىدىكى <MS/>تاۋىغىنى تاشلاپ قوغلايدۇ. شۇ چاغدا سىز گۆشنى يەپ تۈگىتىپ قويىدىغان ئېغىزىڭىز بارمۇ؟ – دەپتۇ بۆدۈنە. مۇشۇنداق دەپ تۇرغاندا قولىدا يوغان تاۋىغى بار بىر كېلىنچەك كېلىپ قالىدۇ. – ھە، تۈلكە ئورنۇڭغا بارغىن، مەن ئۇچۇپ قونىمەن، – دەيدۇ بۆدۈنە. تۈلكە نېرىراق بېرىپ مۆكۈنۈپ تۇرىۋالىدۇ. ئۇلار يېقىنلاشقاندا بۆدۈنە چۈشۈپ، يەرگە ئىككىسىنىڭ ئالدىغا قونىدۇ. ئېيتقىنىدەك كىچىك قىزچاق يىغلايدۇ. – ئاپا، مونۇ قۇشقاچنى ماڭا تۇتۇپ بېرىڭا، – دەيدۇ. ئاستا يېقىنلاشقانسىرى بۆدۈنە نېرىراق ئۇچىدۇ. ئۇلار ئۇنى يەنە قوغلايدۇ. ئاخىرى قولىدىكى تاۋىغىنى قويۇپ قىزىقىپ، ئۇلار بۆدۈنىنى يەنە قوغلايدۇ. <MS/>تاۋاقتىكى گۆشتىن خېلە نېرى ئۇزاپ كېتىدۇ. شۇ ئارىدا بىر ئاز ۋاقىت ئۆتىدۇ. بىر دەم ئۇ ياققا، بىر دەم بۇ ياققا قونۇپ بۆدۈنىمۇ يۈرىدۇ. بىر ئازدىن كېيىن «يەپ بولدىمۇ» دەپ بۆدۈنە يۇقۇرى كۆتىرىلىپ قارىسا، گۆشكە تويۇپ ئالغان تۈلكە كېتىپ قاپتۇ. – ھەي، قىزىم، ئەركىلىگىڭىز شۇنچىلىك، ئۇ ئۆزىنى تۇتقۇزمايدۇ دېسەم، ئەنە ئۇچۇپ كەتتى، – دەپ قىزىنى <MS/>قارغىغان ھالدا <MS/>تاۋاقنىڭ يېنىغا كەلسە، ھېچ نەرسە يوق. قۇرۇق تەخسە ئۆزى ياتىدۇ. قىزنى كېيىن تېخىمۇ كۆپ <MS/>قارغاپ – سۆكۈپ، نېرى ئولتۇرۇپ، بېرى ئولتۇرۇپ، قايتىدىن يېزىغا قاراپ مېڭىپتۇ... تۈلكە بىلەن بۆدۈنە بىر ئاز ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن يولۇقۇپتۇ. – قانداق، تۈلكە، تويدۇڭمۇ؟ – دەپتۇ بۆدۈنە. – تويغاندا قانداق، تازا تويدۇم. سىزگە رەخمەت، – دەيدۇ تۈلكە. بۇ ۋەقەدىن كېيىن بىر نەچچە كۈن ئۆتىدۇ. تۈلكىگە ئويۇن – تاماشا، كۈلكە كېرەك بولىدۇ. يەنە ئاستا مېڭىپ، بۆدۈنىنىڭ يېنىغا كېلىدۇ. – ھەي، بۆدىچە، ئەھۋالىڭ قانداق؟ – دەپتۇ تۈلكە. – <FR/>يامان ئەمەس، ياخشى. ئۆزەڭنىڭ ئەھۋالىڭ قانداق، ياخشىمۇ؟ – دەپتۇ بۆدۈنە تۈلكىگە. – مېنىڭ ئەھۋالىمنى سورىماڭ، ناھايىتى يامان بولۇۋاتىدۇ، – دەيدۇ تۈلكە. – نېمىشكە؟ – دەپتۇ بۆدۈنە. – يامان بولمىغاندا قانداق بولسۇن، مۇشۇ سىز بىلەن دوست بولغاندىن بېرى بىر قېتىمۇ كۈلمىدىم، ئۆزىڭىزمۇ كۈلدەرمىدىڭىز، – دەپتۇ.– ئارمىنىڭ شۇ بولسا، ھازىر ئورۇنلىنىدۇ. كۈلدۈرۈپ بېرەي. ھازىر مېنىڭ ئارقامدىن ماڭ، – دەيدۇ بۆدۈنە. تۈلكە بۆدۈنىگە ئەگىشىپ يۈرۈپتۇ. بىر يېزىنىڭ سىرتىغا ئېلىپ كېلىپ: – سەن بۇ يەردە ھېچ كىمگە كۆرۈنمەي يات، مەن ئەۋۇ تۆگە تۇرغان ئۆيگە بارىمەن. شۇنىڭدىن كېيىن، تۆگە سېغىپ ئولتۇرغان ئايالنىڭ بېشىغا بېرىپ قونىمەن، ئاندىن كېيىن كېيىنكى قىزىقنى كۆرىسەن، – دەيدۇ بۆدۈنە.

— Canım bildirçin qardaşım! Səninlə dost olandan çox vaxt keçib. Amma əlim boşdur, sənə heç nə verə bilmədiyimə görə utanıram. Həmişə dost olduq, amma heç qonaq edə bilmədim… Bildirçin cavab vermişdi: — Aman, ağam, Allah razı olsun. Mən toxam. Əslində mən sizə qonaqlıq edə bilmədiyimə görə utanıram. Tülkü sevinmiş kimi etdi: — Çox nəzakətlisən. Gəl, bir az söhbət edək, — demişdi. Amma ayıq bildirçin tülkünün niyyətini dərhal anlamışdı və: — Aman, təşəkkür edirəm amma mən yerə qonmaram, — deyərək tülkünün oyununa gəlməmişdi. Tülkü heyrətdən nə edəcəyini bilməmişdi. Başında min bir fikir dönüb dayanmışdı. Axırda məcbur olub içindəkiləri demişdi: — Bildirçin dostum, dost olandan bəri qarnım acdır. Sənin qarnının tox olduğu bəllidir. Bu gün mənə bir dəfəlik yemək versən, ömrümdə səni unutmazdım, — demişdi. Bildirçin bir az düşündükdən sonra: — Yaxşı, elədirsə, indi səni doyuzduraram, – demişdi. Tülkü heyrətlə: — Necə doyuzduracaqsan? Əlində heç nə yoxdur ki, – deyərək gülümsəmişdi. Bildirçin: — İndi buradan Jarıkbayın gəlini keçəcək. Əlində kocaman bir ət boşqabı olacaq. Onu sənə alıb gətirəcəyəm, – demişdi. Tülkü dərhal soruşmuşdu: — Necə alıb gətirəcəksən onu mənə? Bildirçin: — Sən yalnız yeməyi bil, almağı mənə burax, – demişdi. — Sən bu kənarda görünmədən gizlən. Qadın yanından kiçik qızı ilə keçəcək. Mən gedib qızın qabağına qonacağam, ayağımı da topalladacağam. Kiçik qız məni görəndə ağlayacaq: “Ana, bu quşu mənə tut!” deyəcək. Mən bir az yaxınlaşıb dərhal uçacağam. Onlar da dalımca gələcək. Axırda boşqabı qoyub məni qovalamağa başlayacaqlar. Bax o vaxtı, sən o əti yeyib qurtara biləcəksənmi? – demişdi bildirçin. Bir az sonra, həqiqətən də əlində böyük bir boşqab ət olan gəlin gəlmişdi. Bildirçin tülküyə səslənmişdi: — Haydı tülkü, hazırlaş, mən indi qonacağam. Tülkü dərhal gizlənmişdi. Qadın tam yaxınlaşanda, bildirçin onların qabağına qonmuşdu. Hər şey planladığı kimi olmuşdu. Kiçik qız ağlamağa başlamışdı: — Ana, o quşu mənə tut da, – demişdi. Bildirçin asta-asta yaxınlaşıb yenə uçmuşdu. Qız onu qovalamışdı. Axırda boşqabı yerə qoyub quşun dalınca qaçmışdı. Bir az vaxt keçmişdi. O vaxt boşqab tülkünün qabağında qalmışdı. Bir ora, bir bura qonub-durmuşdu bildirçin. Azacıq vaxt keçmişdi. “Görəsən yeyib qurtardı mı?” deyə düşünmüş və yuxarıdan baxanda, baxmışdı ki tülkü əti mədəsinə endirib, sonra da aradan çıxıb getmişdi. Bildirçin yenə yerə qonmuşdu, elə o vaxt qadın yaxınlaşmağa başlamışdı. Amma bildirçin birdən havaya qalxıb, göyə tərəf uzun bir uçuş edərək uzaqlaşıb getmişdi. Qadın arxasından baxa qalmışdı, “Ay balam ay, yaramazsın sən yaramaz, tutulmaz deyirdim ha, haqlıymışam, uçub getdi!” deyə söylənmişdi. Sonra boşqaba bir baxmışdı ki, bomboşdur. Yalnız quru boşqab qalmışdı. Qızına daha da əsəbləşib döyünə-döyünə, söylənə-söylənə kəndinə tərəf geri dönməyə başlamışdı… Bir müddət keçəndən sonra, tülkü ilə bildirçin yenə qarşılaşmışdılar. — Hə, necə oldu tülkücük, doya bildinmi? — demişdi bildirçin. — Aman, nə doymamaq! Tıxa-basa doydum. Sağ ol, bildirçin qardaş, — demişdi tülkü. Bir neçə gün belə keçmişdi. Tülkünün canı əylənmək, bir az da gülmək istəmişdi. Yavaş-yavaş yeriyib yenə bildirçinin yanına gəlmişdi. — Hə, bildirçin, necəsən görüm? — demişdi tülkü. — Pis deyiləm, yaxşıyam, çox şükür. Sən necəsən görüm? — deyə soruşmuşdu bildirçin. — Aman, halımı soruşma! Çox pisəm bu aralar, — demişdi tülkü. — Xeyir ola, niyə pis imişsən? — demişdi bildirçin. — Pis olmayım bəs nə olum? Bu səninlə dost olandan bəri bir dəfə belə gülə bilməmişəm, sən də məni heç güldürməmisən zatən, — demişdi tülkü. — Arzun budursa, dərhal yerinə yetirim. Səni indi güldürüm! Haydı, dalımca gəl! — demişdi bildirçin. Tülkü də onun dalınca düşmüşdü. Bir kəndin kənarına qədər yeriyib gəlmişdilər. — Sən burada qal, heç kimə görünmədən gizlən. Mən o dəvənin qabağında dayanan evə tərəf gedəcəyəm. Sonra da dəvənin südünü sağan qadının başına qonacağam. Ondan sonrasını sən özün görərsən, əyləncə orada başlayacaq, — demişdi bildirçin.

Түлкі еріп, ауылдың сыртында баспалап қарап отырады. Бір мезгілде бөдене түйе сауып тұрған қатынның басына барып қонады. Сол кезде есік алдындағы ағаш шауып отырған ұста көріп: – Қатын, қатын, қозғалма, басыңда тұрған бөденені ұрып алайын, – дейді. Әйел қозғалмай тұрады. Ағаштың астына жаңғырық қылып отырған тоқпақпен әйелді періп қалады. Әйел көп кешікпей-ақ жан тапсырады. Сауған сүті ұстаның бетіне шашырап, не болғанын түсінбеген ол талып қалыпты. Бөдене қайтып айналып түлкінің жатқан жеріне келеді. – Қалай, түлкім, күлкі ұнады ма? Қалай ақымақ әйелін өлтіріп алды? – депті. – Бұған күлмегенде неге күлейін, күлгенде қандай өте ішек- сілем қатты, ырзамын сізге, – депті түлкі. Түлкі күлкіні де жақсы көреді, сонан соң қорыққанды да мақсат көреді. – Бөдене-екем, сіздің арқаңызда тоқшылдықты да, аштықты да көрдім. Күлкіні де көрдім. Енді сіз мені қорқытыңыз, – дейді. Бөдене ары ойлап, бері ойлап: – Жарайды, қорқытайын, бірақ менің айтқаныма көнсеңіз, – дейді.– Сіздің айтқаныңызға мен көнемін, не қыл десеңіз де істеп беремін, – депті түлкі. – Ондай болса, көзіңді жұм да менің құйрығымнан тістеп отыр. Қашан «көзіңді аш» дегенде, сонда ашасың. Осыған көнсе- ңіз істеймін, – депті бөдене. – Жарайды, – депті түлкі. Түлкі көзін жұмып отырады, бөдене бастап, қалың көшіп келе жатқан елдің арасына қарай түлкіні алып жүреді. Бір мезгілде жан-жақтан айтақтаған иттері бар қуып келе жатқан елді көріп, ол: – Ай, түлкім, көзіңді ашуыңа да болады, – деді. Өзі аспанға ұшып, құтылып кетіпті. Түлкі елсіз жаққа қарай бетті бұрып алып, бар күшін салып қашады. Содан түлкі сорлы өлдім-талдым дегенде, әрең құтылып шаршап барып, бір жерге тынығып отырса, бөдене барып қасына: – Түкіш-түкіш, шаршап жатырсың ба? – депті. Түлкі оянып, бағанағы өзін жаудың арасына беріп кеткен бөденені көріп: – Ай, ақымақ , алдадың ғой, – деп ашуланып, – Қорқыт, қорқыт дегенде, өстіп қорқытар ма едің, – деп түлкі бөденені жұтып қойыпты. Сонда ішінде жатып бөдененің айтқаны: – Көп жолдас болып едік қой, ең құрыса демімді алғызбадыңыз, түлкім-ай, Құдай үшін аузыңды ашшы, кішкентай дем алайын, – депті. Түлкі аузын аша бергенде, бөдене «пыр» деп ұша жөнеліпті. Бөдене түлкінің аузынан шыға бергенде, түлкі қайтадан аузын жауып қалып, бөдененің құйрығын жұлып қалыпты. Сол себепті бөдене осы күнге дейін шолақ болып жүр екен. Сөйтіп, екеуінің жолдастықтары ұзаққа созылмапты

The fox hid nearby and began to watch. The quail flew and landed on the woman’s head as she was milking the camel. The blacksmith, who was chopping wood nearby, saw this and shouted: – Hey, wife! Don’t move! I’ll hit that quail sitting on your head! The woman froze. The blacksmith swung his heavy mallet and struck the woman instead. She died instantly. The milk splashed over the blacksmith’s face, and he fainted, not realizing what had happened. The quail then flew back to where the fox was hiding. – Well, Fox, did you enjoy the show? How foolishly the man killed his wife! — said the quail. – If I didn’t laugh at that, when would I ever laugh? My stomach hurts from laughing so much! You’ve truly amused me, — said the fox. The fox, pleased, began to crave something else, which is fear. – Dear Quail, thanks to you I’ve known hunger and fullness, I’ve known laughter. Now I want to feel fear. Frighten me, — said the fox. The quail thought for a while. – Alright, I’ll frighten you, but only if you promise to do as I say, — replied the quail. – I promise. Whatever you say, I’ll do it, — said the fox. – Then close your eyes and bite down on my tail. Don’t open your eyes until I say, ‘Open them.’ Only then you may look, — said the quail. – Alright, — said the fox. The fox closed its eyes and bit the quail’s tail. The quail began to lead it toward a caravan, a large group of people moving with dogs. Suddenly, the quail saw the hunting dogs barking and running toward them. – Alright, Fox, now you can open your eyes! — shouted the quail, and instantly flew up into the sky to escape. The fox opened its eyes and saw people and dogs chasing after it. It ran for its life, sprinting toward the wilderness. Nearly exhausted to death, it finally managed to escape and sat down to rest. Then the quail returned and said: – Phew, phew, tired, are you? The fox woke up, saw the quail who had just betrayed it, and said angrily: – You fool! You tricked me! Is this how you scare someone? And with that, the fox snapped its jaws and swallowed the quail whole. Inside the fox’s belly, the quail said: – We were friends for so long, Fox. At least let me take a breath before I die. For God’s sake, open your mouth a little so I can breathe. The fox opened its mouth slightly, and the quail darted out — “whirr!” — flying away. As it flew out, the fox snapped its jaws again and tore off the quail’s tail. That’s why, the quail still has a short tail to this very day. Thus, the friendship between the fox and the quail did not last long.

Tulki ergashib, qishloq tashqarisida yashirinib o‘tiradi. Bir payt bedana tuya sog‘ayotgan ayolning boshiga qo‘ndi. "Xotin, xotin, qimirlama, boshingdagi bedanani urib olay," deydi. Ayol qimirlamay turadi. Daraxt tagida aks-sado berib turgan to‘qmoq bilan ayolni uradi. Ayol ko‘p o‘tmay vafot etdi. Sovgan suti ustaning yuziga to'kilib ketdi va u nima bo'lganini tushunmay, hushidan ketdi. Bedana qaytib, tulkining yotgan joyiga keladi. - Qalay, tulkim, kulgi yoqdimi? Qanday qilib ahmoq xotinini o‘ldirdi? - Nega kulmas ekanman, kulganimda ich-etimni yeb qo‘yaman, men sizdan minnatdorman, - dedi tulki. Tulki kulgini ham yaxshi ko‘radi, qo‘rqishni ham maqsad qiladi. - Bedanajon, sizning sharofatingiz bilan to‘qchilikni ham, ochlikni ham ko‘rdim. Kulgini ham ko‘rdim. Endi siz meni qo‘rqitasiz, - deydi. Bedana u yoq-bu yoqni o‘ylab: - Xo'p, qo'rqitaman, lekin aytganimga rozi bo'lsangiz. - Nima desangiz, shuni qilaman, - dedi tulki. - Unday bo‘lsa, ko‘zingni yum-da, dumimni tishlab o‘tir. Qachon "ko‘zingizni oching" deyilsa, o‘shanda ochasiz. Agar rozi bo‘lsangiz, roziman, - dedi bedana. - Xo‘p, - dedi tulki. Tulki ko‘zlarini yumib o‘tiradi, bedana tug‘ishni boshlaydi va tulkini ko‘chib ketayotgan odamlar orasiga olib boradi. Bir vaqt u har tomondan itlari bilan quvib kelayotgan odamlarni ko‘rib: - Eh, tulki, ko‘zingni ochsang ham bo‘ladi, - dedi u. U osmonga uchib, qochib qutuldi. Tulki kimsasiz tomonga burilib, bor kuchi bilan qochadi. Shundan so‘ng, bechora tulki zo‘rg‘a qutulib, charchab, bir joyda dam olib o‘tirganida, bedana uning yoniga kelib: - To‘kish-to‘kish, charchayapsanmi? - dedi. Tulki uyg‘onib, uni dushman orasiga topshirgan bedanani ko‘rib: - Voy, ahmoq, aldading, - dedi g‘azablanib, - Qo‘rqit, qo‘rqit, desa, shunday qo‘rqitasanmi, - deb tulki bedanani yutib yubordi. Shunda ichida yotgan bedananing aytgani: - Biz ko'p do'st edik, hech bo'lmasa nafas olishimga yo'l qo'ymadingiz, tulkim, Xudo haqqi, og'zingni och, men bir oz nafas olaman, - dedi u. Tulki og‘zini ochganida, bedana "pir" deb uchib ketdi. Bedana tulkining og‘zidan chiqmoqchi bo‘lganida, tulki yana og‘zini yopib, bedananing dumini yulib oldi. Shuning uchun bedana shu kungacha kalta bo‘lib qolgan. Shunday qilib, ularning do‘stligi uzoq davom etmadi.

Tilki köyün dışında gizlenip beklemeye başlamış. Az sonra bıldırcın uçup gitmiş, devenin sütünü sağmakta olan kadının başına konuvermiş. O sırada kapının önünde odun yontan bir demirci adam bıldırcını görmüş. — Hanım, hanım! Sakın kımıldama! Başındaki bıldırcını şimdi vuracağım! — demiş. Kadın kıpırdamadan öylece durmuş. Demirci elindeki tokmağı savurup kadının kafasına indirivermiş. Kadın fazla dayanamayıp oracıkta can vermiş. Kadının sağdığı süt fışkırıp demircinin yüzüne sıçramış, o da ne olduğunu anlayamadan bayılıp yere yığılmış. Bıldırcın dönüp dolaşıp tilkinin gizlendiği yere geri dönmüş. — Ne dersin tilkiciğim, bu gülüş hoşuna gitti mi? Kadın ne saf çıktı değil mi? Adam da kendi karısını öldürdü! — demiş. — Böyle güleceğimi bilsem daha önce isterdim! İçim dışıma çıktı gülmekten! Çok memnunum senden! — demiş tilki. Tilki sadece doyup eğlenmeyi değil, biraz da korkmayı seviyormuş. Bu sefer de başka bir şey istemiş: — Bıldırcın dostum, seninle birlikte açlığı da gördüm, tokluğu da. Kahkahayı da seninle tattım. Şimdi sıra korkuda... Haydi bakalım, şimdi de beni bir güzel korkut! — demiş. Bıldırcın biraz düşünmüş, sonra da şöyle demiş: – Peki, korkutayım ama benim dediğime razı olursan, – demiş bıldırcın. – Razıyım, ne dersen yaparım, yeter ki beni korkut, – demiş tilki. – Öyleyse gözünü yum ve kuyruğumu ısırıp otur. Ne zaman “gözünü aç” dersem, o zaman açarsın. Eğer buna razıysan, seni korkuturum, – demiş. – Tamam, – demiş tilki. Tilki gözlerini yummuş. Bıldırcın onu peşine takıp, kalabalık bir göç yoluna sürüklemiş. Bir süre sonra dört bir yandan köpek havlamaları ve insanların bağırışları duyulmuş. O zaman bıldırcın: – Ey tilki, artık gözünü açabilirsin, – demiş. Kendi ise uçup göğe karışmış. Tilki yönünü tenha bir yöne çevirip, var gücüyle kaçmaya başlamış. “Öldüm, bittim” diyerek can havliyle kurtulmuş ve sonunda yığılıp kalmış. Bıldırcın dönüp yanına gelmiş: – Tüh tüh, çok yorulmuşsun galiba? – demiş. Tilki gözlerini açmış, bıldırcını görünce: – Ey sersem! Beni kandırdın. Korkut dedin de böyle mi korkutulur? – demiş ve sinirle onu yutuvermiş. Ama bıldırcın tilkinin içinde iken şöyle demiş: – Bu kadar arkadaşlık ettik, en azından bir nefes almama izin veremedin mi, tilkiciğim? Allah için ağzını bir aç da, minicik bir nefes alayım... Tilki ağzını açar açmaz, bıldırcın “pırrr” diye uçup kaçmış. Fakat o anda tilki ağzını kapatıvermiş ve bıldırcının kuyruğunu kapıp koparmış. İşte bu yüzden bıldırcın o günden beri hep kuyruksuz yaşar olmuş. Böylece onların dostlukları da son bulmuş.

تۈلكە ئەگىشىپ، يېزىنىڭ سىرتىدا يوشۇرۇن قاراپ ئولتۇرىدۇ. <FR/>بىر ۋاقىتتا بۆدۈنە تۆگە سېغىپ تۇرغان خوتۇننىڭ بېشىغا بېرىپ قونىدۇ. شۇ پەيت، ئىشىك ئالدىدىكى ئوتۇننى چېپىپ ئولتۇرغان ئۇستا كۆرۈپ: – خوتۇن، خوتۇن، مىدىرلىما! بېشىڭدا ئولتارغان بۆدۈنىنى ئۇرىۋالاي، – دەيدۇ. ئايال قوزغالماي تۇرىدۇ. ياغاچنىڭ ئاستىغا يانغىراپ تۇرغان توقپاق بىلەن خوتۇنىنى بىرنى ئۇرىدۇ. ئايال <FR/>كۆپ ئۆتمەي جان ئۈزدى. <MS/>سېغىلغان سۈت<MS/> ئۇستىنىڭ يۈزىگە چېچىراپ، نېمە بولغىنىنى چۈشەنمەي، ئۇ ھوشىدىن كېتىپتۇ. بۆدۈنە قايتىپ ئايلىنىپ، تۈلكىنىڭ ياتقان يەرىگە كېلىدۇ. قانداق تۈلكەم، كۈلكە ياقتىمۇ؟ قانداق ئاخماق ئايالىنى ئۆلتۈرۈۋالدى؟ – دەپتۇ. – بۇنىڭغا كۈلمىگەندە، نېمىگە كۈلەي، كۈلگەندە قانداق ئىنتايىن ئىچقېنىم ئۈزۈلۈپ كەتتى، رىزا مەن سىزگە، – دەپتۇ تۈلكە. تۈلكە كۈلكىنىمۇ، ياخشى كۆرىدۇ، شۇنىڭدىن كېيىن قورقاننىمۇ مەخسەت كۆرىدۇ. – بۆدۈنىجان، سىزنىڭ ئارقىڭىزدا توقچىلىقنىمۇ، ئاشچىلىقنىمۇ كۆردۈم. كۈلكۈنۈمۇ كۆردۈم. ئەمدى، سىز مېنى قورقۇتۇڭ، – دەيدۇ. بۆدۈنە نېرى ئويلاپ، بېرى ئويلاپ: – ماقۇل، قورقۇتاي، لېكىن مېنىڭ شەرتىمگە كۆنسىڭىز، – دەيدۇ. – سىزنىڭ ئېيتقىنىڭىزغا مەن كۆنىمەن، نەمە بۇيرۇسىڭىزمۇ، ئەمەلگە ئاشۇرىمەن، – دەپتۇ تۈلكە. – ئۇنداق بولسا، كۆزۈڭنى يۇمدە، مېنىڭ قۇيرۇغۇمدىن چىشلەپ ئولتۇر. قاچان «كۆزۈڭنى ئاچ» دېگەندە، شۇ چاغدا ئاچىسەن. مۇشۇنىڭغا كۆنسىڭىز، باشلايمەن – دەيدۇ بۆدۈنە. – ماقۇل، – دەپتۇ تۈلكە. تۈلكە كۆزىنى يۇمۇپ ئولتۇرىدۇ، بۆدۈنە باشلاپ، مېلىنى كۆچۈرۈپ كېلىۋاتقان يۇرتنىڭ ئارىسىغا قاراپ تۈلكىنى ئېلىپ كىرىدۇ. بىر مەزگىلدە ھەر تەرەپتىن ھاۋۇشقان ئىتلىرى بار قوغلاپ كېلىۋاتقان خەلقنى كۆرۈپ، ئۇ: – ئەي، تۈلكەم، كۆزۈڭنى ئېچىشقىمۇ بولىدۇ، – دەيدۇ. ئۆزى بولسا ئاسمانغا ئۇچۇپ قېچىپ كېتىپتۇ. تۈلكە ھېچكىم يوق تەرەپكە قاراپ بۇرۇلۇپ، بار كۈچىنى سېلىپ قاچىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، تۈلكە بېچارە «ئۆلدۈم – تالدىم» دېگەندە ئاران قۇتۇلۇپ، ھېرىپ بېرىپ، بىر يەردە دەم ئېلىپ ئولتارسا، بۆدۈنە ئۇنىڭ يېنىغا ئۇچۇپ كېلىدۇ: – تۈلكەم – تۈلكەم، چارچاپ قەتتىڭمۇ؟ – دەيدۇ. تۈلكە ئوخىنىپ، بايىقى ئۆزىنى دۈشمەننىڭ ئارىسىغا تاشلاپ قويغان بۆدۈنىنى كۆرۈپ: – ھەي، ئاخماق! ئالدىدىڭغۇ! –دەپ ئاچىقلىنىپ، – قورقۇت، قورقات دېگەندە، مۇشۇنداقمۇ قورقىتامسەن، – دەپ تۈلكە بۆدۈنىنى يۇتۇپ قويۇپتۇ. شۇندا، قوسىغىدا يېتىپ، بۆدۈنىنىڭ ئېيتقىنى: – شۇنچە دوست بولغان ئىدىققۇ، ھېچ بولمىغاندا دېمىمنى ئالغۇزمىدىڭىز، تۈلكەم – ئەي! <FR/>خۇدا ئۈچۈن، ئېغىزنى ئاچقىنە، كىچىككىنە دەم ئېلىۋالاي، – دەيدۇ. تۈلكە ئېغىزىنى ئېچىۋەرگىنىدە، بۆدۈنە «پىررر» دەپ ئۇچۇپ كېتىپتۇ. بۆدۈنە تۈلكۈنىڭ ئاغزىدىن چىقىۋاتقان چاغدا، تۈلكە قايتىدىن ئاغىزىنى يېپىۋېلىپ، بۆدۈنىنىڭ قۇيرۇقىنى يۇلۇۋاپتۇ. <FR/>شۇ سەۋەپتىن بۆدۈنە بۈگۈنكى كۈنگىچە قۇيرۇقى قىسقا بولۇپ يۈرەركەن. شۇنىڭ بىلەن، ئىككىسىنىڭ دوستلۇقى ئۇزاققا سوزۇلماپتۇ.

Tülkü kəndin kənarında gizlənib gözləməyə başlamışdı. Bir az sonra bildirçin uçub getmiş, dəvənin südünü sağmaqda olan qadının başına qonuvermişdi. O vaxt qapının qabağında odun yontan bir dəmirçi kişi bildirçini görmüşdü. — Xanım, xanım! Sakın tərpənmə! Başındakı bildirçini indi vuracağam! — demişdi. Qadın tərpənmədən eləcə dayanmışdı. Dəmirçi əlindəki çəkici yelləyib qadının başına endirmişdi. Qadın çox dözə bilməyib elə oradaca can vermişdi. Qadının sağdığı süd fışqırıb dəmirçinin üzünə sıçramışdı, o da nə olduğunu anlamadan huşunu itirib yerə yıxılmışdı. Bildirçin dönüb-dolaşıb tülkünün gizləndiyi yerə geri dönmüşdü. — Necədir tülkücük, bu gülüş xoşuna gəldimi? Qadın nə qədər saf çıxdı, elə deyilmi? Kişi də öz arvadını öldürdü! — demişdi. — Belə güləcəyimi bilsəydim daha əvvəl istəyərdim! Gülməkdən içim çölümə çıxdı! Səndən çox razıyam! — demişdi tülkü. Tülkü yalnız doyub əylənməyi deyil, bir az da qorxmağı sevirmiş. Bu dəfə də başqa bir şey istəmişdi: — Bildirçin dostum, səninlə birlikdə aclığı da gördüm, toxtuğu da. Qəhqəhəni də səninlə daddım. İndi növbə qorxudadır... Haydı görüm, indi də məni bir yaxşıca qorxut! — demişdi. Bildirçin bir az düşünmüşdü, sonra da belə demişdi: — Yaxşı, qorxudaram amma mənim dediyimə razı olsan, – demişdi bildirçin. — Razıyam, nə desən edərəm, təki məni qorxut, – demişdi tülkü. — Elə isə gözünü yum və quyruğumu dişləyib otur. Nə vaxt “gözünü aç” desəm, o vaxt açarsan. Əgər buna razısansa, səni qorxudaram, – demişdi. — Yaxşı, – demişdi tülkü. Tülkü gözlərini yummuşdu. Bildirçin onu dalına salıb, izdihamlı bir köç yoluna sürükləmişdi. Bir müddət sonra dörd bir yandan it hürüşmələri və insanların qışqırıqları eşidilmişdi. O vaxt bildirçin: — Ey tülkü, artıq gözünü aça bilərsən, – demişdi. Özü isə uçub göyə qarışmışdı. Tülkü istiqamətini tənha bir tərəfə çevirib, var gücüylə qaçmağa başlamışdı. “Öldüm, bitdim” deyərək can hovlu ilə xilas olmuş və axırda yıxılıb qalmışdı. Bildirçin dönüb yanına gəlmişdi: — Tüh tüh, çox yorulmusan yəqin? – demişdi. Tülkü gözlərini açmışdı, bildirçini görəndə: — Ey sarsaq! Məni aldatdın. Qorxut dedin, bəs beləmi qorxudurlar? – demiş və hirslə onu udub yemişdi. Amma bildirçin tülkünün içində ikən belə demişdi: — Bu qədər dostluq etdik, heç olmasa bir nəfəs almağa icazə verə bilmədinmi, tülkücük? Allah xatirinə ağzını bir aç da, balaca bir nəfəs alım… Tülkü ağzını açan kimi, bildirçin “pırrr” deyə uçub qaçmışdı. Lakin o anda tülkü ağzını bağlayıb, bildirçinin quyruğunu tutub qoparmışdı. Bax, buna görə də bildirçin o gündən bəri həmişə quyruqsuz yaşayar olmuşdu. Beləcə onların dostluqları da sona çatmışdı.

– Мынауың ақыл екен! – дейді қарны ашып отырған Арыстан. – Сол қойларға тезірек жетейік. Қасымызға кімдерді алсақ екен? – Жүректіден Жолбарысты, білектіден Аюды, қарулыдан Қасқырды алайық! – дейді Түлкі. –Өңкей батырдың ортасында бір қорқақ та керек болар. Қоянды да ерте кетейік. Арыстан Түлкінің тілін алады. Сөйтіп, Арыстан, Жолбарыс, Аю, Қасқыр, Түлкі, Қоян жолдас болып, сапарға шығыпты. Кешке қарай орманның ашықтау бір алаңқайына жетіп, түнемекші болады.

— That’s a fine plan! — said the hungry Lion. — Let’s go quickly. Whom should we take with us? — asked the Fox. — For courage, the Tiger; for strength, the Bear; for weapons, the Wolf! — said the Lion. — And we’ll need a coward in the middle of the line. Let’s take the Hare too. The Lion took the Fox’s counsel. So the Lion, the Tiger, the Bear, the Wolf, the Fox and the Hare became companions and set out on the journey. By evening they reached an open glade in the forest and decided to camp.

- Bu gap aqlli maslahat ekan! - dedi qorni och holda o‘tirgan Arslon. - Unday bo‘lsa, qo‘ylarga tezroq yetib boraylik. Yonimizga kimlarni olamiz? - Jasurlardan Yo‘lbarsni, kuchlilardan Ayiqni, qurollilardan Bo‘rini olaylik! - dedi Tulki. - Faqat botirlar orasida bir qo‘rqoq ham kerak bo‘ladi, dedi Arslon. - Quyonni ham olib ketaylik. Arslon Tulkining gapini ma’qul ko‘radi. Shunday qilib, Arslon, Yo‘lbars, Ayiq, Bo‘ri, Tulki va Quyon yo‘ldosh bo‘lib, safarga chiqishadi. Kechga borib, o‘rmon ichidagi ochiqroq bir maydonga yetib kelib, o‘sha yerda tunamoqchi bo‘lishadi.

Aslan aç karnını tutarak: — Vay canına, bu iyi fikir! Hemen gidelim. Ama yanımıza kimi alsak acaba? Tilki: — Cesurdan Kaplan’ı, güçlüden Ayı’yı, kuvvetliden Kurt’u alalım. Sonra gülerek eklemiş: — Bir de korkaklardan biri olsun, Tavşan’ı da götürelim. Aslan Tilki’nin önerisini kabul etmiş. Böylece Aslan, Kaplan, Ayı, Kurt, Tilki ve Tavşan hep birlikte yola çıkmışlar. Akşam üstü bir ormanın içindeki açıklığa gelmişler. Geceyi orada geçirmeye karar vermişler.

– مونۇ ئەقىل ئىكەن! – دەيدۇ قارنى ئېچىپ ئولتارغان شىر. – شۇ قويلارغا تېزىرەك يېتەيلۇق! قېشىمىزغا كىملەرنى ئېلىۋالساقكىن؟ – يۈرەكلىكتىن – يولۋاسنى، كۈچلۈكتىن – ئېيىقنى، قۇراللىقتىن – بۆرىنى ئالايلى! – دەيدۇ تۈلكە. – <MS/>پەقەت باتۇرلارنىڭ ئارىسىدا بىر قورقاقمۇ كېرەك بولار. توشقاننىمۇ ئېلىپ كېتەيلى، – دەيدۇ شىر. شىر تۈلكىنىڭ گېپىگە قوشۇلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن شىر، يولۋاس، ئېيىق، بۆرە، تۈلكە ۋە توشقان يولغا چىقىپتۇ. كەچكە يېقىن جاڭگالنىڭ ئوچۇقىراق بىر<MS/> تۈزلەڭگە يەرگە يېتىپ، تۈنىمەكچى بولىدۇ.

Şir ac qarnını tutaraq: — Vay, əla fikir! Dərhal gedək. Amma yanımıza kimi alsaydıq görəsən? Tülkü: — Cəsurlardan Bəbiri, güclülərdən Ayını, qüvvətlilərdən Canavarı alaq. Sonra gülərək əlavə etmişdi: — Bir də qorxaqlardan biri olsun, Dovşanı da aparaq. Şir Tülkünün təklifini qəbul etmişdi. Beləcə Şir, Bəbir, Ayı, Canavar, Tülkü və Dovşan hamısı birlikdə yola çıxmışdılar. Axşamüstü bir meşənin içindəki açıqlığa gəlmişdilər. Gecəni orada keçirməyə qərar vermişdilər.

Арыстан қанталаған көзімен серіктерін бір шолды да: – А-а-а, қарнымыз ашты ғой. Не жейміз? – деп ақырады. Сонда Түлкі Арыстанның алдына келіп, қол қусырып тұрып, былай дейді: – Арыстан біздің ағамыз, ағамызға кім тисін! Аю – біздің жолым би, жолым биге кім тисін! Қасқыр – біздің қабан би, қабан биге, кім тисін! Түлкі – біздің түмен би, түмен биге, кім тисін! Қоян біздің қойымыз, қойымызды сойыңыз!

The Lion scanned his companions with bleary eyes and sighed: — A-aah… I’m hungry. What shall we eat? — he groaned. The Fox came forward, folded his paws and said: — Brother Lion is our elder; who would dare touch our elder? The Tiger is our battle-chief; who would dare touch him? The Wolf is our warrior-chief; who would dare touch him? The Fox is our caravan-chief; who would dare touch him? The Hare is our sheep, slaughter the Hare!

Arslon qon talash ko‘zlari bilan sheriklariga bir qarab chiqdi-da: - A-a-a, qornimiz ochib ketdi-ku. Nima yeymiz? - deb o‘kiribdi. Shunda Tulki Arslonning oldiga kelib, qo‘l qovushtirib turib, shunday debdi: - Arslon bizning og‘amiz, og‘amizga kim tegadi! Ayiq bizning Yo‘limbiyimiz, Yo‘limbiyga kim tegadi! Bo‘ri bizning Qabanbiyimiz, Qabanbiyga kim tegadi! Tulki bizning Tumanbiyimiz, Tumanbiyga kim tegadi! Quyon esa bizning qo‘yimiz, qo‘yimizni so‘ying!

Aslan, kan çanağına dönmüş gözleriyle çevresine bir bakmış: — Karnımız iyice acıktı. Ne yiyeceğiz şimdi? diye kükremiş. Tilki hemen öne atılmış, ellerini kavuşturup: — Efendim, ben bir çare düşündüm... demiş. Tilki şöyle demiş: “Aslan bizim ağabeyimiz, kim ona el kaldırır? Ayı bizim yol göstericimiz, kim ona dokunur? Kurt bizim yürekli beyimiz, kim ona zarar verir? Tilki bizim önderimiz, kim ona karşı gelir? Tavşan ise bizim koyunumuz, onu kesin, bugün onu yiyeceğiz!”

شىر قان تولۇپ كەتكەن كۆزلىرى بىلەن سەپەرداشلىرىغا بىر كۆز يۈگەرتىپ: – ئا – ئا – ئا، قارنىمىز ئاچتىغۇ. نېمە يەيمىز؟ – دەپ ۋاقىرىدى. شۇ چاغدا تۈلكە شىرنىڭ ئالدىغا كېلىپ، قول قوشلاپ تۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ: – شىر – بىزنىڭ ئاكىمىز، ئاكىمىزغا كىم تېگىدۇ! يولۋاس– <MS/>يول باشلىغۇچى بىي، <MS/>يول باشلىغۇچى بىيگە كىم تېگىدۇ! بۆرە – بىزنىڭ <MS/>قاۋان بىي<M/>، <MS/>قاۋان بىيگە كىم تېگىدۇ! تۈلكە – بىزنىڭ <MS/>تۈمەن بىي، <MS/>تۈمەن بىيگە كىم تېگىدۇ! توشقان – بىزنىڭ قويىمىز، قويىمىزنى سويىمىز!

Şir, qan çanağına dönmüş gözləriylə ətrafına bir baxmışdı: — Qarnımız yaxşıca acıdı. İndi nə yeyəcəyik? — deyə nərildəmişdi. Tülkü dərhal irəli atılmış, əllərini qovuşdurub: — Əfəndim, mən bir çarə düşündüm… — demişdi. Tülkü belə demişdi: “Şir bizim qardaşımızdır, kim ona əl qaldırar? Ayı bizim yol göstərəcimizdir, kim ona toxunar? Canavar bizim ürəkli bəyimizdir, kim ona zərər verər? Tülkü bizim öndərimizdir, kim ona qarşı gələr? Dovşan isə bizim qoyunumuzdur, onu kəsin, bu gün onu yeyəcəyik!”

Қарындары ашып отырған аңдар қоянды тарпа бас салады. Ол күні қоянды бөліп жеп, «барымен базар» десіп жатады да, ертеңіне тағы да жол жүреді. Күнімен дем алмастан жүріп, кешке қарай қонаға бір сайдың басына келіп тоқтайды. Арыстан Түлкіге қарай бұрылып: – А-а-а... Қарнымыз ашты, не жейміз? – дейді. Түлкі қол қусырып тұра қалып, былай дейді: – Арыстан біздің ағамыз, ағамызға кім тисін! Жолбарыс – біздің жолым би, жолым биге кім тисін! Қасқыр – біздің қабан би, қабан бигекім тисін! Түлкі – біздің түмен би, түмен бигекім тисін! Аю – біздің қоңыр қой, қоңыр қойдыжық та сой!

The hungry beasts pounced on the Hare. That day they divided and ate the Hare among them, saying “we should be content with little” and the next morning they set off again. They walked all day without rest and by evening stopped at the head of a valley to rest. The Lion turned to the Fox again: — A-aah… I’m hungry, what shall we eat? — he said. The Fox folded his paws and declared: — Brother Lion is our elder; who would dare touch our elder? The Tiger is our battle-chief; who would dare touch him? The Wolf is our warrior-chief; who would dare touch him? The Fox is our caravan-chief; who would dare touch him? The Bear is our brown sheep, get the brown sheep and slaughter it!

Qorni ochib o‘tirgan hayvonlar quyonni birvarakayiga tashlanib tutib olishadi. O‘sha kuni quyonni bo‘lib yeyishib, boriga shukur deb yotishadi-da, ertasiga yana yo‘lga tushishadi. Kun bo‘yi tinim bilmay yurib, kechga borib tunash uchun bir soy boshiga kelib to‘xtashadi. Arslon Tulkiga qarab: - A-а-а… Qornimiz ochib ketdi, nimani yeymiz? - deydi. Tulki qo‘l qovushtirib turib, shunday deydi: - Arslon bizning og‘amiz, og‘amizga kim tegadi! Yo'lbars bizning Yo‘limbiyimiz, Yo‘limbiyga kim tegadi! Bo‘ri bizning Qabanbiyimiz, Qabanbiyga kim tegadi! Tulki bizning Tumanbiyimiz, Tumanbiyga kim tegadi! Quyon esa bizning qo‘yimiz, qo‘yimizni so‘ying!

Aç kalan hayvanlar hemen tavşana saldırmış. O gün tavşanı bölüşüp yiyip “var olan budur” deyip uyumuşlar. Ertesi gün yine yola çıkmışlar. Gün boyunca hiç durmadan yürümüşler ve akşam olunca bir derenin başında konaklamışlar. Aslan, Tilki’ye dönerek yine sormuş: “Aaaa… Karnımız aç, ne yiyeceğiz?” Tilki ellerini birleştirip saygıyla şöyle demiş: “Aslan bizim ağabeyimiz, kim ona el kaldırır? Kaplan bizim cesur bey, cesur beye kim karşı gelir? Kurt bizim yürekli beyimiz, kim ona zarar verir? Tilki bizim önderimiz, kim ona karşı gelir? Ayı bizim kahverengi koyunumuz, onu yatır da kes!”

قارنى ئېچىپ ئولتارغان ھايۋانلار توشقاننى تالىشىپ باش قوشىدۇ. شۇ كۈنى توشقاننى بۆلۈپ يەپ، « <FR/>قانائەت قىلدۇق » دەپ ئۇخلايدۇ. كۈنى بويى دەم ئالماستىن يۈرۈپ، كېچكە يېقىن بىر ساينىڭ بېشىغا كېلىپ توختايدۇ. شىر تۈلكىگە قاراپ بۇرۇلۇپ: – ئا – ئا – ئا… قارنىمىز ئاچتى، نېمە يەيمىز؟ – دەيدۇ. تۈلكە قول قوشتۇرۇپ تۇرۇپ، مۇنداق دەيدۇ: – شىر – بىزنىڭ ئاكىمىز، ئاكىمىزغا كىم تېگىدۇ! يولۋاس – <MS/>يول باشلىغۇچى بىي، <MS/>يول باشلىغۇچى بىيگە كىم تېگىدۇ! بۆرە – بىزنىڭ <MS/>قاۋان بىي ،<MS/>قاۋان بىيگە كىم تېگىدۇ! تۈلكە – بىزنىڭ <MS/>تۈمەن بىي، <MS/>تۈمەن بىيگە كىم تېگىدۇ! ئېيىق – <MS/>قوڭۇر قوي، <MS/>قوڭۇر قوينى يىقات – تە سوي!

Ac qalan heyvanlar dərhal dovşana hücum etmişdi. O gün dovşanı bölüşüb yeyib “var olan budur” deyib yatmışdılar. Ertəsi gün yenə yola çıxmışdılar. Gün boyu heç dayanmadan yerimişlər və axşam olunca bir çayın başında düşərgə salmışdılar. Şir, Tülküyə dönərək yenə soruşmuşdu: — Aaaa… Qarnımız acdı, nə yeyəcəyik? Tülkü əllərini birləşdirib hörmətlə belə demişdi: — Şir bizim qardaşımızdır, kim ona əl qaldırar? Bəbir bizim cəsur bəyimizdir, cəsur bəyə kim qarşı gələr? Canavar bizim ürəkli bəyimizdir, kim ona zərər verər? Tülkü bizim öndərimizdir, kim ona qarşı gələr? Ayı bizim qəhvəyi qoyunumuzdur, onu yıx ki, kəs!

Түлкінің сөзін естісімен, Жолбарыс Аюды алып ұрып, жәукемдей бастайды. Төртеуі Аюдың етіне тойып алып, ұйықтайды да ертеңіне тағы да жолға шығады. Төртеуі қас қарая бір өзеннің жағасына келіп тоқтайды.

Hearing this, the Tiger attacked the Bear and began to beat him. The four of them gorged themselves on the Bear’s meat, then slept, and the next day they resumed their journey again. At dusk they came to the bank of a river.

Tulkining gapini eshitishi bilan Yo‘lbars Ayiqqa tashlanib, uni yanchib tashlay boshlaydi. To‘rtovlari Ayiq go‘shtiga to‘yib olib uxlab qolishadi-da, ertasi kuni yana yo‘lga tushishadi. To‘rtovlari qorong‘u tusha boshlagan paytda bir daryoning bo‘yiga kelib to‘xtashadi.

Tilki’nin bu sözlerini duyan Kaplan, Ayı’yı hemen yere serip parçalamış. Dördü birlikte Ayı’nın etini yiyip karınlarını doyurmuş, sonra da uyumuşlar. Ertesi gün tekrar yola koyulmuşlar. Dört hayvan, hava kararırken bir nehrin kenarına ulaşmış.

تۈلكىنىڭ سۆزنى ئاڭلىشى بىلەن، يولۋاس دەرھال ئېيىقنى ئېلىپ ئۇرۇپ، <MS/>پارچىلاشقا باشلايدۇ. تۆرتى ئېيىقنىڭ گۆشىگە تويىۋېلىپ، ئۇخلايدىدە، ئەتىسىگە <FR/>يەنە يولغا چىقىدۇ. تۆرتى قاراڭغۇ چۈشىشىگە بىر دەرىيانىڭ بويىغا كېلىپ توختايدۇ.

Tülkünün bu sözlərini eşidən Bəbir, Ayını dərhal yerə sərib parçalamışdı. Dördü birlikdə Ayının ətini yeyib qarınlarını doydurmuş, sonra da yatmışdılar. Ertəsi gün təkrar yola düşmüşdülər. Dörd heyvan, hava qaralarkən bir çayın kənarına çatmışdı.

Арыстан тағы да үйреншікті әніне басып: – А-а-а... Қарнымыз ашты, не жейміз? – дейді. – Сонда Түлкі орнынан ұшып тұрып, былай депті: – Арыстан біздің ағамыз, ағамызға кім тисін! Жолбарыс– біздің жолым би, жолым бигекім тисін! Түлкі – біздің түмен би, түмен бигекім тисін! Қасқыр – біздің қасымыз, бүгін жейтін асымыз! Түлкі сөзін аяқтасымен-ақ, Жолбарыс қасқырды жарып салады. Таңертең тағы да жолға шығады. Күнімен жүріп отырып, кешке қарай бір таудың етегіне жетеді. Сол арада түнемекші болады. Үшеуі үш жерге шоқиып отырады. Сол кезде дәндеген Арыстан тағы да Түлкіге қарап:– А-а-а... қарнымыз ашты ғой, не жейміз? – дейді. Түлкі Арыстанның ар жағына шығып, қол қусырып тұрып былай дейді: – Арыстан біздің ағамыз, ағамызға кім тисін! Түлкі – біздің түмен би, түмен бигекім тисін! Жолбарыс – бізге жол азық, бүгінгі таңға мол азық.

Once more the Lion began his usual lament: — A-aah… I’m hungry, what shall we eat? — he moaned. The Fox jumped up and said: — Brother Lion is our elder; who would dare touch our elder? The Tiger is our battle-chief; who would dare touch him? The Fox is our caravan-chief; who would dare touch him? The Wolf is our enemy and he will be our food today! No sooner had the Fox finished than the Tiger tore the Wolf apart. In the morning they set off again. After walking all day, they reached the foot of a mountain and decided to rest there. The three of them sat in three different spots. Again the famished Lion turned to the Fox again: — A-aah… I’m hungry, what shall we eat? — he asked. The Fox moved behind the Lion, folded his paws, and said: — Brother Lion is our elder; who would dare touch our elder? The Fox is our caravan-chief; who would dare touch him? The Tiger will be abundant food for the next morning.

Arslon yana o‘zining odatiy qo‘shig‘iga o‘tib: - A-a-a... Ochmiz, nima yeymiz? - deydi. Shunda Tulki o‘rnidan sakrab turib, shunday dedi: - Arslon bizning og‘amiz, og‘amizga kim tegadi! Yo'lbars bizning Yo‘limbiyimiz, Yo‘limbiyga kim tegadi! Bo‘ri bizning Qabanbiyimiz, Qabanbiyga kim tegadi! Tulki bizning Tumanbiyimiz, Tumanbiyga kim tegadi! Tulki gapini tugatishi bilan Yo‘lbars bo‘rini tilka-pora qilib tashlabdi. Ertalab esa yana yo‘lga chiqishibdi. Kun bo‘yi yurib, kechga yaqin bir tog‘ etagiga yetib kelishibdi. Shu yerda tunamoqchi bo‘lishibdi. Uchtasi uch joyda cho‘nqayib o‘tiribdi. Shu payt qorni yana ochgan Arslon yana Tulkiga qarab: - A-a-a... qornimiz ochdi-ku, nima yeymiz? - debdi. Tulki Arslonning narigi tomoniga o‘tib, qo‘l qovushtirib turib, shunday debdi: - Arslon bizning og‘amiz, og‘amizga kim tegadi! Tulki bizning Tumanbiyimiz, Tumanbiyga kim tegadi! Yo‘lbars esa bizga yo‘l oziq, bugungi tong uchun mo‘l ozuqa.

Aslan yine alışkanlıkla sormuş: “Aaaa… Karnımız aç, ne yiyeceğiz?” Tilki ayağa fırlayıp demiş: “Aslan bizim ağabeyimiz, kim ona el uzatır! Kaplan bizim cesur bey, cesur beye kim karşı gelir? Tilki bizim önderimiz, kim ona karşı gelir! Kurt ise bizim, düşmandır, bugün onu yiyeceğiz!” Tilki sözünü bitirir bitirmez, Kaplan Kurdu parçalamış. Ertesi sabah, üç hayvan tekrar yola düşmüşler. Gün boyunca yürüyüp, akşamüzeri bir dağın eteklerine varmışlar. Orada konaklamaya karar vermişler. Üçü de birer köşeye oturmuş. O sırada açlığa dayanamayan Aslan yine Tilki’ye dönüp: — Aaa... Karnımız acıktı ya, ne yesek acaba? — demiş. Tilki hemen arkasına geçmiş, ellerini kavuşturup şöyle demiş: — “Aslan bizim ağabeyimiz, ağabeye kim dokunurmuş! Tilki bizim önderimiz, kim ona karşı gelir! Kaplan ise yemeğimizdir, bugünkü yemeğimiz oymuş!

شىر <FR/>يەنىمۇ ئادەتتىكىدەك ناخشىنى باشلاپ: – ئا – ئا – ئا… قارنىمىز ئاچتى، نېمە يەيمىز؟ – دەيدۇ. شۇ چاغدا تۈلكە ئورنىدىن سەكىرىپ تۇرۇپ، مۇنداق دەيدۇ: – شىر – بىزنىڭ ئاكىمىز، ئاكىمىزغا كىم تېگىدۇ! يولۋاس – <MS/>يول باشلىغۇچى بىي، <MS/>يول باشلىغۇچى بىيگە كىم تېگىدۇ! تۈلكە – بىزنىڭ <MS/>تۈمەن بىي، <MS/>تۈمەن بىيگە كىم تېگىدۇ! بۆرە – بىزنىڭ قېشىمىز، بۈگۈن يەيدىغان ئېشىمىز! تۈلكە سۆزنى ئاياقلاشتۇرماستىنلا، يولۋاس بۆرىنى پارچىلاپ تاشلايدۇ. ئەتىسى <FR/>يەنىمۇ يولغا چىقىدۇ. كۈنى بويى مېڭىپ، كېچكە يېقىن بىر تاغنىڭ ئېتىگىگە يېتىدۇ. شۇ يەردە تۈنىمەكچى بولىدۇ. ئۈچى ئۈچ يەرگە چوقچىيىپ ئولتۇرىشىدۇ. شۇ ۋاقىتتا دەندەۋالغان شىر <FR/>يەنىمۇ تۈلكىگە قاراپ: – ئا – ئا – ئا… قارنىمىز ئاچتىغۇ، نېمە يەيمىز؟ – دەيدۇ. تۈلكە شىرنىڭ ئارقىسىغا چىقىپ، قول قوشتۇرۇپ تۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ: – شىر – بىزنىڭ ئاكىمىز، ئاكىمىزغا كىم تېگىدۇ! تۈلكە – بىزنىڭ <MS/>تۈمەن بىي ،<MS/>تۈمەن بىيگە كىم تېگىدۇ! يولۋاس – بىزگە <MS/>يول ئوزۇق، بۈگۈنكى تاڭغا مول ئوزۇق!

Şir yenə vərdişlə soruşmuşdu: — Aaaa… Qarnımız acdı, nə yeyəcəyik? Tülkü ayağa fırlayıb demişdi: — Şir bizim qardaşımızdır, kim ona əl uzadar! Bəbir bizim cəsur bəyimizdir, cəsur bəyə kim qarşı gələr? Tülkü bizim öndərimizdir, kim ona qarşı gələr! Canavar isə bizim düşmanımızdır, bu gün onu yeyəcəyik! Tülkü sözünü bitirən kimi, Bəbir Canavarı parçalamışdı. Ertəsi səhər, üç heyvan təkrar yola düşmüşdülər. Gün boyu yeriyib, axşamüstü bir dağın ətəklərinə çatmışdılar. Orada düşərgə salmağa qərar vermişdilər. Üçü də bir bucağa oturmuşdu. O vaxt aclığa dözə bilməyən Şir yenə Tülküyə dönüb: — Aaa... Qarnımız acdı axı, nə yesək görəsən? — demişdi. Tülkü dərhal arxasına keçib, əllərini qovuşdurub belə demişdi: — “Şir bizim qardaşımızdır, qardaşa kim toxunarmış! Tülkü bizim öndərimizdir, kim ona qarşı gələr! Bəbir isə yeməyimizdir, bugünkü yeməyimiz oymuş!”

Осы сәтте Арыстан ағаң Жолбарысты бас салады. Жолбарыс тыпырлауын қойған кезде, Түлкі де келіп, терісін сыпырысуға кіріседі. Екеуі Жолбарысты жеп болып, ұйықтайды.

At that moment the Lion pounced on the Tiger. When the Tiger stopped struggling, the Fox came and began to strip off his hide. They ate the Tiger and then slept.

Shu payt Arslon og'a Yo‘lbarsga hujum qiladi. Yo‘lbars harakatdan to‘xtaganida, Tulki ham kelib, terisini shila boshlaydi. Ikkalasi yo‘lbarsni yeb bo‘lib, uxlashadi.

Aslan bu sözleri duyar duymaz, Kaplan’a atılmış. Kaplan kıpırdamaz olunca, Tilki de koşup derisini yüzmeye başlamış. İkisi birlikte Kaplan’ı afiyetle yemişler ve sonra mışıl mışıl uyumuşlar.

مۇشۇ پەيتە شىر ئاكاڭ يولۋاسقا باش سالىدۇ. يولۋاس تىپىرلىشىنى قويغان ۋاقتىدا، تۈلكىمۇ كېلىپ، تېرىسىنى سويۇشقا كىرىشىدۇ. ئىككىسى يولۋاسنى يەپ بولۇپ، ئۇخلايدۇ.

Şir bu sözləri eşidən kimi, Bəbirin üstünə atılmışdı. Bəbir tərpənməz olanda, Tülkü də qaçıb dərisini üzməyə başlamışdı. İkisi birlikdə Bəbiri afiyətlə yeyib, sonra mışıl-mışıl yatmışdılar.