Корпустан іздеу

Бұрында бір жолаушы жол жүріп келе жатып, бір үлкен далаға түсіп келе жатса, күн ауып бесін шамасы болғанда қасқырдың сырттаны ере бастайды. Күн кеш болып намаздыгер болғанда әлгі қасқырдың сырттаны бір ұлып жіберген екен елу шақты қасқыр жиылып қалады. Бейшара жолаушы шын ажалының жетуін білген соң көздің ұшында қарайған ағашқа қарай атын босатады. Сол шабыспен қасқырларға жеткізбей ағашқа барып, атын ағаштың түбіне қоя салып, өзі шыбын жанын қорғалау үшін үлкен ағаштың басына шығып кетеді. Әлгі жерде ашуына шыдай алмай келген қасқырлар қуып келісімен жолаушының атын жеп қояды. Сонымен қатар қасқырдың сырттаны әр уақытта ұлып-ұлып омырауымен ағашқа сілкініп-сілкініп қарғып барып, бес-алты қадам қашығырақ жерге барып жатады. Сол кезде елу қасқырдың бәрі бірдей ағаштың түбін тырмалап, бір мезгілдерде ағаштың түбін босатып қояды.

Once, a traveler was journeying across a vast steppe. Around noon, a mighty wolf, the leader of its pack, began to follow him. As the sun set and dusk approached, the wolf let out a long howl. At once, about fifty wolves gathered around. Realizing that his final hour had come, the poor traveler spotted a dark patch of trees far off on the horizon. Urging his horse forward, he galloped toward it with all his strength. By sheer luck, he reached the trees before the wolves caught him. He tied his horse at the base of a large tree, then climbed up high to save his life. The wolves soon arrived, ferocious and hungry, and devoured his horse. The wolf leader, in a rage, kept leaping at the tree, throwing himself against it with his chest, then backing off a few paces and lunging again. Meanwhile, the fifty wolves scratched and dug around the tree’s base until the roots began to loosen.

Qadimda bir yo'lovchi yo'lda ketayotib, bir katta dashtga duch kelibdi. Kun og'ib, peshin mahalli bo'lganda uni bir sirtlon (arla) qashqir ta'qib qila boshlabdi. Kun kech bo'lib, asr vaqti kirganda o'sha sirtlon qashqir bir uvlagan ekan, ellik chog'li qashqir yig'ilib qolibdi. Bechora yo'lovchi ajali yetganini bilgach, ko'z ilg'amas masofada qorayib ko'ringan daraxt tomon otini qo'yib yuboribdi. Shu chopishda qashqirlarga tutqich bermay daraxtga yetib boribdi, otini daraxt tagiga qoldirib, o'zi jon shirinligida katta daraxtning tepasiga chiqib ketibdi. Shu zahoti g'azab bilan yetib kelgan qashqirlar yo'lovchining otini yeb qo'yishibdi. Shu bilan birga, sirtlon qashqir vaqti-vaqti bilan uvlab, ko'kragi bilan daraxtga urilib-urilib, so'ng besh-olti qadam nariga borib yotardi. Shunda ellikta qashqirning hammasi baravariga daraxt tagini tirmalab, bir zumda daraxtning ildizini bo'shatib qo'yishibdi.

Eskiden bir yolcu yolculuk ederken, büyük bir bozkıra doğru ilerliyormuş, öğleden sonra ikindivakti gibi olduğunda asil soydan olan bir kurt peşine düşmeye başlamış. Akşam olup namaz vakti geldiğinde, asil soydan olan kurt (sırtlan) ulumuş, elli kadar kurt toplanmış. Zavallı yolcu gerçek ecelinin geldiğini anladığında, gözünün ucunda görünen ağaca doğru atını serbest bırakmış. Yolcu hızla koşarak kurtlara yakalanmadan ağaca varmış, atını ağacın dibine bırakıp, kendisi canını korumak için büyük ağacın tepesine çıkmış. Orada öfkesine dayanamayıp gelen kurtlar, kovalayarak gelir gelmez yolcunun atını yemişler. Bununla birlikte, asil soydan olan kurt her zaman uluyarak, göğsüyle ağaca çarpa çarpa sıçrayıp, beş-altı adım daha uzağa gidip yatmış. O zaman elli kurdun hepsi birden ağacın dibini tırmalamış, bir süre sonra ağacın dibini boş bırakmışlar.

بۇرۇندا بىر يولۇۋچى يول يۈرۈپ كېلىۋېتىپ، بىر يوغان دالاغا كېلىۋاتسا، كۈن ئولتۇرۇپ <MS/>پېشىن ۋاقتى بولغاندا سىرتتان بۆرىلەرنىڭ ئىزىدىن ماڭدى. كۈن كەچ بولۇپ شام نامازى بولغاندا ئەۋۇ سىرتتان بۆرىنىڭ بىر ھۇۋلىغان ئىكەن ئەللىكچە بۆرە يىغىلىپ قالدى. بېچارە يولۇۋچى چىن ئە جىلىنىڭ يەتكىنىنى بىلگەندىن كېيىن كۆزىنىڭ قىرىدا قارايغان دەرەخكە قاراپ بوشىتىدۇ. شۇ چاپقان ھالدا بۆرىلەرگە يەتكۈزمەي ياغاچقا بېرىپ، ئېتىنى ياغاچنىڭ تۈۋىگە قويىۋېتىپ، ئۆزى چىۋىندەك جېنىنى قوغداش ئۈچۈن يوغان ياغاچنىڭ بېشىغا چىقىپ كېتىدۇ. ھېلىقى يەردە ئاچچىغىغا چىدىماي كەلگەن بۆرىلەر قوغلاپ كېلىشى بىلەن يولۇۋچىنىڭ ئېتىنى يەپ قويىدۇ. <FR/>شۇنىڭ بىلەن بىللە سىرتتان بۆرىنىڭ ھەر ۋاقىتتا ھۇۋلاپ – ھۇۋلاپ كۆكىرىكى بىلەن ياغاچقا سىلكىنىپ – سىلكىنىپ سەكىرەپ بېرىپ، بەش – ئالتە قەدەم يىراغىراق يەرگە بېرىپ ياتىدۇ. شۇ پەيتە ئەللىك بۆرىنىڭ ھەممىسى بىردەك دەرەخنىڭ تۈۋىنى تىرنىلاپ، <FR/>بىر مەزگىلدە دەرەخنىڭ تۈۋىنى بوشىتىپ قويىدۇ.

Əvvəllər bir yolçu səyahət edərkən, böyük bir bozqıra doğru irəliləyirmiş, günortadan sonra ikindi vaxtı kimi olanda əsil nəsildən olan bir canavar arxasınca düşməyə başlamış. Axşam olub namaz vaxtı gələndə, əsil nəsildən olan canavar (sırtlan) ulamış, əlli qədər canavar toplanmış. Yazıq yolçu həqiqi əcəlinin gəldiyini anladığında, gözünün ucunda görünən ağaca doğru atını sərbəst buraxmış. Yolçu cəld qaçaraq canavarlara yaxalanmadan ağaca çatmış, atını ağacın dibinə buraxıb, özü canını qorumaq üçün böyük ağacın təpəsinə çıxmış. Orada qəzəbinə dözə bilməyib gələn canavarlar, qovalayaraq gələr-gəlməz yolçunun atını yemişlər. Bununla birlikdə, əsil nəsildən olan canavar hər zaman ulayaraq, sinəsiylə ağaca çırpa-çırpa sıçrayıb, beş-altı addım daha uzağa gedib yatmış. O zaman əlli canavarın hamısı birdən ağacın dibini cırmaqlamış, bir müddət sonra ağacın dibini boş buraxmışlar.

Жолаушы сорлы өзінен үміт үзіп енді «өлмеген нем қалды айдалада қасқырларға жем болып, сүйектерім жапанда қуарып» арманда болып, ағайын, қарындастарын да көре алмай, ең болмаса, ішіндегі арманды айтып, қоштасып, кетерде дүниесі құрғыр тар болды. «Жапан далада тілсіз мақұлықтың талауына түсіп, Ақыры ажалым осы қасқырлардан жететін болды-ау», – деп терең ойға түсіп, жүрегіне у толып, қу өмірден күдерін үзіп, ағаштың басында отыра береді. Айдалада жалғыз өзінің зарлағаны қабыл болып, бір күншілік жолда бір байдың сырттаны бар екен. Сол ит түн мезгілі ауқат құйып жатқанда аузын шалп еткізіп жұлып алып, азырақ тыңдап тұрып, қасқырлардың жолаушыны ортаға алып жатқанын сезіп ауқатын ішпей жүгіре жөнеледі, бір күншілік жолдан сырттан иттің даусын естіп елу қасқыр жоқ болып кетеді. Тек қана сырттан қасқыр жолаушының қасында жата береді. Бір мезгілде таң сарғайып атып келе жатқанында сырттан ит жүгірумен ағаштың қасына келеді. Бұл ит аулынан шыққанда байдың атқосшысы бір атқа мініп, бір атты жетегіне алып шық- қан екен. Бір уақытта екі сырттан бір-біріне бата алмай тұрғанда ағаштың басындағы жолаушы «неде болса жерге түсейін» деп, ағаштың басынан жерге қарап түсіп келе жатқанда, ағаштың түбіндегі ит адамға бұрылып қарай бергенде, сырттан қасқыр келіп иттің басын жұлып тастайды. Сөйтеді де адамға қарамай, өз жөніне кете береді.

The doomed traveler lost all hope. “So this is how it ends,” he thought bitterly. “In the middle of nowhere, torn apart by wild beasts, my bones left to whiten in the barren steppe. I’ll never see my kin again, never say farewell.” He sat there, heart filled with despair, waiting for death to come. But fate heard his lonely cry. About a day’s journey away, a rich man owned a powerful wolfhound. That night, as the dog was being fed, it suddenly stopped eating, lifted its head, and pricked up its ears. Sensing that a traveler was surrounded by wolves, the wolfhound abandoned its meal and bolted off into the darkness. It ran all night, and when its fearsome bark carried across the steppe, the fifty wolves scattered and vanished. Only their leader remained, lying watchfully near the traveler’s tree. By dawn, the wolfhound reached the spot. The rich man’s stablehand had followed behind, leading a spare horse. The two mighty beasts, the wolf and the wolfhound, stood facing one another, neither daring to strike first. Seeing them from above, the traveler thought, “Whatever happens, I must go down,” and began climbing carefully toward the ground. As the dog turned its head toward him, the wolf seized that instant, it lunged and tore off the wolfhound’s head with one savage bite. Without looking back at the man, the wolf then disappeared into the wilderness.

Bechora yo‘lovchi o‘zidan umid uzib, endi "kimsasiz dalada bo‘rilarga yem bo‘lib, suyaklarim biyobonda qurib qoladigan bo‘ldi, o‘lmagan nima qoldi" deb armon qildi. Qarindosh-urug‘larini ko‘ra olmay, hech bo‘lmasa ichidagi armonlarini aytib, xayrlasha olmay ketayotganidan dunyo ko‘ziga tor ko‘rindi. "Keng dalada tilsiz maxluqlarning talashiga tushib, oxiri ajalim shu bo‘rilardan yetadigan bo‘ldi-yov", deb chuqur o‘yga toldi, yuragi alamga to‘lib, hayotdan butkul umidini uzgancha daraxt ustida o‘tiraverdi. Kimsasiz dalada yolg‘iz zorlangani qabul bo‘lib, bir kunlik yo‘l narida bir boyning sirtlon iti bor ekan. O‘sha it tunda ovqat berayotganlarida, og‘zini shalp etkazib (ovqatni) yulib oldi-da, biroz tinglab turib, bo‘rilar yo‘lovchini o‘rab olganini sezib, ovqatini ichmay yugura ketdi. Bir kunlik yo‘ldan sirtlon itning ovozini eshitib, ellikta bo‘ri yo‘q bo‘lib ketdi. Faqatgina sirtlon bo‘ri yo‘lovchining yonida yotaverdi. Bir mahal tong sarg‘ayib otayotganda, sirtlon it yugurib daraxtning yoniga keldi. Bu it qishloqdan chiqqanida, boyning xizmatkori ham bir otga minib, birini yetaklab ortidan chiqqan ekan. Bir vaqtda ikki sirtlon (it va bo‘ri) bir-biriga botina olmay turganda, daraxt ustidagi yo‘lovchi "nima bo‘lsa bo‘ldi, yerga tushay" deb, daraxtdan pastga tusha boshladi. Daraxt tubidagi it odamga burilib qaraganida, sirtlon bo‘ri kelib itning boshini uzib tashladi. Shunday qildi-yu, odamga qaramay, o‘z yo‘liga ketaverdi.

Zavallı yolcu kendisinden ümidini kesmiş, şimdi “ölmediğim ne kaldı, ıssız bozkırda kurtlara yem olup, kemiklerim bozkırda kuruyacak” diye hayıflanmış, akrabalarını, kız kardeşlerini de görememiş, en azından içindeki arzusunu söyleyip vedalaşarak, giderken dünyası dar gelmiş. “Issız bozkırda dilsiz bir mahlukun saldırısına maruz kalıp, nihayet ecelim bu kurtlardan vuku bulacakmış,” diye derin bir tefekküre dalmış, yüreğine zehir dolmuş, bu fani hayattan ümidini kesmiş, ağacın zirvesinde öylece kalmış. Issız bozkırda yalnız başına feryat etmesi kabul görmüş, bir günlük mesafede bir zenginin asil soyundan bir köpek bulunuyormuş. O köpek gece vakti yiyecek yerken ağzını şapırdatarak bir lokma koparmış, biraz dinleyip durmuş, kurtların yolcuyu kuşattığını hissetince yiyeceğini yemeden koşarak yola koyulmuş. Bir günlük mesafeden asil soydan köpeğin sesini işitince elli kurt ortadan kaybolmuş. Sadece asil soydan olan kurt yolcunun yanında öylece uzanıyormuş. Bir ara tan ağarırken asil soydan köpek koşarak ağacın yanına gelmiş. Bu köpek köyden çıktığında zenginin at bakıcısı bir ata binmiş, bir atı da yedekte alıp çıkmışmış. Bir ara iki asil soy birbirine hamle yapmaya cesaret edemeden dururken, ağacın zirvesindeki yolcu “ne olursa olsun yere ineyim” diye, ağacın zirvesinden yere doğru inmeye başlarken, ağacın dibindeki köpek insana dönüp bakar bakmaz, asil soydan (sırtlan) kurt gelip köpeğin başını koparıp atmış. Böylece insana bakmadan, kendi yoluna devam etmiş.

يولۇۋچى بېچارە ئۆزىدىن ئۈمۈت ئۈزۈپ ئەمدى «ئۆلمىگەن نېمەم قالدى ئايدالادا بۆرىلەرگە يەم بولۇپ، سۈيەكلىرىم چۆلدە قۇرۇپ» ئارماندا بولۇپ، ئاكىلىرىم، قېرىنداشلىرىمنىمۇ كۆرەلمەيمەن، ئەڭ بولمىسا، ئىچىمدىكى ئارمىنىمنى ئېيتىپ، خوشلىشىپ، كېتەردە دۇنياسى قۇرسۇن تار بولدى. «يالغۇز دالادا تىلسىز مەخلۇقنىڭ تالىشىغا چۈشۈپ، ئاخىرى ئە جىلىم مۇشۇ بۆرىلەردىن كېلىدىغان بولدىدە»، – دەپ چوڭقۇر ئويغا چۈشۈپ، يۈرىگىگە زەھەر تولۇپ، قۇۋ ئۆمۈردىن ئۈمىتىنى ئۈزۈپ، دەرەخنىڭ بېشىدا ئولتۇرېۋىرىدۇ. ئايدالادا يالغۇز ئۆزىنىڭ زارلىغىنى قوبۇل بولۇپ، بىر كۈنلۈك يولدا بىر باينىڭ سىرتتان ئىتى بار ئىكەن. شۇ ئىت تۈن مەزگىلى تاماق قۇيۋاتقاندا ئاغزىنى شاپىلدىتىپ يۇلۇپ ئېلىپ، ئازىراق تىڭشاپ تۇرۇپ، بۆرىلەرنىڭ يولۇۋچىنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ ياتقىنىنى سېزىپ تامىغىنى ئىچمەي يۈگىرەپ كەتتى، بىر كۈنلۈك يولدىن سىرتتان ئىتنىڭ ئۈنىنى ئاڭلاپ ئەللىك بۆرە يوق بولۇپ كېتىدۇ. بىرلا سىرتتان بۆرە يولۇۋچىنىڭ قېشىدا ياتىۋېرىدۇ.<FR/>بىر مەزگىلدە تاڭ يورۇپ كېلىۋاتقاندا سىرتتان ئىت يۈگۈرەپ دەرەخنىڭ قېشىغا كېلىدۇ. بۇ ئىت يېزىسىدىن چىققاندا باينىڭ ئات باققۇچىسى بىر ئاتقا مىنىپ، بىر ئاتنى يېتەكلەپ ئېلىپ چىققان ئىكەن. <FR/>بىر ۋاقىتتا ئىككى سىرتتان بىر – بىرىگە يېقىنلىشالماي تۇرغاندا دەرەخنىڭ بېشىدىكى يولۇۋچى «نېمىلا بولسا يەرگە چۈشەي» دەپ، دەرەخنىڭ بېشىدىن يەرگە قاراپ چۈشىۋاتقاندا، دەرەخنىڭ تۈۋىدىكى ئىت ئادەمگە بۇرۇلۇپ قاراۋەرگەندە، سىرتتان بۆرە كېلىپ ئىتنىڭ بېشىنى يۇلۇپ تاشلايدۇ. شۇنداق قىلىدىدە، ئادەمگە قارىماي، ئۆز يولى بىلەن كېتىدۇ.

Yazıq yolçu özündən ümidini kəsmiş, indi “ölmədiyim nə qaldı, kimsəsiz bozqırda canavarlara yem olub, sümüklərim bozqırda quruyacaq” deyə gileylənmiş, qohumlarını, bacılarını da görə bilməmiş, ən azından içindəki arzusunu söyləyib vidalaşaraq, gedərkən dünyası dar gəlmiş. “Kimsəsiz bozqırda dilsiz bir məxluqun hücumuna məruz qalıb, nəhayət əcəlim bu canavarlardan baş verəcəkmiş,” deyə dərin bir düşüncəyə dalmış, ürəyinə zəhər dolmuş, bu fani həyatdan ümidini kəsmiş, ağacın zirvəsində eləcə qalmış. Kimsəsiz bozqırda tək başına fəryad etməsi qəbul olunmuş, bir günlük məsafədə bir zənginin əsil nəslindən bir it tapılırmış. O it gecə vaxtı yemək yeyərkən ağzını şapırdataraq bir tikə qoparmış, bir az dinləyib durmuş, canavarların yolçunu mühasirəyə aldığını hiss edincə yeməyini yemədən qaçaraq yola düzəlmiş. Bir günlük məsafədən əsil nəsildən itin səsini eşidincə əlli canavar ortadan yoxa çıxmış. Sadəcə əsil nəsildən olan canavar yolçunun yanında eləcə uzanırdı. Bir ara dan sökülərkən əsil nəsildən it qaçaraq ağacın yanına gəlmiş. Bu it kənddən çıxdığında zənginin at baxıcısı bir ata minmiş, bir atı da yedəkdə alıb çıxmışdı. Bir ara iki əsil nəsil bir-birinə hücum etməyə cəsarət edə bilmədən durarkən, ağacın zirvəsindəki yolçu “nə olursa olsun yerə enəm” deyə, ağacın zirvəsindən yerə doğru enməyə başlayarkən, ağacın dibindəki it insana dönüb baxar-baxmaz, əsil nəsildən (sırtlan) canavar gəlib itin başını qoparıb atmış. Beləcə insana baxmadan, öz yoluna davam etmiş.

Мұңды болған жолаушы атынан айырылып, оның үстіне жанына себепкер болған иттен және айырылып, қатты уайымға түсіп отыра береді. Айдалада мінейін десе аты жоқ, ішейін десе ауқаты жоқ, тағы да болса жақын арада ел жоқ, одан ауыр ойға түсіп отырғанда күн сәске түс болғанда, бір атты жетектеп, бір атты мініп, бір адам шауып келеді. Оны көріп жолаушы «бір өзім едім, маған да жолдас келе жатыр» деп қуаныш қылып отыра береді. Жаңағы келген адам келісімен отырған жеріне қамшымен тартып-тартып өтеді. Сөйтеді де жолаушыға:

The sorrowful traveler sat there in despair, his horse gone, his rescuer dead. He had no steed to ride, no food to eat, no village nearby. Lost in thought, he remained there until midday, when a lone rider appeared in the distance, leading one horse and mounted on another. Seeing him, the traveler rejoiced: “At last, I am not alone!” But when the rider reached him, he struck the ground near the traveler several times with his whip and said sternly:

Yo‘lovchi otini yo‘qotib qo‘yadi, buning ustiga joniga qasd qilgan itini ham yo‘qotib qo‘yadi. Cho‘lda minmoqchi bo‘lsa oti yo‘q, ichmoqchi bo‘lsa ovqati yo‘q, yana yaqin atrofda odam yo‘q, undan ham og‘irroq o‘ylarga berilib o‘tirganimda, kun yarim bo‘lganda, bir otni yetaklab, bir otni minib, bir odam chopib kelmoqda. Uni ko‘rib, yo‘lovchi xursand bo‘ladi: "Men yolg‘iz edim, menga hamroh kelyapti." Hozirgina kelgan odam kelishi bilan o‘tirgan joyiga qamchi bilan tortib-tortib o‘tadi. Shunda u yo‘lovchiga:

Üzgün olan yolcu atından ayrılmış, üstelik canına sebep olan köpeğinden de mahrum kalmış, derin bir üzüntüye düşüp öylece oturmuş. Issız bozkırda binmek isterse atı yokmuş, içmek istese de yiyeceği yokmuş, dahası yakınlarda da kimsecikler yokmuş. Bu ağır düşüncelere dalmış otururken, gün öğle vaktine yaklaştığında, bir atı yedekleyip, bir ata binmiş bir adam koşarak geliyormuş. Onu gören yolcu “bir başımaydım, bana da yoldaş geliyor” diye sevinip öylece oturmuş. Az önce gelen adam, gelir gelmez oturduğu yere kamçısıyla vura vura geçmiş. Böylece yolcuya demiş ki:

قايغۇرغان يولۇۋچى ئېتىدىن ئايرىلىپ، ئۇنىڭ ئۈستىگە جېنىغا سەۋەپكار بولغان ئىتىنمۇ ئايرىلىپ، قاتتىق غەمگە چۈشۈپ ئولتۇرېۋىرىدۇ. ئايدالادا مىنەي دېسە ئېتى يوق، ئىچەي دېسە تامىغى يوق، <FR/>يەنى بولسا <FR/>يېقىن ئارىدا ئەل يوق، ئۇنىڭدىنمۇ ئېغىر ئويغا چۈشۈپ ئولتارغاندا <FR/>كۈن چۈش بولاي دېگەندە، بىر ئاتنى يېتەكلەپ، بىر ئاتنى مىنىپ، بىر ئادەم چېپىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇنى كۆرۈپ يولۇۋچى «بىر ئۆزەم ئېدىم، ماڭىمۇ ھەمرا كېلىۋاتىدۇ» دەپ خۇشال بولۇپ ئولتۇرىۋەردى. يېڭى كەلگەن ئادەم كېلىشى بىلەن ئولتارغان يېرىگە <MS/>قامچا بىلەن ئۇرۇپ – ئۇرۇپ ئۆتىدۇ. شۇنداق قىلىدىدە يولۇۋچىغا:

Üzgün olan yolçu atından ayrılmış, üstəlik canına səbəb olan itdən də məhrum qalmış, dərin bir kədərə düşüb eləcə oturmuş. Kimsəsiz bozqırda minmək istəsə atı yoxmuş, içmək istəsə də yeməyi yoxmuş, dahası yaxınlıqda da kimsəciklər yoxmuş. Bu ağır düşüncələrə dalmış oturarkən, gün günorta vaxtına yaxınlaşanda, bir atı yedəkləyib, bir ata minmiş bir adam qaçaraq gəlirmiş. Onu görən yolçu “bir başıma idim, mənə də yoldaş gəlir” deyə sevinib eləcə oturmuş. Az əvvəl gələn adam, gələr-gəlməz oturduğu yerə qamçısıyla vura-vura keçmiş. Beləcə yolçuya demiş ki:

– Сен осы итке әйт демедің ғой, әйт дегенде қасқыр өлер еді, – дейді. Жолаушы менің әйт демегенім рас, – дейді. Одан соң азырақ сөйлесіп неде болса болды ғой, енді ауылға қайтамыз дейді де, бір атқа мінгізіп, өзі итін өңгеріп, араға бір күн қонып, баяғы байлы ауылға келеді. Бай үйден шығып ит аман ба деп сұрай бергенде, иттің өлігін көріп ит өліп қалған екен деп, үйіне отыра береді. Келген соң жолаушының мән жайын сұрап, жолаушыға қарап, «сен маған қайтсең де өз итімдей ит тауып алып келіп бересің» деп бұйрық етеді. Жолаушы бейшара да бетін қайтармай тауып берейін дейді. Сонан соң бай қолына сырттан қасқырдың құйрығын беріп, қай ауылға барсаң осы құйрықты қолыңа алып жүр. Сырттан ит болса осы құйрықты тістеп алады. Әшейін иттер болса осы құйрықты көрген соң тұқымдары құрып қашып кетеді дейді. Сонымен жолаушы астына ат мініп, төрт ай ауыл қыдырса да, иттің бәрі безіп кетіп жүріпті, бір уақыттарда бесінші айға аяқ басқанда бір ауылға барса, иттерінің бәрі қашып кетеді де, жалғыз-ақ жарлы адамның күшігі бар екен. Сол ит жүгіріп келіп жолаушының қолындағы құйрықты тістеп алады . Сол жерде дуана болған жолаушы күшіктің егесімен тамыр болып, астындағы мініп жүрген атты беріп, күшігін алады . Сөйтіп, төрт жарым ай жүріп, баяғы байдың үйіне келеді. Бұған бай да қуанып, «бұл ит әлгі итімнен мың есе артық екен» деп, қуаныш етіп, жолаушының қызметіне рахмет айтып киіндіріп, астына жақсы ат беріп, қалтасына пұл салып еліне жібереді.

— You didn’t shout ‘hey!’ to the dog. Had you done so, the wolf would have died. The traveler confessed: — It’s true, I didn’t. They talked for a while, and then the rider said: — Enough. Let’s go back to the village. He set the traveler on one horse, slung his dead dog across the other, and after a day’s journey they reached the rich man’s yurt. The rich man came out, asking, — Is my dog alive? But seeing the lifeless body, he silently went inside. After learning the whole story from the traveler, the rich man said sternly: — You must find me another wolfhound like mine. The poor traveler could not refuse. — I’ll find one, — he promised. Then the rich man handed him the severed tail of the wolfhound’s killer, the wolf leader, and said: — Wherever you go, carry this tail. A true wolfhound will bite it; ordinary dogs will flee at the sight of it. So the traveler set off, riding from village to village for four months. Every dog ran away from him, none dared approach. At last, in the fifth month, he came upon a poor man’s home. All the dogs there fled too, except for one small puppy. It ran up and bit the tail in the traveler’s hand. The traveler, who by then had become a wandering dervish, was overjoyed. He befriended the poor man, gave him his horse, and took the puppy. After four and a half months on the road, he returned to the rich man’s home. Seeing the pup, the rich man rejoiced: — This dog is a thousand times better than the one I lost! — he exclaimed. In gratitude, he rewarded the traveler with fine clothes, a good horse, and a purse of gold, and sent him home in honor.

— Sen bu itga «ayt» (bos sol) demading-da, agar «ayt» deganingda bo‘ri o‘lar edi, - deydi. Yo‘lovchi: «Mening «ayt» demaganim rost», - deydi. Shundan so‘ng biroz gaplashib, «nima bo‘lsa bo‘ldi, endi qishloqqa qaytamiz» deyishadi-da, yo‘lovchini bir otga mingizib, o‘zi itining o‘ligini o‘ngarib, yo‘lda bir tunab, boyagi boyning qishlog‘iga kelishadi. Boy uydan chiqib, «it omonmi?» deb so‘ray berganda, itning o‘ligini ko‘rib, «it o‘lib qolgan ekan-da» deb uyiga kirib ketadi. Kelgach, yo‘lovchidan bo‘lgan voqeani so‘rab, unga qarab: «Sen menga nima qilsang ham o‘z itimdek it topib kelib berasan», - deb buyruq beradi. Bechora yo‘lovchi ham rad etmay, «topib beraman» deydi. So‘ng boy uning qo‘liga sirtlon bo‘rining quyrug‘ini berib: «Qaysi qishloqqa borsang, shu quyruqni qo‘lingda ushlab yur. Sirtlon it bo‘lsa, shu quyruqni tishlab oladi. Oddiy itlar esa bu quyruqni ko‘rgan zahoti vahimaga tushib qochib ketadi», - deydi. Shunday qilib, yo‘lovchi ot minib, to‘rt oy qishloqma-qishloq yursa ham, itlarning hammasi bezib qochadi, bir vaqtlar beshinchi oyga qadam qo‘yganida bir qishloqqa borsa, hamma itlar qochib ketadi-yu, faqat bir kambag‘al odamning kuchugi qoladi. Shu it yugurib kelib, yo‘lovchining qo‘lidagi quyruqni tishlab oladi. Shu yerda darbadar yo‘lovchi kuchukning egasi bilan do‘stlashib, ostidagi otini berib, kuchukni oladi. Shu tariqa to‘rt yarim oy yurib, boyagi boyning uyiga keladi. Bundan boy ham quvonib: «Bu it haligi itimdan ming chandon afzal ekan!» - deb xursand bo‘ladi. Yo‘lovchining xizmatiga rahmat aytib, uni kiyintiradi, ostiga yaxshi ot berib, hamyoniga pul solib, eliga jo‘natib yuboradi.

“Sen bu köpeğe “hoşt” demedin ya, “hoşt” deseydin kurt ölürdü.” Yolcu “benim “hoşt” demediğim gerçektir,” demiş. Ondan sonra biraz konuşmuşlar, “ne olursa olsun oldu artık, şimdi köye döneriz” demiş ve yolcuyu bir ata bindirip, kendisi köpeğini sırtlayıp, arada bir gün konaklayıp, eski zengin köyüne gelmişler. Zengin evden çıkıp “köpek yaşıyor mu” diye sorar sormaz, köpeğin ölüsünü görüp “köpek ölmüş” demiş. Geldikten sonra yolcunun durumunu sormuş, yolcuya bakarak, “sen bana ne olursa olsun kendi köpeğim gibi bir köpek bulup getir” diye emretmiş. Zavallı yolcu da yüzünü çevirmeden bulup getireceğini söylemiş. Ondan sonra zengin eline asil soydan kurdun kuyruğunu vermiş ve “Hangi köye gidersen git, bu kuyruğu elinde taşı. Asil soydan bir köpek olursa bu kuyruğu ısırır. Sıradan köpekler ise bu kuyruğu görünce soyları kururcasına kaçıp giderler,” demiş. Böylece yolcu ata binip, dört ay köy köy gezse de, bütün köpekler kaçıp gitmiş. Bir ara beşinci aya adım attığında bir köye varmış, köpeklerinin hepsi kaçıp gitmiş, sadece fakir bir adamın yavru köpeği varmış. O köpek koşarak gelip yolcunun elindeki kuyruğu ısırmış. O yerde şaşkına dönen yolcu, yavru köpeğin sahibiyle dost olmuş, altındaki bindiği atı verip, yavru köpeğini almış. Böylece dört buçuk ay yolculuk edip, eski zenginin evine gelmiş. Buna zengin de sevinmiş, “bu köpek önceki köpeğimden bin kat daha iyiymiş” diye sevinç duymuş, yolcunun hizmetine teşekkür edip onu giydirmiş, altına iyi bir at verip, cebine para koyup ülkesine göndermiş.

– سەن مۇشۇ ئىتقا <FR/>ھايت دېمىدىڭغۇ، ھايت دېگەندە بۆرە ئۆلەر ئىدى، – دەيدۇ. يولۇۋچى مېنىڭ ھايت دېمىگىنىم راست، – دەيدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن ئازىراق سۆزلىشىپ نېمە بولسىما بولدىغۇ، ئەمدى يېزىغا قايتىمىز دەيدۇ دە، بىر ئاتقا مىنگىزىپ، ئۆزى ئىتنى قۇچاقلاپ كۆتىرىپ، ئارىغا بىر كۈن ئۆتۈپ، بايىقى باي يېزىغا كېلىدۇ. باي ئۆيدىن چىقىپ ئىت ئامانمۇ دەپ سوراۋەرگەندە، ئىتنىڭ ئۆلىگىنى كۆرۈپ ئىت ئۆلۈپ قالغان ئىكەن دەپ، ئۆيىگە كىرىپ كېتىدۇ. كەلگەندىن كېيىن يولۇۋچىنىڭ ھال ئەھۋالىن سوراپ، يولۇۋچىغا قاراپ، «سەن ماڭا قانداق قىلىپ بولمىسۇن ئۆز ئىتىمدەك ئىت تېپىپ ئېلىپ ئەكىلىپ بېرىسەن» دەپ بۇيرۇق قىلىدۇ. يولۇۋچى بېچارىمۇ ئۈزىنى قايتۇرماي تېپىپ بېرەي دەيدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن باي قولىغا سىرتتان بۆرىنىڭ قۇيرىغىنى بېرىپ، قايسى يېزىغا بارساڭ مۇشۇ قۇيرۇقنى قولۇڭغا ئېلىپ يۈر. سىرتتان ئىت بولسا مۇشۇ قۇيرۇقنى چىشلەۋالغان. بىلىشىمچە، ئىتلار بولسا مۇشۇ قۇيرۇقنى كۆرگەندىن كېيىن ئۇرپىغى بىلەن قېچىپ كېتىدۇ دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن يولۇۋچى ئاستىغا ئات مىنىپ، تۆرت ئاي يېزا ئارىلىسىمۇ، ئىتنىڭ ھەممىسى بېزىپ كېتىدىكەن، <FR/>بىر ۋاقىتلاردا بەشىنچى ئايغا ئاياغ باسقاندا بىر يېزىغا بارسا، ئىتلىرىنىڭ ھەممىسى قېچىپ كېتىدۇدە، يالغۇزلا نامرەت ئادەمنىڭ كۈچىگى بار ئىكەن. شۇ ئىت يۈگىرەپ كېلىپ يولۇۋچىنىڭ قولىدىكى قۇيرۇقنى چىشلەۋالىدۇ. شۇ يەردە تىلەمچى بولغان يولۇۋچى كۈچۈكنىڭ ئېگىسى بىلەن دوست بولۇپ، ئاستىدىكى مىنىپ يۈرگەن ئاتنى بېرىپ، كۈچىگىنى ئالىدۇ. شۇنداق قىلىپ تۆرت يېرىم ئاي يۈرۈپ، بايىقى باينىڭ ئۆيىگە كېلىدۇ. بۇنىڭغا بايمۇ خۇشال بولۇپ، «بۇ ئىت ئەۋۇ ئىتىمنىڭ مىڭ ھەسسە ئارتۇق ئىكەن» دەپ، خۇشاللىغىنى ئېيتىپ، يولۇۋچىنىڭ خىزمىتىگە رەخمەت ئېيتىپ كىيىندۈرۈپ، ئاستىغا ياخشى ئات بېرىپ، خالتىسىغا پۇل سېلىپ ئېلىگە ئۇزۇتۇپتۇ.

“Sən bu itə “hoşt” demədin axı, “hoşt” desəydin canavar ölərdi.” Yolçu “mənim “hoşt” demədiyim həqiqətdir,” demiş. Ondan sonra bir az danışmışlar, “nə olursa olsun oldu artıq, indi kəndə dönərik” demiş və yolçunu bir ata mindirib, özü itini kürəyinə alıb, arada bir gün qonaqlayıb, əvvəlki zəngin kəndinə gəlmişlər. Zəngin evdən çıxıb “it yaşayır mı” deyə soruşar-sormaz, itin ölüsünü görüb “it ölmüş” demiş. Gəldikdən sonra yolçunun vəziyyətini soruşmuş, yolçuya baxaraq, “sən mənə nə olursa olsun öz itim kimi bir it tapıb gətir” deyə əmr etmiş. Yazıq yolçu da üzünü çevirmədən tapıb gətirəcəyini söyləmiş. Ondan sonra zəngin əlinə əsil nəsildən canavarın quyruğunu vermiş və “Hansı kəndə getsən get, bu quyruğu əlində daşı. Əsil nəsildən bir it olsa bu quyruğu dişləyər. Adi itlər isə bu quyruğu görüncə nəsilləri quruyarmış kimi qaçıb gedərlər,” demiş. Beləcə yolçu ata minib, dörd ay kənd-kənd gəzsə də, bütün itlər qaçıb getmiş. Bir ara beşinci aya addım atdığında bir kəndə çatmış, itlərinin hamısı qaçıb getmiş, sadəcə kasıb bir adamın bala iti varmış. O it qaçaraq gəlib yolçunun əlindəki quyruğu dişləmiş. O yerdə çaşqına dönən yolçu, bala itin sahibiylə dost olmuş, altındakı mindiyi atı verib, bala itini almış. Beləcə dörd yarım ay səyahət edib, əvvəlki zənginin evinə gəlmiş. Buna zəngin də sevinmiş, “bu it əvvəlki itimdən min qat daha yaxşı imiş” deyə sevinc duymuş, yolçunun xidmətinə təşəkkür edib onu geyindirmiş, altına yaxşı bir at verib, cibinə pul qoyub ölkəsinə göndərmiş.

Бұрынғы заманда үш ағайынды кісі бар екен. Олардың ортасында жалғыз өгізі бар екен. Бір күні өгізі бұны-қаны болып, төгісіпті.

Long ago, there lived three brothers. They owned just one ox between them. One day, the ox became terribly thirsty.

Qadim zamonlarda uchta aka-uka bor edi. Ularning o‘rtasida bitta ho‘kiz bor edi. Bir kuni uning ho‘kizi qonga belanib, qon to‘kdi.

Eskiden üç kardeş varmış. Onların ortak bir öküzleri varmış. Bir gün öküzleri susuzluktan perişan olmuş, bitkin düşmüş.

بۇرۇنقى زاماندا ئۈچ قېرىنداشلار بار ئىكەن. ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا يالغۇز ئۆكۈزى بار ئىكەن. بىر كۈنى ئۆكۈزى ھالسىز بولۇپ، يىقىلىپتۇ.

Əvvəllər üç qardaş varmış. Onların ortaq bir öküzləri varmış. Bir gün öküzləri susuzluqdan pərişan olmuş, taqətdən düşmüş.

Бұл өгіз сусаған екен деп, үшеуі өгізді жетектейді. Біреуі жетелеп алдын, біреуі үстіне мініп алды, біреуі артынан айдап алды. Сөйтіп, ертемен келе жатса, алдынан бір кісі жолықты.

Thinking it must be dying of thirst, the brothers set out to find water. One of them led the ox by its rope, the second sat on its back, and the third drove it from behind. As they walked from early morning, they met a man on the road.

Bu ho‘kiz chanqagan ekan deb, uchovlari ho‘kizni yetaklashadi. Birov oldinga boshladi, birov ustiga mindi, birov orqasidan haydadi. Shunday qilib, u ertalab kelayotganida, unga bir kishi duch keldi.

Bu öküz susamış belki diye, üçü öküzü yedeklemiş. Biri başından çekmiş, biri üstüne binmiş, biri de arkadan sürmüş. Böylece sabahleyin giderlerken, önlerinden bir adam çıkmış. Üç kardeş, karşılaştıkları adama sormuşlar:

بۇ ئۆكۈز ئۇسىغان ئىكەن دەپ، ئۈچىلىسى ئۆكۈزنى يېتەكلەيدۇ. بىرى ئالدىنى يېتەكلەپ، بىرى ئۈستىگە مىنىۋالدى، بىرى كەينىدىن ھايداپ ماڭدى. شۇنداق قىلىپ، ئەتىگەندە كېلىۋاتسا، ئالدىغا <FR/>بىر كىشى يولۇقۇپتۇ. بايىقى ئۈچىلىسى يولۇققان كىشىدىن سورايدۇ:

Bu öküz susamış bəlkə deyə, üçü öküzü yedəkləmiş. Biri başından çəkmiş, biri üstünə minmiş, biri də arxadan sürmüş. Beləcə səhər gedərkən, qarşılarından bir adam çıxmış. Üç qardaş, qarşılaşdıqları adama soruşmuşlar:

Баяғы үшеуі жолыққан кісіден сұрайды: – Көл, су алыс па? – деп. Сонан соң әлгі кісі айтты: – Ертерек бар, жеткенше көл суалып қалады, – деді. Анда басын жетелеген кісі айтты: – Алдағымызға барып айтыңыз, өгізді жылдам айдасын, – деді. Сонан соң әлгі кісі жүріп, түсте өгіздің беліндегіге келді. Ол айтты: – Өгізді жылдам айдасын деп айтады алдағы кісі, – деді. Сонан соң баяғы айтқан кісі күн батқанда өгіздің құйрығындағы кісіге келді. Сонан соң өгізді жылдам айдап, көлге келіп, бір көлді бүтін ішіп, бір көлді ішіп жатқанда, сол көлден балық шығып, өгізді сорып кетті. Сол өгізді сорған балықты бір бүркіт келіп, алып кетті. бүркіт қайда қонарын білмей, бір ешкі қайтарған шалдың текесінің мүйізіне барып қонды. Сол ешкі қайтарған шал қорқып, текенің сақалына жабысады. Сонан соң бүркіт өгізді жеп бітіргенде, өгіздің бір дәліні тұмсығына ілінбей, түсіп кетті. Түсіп кеткенде, жерге түспей, шалдың көзіне түседі. Шал үйіне барады.

The brothers asked him: — Is the lake or river far from here? The man replied: You’d better hurry, or by the time you arrive, the lake will have dried up. Then the one walking ahead said to the man: — Please tell the man on the ox’s back to hurry it along. The traveler went ahead and at noon reached the man riding the ox. — The one in front says to drive the ox faster, — he told him. By sunset, he reached the man walking behind the ox’s tail and passed along the same message. So they urged the ox onward until at last they reached a lake. The ox drank and drank, it drained one whole lake, then began on another. But as it was drinking, a giant fish rose from the depths and swallowed the ox whole. Then an eagle swooped down, seized the fish, and flew off with it. The eagle searched for a place to land and finally perched on the horn of a goat being herded by an old man. Startled, the old man grabbed the goat by its beard for balance. When the eagle finished eating the ox, a small piece of ox meat slipped from its beak, and instead of falling to the ground, it dropped straight into the old man’s eye.

Boyagi uch kishi uchrashgan odamdan so‘rashadi:– Ko'l, suv uzoqmi? – deb so'rabdi. Shunda haligi kishi aytdi: – Ertaroq bor, yetib borguningcha ko'l qurib qoladi, – dedi. Boshini yetaklab borayotgan kishi aytdi: – Oldindagilarga borib ayting, o'gizni (ho'kizni) tezroq haydashsin, – dedi. Shundan so'ng haligi kishi yurib borib, tush vaqtida o'gizning belidagi odamga yetib keldi. U aytdi: – Oldindagi kishi o'gizni tezroq haydasin deb aytyapti, – dedi. So'ngra bayagi kishi kun botganda o'gizning dumidagi odamga yetib bordi. Shundan keyin o'gizni tez haydab, ko'lga kelishdi. Bir ko'lni butunlay ichib, ikkinchi ko'lni ichayotganda, o'sha ko'ldan baliq chiqib, o'gizni yutib (so'rib) ketdi. O'sha o'gizni yutgan baliqni bir burgut kelib, olib ketdi. Burgut qayerga qo'nishini bilmay, bir echki boqib yurgan cholning takasining shoxiga borib qo'ndi. O'sha echki boqayotgan chol qo'rqib ketib, takaning soqoliga yopishib oldi. Keyin burgut o'gizni yeb bitirganda, o'gizning bir suyagi (bo'lagi) tumshug'iga ilinmay, tushib ketdi. Tushib ketganda yerga tushmay, cholning ko'ziga tushib ketdi. Chol uyiga ravona bo'ldi.

“Göl, su uzak mı?” Ondan sonra o adam demiş ki: “Çabuk varın, varana kadar göl kuruyabilir,” demiş. O zaman başını yedekleyen adam demiş ki: “Öndekimize söyleyin, öküzü çabuk sürsün,” demiş. Ondan sonra o adam yürümüş, öğleyin öküzün belindekine ulaşmış. Yolcu demiş ki: “Öndeki adam öküzü çabuk sürsün diyor,” demiş. Ondan sonra o adam, güneş batarken öküzün arkasındakine varmış. Ondan sonra öküzü çabuk sürüp, göle gelmişler, bir gölü tamamen içmişler, bir gölü içerlerken, o gölden bir balık çıkmış, öküzü yutup gitmiş. O öküzü yutan balığı bir kartal gelip, alıp gitmiş. Kartal nereye konacağını bilememiş, bir keçi güden yaşlı adamın tekesinin boynuzuna konmuş. O keçi güden yaşlı adam korkmuş, tekesinin sakalına yapışmış. Ondan sonra kartal öküzü yiyip bitirince, öküzün bir bağırsak parçası gagasına takılmadan, düşüp gitmiş. Düşüp gittiğinde, yere düşmeden, yaşlı adamın gözüne düşmüş. Yaşlı adam evine gitmiş.

– كۆل، سۇ يىراقمۇ؟ – دەپ. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ كىشى دېدى: – ئەتىگەنىرەك بېرىڭلار، يەتكىچە كۆل سوغۇلۇپ قالىدۇ، – دېدى. شۇ چاغدا بېشىنى يۆتىلىگەن كىشى: – ئالدىمىزدىكىگە بېرىپ ئېيتىڭ، ئۆكۈزنى ئىلدام ھايدىسۇن، – دېدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئەۋۇ كىشى يۈگىرەپ، چۈشتە ئۆكۈزنىڭ بېلىدىكىگە كەلدى. ئۇ: – ئۆكۈزنى ئىلدام ھايدىسۇن دەپ ئېيتتى ئالدىدىكى كىشى، – دېدى. شۇنىڭدىن كېيىن بايىقى ئېيتقان كىشى كۈن پاتقاندا ئۆكۈزنىڭ قۇيرىغىدىكى كىشىگە كەلدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۆكۈزنى ئىلدام ھايداپ، كۆلگە كېلىپ، بىر كۆلنى پۈتۈن ئىچىپ، بىر كۆلنى ئىچىۋاتقاندا، شۇ كۆلدىن بېلىق چىقىپ، ئۆكۈزنى شوراپ كېتىدۇ. شۇ ئۆكۈزنى شورىغان بېلىقنى بىر بۈركۈت كېلىپ، ئېلىپ كەتتى. بۈركۈت قەيەرگە قونارىنى بىلمەي، بىر ئۆشكە قايتۇرغان <MS/>بوۋاينىڭ تېكىسىنىڭ مۈڭگۈزىگە بېرىپ قوندى. شۇ ئۆشكە قايتۇرغان <MS/>بوۋاي قورقۇپ، تېكىنىڭ ساقىلىغا ياپىشىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن بۈركۈت ئۆكۈزنى يەپ پۈتەرگەندە، ئۆكۈزنىڭ بىر دەلىلى تۇمشىغىغا ئىلىنماي، چۈشۈپ كەتتى. چۈشۈپ كەتكەندە، يەرگە چۈشمەي، <MS/>بوۋاينىڭ كۆزىگە چۈشىدۇ. <MS/>بوۋاي ئۆيىگە بارىدۇ.

“Göl, su uzaq mı?” Ondan sonra o adam demiş ki: “Cəld çatın, çatanadək göl quruya bilər,” demiş. O zaman başını yedəkləyən adam demiş ki: “Qabaqdakımıza deyin, öküzü cəld sürsün,” demiş. Ondan sonra o adam getmiş, günorta öküzün belindəkinə çatmış. Yolçu demiş ki: “Qabaqdakı adam öküzü cəld sürsün deyir,” demiş. Ondan sonra o adam, günəş batarkən öküzün arxasındakına çatmış. Ondan sonra öküzü cəld sürüb, gölə gəlmişlər, bir gölü tamamilə içmişlər, bir gölü içərlərkən, o göldən bir balıq çıxmış, öküzü udub getmiş. O öküzü udan balığı bir qartal gəlib, alıb getmiş. Qartal hara qonacağını bilməmiş, bir keçi otaran yaşlı adamın təkəsinin buynuzuna qonmuş. O keçi otaran yaşlı adam qorxmuş, təkəsinin saqqalına yapışmış. Ondan sonra qartal öküzü yeyib bitirincə, öküzün bir bağırsaq parçası dimdiyinə ilişmədən, düşüb getmiş. Düşüb getdiyində, yerə düşmədən, yaşlı adamın gözünə düşmüş. Yaşlı adam evinə getmiş.

– Көзіме шөп түсті, – деп. Сонан соң шалдың көзіне үш азамат кіріп, шалдың көзіндегі дәліні сүйретіп шығады.

The old man went home saying, — Something’s fallen into my eye. Soon three young men appeared and pulled the piece of meat out of his eye.

- Ko‘zimga o‘t tushdi, - dedi u. Shundan so‘ng uchta erkak cholning ko‘ziga kirib, cholning ko‘zidagi durrani tortib olishadi.

“Gözüme ot kaçtı,” demiş. Ondan sonra yaşlı adamın gözüne üç genç adam girmiş, yaşlı adamın gözündeki bağırsak parçasını sürükleyip çıkarmışlar.

– كۆزۈمگە چۆپ چۈشتى، – دەپ. شۇنىڭدىن كېيىن <MS/>بوۋاينىڭ كۆزىگە ئۈچ يىگىت كىرىپ، <MS/>بوۋاينىڭ كۆزىدىكى دەلىلنى سۆرەپ چىقىدۇ.

“Gözümə ot düşdü,” demiş. Ondan sonra yaşlı adamın gözünə üç gənc adam girmiş, yaşlı adamın gözündəki bağırsaq parçasını sürükləyib çıxarmışlar.

Сонан соң бір топ керуен келіп, қараңғыда дәлінің үстіне қо- нады. Сол қонған керуен жүз кісі екен, ол ертемен тұрып, шәй ішіп жатса, отырған жері қимылдайды. Шал шайқалып, екі жақты қараса, сол даланың бір басында ет қалған екен дейді. Соны түлкі жеп жатыр екен. Жүз кісі баяғы түлкіні қуып, ұстап алады . Бір жақ қапталын сойып алып, шек-арқасы тебетей болады. Бір жақ қапталын орай алмай, кетіп бара жатса, бір кемпір келе жатыр екен. Соны кемпірге айтыпты болған оқиғаны. Сонан соң кемпір келіп, бір қолымен ала салдырып, сойып алып, үйіне алып барып, бесіктегі баласына тебетей шықпай, бір кішкене малақай шығады екен. Сонда сұрағаны: өгіз шоң ба, бала шоң ба, түлкі шоң ба, бүркітшоң ба? – деді.

Not long after, a large caravan arrived and stopped for the night, unknowingly setting up camp right on top of that same piece of meat. There were a hundred travelers in the caravan. At dawn, as they sat drinking tea, the ground beneath them began to shake. Looking around, they saw that, far off in the field, the remains of the ox were still lying there and a fox was eating the meat. The hundred men chased the fox, caught it, and skinned one side of it to make a fur hat. The other half they couldn’t manage to take, so they left it behind and continued their way. A while later, they met an old woman walking toward them and told her the strange story. The old woman went to where the fox had been, picked up what was left, skinned it, and brought the pelt home. She tried to sew a hat for the baby in her cradle, but the fur was so small it became only a tiny cap. Then she asked the question that ended the tale: — Tell me, which was greater: the ox, the baby, the fox, or the eagle?

Shundan so'ng bir to'da karvon kelib, qorong'ida go'shtning (dalіnің) ustiga qo'nadi. O'sha qo'ngan karvon yuz kishi ekan, ertalab turib choy ichishayotsa, o'tirgan joylari qimirlay boshlaydi. Chol chayqalib, ikki tomonga qarasa, o'sha dalaning bir chetida go'sht qolgan ekan. Uni tulki yeb yotibdi. Yuz kishi haligi tulkini quvib, ushlab olishadi. Bir tomon qovurg'asini so'yib olishsa, orqa terisidan birgina tepatay (do'ppi) chiqadi. Bir tomonini o'ray olmay ketayotsalar, bir kampir kelayotgan ekan. Bo'lgan voqeani kampirga aytib berishadi. Shunda kampir kelib, bir qo'li bilan ko'tarib olib, so'yib, uyiga olib boradi. Beshikdagi bolasiga tepatay chiqmay, birgina kichkina malaqay (quloqchin) chiqadi. Shunda so'ralgani: ho'kiz kattami, bola kattami, tulki kattami yoki burgut kattami?» — dedi.

Ondan sonra bir grup kervan gelmiş, karanlıkta bağırsak parçasının üzerine konmuşlar. O konan kervan yüz kişiymiş, onlar sabahleyin kalkıp çay içerlerken, oturdukları yer kıpırdamış. Yaşlı adam sallanmış, iki yanına bakınca, bozkırın bir ucunda et kalmış derler. Onu tilki yiyormuş. Yüz kişi o tilkiyi kovalamış, yakalayıvermiş. Bir tarafını kesip almışlar, iç organları ve sırtı tebetey (başlık) olmuş. Bir tarafını saramadan giderlerken, bir kocakarı geliyormuş. Onu kocakarıya anlatmışlar olan olayı. Ondan sonra kocakarı gelmiş, bir eliyle alıp kestirmiş, kesip alıp evine götürmüş, beşikteki çocuğuna tebetey (başlık) çıkmamış da, küçücük bir başlık çıkmış. O zaman sorduğu: “Öküz dev mi, çocuk dev mi, tilki dev mi, kartal dev mi?” demiş.

شۇنىڭدىن كېيىن بىر توپ كارۋان كېلىپ، قاراڭغۇدا دەلىلنىڭ ئۈستىگە قونىدۇ. شۇ قونغان كارۋان يۈز كىشى ئىكەن، ئۇ ئەتىگەنلىگى تۇرۇپ، چاي ئىچىپ ئولتارسا، ئولتارغان يېرى مىدىرلايدىكەن. <MS/>بوۋاي چايقىلىپ، ئىككى ياققا قارىسا، شۇ دالانىڭ <FR/>بىر بېشىدا گۆش قالغان ئىكەن دەيدۇ. شۇنى تۈلكە يەۋاتقان ئىكەن. يۈز كىشى باياقى تۈلكىنى قوغلاپ، تۇتۇۋالىدۇ. بىر ياق بىقىنىنى سويىۋېلىپ، باش ئارقىسى تۇماق بولىدۇ. بىر ياق يانىنى يۆگەلمەي، كېلىۋاتسا، بىر <MS/>موماي كېلىۋاتقان ئىكەن. بولغان ۋەقەنى <MS/>مومايغا ئېيتىپ بېرىپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن موماي كېلىپ، بىر قولى بىلەن ئېلىۋېتىپ، ئۆيىگە ئېلىپ بېرىپ، <MS/>بۆشۈكتىكى بالىسىغا تۇماق چىقماي، بىر كىچىككىنە قۇلاقچە (قىشلىق تۆڭلۈك باش كىيىم) چىقىدىكەن. شۇندا سورىغىنى: ئۆكۈز چوڭمۇ، بالا چوڭمۇ، تۈلكە چوڭمۇ، بۈركۈت چوڭمۇ؟ – دېدى.

Ondan sonra bir qrup karvan gəlmiş, qaranlıqda bağırsaq parçasının üzərinə qonmuşlar. O qonan karvan yüz nəfər imiş, onlar səhər qalxıb çay içərlərkən, oturduqları yer qımıldanmış. Yaşlı adam yellənmiş, iki yanına baxınca, bozqırın bir ucunda ət qalmış deyirlər. Onu tülkü yeyirmiş. Yüz nəfər o tülkünü qovalamış, tutub almış. Bir tərəfini kəsib almışlar, daxili orqanları və kürəyi təbətəy (papaq) olmuş. Bir tərəfini bürüyə bilmədən gedərlərkən, bir qoca qadın gəlirmiş. Onu qoca qadına danışmışlar olan hadisəni. Ondan sonra qoca qadın gəlmiş, bir əliylə alıb kəsdirmiş, kəsib alıb evinə aparmış, beşiyin yanındakı uşağına təbətəy (papaq) çıxmamış da, kiçicik bir papaq çıxmış. O zaman soruşduğu: “Öküz nəhəngdir, uşaq nəhəngdir, tülkü nəhəngdir, qartal nəhəngdir?” demiş.

Бір кедейдің үш баласының ортасында мал дегенде бір жалғыз өгізі болыпты. Өгіз орасан үлкен екен. Өгізді оттату үшін үлкені – басына, ортаншысы – беліне, кенжесі құйымшағына мініп, оттанады екен. Бір күні жайылымда жүргенде, өгіз оттамай қалыпты.

Once upon a time, there was a poor man who had three sons and between them, they owned only a single ox. But the ox was enormous. To graze it, the eldest would ride on its head, the middle son would sit on its back, and the youngest would perch near its tail. One day, while out on the pasture, the ox suddenly stopped grazing.

Bir kambag‘alning uchta o‘g‘li orasida bitta yolg‘iz ho‘kizi bor edi. Ho‘kiz juda katta edi. Ho‘kizni o‘tlatish uchun kattasi boshiga, o‘rtanchasi beliga, kichigi quyrug‘iga minib o‘tlaydi. Bir kuni yaylovda yurganida, ho‘kiz o‘tlamay qoldi.

Eskiden bir fakirin üç çocuğu varmış. Onların ortak malı olarak bir tek öküzleri varmış. Öküz o kadar büyükmüş ki. Öküzü otlatmak için en büyüğü öküzün başına, ortancası beline, en küçüğü ise kuyruğuna binip otlatırlarmış. Bir gün otlaktayken, öküz otlamayı bırakmış.

بىر گاداينىڭ ئۈچ بالىسىنىڭ ئارىسىدا مال دېگەندە بىر يالغۇز ئۆكۈزى بولۇپتۇ. ئۆكۈز ناھايىتى يوغان ئىكەن. ئۆكۈزنى ئوتلاتقۇزۇش ئۈچۈن چوڭى – بېشىغا، ئوتۇرانچىسى – بېلىگە، كەنجىسى قۇيرۇقچىسىگە مىنىپ، ئوتلاتقۇزىدىكەن. بىر كۈنى يايلاقتا يۈرگەندە، ئۆكۈز ئوتلىماپتۇ.

Əvvəllər bir kasıbın üç uşağı varmış. Onların ortaq malı olaraq bir tək öküzləri varmış. Öküz o qədər böyük imiş ki. Öküzü otarmaq üçün ən böyüyü öküzün başına, ortancası belinə, ən kiçiyi isə quyruğuna minib otarırlarmış. Bir gün otlaqda ikən, öküz otarmağı buraxmış.

Құйымшағында отырған кенжесі: – Өгіз жапаламағалы бүгін он күн болды, осыны орта белдегі ортаншыға айта салыңыз, – деп, жанынан өтіп бара жатқан бір жолаушыға тапсырыпты. Жолаушы ұзақ күн жүріп, кешке қонаға өгіздің белінде отырған ортаншыға жетіпті .

The youngest, sitting behind, said to a traveler passing by: — Please, good man, tell my brother in the middle that our ox hasn’t eaten for ten days! The traveler walked all day and by evening reached the middle brother sitting on the ox’s back. He delivered the message.

Dumbasida o‘tirgan kenjasi: - Bugun o'n kun bo'ldi, buni o'rtadagi yo'lovchiga aytib qo'ying, - dedi u o'tib ketayotgan yo'lovchiga. Yo‘lovchi uzoq kun yo‘l yurib, kechqurun qo‘nish uchun ho‘kizning belida o‘tirgan o‘rtacha odamga yetib keldi.

Kuyruğunda oturan en küçüğü: “Öküz on gündür dışkılamıyor, bunu ortadaki ortancaya söyleyin,” diye, yanından geçmekte olan bir yolcuya rica etmiş. Yolcu uzun bir gün yürümüş, akşama doğru konaklamak için öküzün belinde oturan ortancaya ulaşmış.

قۇيرۇقچىسىدە ئولتارغان كەنجىسى: – ئۆكۈز قۇيرىغىنى كۆتەرمىگىنىگە بۈگۈن ئون <FR/>كۈن بولدى، مۇشۇنى ئوتتۇرا بەلدىكى ئوتۇرانچىغا ئېيتىپ قويۇڭ، – دەپ، يېنىدىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقان بىر يولۇۋچىغا تاپشۇرۇپتۇ. يولۇۋچى ئۇزاق كۈن يۈرۈپ، كەچكە قونالغۇغا ئۆكۈزنىڭ بېلىدە ئولتارغان ئوتۇرانچىسىغا يېتىپتۇ.

Quyruğunda oturan ən kiçiyi: “Öküz on gündür peyin atmır, bunu ortadakı ortancaya deyin,” deyə, yanından keçməkdə olan bir yolçuya xahiş etmiş. Yolçu uzun bir gün getmiş, axşama doğru qonaqlamaq üçün öküzün belində oturan ortancaya çatmış.

Жолаушы оған кенжесінің сәлемін айтса, ортаншысы: – Осы өгіздің бүйірі орталанып, іші қабысып бара жатыр ма деп, өзім де күдіктеніп отыр едім, осыны өгіздің басындағы ағамызға, бара қалсаңыз, жолдан айта кетерсіз, – депті.

The middle brother replied:— I was beginning to suspect as much. The ox’s sides look sunken, its belly hollow. When you meet my elder brother up front, tell him this as well.

Yo‘lovchi unga kenjasining salomini aytsa, o‘rtanchasi: - Bu ho'kizning yonboshlari o'rtalashib, ichkari o'rishib qolayotgan bo'lsa kerak, deb o'zim ham shubha qilayotgan edim, buni ho'kizning boshidagi og'ayniga yo'l-yo'lakay aytib qo'yarsiz, - dedi u.

Yolcu ona en küçüğünün selamını söylemiş, ortancası da: “Bu öküzün böğrü çökmüş, karnı içeri çekiliyor mu diye, ben de şüpheleniyordum, bunu öküzün başındaki ağabeyimize, eğer yolun düşerse, yoldan söyler geçersin,” demiş.

يولۇۋچى ئۇنىڭغا كەنجىسىنىڭ <MS/>سالامىنى ئېيتسا، ئوتۇرانچىسى: – مۇشۇ ئۆكۈزنىڭ بىقىنى تارتىلىپ، قارنى كىرىپ كېتىۋاتامدۇ دەپ، ئۆزەممۇ گۇمانلىنىپ ئوتۇراتتىم، مۇشۇنى ئۆكۈزنىڭ بېشىدىكى ئاكىمىزغا، بېرىپ قالسىڭىز، يولدىن ئېيتىپ كېتەرسىز، – دەپتۇ.

Yolçu ona ən kiçiyinin salamını söyləmiş, ortancası da: “Bu öküzün böyürü çökmüş, qarnı içəri çəkilirmi deyə, mən də şübhələnirdim, bunu öküzün başındakı ağabəyimizə, əgər yolun düşərsə, yoldan söylər keçərsən,” demiş.

Жолаушы түнімен жүріп, таң ата өгіздің басына жетіп , өгіздің басындағы балаға: – Мен осы өгізді өрлей, ат шалдырмастан дамылсыз бір күн, бір түн жүріп келемін. Құйымшақтағы кенженің өгіз жапаламағалы он күн болды деп, ортаншыңыз өгіздің бүйірі орталанып, іші қабысып бара жатқанын байқап отырмын деп, саған сәлем айтты, – дейді.

The traveler walked through the night and by dawn reached the eldest, sitting on the ox’s head. — I’ve been walking without rest for a day and a night, — he said. — Your youngest brother says the ox hasn’t eaten for ten days. The middle one noticed its belly caving in and sent word to you.

Yoʻlovchi tuni bilan yurib, tong otganda hoʻkizning boshiga yetib kelibdi ва hoʻkizning boshida oʻtirgan bolaga: – Men bu hoʻkizning boʻylab, otga dam bermasdan (at tushirmay), tinimsiz bir kun-u bir tun yurib kelyapman. Quyruq tomondagi kenja uka: "Hoʻkiz tezak tashlamaganiga oʻn kun boʻldi", dedi. Oʻrtancha akangiz esa hoʻkizning biqini ichiga kirib, qorni qovushib borayotganini payqab oʻtiribdi va sizga salom yoʻlladi, – deydi.

Yolcu gece boyunca yürümüş, tan ağarırken öküzün başına ulaşmış, öküzün başındaki çocuğa: “Ben bu öküzü takip ederek, at dinlendirmeden durmaksızın bir gün, bir gece yürüyorum. Kuyruktaki en küçüğün öküz on gündür dışkılamıyor dediğini, ortancanızın da öküzün böğrünün çöktüğünü, karnının içeri çekildiğini fark ettiğini söyleyerek sana selam söyledi,” demiş.

يولۇۋچى تۈنى بىلەن يول مېڭىپ، تاڭ ئاتقاندا ئۆكۈزنىڭ بېشىغا يېتىپ، ئۆكۈزنىڭ بېشىدىكى بالىغا: – مەن مۇشۇ ئۆكۈزنى يۇقۇرىلاپ، <MS/>ئاتنىمۇ دەم ئالدۇرماستىن، بىر دەممۇ توختىماي بىر كۈن، بىر تۈن يۈرۈپ كېلىۋاتىمەن. قۇيرۇقچاقتىكى كەنجىڭىز ئۆكۈز قۇيرىغىنى كۆتەرمىگىنىگە ئون <FR/>كۈن بولدى دەپ، ئوتۇرانچىڭىز ئۆگۈزنىڭ بىقىنى تارتىلىپ، قارنى كىرىپ كېتىۋاتقىنىنى بايقاپ ئولتۇرىمەن دەپ، ساڭا <FR/>سالام ئېيتتى، – دەيدۇ.

Yolçu gecə boyunca getmiş, dan sökülərkən öküzün başına çatmış, öküzün başındakı uşağa: “Mən bu öküzü təqib edərək, at dincəltmədən durmadan bir gün, bir gecə gedirəm. Quyruqdakı ən kiçiyin öküz on gündür peyin atmır dediyini, ortancanızın da öküzün böyürünün çökdüyünü, qarnının içəri çəkildiyini hiss etdiyini söyləyərək sənə salam göndərdi,” demiş.

Сонда өгіздің басындағы бала: – А, өгіз шөлдеп жүр екен деп, су іздепті. Мөлшерлі жерден өгіз қанарлық мол су таба алмапты.

The eldest replied: — Ah, so the poor beast must be thirsty! I’ll go search for water. He set off to find a lake, but no matter how far he went, he couldn’t find enough water for the huge animal.

Shunda ho‘kizning boshidagi bola: - Ha, ho‘kiz chanqayapti, deb suv qidirdi. U mo‘l-ko‘l yerdan ho‘kizni to‘ydiradigan darajada ko‘p suv topa olmadi.

O zaman öküzün başındaki çocuk: “A, öküz susamış,” diye su aramış. Ölçülü bir yerden öküzün kanabileceği kadar bol su bulamamış.

شۇندا ئۆكۈزنىڭ بېشىدىكى بالا: – ئا، ئۆكۈز ئۇسساپ يۈر ئىكەن دەپ، سۇ ئىزدەپتۇ. ئۆلچەملىك يەردىن ئۆكۈز قانارلىق مول سۇ تاپالماپتۇ. ئەمدى كېيىن كېتىۋاتقان بىر يولۇۋچىغا ئۆكۈزنىڭ بېشىدىكى بالا تاپشۇرۇپتۇ:

O zaman öküzün başındakı uşaq: “A, öküz susamış,” deyə su axtarmış.

Енді кейін кетіп бара жатқан бір жолаушыға өгіздің басындағы бала тапсырыпты: – Өгізді суаруға көл іздеп барамын, ортадағы ортаншыға әдейі жолығып айтыңыз, өгізді тездетіп тебінсін, – депті. Жолаушы жүріп отырып, шаңқиған түсте өгіздің белінде отырған ортаншыға келіп, ағасының тапсырғанын айтыпты.

Then he met another traveler and said: — Please, when you reach my brother in the middle, tell him to hurry the ox along — I’m off to find a lake. The traveler went on, and by noon he reached the middle brother, who passed the message further: — Then please, when you see my younger brother, tell him to whip it up, make it move faster! By sunset, the traveler reached the youngest brother near the ox’s tail and gave him the word.

Endi orqadan ketayotgan yo‘lovchiga ho‘kizning boshidagi bola topshirdi:- Ho‘kizni sug‘orish uchun ko‘l qidirib ketyapman, o‘rtadagi odamga uchrashing, tezroq ho‘kizni haydasin, - dedi. Yo‘lovchi ketayotib, qoq tushda ho‘kizning belida o‘tirgan o‘rtanchaga kelib, akasining topshirig‘ini aytdi.

Şimdi geri gitmekte olan bir yolcuya öküzün başındaki çocuk rica etmiş: “Öküzü sulamak için göl arıyorum, ortadaki ortancaya özel olarak söyleyin, öküzü hızla sürsün,” demiş. Yolcu yürümeye devam etmiş, öğlenin kızgın sıcağında öküzün belinde oturan ortancaya gelmiş, ağabeyinin rica ettiğini söylemiş.

– ئۆكۈزنى سۇغىرىشقا كۆل ئىزدەپ بارىمەن، ئوتتۇرىدىكى ئوتۇرانچىغا مەخسۇس يولىقىپ ئېيتىڭ، ئۆكۈزنى چاپسانلىتىپ ئوتلاتسۇن، – دەپتۇ. يولۇۋچى يۈرۈپ ئولتۇرىپ، قاينىغان چۈشتە ئۆكۈزنىڭ بېلىدە ئولتارغان ئوتۇرانچىغا كېلىپ، ئاكىسىنىڭ تاپشۇرغىنىنى ئېيتىپتۇ.

Ölçülü bir yerdən öküzün doyacağı qədər bol su tapa bilməmiş. İndi geri getməkdə olan bir yolçuya öküzün başındakı uşaq xahiş etmiş: “Öküzü sulamaq üçün göl axtarıram, ortadakı ortancaya xüsusi olaraq deyin, öküzü cəld sürsün,” demiş. Yolçu yeriməyə davam etmiş, günortanın qızğın istisində öküzün belində oturan ortancaya gəlmiş, ağabəyinin xahiş etdiyini söyləmiş.

Онда ортаншы бала: – Ендеше ерте барсаңыз, құйымшақтағы кенжемізге айта салыңыз, қаузап, қамшылай түссін, – депті. Жолаушы күн ұясына кіре өгіздің құйымшағындағы кенжесіне жетіп , ортаншының тапсырғанын айтыпты. Сонда басында отырған бала өгізді айдын шалқар көлге әкеп суғарыпты. Өгіз үлкен көлді үш-ақ ұрттап, қанбай қалыпты. Үшеуі өгізден түсіп тұрғанда, аспаннан бір ақиық бүркіт келіп, өгізді іліп әкетіпті. Өгізді алған бүркітайналып ұшып жүріп, бір бәйтерекке қонса, ол бәйтерекбір серкенің мүйізі екен. Серке мүйізін шайқағанда, серкенің сақалында көлеңкелеп жатқан бір шалдың көзіне өгіз түсіп кетіпті.

Finally, the eldest led the ox to a wide, shining lake and let it drink. The ox took three enormous gulps and still wasn’t satisfied. Just as they were standing by the water, a mighty eagle swooped down from the sky, seized the ox in its talons, and carried it off. As the eagle circled high above, it landed on a great tree, but that “tree” turned out to be the horn of a goat being herded by an old man. Startled, the goat shook its head, and the ox fell straight into the old man’s eye.

Unda o‘rtancha bola: Unday bo‘lsa, erta borsang, dum qismidagi kenjamizga ayta qol, shoshilinch, qamchilasin, — debdi. Yo‘lovchi kun botayotgan paytda ho‘kizning dum qismidagi kenjasiga yetib, o‘rtanchasining topshirig‘ini aytibdi. Shunda boshida o‘tirgan bola ho‘kizni keng ko‘lga olib kelib sug‘oribdi. Ho‘kiz katta ko‘lni uchgina ho‘plam bilan ichibdi, lekin qonmabdi. Uchtasi ho‘kizdan tushib turganda, osmondan bir burgut kelib, ho‘kizni olib ketibdi. Ho‘kizni olgan burgut aylanib uchib yurib, bir daraxtga qo‘nsa, u daraxt bir echkining shoxi ekan. Echki shoxini silkiganda, echkining soqolida soyalab yotgan bir cholning ko‘ziga ho‘kiz tushib ketibdi.

O zaman ortanca çocuk: “O halde erken varırsan, kuyruktaki en küçüğümüze söyleyiver, öküzü dürtsün, kamçılasın,” demiş. Yolcu güneş batarken öküzün kuyruğundaki en küçüğüne ulaşmış, ortancanın rica ettiğini söylemiş. O zaman başında oturan çocuk öküzü geniş, engin bir göle getirip sulamış. Öküz büyük gölü sadece üç yudumda içmiş, doymamış. Üçü öküzden inip dururken, gökten bir kartal gelmiş, öküzü kapıp gitmiş. Öküzü alan kartal dönerek uçmuş, bir ulu ağaca konmuş, meğer o ulu ağaç bir tekenin (erkek keçi) boynuzuymuş. Teke boynuzunu sallayınca, tekenin sakalında gölgelenen bir yaşlı adamın gözüne öküz düşüvermiş.

شۇندا ئوتۇرانچى بالا: – ئۇنداقتا ئەتە بارسىڭىز، قۇيرۇقچاقتىكى كەنجىمىزگە ئېيتىپ قويۇڭ، قوزغاپ، <MS/>قامچىلاپ تۇرسۇن، – دەپتۇ. يولۇۋچى كۈن ئۇگىسىغا كىرىشىگە ئۆكۈزنىڭ قۇيرۇقچاقتىكى كەنجىسىگە كېلىپ، ئوتۇرانچىنىڭ تاپشۇرغىنىنى ئېيتىپتۇ. شۇندا بېشىدا ئولتارغان بالا ئۆكۈزنى ئايدىن <MS/>يوغان كۆلگە ئەكىلىپ سۇغۇرۇپتۇ. ئۆكۈز يوغان كۆلنى ئۇچۇپ بىر ئېغىز ئىچىپ، قانماپتۇ. ئۈچى ئۆكۈزدىن چۈشۈپ تۇرغاندا، ئاسماندىن بىر ئاق قاناتلىق بۈركۈت كېلىپ، ئۆكۈزنى ئىلىپ ئەكېتىپتۇ. ئۆكۈزنى ئالغان بۈركۈت ئايلىنىپ ئۇچۇپ يۈرۈپ، بىر چوڭ تېرەككە قونسا، ئۇ چوڭ تېرەك بىر قوشقارنىڭ مۈڭگۈزى ئىكەن. قوشقار مۈڭگۈزىنى چايقىغاندا، قوشقارنىڭ ساقىلىدا سالقىنلىنىپ ياتقان بىر <MS/>بوۋاينىڭ كۆزىگە ئۆكۈز چۈشۈپ كېتىپتۇ.

O zaman ortanca uşaq: “O halda erkən çatsan, quyruqdakı ən kiçiyimizə söyləyib, öküzü dürtsün, qamçılasın,” demiş. Yolçu günəş batarkən öküzün quyruğundakı ən kiçiyinə çatmış, ortancanın xahiş etdiyini söyləmiş. O zaman başında oturan uşaq öküzü geniş, əngin bir gölə gətirib sulamış. Öküz böyük gölü sadəcə üç qurtumda içmiş, doymamış. Üçü öküzdən enib durarkən, göydən bir qartal gəlmiş, öküzü qapıb getmiş. Öküzü alan qartal dönərək uçmuş, bir ulu ağaca qonmuş, məgər o ulu ağac bir təkənin (erkək keçi) buynuzuymuş. Təkə buynuzunu yelləyincə, təkənin saqqalında kölgələnən bir yaşlı adamın gözünə öküz düşübmüş.

Шал көзін уқалап кемпіріне: – Көзіме бір шөп түсіп кетті, арылта қарап, алып тасташы,– десе, кемпірі әрі қарап, бері қарап, таба алмай, әдейі арылта іздеуге сары атқа мінгізіп, қолына сабау ұстатты, салт атты кісі жіберіпті. Бұл кісі өгізді үш күн қарап, әзер тауып, көздің көліне түсіп, арам өлген жерінен тоқымға салып, сүйретіп, шығарып тастапты. Екі-үш жылдан кейін өгіздің өлексесіне шөп шығып, сүйегі солқылдаған саз болыпты. Жауырын сүйектің жазығына ел жайлап, мал жайылатын өріс болыпты. Бір күні отырған ауылымен, жайылған малымен жауырынды бір түлкі сүйрей ала жөнеліпті. Ауыл адамдары бәйге атпен, қыран, тазымен жабылақуып жүріп, түлкіні соғып алыпты. Түлкінің терісін илеп, бәйбіше баласына тұмақ қылып берсе, бір құлағына жетіп, бір құлағына жетпей қалыпты. – Айтыңдар, балалар, кім үлкен?

The man rubbed his eye and said to his wife: — Something’s got into my eye, dear, take a look! She peered and peered, but found nothing. So she sat him on a yellow horse, handed him a stick, and sent him off to find what it was. He searched for three days until at last he found the ox, dead and bloated, lying in a muddy pond. He wrapped it in a saddlecloth, dragged it out, and left it there. Two or three years later, grass began to grow over the ox’s remains, and the bones turned into soft clay. People settled there, and it became a fertile pasture for their herds. One day, as the villagers and their cattle grazed there, a fox came and began to drag off a shoulder blade of the ox. The men chased the fox on horseback, with hawks and hounds, until they caught it. They skinned it and made a fur hat for the eldest son of the household, but the hide was too small, it covered only one ear. — Tell me, children, which was greater: the ox, the fox, the eagle, or the child?

Chol ko‘zini uqalab, kampiriga: - Ko‘zimga bir cho‘p tushib ketdi, yaxshilab qarab, olib tashla, - desa, kampiri u yoqqa qarab, bu yoqqa qarab topolmay, ataylab yaxshilab izlash uchun sariq otga mingizib, qo‘liga sabov (tayoq) tutqazib, otliq kishi yuboribdi. Bu kishi ho‘kizni uch kun qidirib, arang topibdi; ko‘zning ichidagi ko‘lga tushib, harom o‘lgan joyidan to‘qimga solib, sudrab tashqariga chiqarib tashlabdi. Ikki-uch yildan keyin ho‘kizning o‘ligidan o‘t chiqib, suyagi yumshoq botqoqlik bo‘lib ketibdi. Kurak suyagining ustiga el qo‘nib, mol yoyiladigan yaylov bo‘libdi. Bir kuni o‘tirgan qishlog‘i va yoyilgan mollari bilan birga o‘sha kurak suyagini bir tulki sudrab keta boshlabdi. Qishloq odamlari poyga otlari, qiron burgut va tozilar bilan yopirilib quvib, tulkini urib o‘ldirishibdi. Tulkining terisidan kampir bolasiga tumoq (bosh kiyim) tikib bersa, bir qulog‘iga yetib, bir qulog‘iga yetmay qolibdi. - Aytinglar-chi bolalar, kim katta?

Yaşlı adam gözünü ovuşturup karısına: “Gözüme bir ot kaçtı, dikkatlice bakıp çıkarır mısın,” demiş, karısı oraya buraya bakmış, bulamamış, özel olarak dikkatlice araması için sarı bir ata bindirip, eline bir değnek vermiş, atlı bir adam göndermiş. Bu adam öküzü üç gün aramış, zar zor bulmuş, gözün gölüne düşmüş, pis ölmüş yerinden semere koyup, sürükleyerek çıkarıp atmış. İki-üç yıl sonra öküzün leşinden ot bitmiş, kemikleri yumuşak bir çamur olmuş. Kürek kemiğinin düzlüğüne halk yerleşmiş, hayvanların otladığı bir otlak olmuş. Bir gün oturan köyüyle, otlayan hayvanlarıyla kürek kemiğini bir tilki sürükleyip götürmüş. Köy halkı yarış atlarıyla, şahinleriyle, tazılarıyla hep birlikte kovalamış, tilkiyi yakalayıp dövüşmüşler. Tilkinin derisini tabaklayıp, beyin karısı çocuğuna kalpak yapmış, ama bir kulağına yetişmiş, diğer kulağına yetişmemiş. “Söyleyin çocuklar, kim büyük?”

<MS/>بوۋاي كۆزىنى ئۇگىلاپ <MS/>مومىيىغا: – كۆزۈمگە بىر چۆپ چۈشۈپ كەتتى، قۇتۇلدۇرغۇن قاراپ، ئېلىپ تاشلىغىنە، دېسە، <MS/>مومىيى ئۇ ياققا قاراپ، بېرى قاراپ، تاپالماي، ئەتتەي قۇتۇلدۇرۇش يولىنى ئىزدەشكە سېرىق ئاتقا مىنگۈزۈپ، قولىغا <MS/>تاياق تۇتقازدى، <FR/>ئاتلىق كىشىگە ئەۋىتىپتۇ. بۇ كىشى ئۆكۈزنى ئۈچ كۈن قاراپ، ئاران تېپىپ، كۆزىنىڭ كۆلىگە چۈشۈپ، ھارام ئۆلگەن يېرىدىن توقۇمغا باغلاپ، سۆرەپ، چىقىرىۋېتىپتۇ. ئىككى – ئۈچ يىلدىن كېيىن ئۆكۈزنىڭ ئۆلىگىدىن چۆپ چىقىپ، سۈيىگى تىتىرىگەن ساز بولۇپتۇ. گۈر جەك سۈيەكنىڭ تۈزلەڭگە ئەل يايراپ، مال ئوتلايدىغان ئېتىزلىق بولۇپتۇ. بىر كۈنى ئولتارغان يېزىسى بىلەن، يېيىلغان مېلى بىلەن گۈر جەك سۈيەكنى بىر تۈلكە سۈرەپ ئېلىپ كېتىپتۇ. يېزا ئادەملىرى يۈگۈرۈك ئات بىلەن، بۈركۈت، ئوۋچى ئىت بىلەن يېپىلىپ قوغلاپ، تۈلكىنى تۇتىۋاپتۇ. تۈلكىنىڭ تېرىسىنى ئەيلەپ، <MS/>بايبېشى بالىسىغا تۇماق قىلىپ بەرسە، بىر قۇلىغىغا يېتىپ، بىر قۇلىغىغا يەتمەي قاپتۇ. – – ئېيتىڭلار، بالىلار، كىم يوغان؟

Yaşlı adam gözünü ovuşdurub arvadına: “Gözümə bir ot düşdü, diqqətlə baxıb çıxararmısan,” demiş, arvadı ora-bura baxmış, tapa bilməmiş, xüsusi olaraq diqqətlə axtarması üçün sarı bir ata mindirib, əlinə bir dəyənək vermiş, atlı bir adam göndərmiş. Bu adam öküzü üç gün axtarmış, güclə tapmış, gözün gölünə düşmüş, pis ölmüş yerindən yəhərə qoyub, sürükləyərək çıxarıb atmış. İki-üç il sonra öküzün leşindən ot bitmiş, sümükləri yumşaq bir palçıq olmuş. Kürək sümüyünün düzlüyünə xalq yerləşmiş, heyvanların otladığı bir otlaq olmuş. Bir gün oturan kəndiylə, otlayan heyvanlarıyla kürək sümüyünü bir tülkü sürükləyib aparmış. Kənd xalqı yarış atlarıyla, şahinləriylə, ov itləriylə hamısı birlikdə qovalamış, tülkünü tutub döyüşmüşlər. Tülkünün dərisini aşılayıb, bəyin arvadı uşağına papaq edib, amma bir qulağına çatmış, digər qulağına çatmamış. “Deyin uşaqlar, kim böyükdür?”

Ертеде ит пен мысық өте тату болған екен. Екеуін де адам асырап, үйінде ұстапты.

Long ago, the dog and the cat were the best of friends. Both were kept and fed by the same master, living peacefully under one roof.

Qadimda it va mushuk juda inoq edi. Ikkalasi ham uyda boqilgan.

Eskiden köpek ile kedi çok iyi anlaşmışlar. İkisini de bir insan beslemiş, evinde tutmuş.

بۇرۇندا ئىت بىلەن مۈشۈك ئىنتايىن يېقىن بولغان ئىكەن. ئىككىلىسىنى ئادەم بېقىپ، ئۆيىدە تۇتۇپتۇ.

Əvvəllər it ilə pişik çox yaxşı yola gedərmişlər. İkisini də bir insan bəsləmiş, evində saxlamış.

Күндердің бір күнінде бір адамның май сіңген тері дорбаға салып сақтап жүрген алтыныжоғалады. Қанша іздесе де табылмайды. Алтыннан айырылған адамның күйі тайып, жүдеулене бастайды. Тапқан-таянғаны ішіп-жеуге жетпеуге айналады. Мұны көрген ит пен мысық қатты қынжылып, қожасының жоғалған алтыныніздеуге кіріседі. Екеуі ой-қырды аралап, бармаған тауы, баспаған жері қалмайды. Ақыры титықтап, үйлеріне қайтады.

One day, their master lost a small leather pouch filled with gold coins. No matter how hard he searched, he could not find it. Losing the gold threw him into despair, he grew thin and weary, barely earning enough for food. Seeing their master’s misery, the dog and the cat felt deep sorrow and decided to search for the lost gold. They roamed far and wide, climbed hills and crossed valleys, but all in vain. Exhausted, they finally returned home.

Bir kuni bir odamning yog‘li teri xaltasiga solib qo‘ygan oltini yo‘qoldi. Qancha qidirmang, topolmaysiz. Oltindan mahrum bo‘lgan odamning ahvoli og‘irlashadi. Topgan-tutgani yeb-ichishga yetmaydi. Buni ko‘rgan it va mushuk juda xafa bo‘lib, egasining yo‘qolgan oltinini izlashga tushadi. Ikkalasi past-balandlarni kezib, bormagan tog‘i, bosmagan joyi qolmadi. Nihoyat, charchab, uylariga qaytishadi.

Günlerden bir gün, bir adamın yağa bulanmış deri torbada sakladığı altını kaybolmuş. Ne kadar arasa da bulamamış. Altınından olan adamın hali değişmiş, zayıflamaya başlamış. Kazandığı, yiyip içmeye yetmez olmuş. Bunu gören köpek ile kedi çok üzülmüşler, sahiplerinin kaybolan altınını aramaya koyulmuşlar. İkisi dağ bayır dolaşmış, gitmedikleri dağ, basmadıkları yer kalmamış. Nihayet yorgunluktan bitap düşüp, evlerine dönmüşler.

كۈنلەرنىڭ بىر كۈنىندە بىر ئادەمنىڭ ماي سىڭگەن تېرە خالتىسىغا سېلىپ ساقلاپ يۈرگەن ئالتۇنى يوقىلىدۇ. قانچە ئىزدىسىمۇ تاپالمايدۇ. ئالتۇندىن ئايرىلغان ئادەمنىڭ ئەھۋالى ناچارلاپ، نامرەتلىنىشكە باشلاپتۇ. تاپقان – تەگىنى ئىچىپ – يەيدىغانغا يەتمەيدىغانغا ئاينالدى. بۇنى كۆرگەن ئىت بىلەن مۈشۈك قاتتىق <MS/>قايغۇرۇپ، ئېگىسىنىڭ يوقالغان ئالتۇنىنى ئىزدەشكە كىرىشىدۇ ئىككىسى ئويمان – قىرلارنى ئارىلاپ، بارمىغان تېغى، باسمىغان يېرى قالمايدۇ. ئاخىرى ھېرىپ، ئۆيلىرىگە قايتىپتۇ.

Günlərin bir günü, bir adamın yağa bulanmış dəri torbada saxladığı qızılı itmiş. Nə qədər axtarsa da tapa bilməmiş. Qızılından olan adamın halı dəyişmiş, arıqlamağa başlamış. Qazandığı, yeyib içməyə yetməz olmuş. Bunu görən it ilə pişik çox üzülmüşlər, sahiblərinin itən qızılını axtarmağa qoyulmuşlar. İkisi dağ-təpə gəzmiş, getmədikləri dağ, basmadıqları yer qalmamış. Nəhayət yorğunluqdan taqətdən düşüb, evlərinə dönmüşlər.

Ит пен мысық ұнжырғасы түсіп, үнсіз келе жатқанда, кенет қожасының май сіңген дорбасының иісі мұрындарын жарып жібере жаздайды. Қуанғаннан ит қыңсылап, мысық мияулап жібереді.

As they walked, heads down, suddenly a familiar scent struck their noses, the smell of their master’s greasy leather pouch! The dog whimpered with joy; the cat meowed excitedly.

It va mushuk tushkunlikka tushib, jim ketayotganlarida, to‘satdan egasining yog‘li xaltasining hidi burunlarini yorib yuboray dedi. Quvonchdan it g‘ing‘illaydi, mushuk miyovlaydi.

Köpek ile kedi moralleri bozuk, sessizce gelirlerken, aniden sahiplerinin yağa bulanmış torbasının kokusu burunlarını neredeyse yakmış. Sevinçten köpek inlemiş, kedi miyavlayıvermiş.

ئىت بىلەن مۈشۈك كۆڭلى چۈشۈپ، ئۈنسىز كېلىۋاتقاندا، بىردىنلا ئېگىسىنىڭ ماي سىڭگەن خالتىسىنىڭ پۇرۇقى بۇرۇنلىرىنى يېرىپ تاشلىدى. خوشاللىغىدىن ئىت كاڭشىپ، مۈشۈك مىياۋلاپ كېتىدۇ.

İt ilə pişik əhval-ruhiyyələri pis, səssizcə gələrlərkən, anidən sahiblərinin yağa bulanmış torbasının qoxusu burunlarını az qala yandırmış. Sevincdən it inildəmiş, pişik miyoldamış.