Корпустан іздеу

Жартыбай дейтін кісінің мал дегеннен екі ешкісі ғана болған екен. Ол екі ешкісі елдің малына қосылмай, өз алдына бөлек жайылып өскен екен. Бір күні Жартыбай үйде ауырып қалса, екі ешкісі елдің қойына қосылмай далада қалып, күнде соңынан қалмай жүретін Жартыбайды іздеп, тастан-тасқа секіреді, таба алмайды, таудан-тауға шығады, таба алмайды. Сонан кейін Жартыбайға ашуланып, басқа бір жаққа қашып кетпекші болып, екеуі бір жолға түседі де, жүріп береді. Келе жатып жолдан бір қаптауып алады, сонан соң біреуі тұрып айтады:

There once lived a man named Zhartybai who owned only two goats. These goats never grazed with other people’s herds but wandered freely on their own. One day, Zhartybai fell ill and stayed home. The goats, unable to find him, wandered restlessly, jumping from rock to rock, searching across mountains and fields, but to no avail. Finally, angered at their master for disappearing, they decided to leave for good. They took to the road and began their journey. After walking for a while, they found a sack lying by the path. One goat said:

Jartiboy degan kishining bor-yo‘g‘i ikkita echkisi bor ekan. Uning ikki echkisi elning moliga qo‘shilmay, o‘z holicha alohida o‘tlab o‘sgan ekan. Bir kuni Jartiboy uyda kasal bo‘lib qolsa, ikki echkisi elning qo‘ylariga qo‘shilmay dalada qolibdi. Har kuni ortidan qolmay yuradigan Jartiboyni izlab, toshdan-toshga sakraydilar - topolmaydilar, tog‘dan-tog‘ga chiqadilar - topolmaydilar. Shundan keyin Jartiboydan o‘pkalab, boshqa bir yoqqa qochib ketmoqchi bo‘lib, ikkalasi bir yo‘lga tushib, ketib borishadi. Yo‘lda ketayotib, bir qop topib oladilar, shunda ulardan biri turib aytadi:

Civarda Jartıbay adında bir adam yaşarmış. Onun sadece iki keçisi varmış, başka hiçbir hayvanı yokmuş. Bu iki keçi, sürülerle birlikte değil, kendi başlarına dağda, bayırda dolaşır, otlanırlarmış. Bir gün Jartıbay hastalanmış ve evde kalmış. Keçiler ise her zamanki gibi onun peşinden çıkmaya alışık olduklarından, onu aramaya başlamışlar. Dağdan dağa, taştan taşa atlayarak onu aramışlar ama bulamamışlar. Sonunda Jartıbay’a kızıp buralardan uzaklaşmaya karar vermişler. İkisi birlikte bir yola düşüp yürümeye başlamışlar. Yolda giderken bir torba bulmuşlar. O sırada keçilerden biri şöyle demiş:

ژارتىباي ئىسىملىق بىر كىشىنىڭ مال دېگىنىدىن ئىككىلا ئۆشكىسى بولغان ئىكەن. ئۇ ئىككى ئۆشكە يۇرتنىڭ مېلىغا قوشۇلماي، <FR/>ئۆز ئالدىغا بۆلەك يېيىلىپ ئۆسكەن ئىكەن. بىر كۈنى ژارتىباي ئۆيىدە ئاغرىپ قالسا، ئىككى ئۆشكىسى يۇرتنىڭ قويلىرىغا قوشۇلماي دالادا قېلىپ، كۈندە ئارقىسىدىن قالماي يۈرىدىغان ژارتىباينى ئىزدەپ، تاشتىن تاشقا سەكىرەيدۇ، تاپالمايدۇ، تاغدىن تاغغا چىقىدۇ، تاپالمايدۇ. ئاندىن كېيىن ژارتىبايغا ئاچىقلىنىپ، <FR/>باشقا بىر ياققا قېچىپ كەتمەكچى بولۇپ، ئىككىلىسى بىر يولغا چۈشىدۇدە، يۈرۈپ كېتىدۇ. كېلىۋېتىپ يولدا بىر <MS/>قاپ تېپىپ ئالىدۇ، شۇنىڭدىن كېيىن، بىرسى توختاپ مۇنداق دەيدۇ:

Ətrafda Jartıbay adında bir kişi yaşayırmış. Onun yalnız iki keçisi var imiş, başqa heç bir heyvanı yox imiş. Bu iki keçi, sürülərlə birlikdə deyil, özbaşına dağda, dərədə dolaşıb otlayırmışlar. Bir gün Jartıbay xəstələnmiş və evdə qalmışdı. Keçilər isə hər zamankı kimi onun dalınca çıxmağa alışdıqlarından, onu axtarmağa başlamışdılar. Dağdan dağa, daşdan daşa tullanaraq onu axtarmışdılar, amma tapa bilməmişdilər. Sonda Jartıbaydan küsüb buralardan uzaqlaşmağa qərar vermişdilər. İkisi birlikdə bir yola düşüb yeriməyə başlamışdılar. Yolda gedərkən bir torba tapmışdılar. O vaxt keçilərdən biri belə demişdi:

Ауылды бетке алып тезек теріп келе жатса, алдарында өлген қасқырдың екі қу басы жатыр екен. Мұнан екеуі қорқып, кейін қарай қайтпақшы болады. Бірақ кейін қарай қайтса, жолда қасқыр көп, бұларды жеп қоюы мүмкін, содан екеуі әрі-бері кеңесіп, әлгі қасқырдың екі қу басын қаптарына салып алады да, тағы да жүріп береді. Бір кезде алдарында от жағып отырған көпті көріп, тезірек жүгіре басып қастарына келсе, олар жиылыс ашып отырған қырық қасқыр екен. Келген екі ешкіні көреді де, біріне-бірі сыбырлап:

On their way, they saw two wolf skulls lying on the ground. The goats froze in fear. Going back seemed dangerous, too many live wolves along the way. After thinking it over, they decided to put the skulls into their sack and continued on again. Soon they came upon a large fire surrounded by a crowd. As they approached, they realized it was a gathering of forty wolves, holding a meeting. The wolves spotted the goats and whispered among themselves:

Qishloqqa qarab tezak terib kelayotsalar, oldilarida o'lgan qashqirning ikkita qurigan boshi yotgan ekan. Bundan ikkalasi qo'rqib, orqaga qaytmoqchi bo'lishadi. Biroq orqaga qaytsalar, yo'lda qashqir ko'p, bularni yeb qo'yishi mumkin, shundan so'ng ikkalasi u yoq-bu yoqdan maslahatlashib, haligi qashqirning ikkita qurigan boshini qoplariga solib oladilar-da, yana yo'lda davom etadilar. Bir payt oldilarida olov yoqib o'tirgan ko'pchilikni ko'rib, tezroq yurib yonlariga kelsalar, ular majlis ochib o'tirgan qirqta qashqir ekan. Kelgan ikki echkini ko'radilar-da, bir-biriga pichirlab:

Topladıkları tezeklerle köye doğru giderken, yollarının üzerinde ölmüş bir kurdun kafatasından iki tane görmüşler. Bunu gören iki keçi pek korkmuşlar. “Geri dönelim,” demiş biri. Ama sonra akıllarına yolda dolup taşan kurtlar gelmiş. “Geri gidersek, kurda yem oluruz,” diye düşünmüşler. Aralarında konuşup karar vermişler. “Bu iki kurdun kuru kafasını çuvala koyalım da yolumuza devam edelim,” demişler. Öyle yapmışlar da. Az gitmişler, uz gitmişler, bir tepenin ardında bir kalabalık görmüşler. Bir de ne görsünler! Kocaman bir ateşin çevresine toplanmış koca koca kurtlar, tam kırk taneymiş! Kurultay yapıyorlarmış. Keçileri görünce hemen fısıldaşmaya başlamışlar:

يېزىغا قاراپ، <MS/>تېزەك تېرىپ كېلىۋاتسا، ئالدىدا ئۆلۈپ قالغان بۆرىنىڭ ئىككى چىرىغان بېشى يېتىپتۇ. بۇنىڭدىن ئىككىلىسى قورقۇپ، كەينىگە قاراپ قايتماقچى بولىدۇ. بىراق كەينىگە قاراپ قايتسا، يولدا بۆرە كۆپ، بۇلارنى يەپ قويىشى مۇمكىن. شۇڭا ئىككىسى نېرى – بېرى مەسلىھەتلىشىپ، ھېلىقى بۆرىنىڭ ئىككى چىرىغان بېشىنى قاپلىرىغا سېلىۋالىدۇدە، <FR/>يەنىلا يولىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. <FR/>بىر ۋاقىتتا ئالدىدا ئوت يېقىپ ئولتارغان كۆپچىلىكنى كۆرىدۇ. چاپسانىراق يۈگرەپ بېرىپ قېشىغا كەلسە، ئۇلار يىغىن ئېچىپ ئولتارغان قىرىق بۆرە ئىكەن. كېلىپ قالغان ئىككى ئۆشكىنى كۆرۈدىدە، بىرى – بىرى بىلەن پىچىرلىشىپ:

Topladıqları tezeklərlə kəndə tərəf gedərkən, yollarının üstündə ölmüş bir canavarın kəllə qabığından iki dənə görmüşdülər. Bunu görən iki keçi çox qorxmuşdular. “Geri qayıdaq,” — demişdi biri. Amma sonra ağıllarına yolda dolu olan canavarlar gəlmişdi. “Geri getsək, canavara yem olarıq,” — deyə düşünmüşdülər. Aralarında danışıb qərar vermişdilər. “Bu iki canavarın kəlləsini çuvala qoyaq ki, yolumuza davam edək,” — demişdilər. Elə də etmişdilər. Az getmişdilər, uz getmişdilər, bir təpənin arxasında bir izdiham görmüşdülər. Bir də nə görsələr yaxşıdır! Kocaman bir tonqalın ətrafına toplaşmış çox böyük canavarlar, düz qırx dənə imiş! Qurultay keçirirdilər. Keçiləri görəndə dərhal pıçıldaşmağa başlamışdılar:

Арыстанның мейманасы асқаны сондай, ол жемді өз аяғымен жүріп іздемейді. Оған өзінің бұйрығы бойынша семіз сиыр, семіз жылқы, қой, бұғы-марал секілді жануарлар белгілі «тәртіп» бойынша келіп тұрады. Соятын – жолбарыс, бұзып-жаратын аю, тәтті-дәмділерін патшаға тасып беріп жүретін епті даяшы – түлкі екен.

The lion grew so arrogant that he no longer hunted for himself. Instead, by his command, fat cows, horses, sheep, and deer came to him in turn, following a strict “order.” The tiger did the slaughtering, the bear tore the flesh apart, and the sly fox served the dishes, bringing the choicest pieces to the king.

Arslon shunchalik mehmondo'st jonzotki, u yolg'iz ovqat izlab bormaydi. Uning buyrug'i bilan semiz sigirlar, semiz otlar, qo'ylar va kiyiklar kabi hayvonlar uning oldiga ma'lum bir "tartibda" kelishadi. Yo'lbars o'ldiradi, ayiq vayron qiladi, tulki esa qirolga noz-ne'matlar bilan xizmat qiladi.

Zamanla bu aslan o kadar şımarıvermiş ki, artık avlanmaya bile çıkmaz olmuş. Ona, kendi buyruğu üzerine, semiz inek, semiz at, koyun, geyik–maral gibi hayvanlar belirli bir “düzen”e göre gelip durmuş. Kaplan aslanın yiyeceğini kesermiş, ayı parçalayıp hazır edermiş. Tilkiyse, neşeli bir garson gibi en güzel yiyecekleri tabak tabak getirirmiş.

شىرنىڭ تەكەببۇرلۇقىنىڭ ئاشقىنى شۇنچىلىككىن، ئۇ ئوزۇقنى ئۆز ئايىغى بىلەن مېڭىپ ئىزدىمەيدۇ. ئۇنىڭغا ئۆزىنىڭ بۇيرۇقى بويىچە سېمىز سىيىر، سېمىز ئات، قوي، بۇغا – مارال ئوخشاش ھايۋانلار بەلگۈلۈك «تەرتىپ» بويىچە كېلىپ تۇرىدۇ. سويىدىغان – يولۋاس، بۇزۇپ – يارىدىغان ئېيىق، تەملىك تاماقلىرىنى پادىشاغا توشۇپ بېرىدىغان چاپسان خىزمەتچى – تۈلكە ئىكەن.

Zamanla bu şir o qədər ərköyünləşmişdi ki, artıq ovlanmağa belə çıxmaz olmuşdu. Ona, öz buyruğu ilə, semiz inək, kök at, qoyun, maral kimi heyvanlar müəyyən bir “nizam”a görə gəlib dururmuş. Bəbir şirin yeyəcəyini kəsərmiş, ayı parçalayıb hazır edərmiş. Tülkü isə, şən bir ofisiant kimi ən gözəl yeməkləri nimçə-nimçə gətirərmiş.

Бір күні әлгі данышпан жолаушылап келе жатыпты. Жарты жолға келгенде, ат шалдырып, демалып отырса, кішкентай бір құмырсқаның дән тасып жүргенін көреді. Оны жерден көтеріп алады да, алақанына салып тұрып: – Қане, құмырсқа, айтшы, дәнді қайда алып барасың? – деп сұрайды.– Илеуіме апарамын, – дейді құмырсқа. Адам сұрайды: – Оны қайтесің? – Кейінге сақтаймын, – дейді құмырсқа. Адам: – Көп жинайсың ба? – деп сұрайды. Құмырсқа өз шаруасының жайын былайша баяндайды: – Жаздай жұмыс істеп, жейтін азығымды жинаймын да, қыс- тыгүні қаннен-қаперсіз тынығып жатамын. Данышпан құмырсқаны шыр айналдыра қарай бастады: – Басың неге үлкен? – Аз сөйлеп, көп ойлаймын. – Белің неге қылдырықтай? – Қомағай емеспін. – Жылына қанша дән жейсің? – Бір дән жеймін. – Соған қанағат етесің бе? – Одан көп жей берсем, жер бетіндегі басқа құмырсқалар аш қалмай ма? Қанағат керек қой!

One day, as he was traveling, he stopped midway to rest his horse. Sitting down in the shade, he noticed a small ant carrying a grain of wheat. Curious, he gently picked it up and placed it on his palm. — Tell me, little ant, where are you taking that grain? — asked the man. — To my anthill, — replied the ant. — And what will you do with it? — I will store it for later, — said the ant. — Do you gather a lot of it? — asked the man. Then the ant began to explain its way of life: — All summer I work hard, collecting enough food to last me through the winter, so I can rest peacefully when the cold comes. The wise man looked closely at the tiny creature. — Why is your head so large? — So I may speak little but think much. — And why is your waist so thin? — Because I am not greedy. — How many grains do you eat in a year? — Just one. — And that is enough for you? — If I were to eat more, would not the other ants go hungry? One must know contentment.

Bir kuni haligi donishmand yo‘lovchi bo‘lib ketayotgan ekan. Yo‘l o‘rtasiga kelganda, otini to‘xtatib dam olib o‘tirsa, kichkina bir chumolining don tashib yurganini ko‘rib qolibdi. Uni yerdan ko‘tarib oladi-da, kaftiga qo‘yib: – Qani, chumoli, ayt-chi, donni qayerga olib boryapsan? – deb so‘raydi. – Inimga olib boryapman, – deydi chumoli. Odam so‘raydi: – Uni nima qilasan? – Keyinga saqlayman, – deydi chumoli. Odam: – Ko‘p yig‘asanmi? – deb so‘raydi. Chumoli o‘z ishining joyini shunday bayon qiladi: – Yoz bo‘yi mehnat qilib, yeydigan ozig‘imni yig‘aman-da, qishda xotirjam dam olib yotaman. Donishmand chumolini aylantirib qaray boshlabdi: – Boshing nega katta? – Kam gapirib, ko‘p o‘ylayman. – Beling nega qilichday (ingichka)? – Ochko‘z emasman. – Yiliga qancha don yeysan? – Bir dona don yeyman. – Shunga qanoat qilasanmi? – Bundan ko‘p yeyversam, yer betidagi boshqa chumolilar och qolmaydimi? Qanoat kerak-ku! – deydi.

Bir gün yolda yürürken biraz dinlenmek istemiş. Oturmuşken minicik bir karıncanın kocaman bir tane taşıdığını görmüş. Onu avucuna alıp sormuş: – Söylesene karınca, bu taneyi nereye götürüyorsun? – Yuvama götürüyorum, – demiş karınca. – Ne yapacaksın orada bu taneyi? – Saklayacağım. Sonra kış gelince yerim, – demiş. – Çok mu topluyorsun böyle? Karınca başını sallayıp anlatmış: – Yazın hep çalışırım. Yiyeceğimi toplar, kışın rahat rahat dinlenirim. Bilge adam karıncaya dikkatle bakmış. Sonra demiş ki: – Senin başın neden bu kadar büyük? – Çünkü az konuşur, çok düşünürüm. — Belin neden böylesine ince? — Çünkü obur değilim. — Peki, yılda kaç tane tüketirsin? — Bir tek tane. — Bu kadarıyla yetinmek sana yeter mi? — Eğer daha fazlasını tüketirsem, yeryüzündeki diğer karıncalar ne yiyecek? Kanaatkâr olmak gerek.

بىر كۈنى ھېلىقى دانىشمەن سەپەرگە چىقىپ كېتىپتۇ. يولنىڭ يېرىمىئا كەلگەندە، <MS/>ئاتنى توختىتىپ دەم ئېلىۋاتقىنىدا، كىچىككىنە بىر چۈمۈلىنىڭ دان توشۇپ يۈرگەنلىگىنى كۆرىدۇ. ئۇنى يەردىن كۆتىرىپ ئالىدۇدە، <MS/>ئالىقىنىغا سېلىپ تۇرۇپ: – ئەي، چۈمۈلە، ئېيتقىنە، داننى قەيەرگە ئېلىپ بارىسەن؟ – دەپ سورايدۇ. – ئۇگامغا ئاپىرىمەن، – دەيدۇ چۈمۈلە. كىشى سورايدۇ: – ئۇنى نېمە قىلىسەن؟ – كېيىنگە ساقلايمەن، – دەيدۇ چۈمۈلە. كىشى: – كۆپ يىغامسەن؟ – دەپ سورايدۇ. چۈمۈلە ئۆز ئىشلىرىنى تۆۋەندىكىچە چۈشەندۈرىدۇ: – يازدا ئىش ئىشلەپ، يەيدىغان ئوزۇغۇمنى يىغىمەندە. قىشنىڭ تۈنىدە غەمسىز دەم ئېلىپ ياتىمەن. دانىشمەن چۈمۈلىنى <FR/>ئايلاندۇرۇپ قاراپ چىقتى: – بېشىڭ نېمە ئۈچۈن يوغان؟ – ئاز سۆزلەپ، كۆپ ئويلايمەن. – بېلىڭ نېمە ئۈچۈن ئىنچىكە؟ – تاماقخور ئەمەسمەن. – يىلىغا نەچچە دان يەيسەن؟ – بىر دان يەيمەن. – شۇڭا رازىمۇسەن؟ – ئۇنىڭدىن كۆپ يەپ قويسام، يەر ئۈستىدىكى قالغان چۈمۈلىلەر ئاچ قالمامدۇ؟ شۈكىرچىلىك كېرەكقۇ!

Bir gün yolda yeriyərkən bir az dincəlmək istəmişdi. Oturarkən xırda bir qarışqanın kocaman bir dən daşıdığını görmüşdü. Onu ovucuna alıb soruşmuşdu: — Desənə, qarışqa, bu dəni hara aparırsan? — Yuvama aparıram, — demişdi qarışqa. — Nə edəcəksən orada bu dəni? — Saxlayacağam. Sonra qış gələndə yeyərəm, — demişdi. — Çoxmu toplayırsan belə? Qarışqa başını yelləyib danışmışdı: — Yazda həmişə işləyirəm. Yeməyimi toplayır, qışda rahat-rahat dincəlirəm. Bilikli kişi qarışqaya diqqətlə baxmışdı. Sonra demişdi ki: — Sənin başın niyə bu qədər böyükdür? — Çünki az danışır, çox düşünürəm. — Belin niyə bu qədər incədir? — Çünki obur deyiləm. — Yaxşı, ildə neçə dən işlədirsən? — Bircə dənə. — Bu qədərlə kifayətlənmək sənə bəsdirmi? — Əgər daha çoxunu işlətsəm, yer üzündəki digər qarışqalar nə yeyəcək? Qənaətcil olmaq lazımdır.

Бір бұзау, бір тоқты, лақ ел көшкенде, жұртта қалыпты. Үшеуі бірлесе, қос тұрғызып алыпты. Қосы бір бұлақтың бойында екен, қасында бәйтерегі бар екен. Бұлардың хабарын естіп, бір аю жеймін деп, қостың қасына келген екен. Лақ аюды көріп, алдынан жүгіріп шығып, қосына әкеліп, есік ашып, енгізе- ді. Үйге кірген соң: «Аюға не береміз?» – дейді тоқты. Сонда лақ айтады: – Басқы аюдың басын ас, соңғы аюдың төсін ас, болмаса, осы аюдың өзін сойып ас! – дейді. Бұлар аю жейді екен деп, аю орнынан тұра қашады. Қашып келе жатса, оған қасқыр жолыға кетіп:

Once upon a time, when the village moved to new pastures, a calf, a sheep, and a lamb were left behind. The three of them joined forces and built a small tent to live in. Their tent stood by a stream, shaded by a tall tree nearby. One day, a bear heard about them and thought, “I’ll have myself a fine meal!” So he came to their tent. The lamb saw him coming, ran out to greet him, and invited him inside. When the bear entered, the sheep whispered: – What shall we feed the bear? The lamb replied: – Boil the head of the first bear, roast the chest of the last bear — and if there’s nothing else, slaughter this bear and cook him! The bear, hearing this, thought they were used to eating bears, and in terror, bolted out of the tent. As he ran, a wolf met him and asked:

Bir buzoq, bir to‘qli va bir uloq el ko‘chganida, yashash joyida qolib ketibdi. Uchalasi birlashib, o‘zlariga kapa (boshpana) qurib olibdilar. Kapalari bir buloqning bo‘yida ekan, yonida esa ulkan qayrag‘och bor ekan. Bularning xabarini eshitib, bir ayiq "yeyman" deb, kapaning yoniga kelgan ekan. Uloq ayiqni ko‘rib, oldidan yugurib chiqadi-da, uni kapaga boshlab kelib, eshik ochib, ichkariga kiritadi. Uyga kirganidan so‘ng: «Ayiqqa nima beramiz?» – deydi to‘qli. Shunda uloq aytadi: – Avvalgi ayiqning boshini os (pishir), keyingi ayiqning to‘shini os, bo‘lmasa, mana shu ayiqning o‘zini so‘yib os! – deydi. Bular ayiqxo‘r ekan deb, ayiq o‘rnidan turib qochadi. Qochib ketayotsa, unga bir qashqir duch kelib:

Bir buzağı, bir kuzu ve bir oğlak, köy göç ederken geride kalmışlar. Üçü birlikte bir çadır kurmuşlar. Çadır bir pınar kenarındaymış, yanında da bir büyük ağaç varmış. Bu durumu duyan bir ayı, onları yemek için çadırın yanına gelmiş. Ayıyı gören oğlak hemen koşup onu karşılamış, çadıra kadar getirip kapıyı açmış ve içeri buyur etmiş. Ayı içeri girdikten sonra, kuzu şöyle demiş: — Ayıya ne ikram edeceğiz? Bunun üzerine oğlak şöyle demiş: — İlk ayının başını haşla, son ayının göğsünü pişir, yoksa bu ayının kendisini kesip pişir! Hayvanlar ayıyı yiyecek sanınca, ayı çok korkmuş ve yerinden fırlayıp kaçmış. Kaçarken bir kurda rastlamış. Kurt:

بىر موزاي، بىر توقلا، قوزا ئەل كۆچكەندە، يۇرتتا قاپتۇ. ئۈچى بىرلىشىپ، ۋاقىتلىق ئۆي تۇرغۇزۇپتۇ. ۋاقىتلىق ئۆيى بىر بۇلاقنىڭ بويىدىكەن، قېشىدا چوڭ تېرەك بار ئىكەن. بۇلارنىڭ خەۋەرىنى ئاڭلاپ، بىر ئېيىق يەيمەن دەپ، ۋاقىتلىق ئۆينىڭ قېشىغا كەلگەن ئىكەن. قوزا ئېيىقنى كۆرۈپ، ئالدىدىن يۈگىرەپ چىقىپ، قېشىغا ئېلىپ كېلىپ، ئىشىك ئېچىپ، كىرگۈزىدۇ. ئۆيگە كىرگەندىن كېيىن: «ئېيىققا نېمە بېرىمىز؟» – دەيدۇ توخلا. شۇندا قوزا ئېيتىدۇ: – باشقا ئېيىقنىڭ بېشىنى ئاسقىن، ئاخىرقى ئېيىقنىڭ تۆشىنى ئاسقىن، بولمىسا، مۇشۇ ئېيىقنىڭ ئۆزىنى سويۇپ ئاسقىن! – دەيدۇ. بۇلار ئېيىق يەيدىكەن دەپ، ئېيىق ئورنىدىن تۇرۇپ قاچىدۇ. قېچىپ كېلىۋاتسا، ئۇنىڭغا بۆرە يولۇقۇپ:

Bir buzov, bir quzu və bir çəpiş kənd köç edərkən geridə qalmışlar. Üçü birlikdə bir çadır qurmuşlar. Çadır bir bulaq kənarında imiş, yanında da bir böyük ağac varmış. Bu vəziyyəti eşidən bir ayı, onları yemək üçün çadırın yanına gəlmiş. Ayını görən çəpiş dərhal qaçıb onu qarşılamış, çadıra qədər gətirib qapını açmış və içəri buyur etmiş. Ayı içəri girdikdən sonra, quzu belə demiş: — Ayıya nə ikram edəcəyik? Bunun üzərinə çəpiş belə demiş: — Əvvəlcə ayının başını qaynat, sonra ayının sinəsini bişir, yoxsa bu ayının özünü kəsib bişir! Heyvanlar ayını yeyəcək sanınca, ayı çox qorxmuş və yerindən sıçrayıb qaçmış. Qaçarkən bir canavara rast gəlmiş.

Қошқар мен текені іздеп, артынан қуған ешкім болған жоқ. Кім қуады? Шал ауру, Кемпірөз бетімен мал іздей алмайды. Сонымен қошқар мен теке сол кеткеннен кете барады. Елсіз даланы, сай-саланы, таулы орманды, өзен-бұлақ бойларын аралап, мекендеп отын оттап, суын ішіп, бірнеше күн жол жүреді. Аяқ аттаған сайын қауіп-қатер кездеседі бұларға. Бірде қасқыр сияқты жыртқыш аңдардың кезіп-жортқан іздеріне душар болады, кейде түн ішінде айналада ұлыған қасқырдың үнін, аңырған аюдың, қорсылдаған қабанның дауыстарын естіп, жаны алқымына тығылғандай үрейленеді. Бәрінен де жасырынып жүре береді.

No one followed them. Who could? The old man was ill, and the old woman could hardly walk, let alone go after the animals. So the ram and the goat kept going, wandering far away. They crossed deserted plains, deep valleys, mountains, and forests, drinking from streams and grazing wherever they found grass. They traveled for many days. With every step, danger lurked. Sometimes they saw the tracks of wolves. At night they heard howling, growling bears, and the snorts of wild boars. Fear gripped their hearts, but they kept hiding and moving forward.

Qo‘chqor bilan takani izlab, ortlaridan quvgan hech kim bo‘lmadi. Kim quvardi? Chol kasal, kampir o‘z holicha mol izlay olmaydi. Shunday qilib, qo‘chqor va taka ketganlaridan ketaverishadi. Elsiz dalalarni, jarliklarni, tog‘li o‘rmonlarni, daryo-buloq bo‘ylarini aylanib, makon tutib, o‘tinidan foydalanib, suvidan ichib, bir necha kun yo‘l yurishadi. Qadam bosgan sayin xavf-xatar duch keladi bularga. Ba’zan qashqir kabi yirtqich hayvonlarning kezib yurgan izlariga duch kelishadi, ba’zida tun ichida atrofda uvillagan qashqir ovozini, bo‘kirgan ayiq, xurillagan qobonning ovozlarini eshitib, jonlari halqumiga tiqilgandek vahimaga tushishadi. Hammasidan yashirinib yuraverishadi.

Koç ile keçiyi arayan, peşlerinden koşan kimse olmamış. Kim koşabilirdi ki? Dede hastaydı, ninecik ise tek başına hayvan arayamazdı. Böylece koç ile keçi, o gidiş o gidiş olmuşlar. Bomboş tarlaları, uzun vadileri, ağaçlı dağları, nehir ve pınar kenarlarını gezip dolaşmışlar. Odunlarını yakıp sularını içip, tam birkaç gün yolculuk etmişler. Her adım attıklarında karşılarına bir tehlike çıkıyormuş. Bazen kocaman kurtların ayak izlerini görmüşler, bazen de geceleri uluyan kurtların, sesler çıkaran ayıların, hırıltılı domuzların seslerini duyup kalpleri pır pır çarpmış. Ama her şeyden saklanarak yollarına devam etmişler.

قوشقار بىلەن تېكىنى ئىزدەپ، كەينىدىن قوغلىغان ھېچ كىم بولغىنى يوق. كىم قوغلايدۇ؟ <MS/>بوۋاي ئاغرىق، <MS/>موماي <MS/> ئۆز ئالدىغا مال ئىزدەمەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن قوشقار بىلەن تېكە شۇ كەتكىنىدىن كېتىپ بارىدۇ. ئەلسىز دالانى، ساي – سايماننى، تاغلىق ئورماننى، دەرىيا – بۇلاق بويلىرىنى ئارىلاپ، ماكانلاپ ئوتلۇغىنى ئوتلاپ، سۈيىنى ئىچىپ، بىر نەچچە كۈن يول ماڭىدۇ. قەدەم تاشلىغانسىرى خوۋۇپ – خەتەر ئۇچرىشىدۇ بۇلارغا. بىردە بۆرىگە ئوخشاش يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ كېزىپ – يۈرگەن ئىزلىرىغا دۇچار بولىدۇ، بەزىدە تۈن ئىچىدە ئايدالادا ھۇلىغان بۆرىنىڭ ئۈنىنى، ئاڭرىغان ئېيىقنىڭ، قورسىلدىغان قاۋاننىڭ ئاۋازلىرىنى ئاڭلاپ، جېنى ئالقىنىغا تىقىلغاندەك قورقىدۇ. ھەممىسىدىن يوشۇرۇنۇپ يۈرىۋېرىدۇ.

Qoç ilə keçini axtaran, dalınca qaçan kimsə olmamış. Kim qaça bilərdi ki? Dədə xəstə idi, nənəcik isə təkbaşına heyvan axtara bilməzdi. Beləcə qoç ilə keçi, o gediş o gediş olmuşlar. Bomboş tarlaları, uzun vadiləri, ağaclı dağları, çay və bulaq kənarlarını gəzib dolaşmışlar. Odunlarını yandırıb sularını içib, tam bir neçə gün səyahət etmişlər. Hər addım atdıqlarında qarşılarına bir təhlükə çıxırmış. Bəzən kocaman canavarların ayaq izlərini görmüşlər, bəzən də gecələri uluyan canavarların, səslər çıxaran ayıların, xırıltılı donuzların səslərini duyub ürəkləri pır-pır döyünmüş. Amma hər şeydən gizlənərək yollarına davam etmişlər.

Жыртқыш аңдарға кездессе, бас салып талап жеп қояры ақиқат. Ал ел қарасына жақындап, адамның көзіне түссе, бас салып, сойып жеп қоюы мүмкін. Бірақ елсіз, адамсыз жерде тіршілік етіп, өмір сүру тағы мүмкін еместігін екеуі де жақсы түсінеді. Құтылатын жалғыз жол – шалды жазатын дәрі шөп табу. Ол табылса, қорықпай үйге қайтып бармақ.

If wild beasts found them, they would be torn apart. If humans found them, they might be caught and slaughtered. Yet living alone in a deserted land was impossible. They both understood that their only hope was to find the healing herb. Once they found it, they could return home without fear.

Yirtqich hayvonlarga duch kelishsa, bosib olib talab yeb qo‘yishlari haqiqat edi. Agar qishloq yaqiniga borib, odam ko‘ziga tushishsa, darrov tutib olib, so‘yib yeyishlari mumkin edi. Biroq kimsasiz, odamsiz joyda yashab, tirik qolish yana imkonsiz ekanini ikkalasi ham yaxshi tushunardi. Qutulishning yagona yo‘li - cholni davolaydigan shifobaxsh o‘tni topish edi. Agar u topilsa, qo‘rqmay uyga qaytib bormoqchi edilar.

Eğer karşılarına bir canavar hayvan çıkarsa, onları hemen yakalayıp yiyecekleri kesindi. Ama insanlara yaklaşıp gözlerine görünseler, bu sefer de onları yakalayıp kesebilirlerdi. Yine de ıssız, insansız bir yerde yaşamanın da çok zor olduğunu ikisi de iyi biliyordu. Kurtulmanın tek yolu, dedeyi iyileştirecek sihirli otu bulmaktı. O ot bulunursa, hiç korkmadan eve geri döneceklerdi.

يىرتقۇچ ھايۋانلارغا ئۇچرىسا، باش سېلىپ تالاپ يەپ قويىدىغىنى ھەقىقەت. ئەمدى ئەل كۆرۈنۈشىگە يېقىنلاپ، ئادەمنىڭ كۆزىگە چۈشسە، باش سېلىپ، سويۇپ يەپ قويىشى مۈمكۈن. بىراق ئەلسىز، ئادەمسىز يەردە تىرىكچىلىك ئېتىپ، ئۆمۈر سۈرۈش يەنە <FR/>مۈمكۈن ئەمەسلىكىنى ئىككىلىسى ياخشى چۈشىنىدۇ. قۇتىلىدىغان يالغۇز يول – <MS/>بوۋاينى ساقايتىدىغان دورا چۆپ تېپىش. ئۇ تېپىلسا، قورقماي ئۆيگە قايتىپ بارماق.

Əgər qarşılarına bir canavar heyvan çıxarsa, onları dərhal yaxalayıb yeyəcəkləri qəti idi. Amma insanlara yaxınlaşıb gözlərinə görünsələr, bu dəfə də onları yaxalayıb kəsə bilərdilər. Yenə də issız, insansız bir yerdə yaşamağın da çox çətin olduğunu ikisi də yaxşı bilirdi. Xilas olmağın tək yolu, dədəni sağaldacaq sehrli otu tapmaq idi. O ot tapılsa, heç qorxmadan evə geri dönəcəkdilər.

Ақыры шыдамы таусылып: – Теке, а, теке! Мен жаурадым, менде бір білместік болды. Мені жылытпасаң, халім нашарлап барады, – деп жалынады қошқар.Теке: – Ендігәрі ондай ақылсыздық істеме, – деп, тар болса да, күр- кесіне қошқарды кіргізіп алады . Ертеңінде жауын басылады. Күн ашылады. Қошқар мен теке жолға шығып, жүріп келе жатады. Түске таман аспанда ыдырап бітпеген бұлттардың қозғалысына қадала қарап тұрып теке: – Бүгін қар жауып, боран болуы ықтимал. Күрке жасап алайық, қошеке, – дейді. Бұған қошқар абыржи қоймайды. – Қар қалың жүннен өтіп кететін жаңбырдың суық суы емес қой. Құйрығымды желге төсеп жата берем. Қылшығың селдір, терің жұқа саған күрке жасап алу әбден дұрыс, – дейді қошқар.

At last, unable to bear it any longer, he called out, — Goat, oh Goat! I am freezing. I was foolish. Please let me in before I grow weaker. The goat replied, — Don’t be so foolish again, and, though the shelter was small, he let the ram inside to warm up. By morning, the rain stopped and the sun came out. The ram and the goat continued their journey. Around noon, the goat looked up at the sky and studied the still-scattered clouds. — It looks like snow is coming, he said. There may even be a blizzard. We should build another shelter. But the ram was unconcerned. — Snow isn’t like cold rain. It won’t soak through my thick wool. I’ll just lie down and turn my tail to the wind. You have thinner fur, so you’d better make yourself a shelter, he said.

Oxiri sabri tugab: – Teka, hoy teka! Men sovqotib ketdim, menda bir bilmaslik (xato) o‘tdi. Meni isitmasang, ahvolim yomonlashib boryapti, – deb yolvordi qo‘chqor. Teka: – Bundan buyon bunday aqlsizlik qilma, – deb, tor bo‘lsa ham, kulbasiga qo‘chqorni kirgizib oldi. Ertasiga yomg‘ir bosildi. Kun ochildi. Qo‘chqor bilan teka yo‘lga chiqib, ketib borishardi. Tushga yaqin osmonda hali tarqalib bitmagan bulutlarning harakatiga tikilib turib, teka shunday dedi: – Bugun qor yog‘ib, bo‘ron bo‘lishi ehtimol. Kulba yasab olaylik, qosheke (qo‘chqorvoy), – dedi. Bunga qo‘chqor unchalik xavotirlanmadi. – Qor qalin junimdan o‘tib ketadigan yomg‘irning sovuq suvi emas-ku. Quyrug‘imni shamolga berib yotaveraman. Juning siyrak, tering yupqa senga kulba yasab olish mutlaqo to‘g‘ri, – dedi qo‘chqor.

Sonunda dayanamamış: “Teke, ah teke! Ben çok üşüdüm, bir yanlışlık ettim. Beni ısıtmazsan halim kötüye gidiyor,” diye yalvarmış koç. Teke ise: “Bir daha öyle akılsızlık etme sakın,” demiş ve dar olsa da kulübesine koçu da almış. Ertesi gün yağmur durmuş. Güneş açmış. Koç ile teke yola çıkmışlar ve yürüyorlarmış. Öğlene doğru, gökyüzünde hala dağılmamış bulutların hareketine dikkatlice bakıp teke şöyle demiş: “Bugün kar yağabilir ve tipi çıkılabilir. Gel koç kardeş, bir kulübe yapalım.” Koç ise buna hiç şaşırmamış: “Kar, kalın yünümden geçip gidecek yağmurun soğuk suyu değil ki! Kuyruğumu rüzgara verip yatmaya devam ederim. Senin kılların seyrek, deriniz ince, sana kulübe yapmak elbette doğru,” demiş koç.

ئاخىرى چىدالماستىن: – تېكە، ھەي، تېكە! مەن مۇزلىدىم، مېنىڭدا بىر بىلمەسلىك بولدى. مېنى ئىسىتمىساڭ، ھالىم ناچارلىشىپ بارىدۇ، – دەپ يالۋۇرىدۇ قوشقار. تېكە: – ئەمدىلىكتە ئۇنداق ئېقىلسىزلىق قىلما، – دەپ، تار بولسىمۇ، پاناسىغا قوشقارنى كىرگۈزىۋالىدۇ. ئەتىسى يېغىن بېسىلىدۇ. كۈن ئېچىلىدۇ. قوشقار بىلەن تېكە يولغا چىقىپ، يۈرۈپ كېلىدۇ. چۈشكە يېقىن ئاسماندا تارقىلىپ پۈتمىگەن بۇلۇتلارنىڭ قوزغىلىشىغا قادىلىپ قاراپ تۇرۇپ تېكە: – بۈگۈن قار يېغىپ، بوران بولۇشى ئىختىمال. پانا ياساۋالايلى، قوشقار ئاكا، – دەيدۇ. بۇنىڭغا قوشقار ئۆزىنى يوقاتمايدۇ. – قار قېلىن يۇڭدىن ئۆتۈپ كېتىدىغان يامغۇرنىڭ سوغ سۈيى ئەمەسقۇ. قۇيرۇغۇمنى شامالغا توساپ ياتىۋېرىمەن. قىلىڭ سىرەك، تېرەڭ ئىنچىك ساڭا پانا ياساۋېلىش تازا دۇرۇس، – دەيدۇ قوشقار.

Sonunda dayana bilməmiş: “Təkə, ah təkə! Mən çox üşüdüm, bir səhv etdim. Məni isitməsən halım pisləşir,” deyə yalvarmış qoç. Təkə isə: “Bir daha elə ağılsızlıq etmə sakın,” demiş və dar olsa da daxmasına qoçu da almış. Ertəsi gün yağış dayanmış. Günəş açmış. Qoç ilə təkə yola çıxmışlar və yeriyirlərmiş. Günortaya doğru, göy üzündə hələ də dağılmamış buludların hərəkətinə diqqətlə baxıb təkə belə demiş: “Bu gün qar yağabilir və çovğun çıxa bilər. Gəl qoç qardaş, bir daxma tikək.” Qoç isə buna heç təəccüblənməmiş: “Qar, qalın yunumdan keçib gedəcək yağışın soyuq suyu deyil ki! Quyruğumu küləyə verib yatmağa davam edərəm. Sənin tüklərin seyrək, dərin nazik, sənə daxma tikmək əlbəttə doğru,” demiş qoç.

Теке жолдасына қайырып тіл қатпайды. «Маһм! Маһм!» деп жүріп, шөп жинайды. Бір шоқ ақ шидіңығына қалқалай шөпті үйіп-үйіп, өзі сыятындай етіп, жылы күрке жасап шығады.

The goat said nothing. He began pulling up grass, piling it in the lee of some white reeds, and built a snug shelter just large enough for himself.

Taka yo‘ldoshiga qayrilib til qatmaydi. «Mahm! Mahm!» deb yurib, o‘t yig‘adi. Bir tup oq shiyning panasiga o‘tlarni uyib-uyib, o‘zi sig‘adigan qilib, issiq kulba yasab oladi

Teke ise arkadaşına dönüp tek kelime bile etmemiş. "Mee! Mee!" diye sesler çıkarıp otları toplamış. Bir demet beyaz sazlığın kenarına otları yığmış da yığmış, kendi sığabileceği kadar sıcak bir kulübe daha yapmış.

تېكە دوستىغا قايتۇرۇپ سۆز دېمەيدۇ. «ماھم! ماھم!» دەپ يۈرۈپ، چۆپ يىغىدۇ. بىر توپ <MS/>ئاق قومۇچنىڭ شامال ئۇرمايدىغان تەرىپىگە چۆپنى دوگۇلاپ – دوگۇلاپ، ئۆزى پاتىدىغاندەك قىلىپ، ئىسسىق پانا ياساپ چىقىدۇ.

Təkə isə dostuna dönüb tək kəlmə belə etməmiş. "Mee! Mee!" deyə səslər çıxarıb otları toplamış. Bir dəstə ağ qamışlığın kənarına otları yığmış da yığmış, öz sığa biləcəyi qədər isti bir daxma daha tikmiş.

Ертеңіне боран басылады, күн ашылып, жылынады. Қошқар мен теке жолға шығып, жүріп келе жатады. Келе жатып, теке жер шолып отырады. Құс ойнаған, қасқыр, қоян жүрген жымдарды, аю, қабан жортқан соқпақтарды қадағалай барлап, біліп, сақтық жасап отырады. Күн кешкіріп, ымырт жабылар кезде, теке кенет тоқтай қалады.

By morning, the storm had passed. The sun rose, and the air grew warmer. The ram and the goat set out once more. As they walked, the goat carefully observed everything around them — the tracks of birds, the trails of wolves and hares, the paths where bears and boars had passed. He stayed alert to every sign of danger. Toward evening, as twilight was falling, the goat suddenly stopped.

Ertasiga bo‘ron bosilib, kun ochilib, isib ketdi. Qo‘chqor va taka yo‘lga chiqib, ketib borishardi. Yo‘l-yo‘lakay taka erni ko‘zdan kechirib borar edi. Qushlar o‘ynagan, qashqir va quyonlar yurgan yo‘laklarni, ayiq va qobonlar kezgan soqmoqlarni diqqat bilan kuzatib, ehtiyot chorasini ko‘rib borardi. Kun kechkirib, oqshom tusha boshlagan paytda, taka to‘satdan to‘xtab qoldi.

Ertesi sabah tipi dinmiş, güneş açmış ve hava ısınmış. Koç ile teke yola çıkmışlar, yürüyorlarmış. Yürürken teke yeri gözetleyip durmuş. Kuşların uçuştuğu, kurtların, tavşanların gezindiği yerleri, ayılarla yaban domuzlarının izlerini sürdüğü patikaları dikkatle izleyip öğrenmiş, böylece tedbirini alıyormuş. Akşam olup da alacakaranlık çökerken, teke birden durakalmış.

ئەتىسى بوران بېسىلىدۇ، كۈن ئېچىلىپ، ئىسسىيدۇ. قوشقار بىلەن تېكە يولغا چىقىپ، يۈرۈپ ماڭىدۇ. كېلىۋېتىپ، تېكە يەرگە كۆز يۈگەرتىپ ئولتۇرىدۇ. قۇش ئوينىغان، بۆرە، توشقان يۈرگەن ئىزلارنى، ئېيىق، قاۋان باسىۋەرگەن يوللارنى ئېنىقلاپ، بىلىپ، ساقلىق ياساپ ئولتۇرىدۇ. كۈن كەچ كىرىپ، گۇگۇم چۈشكەن ۋاقتىدا، تېكە بىردىن توقتاپ قالىدۇ.

Ertəsi səhər çovğun dinmiş, günəş açmış və hava isinmiş. Qoç ilə təkə yola çıxmışlar, yeriyirlərmiş. Yeriyərkən təkə yeri gözətləyib durmuş. Quşların uçuşduğu, canavarların, dovşanların gəzindiyi yerləri, ayılarla yaban donuzlarının izlərini sürdüyü patikaları diqqətlə izləyib öyrənmiş, beləcə tədbirini alırmış. Axşam olub da alaqaranlıq çökərkən, təkə birdən duruxalmış.

– Қошеке! Қасқыр апанының үстінен шығыппыз, жан-жағына тарап кеткен іздер сайрап жатыр ғой,міне! – дейді. – Ойбай! Теке! Енді біржола құрыдық қой, – деп, қошқар қорқып, дірілдей бастайды. Бірақ теке саспайды, абыржымайды, қорықпайды. – Бұдан қашып құтыла алмаймыз, ізімізді сезеді де, қайда кетсек те қуып жетіп құртады. Құтылатын жалғыз амал – сол қасқыр апанының өзіне тығылу, – дейді. Бұдан тіпті жаны шошынған қошқар: – Не дейді мынау? Не дейді?! – дей береді қалшылдап. Алайда, теке досының ақылына енді қарсы болуға шамасы да қалмайды. Текенің артынан ере береді.

— Ram! Look here! We’ve come right over a wolf’s den. See the tracks spreading in every direction! — Oh no! Goat! We’re done for now! cried the ram, trembling with fear. But the goat remained calm. He neither panicked nor turned back. — We can’t escape by running, he said. The wolf will follow our scent and catch us no matter where we go. The only way to survive is to hide right inside the wolf’s own den. The ram was horrified. — What are you saying? Hide in the wolf’s den? Are you mad? But he was too terrified and too cold to argue anymore. With no other choice left, he followed his clever friend.

- Qo‘sheke! Biz bo‘ri uyasining ustidan chiqdik, izlar har tomonga tarqalib ketgan, mana! - deydi. - Voy! Taka! Endi butunlay halok bo‘ldik, - deb qo‘chqor qo‘rqib, titray boshlaydi. Ammo taka shoshilmaydi, tashvishlanmaydi, qo‘rqmaydi. - Bundan qochib qutulolmaymiz, izimizni sezadi-da, qayerga borsak ham quvib yetib halok qiladi. Qutulishning yagona yo‘li - o‘sha bo‘ri uyasining o‘ziga yashirinish, - deydi. Bundan battar vahimaga tushgan qo‘chqor: - Bu nima deyapti? Nima deyapti?! - deya qaltiraydi. Biroq, taka do‘stining maslahatiga endi qarshi chiqishga holi qolmaydi. U takaga ergashib ketaveradi.

“Koç kardeş! Kurt ininin üzerine çıkmışız meğer, işte etrafa yayılmış izler apaçık duruyor!” diye demiş. “Eyvah! Teke! Artık tamamen yok olduk galiba,” diye koç korkmuş, titremeye başlamış. Ama teke hiç şaşırmamış, telaşlanmamış, korkmamış. “Bundan kaçıp kurtulamayız, izimizi sezer de nereye gitsek kovalayıp bizi mahveder. Kurtulmanın tek yolu, o kurt ininin içine saklanmak,” diye demiş. Bundan iyice canı korkan koç: “Bu ne diyor? Ne diyor?!” diye titreyerek söyleyip durmuş. Ama teke, arkadaşının aklına karşı gelmeye gücü de kalmamış. Tekenin ardından gitmiş

– قوشقار ئاكا! بۆرە ماكانىنىڭ ئۈستىگە چىقىپتىمىز، يان – ياققا تاراپ كەتكەن ئىزلار يايراپ ياتىدىغۇ، مانا! – دەيدۇ. – ۋايەي! تېكە! <FR/>ئەمدى پۈتۈنلا قۇرۇدۇققۇ، – دەپ، قوشقار قورقۇپ، دىرىلدەشكە باشلىدى. بىراق تېكە ھودۇقمايدۇ، ئۆزىنى يوقاتمايدۇ، قورقمايدۇ. – بۇ قېتىم قېچىپ قۇتۇلالمايمىز، ئىزىمىزنى سېزىدۇدە، قاياققا كەتسەكمۇ قوغلاپ يېتىپ قۇرىتىدۇ. قۇتىلىدىغان يالغۇز ئامال – شۇ بۆرە ماكانىنىڭ ئۆزىگە تىقىلىش، – دەيدۇ. بۇنىڭدىن تېخىمۇ جېنى چۆچۈپ كەتكەن قوشقار: – نېمە دەيدۇ مونۇ؟ نېمە دەيدۇ؟! – دەۋېرىدۇ قاخشاپ. شۇنداقتا، تېكە دوستىنىڭ ئەقىلىگە ئەمدى قارشى بولۇشقا چامىسىمۇ قالمايدۇ. تېكىنىڭ كەينىدىن ئەگىشىۋېرىدۇ.

“Qoç qardaş! Canavar ininin üzərinə çıxmışıq məgər, işte ətrafa yayılmış izlər apaçıq durur!” deyə demiş. “Eyvah! Təkə! Artıq tamamilə yox olduq, yəqin ki,” deyə qoç qorxmuş, titrəməyə başlamış. Amma təkə heç təəccüblənməmiş, təlaşlanmamış, qorxmamış. “Bundan qaçıb qurtula bilmərik, izimizi sezər də haraya getsək qovalayıb bizi məhv edər. Qurtulmağın tək yolu, o canavar ininin içinə gizlənmək,” deyə demiş. Bundan lap canı qorxan qoç: “Bu nə deyir? Nə deyir?!” deyə titrəyərək söyləyib durmuş. Amma təkə, dostunun ağlına qarşı gəlməyə gücü də qalmamış. Təkənin dalınca getmiş

Таң атып, күн шығады. Қошқар мен теке отын оттап, суын ішіп жүріп келе жатады. Жолшыбай дәрі шөпті іздейді. Сәске мезгілінде теке жер із, жымдарды шолып келе жатып: – Апырай, бізді он екі қасқыр іздеп келе жатыр екен, енді тезірек жүріп, анау көрінген бәйтерекке жетіп алайық, – деді.

When morning came and the sun rose, the ram and the goat calmly grazed and drank water as they went on. Along the way, they kept looking for the healing herb. By midmorning, as the goat was scanning the ground and following tracks, he said, — Look at that, twelve wolves are tracking us. We must hurry and reach that tall tree by the riverbank before they catch up.

Tong otib, quyosh chiqadi. Qo‘chqor bilan taka o‘t yeb, suv ichib yurib kelmoqda. Yo‘l-yo‘lakay dorivor o‘tlarni qidiradi. Peshin paytida taka yer izi va izlarni kuzatib kelib: - Voy-bo‘y, bizni o‘n ikki bo‘ri qidirib kelayotgan ekan, endi tezroq yurib, anavi ko‘ringan baland terakka yetib olaylik, - dedi.

Sabah olmuş, güneş doğmuş. Koç ile teke otlayıp suyunu içerek yürüyormuş. Yol boyunca sihirli şifalı otu arıyorlarmış. Öğleye doğru teke, yerdeki izleri ve geçitleri dikkatlice gözetlemiş de demiş ki: “Aman Tanrım, on iki kurt bizi takip ediyormuş meğer, şimdi hemen hızlanıp şu görünen kara kavağa ulaşalım!”

تاڭ ئېتىپ، كۈن چىقىدۇ. قوشقار بىلەن تېكە ئوتلۇغىنى ئوتلاپ، سۈيىنى ئىچىپ مېڭىپ كېتىۋېرىدۇ. يول ئۈستىدىكى دورا چۆپنى ئىزدەيدۇ. تاڭ ئاتقاندىن كېيىن تېكە يەر ئىز، يوللارنى ئېنىقلاپ كېلىۋېتىپ: – ۋايەي، بىزنى ئون ئىككى بۆرە ئىزدەپ كېلىۋاتىدۇ، ئەمدى چاققانىراق مېڭىپ، ئەۋۇ كۆرۈنگەن چوڭ تېرەككە يېتىپ بارايلى، – دەيدۇ.

Sabah olmuş, günəş doğmuş. Qoç ilə təkə otlayıb suyunu içərək yeriyirlərmiş. Yol boyunca sehrli şəfalı otu axtarırlarmış. Günortaya doğru təkə, yerdəki izləri və keçidləri diqqətlə gözətləmiş də demiş ki: “Aman Tanrım, on iki canavar bizi təqib edirmiş məgər, indi dərhal sürətlənib o görünən qara qovağa çataq!”

Қошқар мен теке отын оттап, суын ішіп, тағы да жол жүріп келе жатады. Олар таулы-тасты, қалың тоғайдың ішіне келіп кіреді. Күн кешкіреді, қас қарайып, ымырт жабылады. Жазықтан гөрі тоғай арасының қорқынышы көбірек. Жан-жағына алақтап, қорқып келе жатқанда, әр шоқша қарағай шоқиып отырған аюға ұқсайды. Сытыр еткен ағаш бұтақтарының сыбдыры аңдып, бас салғалы тұрған аш қасқырды елестетеді. Осылай қорқып келе жатқанда, теке кенет жуан қарағайдың түбіне тоқтай қалады.

After that, the ram and the goat ate some grass, drank from the river, and continued their journey. They entered a rocky, forested place. Evening came; darkness fell. The forest was much scarier than the open plain. Every little pine looked like a bear crouching in the shadows, and every crack of a branch sounded like a hungry wolf waiting to pounce. As they walked nervously, the goat suddenly stopped by a large pine tree.

Qo‘chqor va taka o‘tlab, suv ichib, yana yo‘lda davom etishibdi. Ular tog‘li-toshli, qalin changalzor ichiga kirib borishibdi. Kun kechqurun bo‘lib, qosh qorayib, oqshom tusha boshlabdi. Tekislikka qaraganda to‘qayzor ichining qo‘rquvi ko‘proq edi. Atrofga alanglab, qo‘rqib kelayotganlarida, har bir to‘p qarag‘ay o‘tirgan ayiqqa o‘xshab ko‘rinar edi. Shiqirlagan daraxt shoxlarining shitirlashi poylab turib, tashlanishga shaylangan och bo‘rini eslatardi. Shunday qo‘rquv bilan kelayotganlarida, taka to‘satdan yo‘g‘on qarag‘ayning tubida to‘xtab qoldi.

Koç ile teke otlayıp suyunu içerek yine yola düşmüşler. Dağlık, taşlık, sık bir ormanın içine girmişler. Akşam olmuş, hava kararmış, alacakaranlık çökmüş. Ovalardan çok daha korkutucuymuş ormanın arası. Dört bir yana bakınarak, korka korka ilerlerken, her çam ağacı sanki çömelmiş bir ayıya benziyor. Çıtırdayan ağaç dallarının hışırtısı ise, pusuya yatmış, saldırmak üzere olan aç bir kurdu anımsatıyormuş. İşte böyle korka korka ilerlerken, teke birden kalın bir çam ağacının dibinde durakalmış.

قوشقار بىلەن تېكە ئوتلۇغىنى ئوتلاپ، سۈيىنى ئىچىپ، <FR/>يەنىمۇ يول مېڭىپ كېتىدۇ. ئۇلار تاغلىق – تاشلىق، قېلىن چاتقاللىقنىڭ ئىچىگە كېلىپ كىرىدۇ. كۈن پاتىدۇ، كەچ چۈشۈپ، <MS/>گۇگۇم باسىدۇ. تۈزلەڭدىن قېلىن چاتقاللىق ئارىسىنىڭ خوۋۇپلىغى كۆپىرەك. يان – يېقىغا <MS/>ئېغاڭلاپ، قورقۇپ كېلىۋاتقاندا، ھەر شاخلىق قارىغاي چوقچىيىپ ئولتۇرغان ئېيىققا ئوخشايدۇ. شىتىر قىلغان ياغاچ پۇتاقلىرىنىڭ شىبىرى ئاڭلىنىپ، باش سالغىلى تۇرغان ئاچ بۆرىنى ئەسلىتىدۇ. مۇشۇنداق قورقۇپ كېلىۋاتقاندا، تېكە دەررۇ قېلىن قارىغاينىڭ تۈۋىگە توختاپ قالىدۇ.

Qoç ilə təkə otlayıb suyunu içərək yenə yola düşmüşlər. Dağlıq, daşlıq, sıx bir meşənin içinə girmişlər. Axşam olmuş, hava qaralmış, alaqaranlıq çökmüş. Ovalardan çox daha qorxuducu imiş meşənin arası. Dörd bir yana baxınaraq, qorxa-qorxa irəliləyərkən, hər şam ağacı sanki çöməlmiş bir ayıya bənzəyir. Çıtırdayan ağac budaqlarının xışıltısı isə, pusuya yatmış, saldırmaq üzrə olan ac bir canavarı anımsadırmış. İşte belə qorxa-qorxa irəliləyərkən, təkə birdən qalın bir şam ağacının dibində duruxalmış.

Ертеңінде қошқар мен теке жолға шығады. Қалың тоғай арасын кезіп келе жатады. Бір мезгілде теке тоғай арасынан кезіп өткен соқпақ іздерді байқап, әрі алыстан даурығып сөйлеген қасқырлардың дауысын естиді.

The next morning, the ram and the goat set out again, wandering through the thick forest. After some time, the goat noticed the faint traces of paths and heard, from a distance, the howling voices of wolves.

Ertasiga qo‘chqor va taka yo‘lga chiqishadi. Qalin to‘qayzor orasini kezib kelayotgan bo‘lishadi. Bir payt taka to‘qayzor orasidan o‘tgan soqmoq izlarini payqab qoladi va uzoqdan shovqin solib gaplashayotgan bo‘rilarning ovozini eshitadi.

Ertesi sabah koç ile teke yola çıkmışlar. Sık ormanın içini gezip dolaşıyorlarmış. Bir ara teke, ormanın içinden geçen patika izlerini fark etmiş ve uzaktan gürültüyle konuşan kurtların seslerini de duymuş.

ئەتىگەنلىگى قوشقار بىلەن تېكە يولغا چىقىدۇ. قېلىن چاتقال ئارىسىنى كېزىپ كېلىۋاتىدۇ. <FR/>بىر مەزگىلدە تېكە چاتقاللىق ئارىسىنى كېزىپ ئۆتكەن سوزۇق ئىزلارنى بايقاپ، تېخى يىراقتىن<MS/>ۋاقىرىشىپ سۆزلىگەن بۆرىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىدى.

Ertəsi səhər qoç ilə təkə yola çıxmışlar. Sıx meşənin içini gəzib dolaşırlarmış. Bir ara təkə, meşənin içindən keçən patika izlərini fərq etmiş və uzaqdan gurultuyla danışan canavarların səslərini də eşitmiş.

– Ақымақсыңдар, Құдайдың өзі айдап әкелген майлы тамақтан айырылып қалған сендердей ақымақты көргенім жоқ. Қорқақ қойдан батыр қасқыр қорқып қашып кетіпті деген атақтың өзі масқарашылық қой! – дейді аю. – Иә, ақымақ болдық, масқара болдық, айеке! – деп шуласады қасқырлар. – Әй! Менің қолыма бір тисе, ім... ім... мына найзалы саусақпен мытыр едім келіп... Осы жерде бір бал ашып алайықшы, бүгін бір майлы құйрыққа ауыз толар ма екен? – деп аю қорбаңдай басып, қошқар мен теке отырған қарағайдың түбіне шалқая келіп отырады. Он шақты қасқыр да көздерін қызартып, тілдерін салақтатып, аюды айнала, шоқайып отыра бастайды. Осыларды көргенде, қошқардың зәресі ұшып, есі ауып кетеді. Қошқар аяқтарымен тіреп, салмағын тең ұстай алмағандықтан, отырған бұтағы сатыр-гүтір майысып сынып, төмен құлап бара жатады. Мұны көріп отырған теке: – Ең мықтысын қарма! Ең семізін қарма! – деп айғайлайды. Сөйткенше болмайды, қошқар пәрменімен келіп, аюдың дәл төбесінен шаншыла құлап түседі. Қасқырлар тым-тырақай қаша жөнеледі. Мойны үзіліп, өкірген аю біраз жатып жан тапсырады. Теке денесі ауырлап, домалап жатқан досы қошқарды сүйемелдеп тұрғызып алып, тағы жол жүріп кетеді.

– Fools! – roared the bear. – I’ve never seen such stupidity! You lost the fat prey that God Himself sent your way. What a disgrace — brave wolves running from a cowardly sheep! – Yes, we were fools, a disgrace, dear Bear! – howled the wolves in shame. – Hah! If I could get my hands on them... I’d tear them apart with these claws! – growled the bear. – Let’s see what fate has in store. Maybe today I’ll get a taste of some juicy tail fat! He lumbered over and sat right beneath the very pine tree where the ram and the goat were perched. The ten wolves sat around him, eyes red, tongues lolling, waiting eagerly. Seeing them, the ram grew so terrified that he fainted. Losing balance, he leaned on a weak branch that cracked and broke, and he fell straight down. – Grab the biggest one! Catch the fattest one! – shouted the goat from above. Before anyone could react, the falling ram landed squarely on the bear’s head with a mighty crash. The wolves scattered in panic, tails tucked between their legs. The bear roared once, his neck broken, and then lay still. The goat quickly climbed down, helped his dazed friend stand up, and together they continued their journey.

"— Ahmoqsizlar, Xudoning o‘zi haydab kelgan yog‘li taomdan ayrilib qolgan sizlardek ahmoqni ko‘rmaganman. Qo‘rqoq qo‘ydan botir bo‘ri qo‘rqib qochib ketibdi degan gapning o‘zi sharmandalik-ku! — deydi ayiq. — Ha, ahmoq bo‘ldik, sharmanda bo‘ldik, ayiq og‘a! — deb shovqin solishadi bo‘rilar. — Hoy! Mening qo‘limga bir tushsa, hm... hm... mana bu nayzali barmoqlarim bilan g‘ajib tashlardim... Shu yerda bir fol ochib ko‘raylik-chi, bugun bir yog‘li quyruqqa og‘zimiz to‘lar mikin? — deb ayiq lapanglab bosib, qo‘chqor va taka o‘tirgan qarag‘ayning tagiga chalqancha bo‘lib o‘tiradi. O‘n chog‘li bo‘ri ham ko‘zlarini qizartirib, tillarini osiltirib, ayiqni o‘rab, g‘uj-g‘uj bo‘lib o‘tira boshlaydi. Bularni ko‘rganda, qo‘chqorning zaharasi uchib, hushi boshidan uchib ketadi. Qo‘chqor oyoqlari bilan tirab, vaznini teng ushlay olmagani sababli, o‘tirgan butog‘i qarsillab sinib, pastga qulab tusha boshlaydi. Buni ko‘rib turgan taka: — Eng baquvvatini ushla! Eng semizini changalla! — deb baqiradi. Shuni deyishi bilan, qo‘chqor bor kuchi bilan kelib, ayiqning naq ustiga (boshiga) qulab tushadi. Bo‘rilar tumtaraqay qochib ketishadi. Bo‘yni uzilib, o‘kirgan ayiq biroz yotib jon taslim qiladi. Taka tanasi og‘irlashib, dumalab yotgan do‘sti qo‘chqorni suyab turg‘izib olib, yana yo‘lga tushishadi.

“Ahmaklar, Tanrı’nın kendisinin sürükleyip getirdiği yağlı yiyecekten mahrum kalan sizin gibi ahmakları görmedim ben. Korkak koyundan cesur kurdun korkup kaçtığı ünü bile ne büyük bir utanç!” demiş ayı. “Evet, ahmak olduk, utanç içinde kaldık, ey ayı amca!” diye kurtlar hep bir ağızdan gürültü etmişler. “Ey! Benim elime bir geçse, Imm... Imm... şu mızrak gibi parmağımla ezerdim gelip... Hadi burada bir fal açalım, bugün yağlı bir kuyruğa ağız dolacak mı acaba?” diye ayı hantal hantal yürüyüp, koç ile tekenin oturduğu çam ağacının dibine sırtüstü uzanmış. On kadar kurt da gözlerini kızartmış, dillerini sarkıtmış, ayının etrafına çömelip oturmaya başlamış. Bunları gördüğünde, koçun ödü kopmuş, aklı başından gitmiş. Koç ayaklarıyla dayanamamış, ağırlığını dengede tutamadığı için oturduğu dal gümbür gümbür eğilip kırılmış, aşağıya doğru düşmüş. Bunu gören teke: “En güçlüyü yakala! En semizi yakala!” diye bağırmış. Tam o sırada koç, tüm gücüyle gelmiş, ayının tam tepesine saplanarak düşüvermiş. Kurtlar darmadağın kaçışmaya başlamışlar. Boynu kırılan, kükreyen ayı bir süre yatıp can vermiş. Teke, bedeni ağırlaşmış, yuvarlanıp yatan arkadaşı koçudestekleyip ayağa kaldırmış ve yine yola düşmüşler.

– ئاخماقلار، <MS/>خۇدانىڭ ئۆزى ھايداپ ئېلىپ كەلگەن مايلىق تاماقتىن ئايرىلىپ قالغان سىلەردەك ئاخماقنى كۆرگىنىم يوق. قورقاق قويدىن <MS/>باتۇر بۆرە قورقۇپ قېچىپ كېتىپتۇ دېگەن ئاتاقنىڭ ئۆزى شەرمەندىلىكقۇ! – دەيدۇ ئېيىق. – ھە، ئاخماق بولدۇق، <FR/>شەرمەندە بولدۇق، ئېيىق ئاكا! – دەپ ۋاڭ – چۇڭلايدۇ بۆرىلەر. – ھەي! مېنىڭ قولۇمغا بىر چۈشسە، ھىم... ھىم... مونۇ نەيزىلىك بارماق بىلەن شاق – شۇق قىلاتتىم... مۇشۇ يەردە بىر پال ئېچىپ كۆرەيلىچۇ، بۈگۈن بىر مايلىق قۇيرۇققا ئېغىز تولارمۇ؟ – دەپ ئېيىق مايماق بېسىپ، قوشقار بىلەن تېكە ئولتۇرغان قارىغاينىڭ تۈۋىگە <MS/>قىيپاشلاپ كېلىپ ئولتۇرىدۇ .<MS/>ئونچە بۆرىما كۆزلىرىنى قىزارتىپ، تىللىرىنى شالاقلىتىپ، ئېيىقنىڭ ئەتراپىغا، چوقچىيىپ ئولتۇرۇشقا باشلىدى. مۇشۇلارنى كۆرگەندە، قوشقار قورقۇپ، ھوشۇدىن كېتىدۇ. قوشقار پۇتلىرى بىلەن تىرەپ، سالمىغىنى تەڭ تۇتالمىغانلىقتىن، ئولتۇرغان پۇتىغى شاتىر – گۈتۈر ئەگىلىپ سۇنۇپ، تۆۋەنگە يىقىلىشقا باشلايدۇ. بۇنى كۆرۈپ ئولتۇرغان تېكە: – ئەڭ مىقتىسىنى تۇت! ئەڭ سېمىزىنى تۇت! – دەپ ۋاقىرايدۇ. شۇنداق دېگىچە، قوشقار ئەمرى بىلەن كېلىپ، ئېيىقنىڭ دەل ئۈستىگە سانچىلا يىقىلىپ چۈشىدۇ. بۆرىلەر تارقىلىپ قېچىپ كەتتى. بوينى ئۈزۈلۈپ، ھۆكىرگەن ئېيىق بىر ئاز يېتىپ جان تاپشۇرىدۇ. تېكە تېنى ئۆرىلىپ، دومىلاپ ياتقان دوستى قوشقارنى <MS/>تايىنلاپ تۇرغۇزۇپ ئېلىپ، يەنە يول مېڭىپ كېتىدۇ.

“Axmaqlar, Tanrının özünün sürükləyib gətirdiyi yağlı yeməkdən məhrum qalan sizin kimi axmaqları görmədim mən. Qorxaq qoyundan cəsur canavarın qorxub qaçdığı şöhrəti belə nə böyük bir utanc!” demiş ayı. “Bəli, axmaq olduq, utanc içində qaldıq, ey ayı əmi!” deyə canavarlar hamı bir ağızdan gurultu etmişlər. “Ey! Mənim əlimə bir keçsə, Imm... Imm... o nizə kimi barmağımla əzərdim gəlib... Hadi burada bir fal açaq, bu gün yağlı bir quyruğa ağız dolacaqmı görəsən?” deyə ayı xəşin-xəşin yeriyib, qoç ilə təkənin oturduğu şam ağacının dibinə sırtüstü uzanmış. On qədər canavar da gözlərini qızartmış, dillərini sallamış, ayının ətrafına çöməlib oturmağa başlamış. Bunları gördüyündə, qoçun ödü qopmuş, ağlı başından getmiş. Qoç ayaqlarıyla dayana bilməmiş, ağırlığını tarazlıqda saxlaya bilmədiyi üçün oturduğu budaq gümbür-gümbür əyilib qırılmış, aşağıya doğru düşmüş. Bunu görən təkə: “Ən güclünü yaxala! Ən semizi yaxala!” deyə bağırmış. Tam o zaman qoç, bütün gücüylə gəlmiş, ayının tam təpəsinə saplanaraq düşüvermiş. Canavarlar darmadağın qaçışmağa başlamışlar. Boynu qırılan, kükrəyən ayı bir sürə yatıb can vermiş. Təkə, bədəni ağırlaşmış, yuvarlanıb yatan dostu qoçu dəstəkləyib ayağa qaldırmış və yenə yola düşmüşlər.

Қошқар мен теке отын оттап, суын ішіп, қалың тоғай арасында бірнеше күн жол жүреді. Әлі дәрі шөп табылар емес. Қашып кеткен қасқырлар тоғай ішін шулата ұлып, ұрандасқанын, аю мен жолбарысқа дейін барып арыз айтып, тоғай ішінде емін-еркін сайрандап жүрген қошқар мен текеден кек алу керектігін айтып жар салғанын, өздерінің ізіне түсіп, іздеп жүргенін қошқар мен теке біліп келе жатады. Бір күні кешке таман теке соқпақ іздерді, алыстан талып жеткен шаң-шұң дауыстарды байқап: – Көп жау ізімізге түсіп қуып келеді. Тез жүрейік. Салқын лебі келеді, алдымызда үлкен дария болу керек, соған жетейік, – дейді. Тездетіп жүріп отырып, көлденең керіліп жатқан үлкен дарияның жағасынан келіп шығады. Дарияның ортасы кең арал, аралдың арғы жағы тағы жайқын су, судың арғы жағы тағы құрғақ жер екен. Бәрін де қошқар мен теке шамалап байқап көріп тұрады. Ұлып, шулап, гүрілдей ақырып аю, жолбарыс, қасқырларарттан жақындап келіп қалады.

They wandered for several more days, grazing and drinking as they went through the forest. Still, they couldn’t find any healing herbs. The wolves that had escaped were now howling throughout the forest, gathering others and calling upon the bear and the tiger to avenge them. The ram and the goat heard the echoing howls and realized the beasts were tracking them again. One evening, the goat noticed faint trails on the ground and the distant sound of growling and shouting. – Our many enemies are chasing close behind, – said the goat. – Let’s hurry. I feel a cool breeze — there must be a big river ahead. We have to reach it quickly. They quickened their pace and soon came upon a wide, flowing river. In the middle lay a large island; beyond it, another stretch of water, and far beyond that — dry land again. The ram and the goat studied it all carefully. Behind them, the forest roared with noise — the bear, the tiger, and the wolves were closing in fast.

Qo‘chqor va taka o‘tlab, suv ichib, qalin to‘qayzor ichida bir necha kun yo‘l yurishadi. Shifobaxsh o‘t hali-hamon topilmas edi. Qochib ketgan bo‘rilar to‘qay ichini uvillab shovqinga to‘ldirayotganini, ayiq va hatto yo‘lbarsgacha borib arz qilganini, to‘qay ichida emin-erkin sayr qilib yurgan qo‘chqor va takadan o‘ch olish kerakligini aytib jar solishayotganini, o‘zlarining iziga tushib, qidirib yurishganini qo‘chqor va taka bilib kelayotgan edilar. Bir kuni kechga yaqin taka soqmoq izlarni, uzoqdan arang yetib kelayotgan shovqin-suronli ovozlarni payqab: – Ko‘p sonli dushman izimizga tushib, quvib kelyapti. Tezroq yuraylik. Salqin epkin kelyapti, oldimizda katta daryo bo‘lishi kerak, o‘shanga yetib olaylik, – deydi. Tezlashib yurib borib, ko‘ndalangiga yoyilib yotgan ulkan daryoning qirg‘og‘idan chiqishadi. Daryoning o‘rtasi keng orol, orolning narigi tomoni yana katta suv, suvning narigi tomoni esa yana quruqlik ekan. Barchasini qo‘chqor va taka chamalab kuzatib turishadi. Uvillab, shovqin solib, bo‘kirib-o‘kirib ayiq, yo‘lbars va bo‘rilar ortdan yaqinlashib kelib qolishadi.

Koç ile teke otlayıp suyunu içmiş, sık ormanın içinde birkaç gün yolculuk etmişler. Ama hala sihirli şifalı otu bulamamışlar. Kaçıp giden kurtlar ormanın içini uluyarak inletmiş, haykırışmışlar, ayıya ve kaplana kadar gidip şikayet etmiş, ormanda rahatça gezip duran koç ile tekeden intikam almaları gerektiğini bağıra bağıra duyurmuşlar. Kendi izlerine düşüp onları aradıklarını da koç ile teke biliyormuş. Bir gün akşama doğru teke, patika izlerini ve uzaktan zayıf zayıf gelen gürültülü sesleri fark etmiş de demiş ki: “Bir sürü düşman izimize düşüp bizi kovalıyor. Çabuk yürüyelim. Serin bir esinti geliyor, önümüzde büyük bir nehir olmalı, ona ulaşalım!” Hızla yürümüşler de yürümüşler, enine uzanan büyük bir nehrin kıyısına varmışlar. Nehrin ortası geniş bir adaymış, adanın ötesi yine berrak bir suymuş, suyun ötesi de yine kuru bir yermiş. Hepsini de koç ile teke şöyle bir bakıp anlamışlar. Uluyarak, gürültü ederek, kükreyerek ayı, kaplan ve kurtlar arkadan yaklaşıp gelmişler.

قوشقار بىلەن تېكە ئوتلۇغىنى ئوتلاپ، سۈيىنى ئىچىپ، قېلىن چاتقال ئارىسىدا بىر نەچچە كۈن يول يۈرىدۇ. تېخى دورا چۆپ تېپىلار ئەمەس. قېچىپ كەتكەن بۆرىلەر چاتقال ئىچىنى ۋاڭ – چۇڭلىتىپ، ئۇرۇقداشلىرىغا، ئېيىق بىلەن يولۋاسقىچە بېرىپ ئەرىز ئېيتىپ، چاتقال ئىچىدە ئامان – ئېسەن سەيلە قىلىپ يۈرگەن قوشقار بىلەن تېكىدىن <FR/>ئۆچ ئېلىش كېرەكلىگىنىنى ئېيتىپ بۇيرۇق بەرگىنىنى، ئۆزلىرىنىڭ ئىزىگە چۈشۈپ، ئىزدەپ يۈرگىنىنى قوشقار بىلەن تېكە بىلىپ كېلىدۇ. بىر كۈنى كەچكە يېقىن تېكە سوزۇمپاق ئىزلارنى، يىراقتىن تولۇپ يەتكەن ۋاڭ – چۇڭ ئاۋازلارنى بايقاپ: – كۆپ دۈشمەن ئىزىمىزگە چۈشۈپ قوغلاپ كېلىدۇ. چاققان يۈرەيلى. سالقىن شامال كېلىدۇ، ئالدىمىزدا يوغان دەرىيا بولۇشى كېرەك، شۇنىڭغا يېتەيلى، – دەيدۇ. چاپسانىراق مېڭىپ، يان تەرەپتە كېرىلىپ ياتقان يوغان دەرىيانىڭ ياقىسىدىن كېلىپ چىقىدۇ. دەرىيانىڭ ئوتتۇرى كەڭ ئارال، ئارالنىڭ كەينى تەرىپى يەنە ئۇلۇغ سۇ، سۇنىڭ كەينى تەرىپى يەنە قۇرغاق يەر ئىكەن. ھەممىنى قوشقار بىلەن تېكە تەخمىن قىلىپ بايقاپ كۆرۈپ تۇرىدۇ. ھۇلاپ، شالقۇنلاپ، گۈرۈلدەپ ۋاقىراپ ئېيىق، يولۋاس، بۆرىلەر كەينىدىن يېقىنلاپ كېلىپ قالىدۇ.

Qoç ilə təkə otlayıb suyunu içmiş, sıx meşənin içində bir neçə gün səyahət etmişlər. Amma hələ də sehrli şəfalı otu tapa bilməmişlər. Qaçıb gedən canavarlar meşənin içini uluyaraq inletmiş, hayqırışmışlar, ayıya və qaplana qədər gedib şikayət etmiş, meşədə rahatca gəzib duran qoç ilə təkədən intiqam almaları lazım olduğunu bağıra-bağıra duyurmuşlar. Öz izlərinə düşüb onları axtardıqlarını da qoç ilə təkə bilirmiş. Bir gün axşama doğru təkə, patika izlərini və uzaqdan zəif-zəif gələn gurultulu səsləri fərq etmiş də demiş ki: “Bir sürü düşmən izimizə düşüb bizi qovalayır. Cəld yeriyək. Sərin bir əsinti gəlir, önümüzdə böyük bir çay olmalı, ona çataq!” Sürətlə yerimişlər də yerimişlər, eninə uzanan böyük bir çayın qırağına varmışlar. Çayın ortası geniş bir ada imiş, adanın o tərəfi yenə büllur bir su imiş, suyun o tərəfi də yenə quru bir yer imiş. Hamısını da qoç ilə təkə belə bir baxıb anlamışlar. Uluyaraq, gurultu edərək, kükrəyərək ayı, qaplan və canavarlar arxadan yaxınlaşıb gəlmişlər.

Теке досы қошқарға: – Жол бастап, ажалдан алып қалар кезек енді саған келді. Мен жүзуге жоқпын, сен жүзуге мықтысың, бастап түс мына дарияға, мен сенің құйрығыңа асылып отырып, малтиын. Тура аралға тарту керек, – дейді.

The goat turned to his friend, the ram. – Now it’s your turn to lead us and save our lives, – he said. – I can’t swim, but you can. Go ahead and lead us into the river. I’ll hold on to your tail, and we’ll swim straight to that island.

Taka do‘sti qo‘chqorga: – Yo‘l boshlab, ajaldan qutqarib qolar navbat endi senga keldi. Men suzishga yo‘qman, sen suzishga ustasan, mana bu daryoga boshlab tush, men sening quyrug‘ingga osilib suzaman. To‘g‘ri orolga qarab borishimiz kerak, – deydi.

Teke dostu koça demiş ki: “Yol gösterip ölümden kurtaracak sıra şimdi sana geldi. Ben yüzmeye hiç iyi değilim, sen yüzmede çok güçlüsün, başla da gir şu nehre, ben senin kuyruğuna asılıp yüzerim. Tam adaya doğru gitmeliyiz,” diye söylemiş.

تېكە دوستى قوشقارغا: – يول باشلاپ، ئە جەلدىن ئېلىپ قالىدىغان نۆۋەت ئەمدى ساڭا كەلدى. مەن ئۈزەلمەيمەن، سەن ئۈزۈشكە مىقتىسەن، باشلاپ چۈش مونۇ دەرىياغا، مەن سېنىڭ قۇيرۇغۇڭغا ئېسىلىپ، ئۈزەي. ئۇددۇل ئارالغا تارتىش كېرەك، – دەيدۇ.

Təkə dostu qoça demiş ki: “Yol göstərib ölümdən qurtaracaq sıra indi sənə gəldi. Mən üzməyə heç yaxşı deyiləm, sən üzmədə çox güclüsən, başla da gir bu çaya, mən sənin quyruğuna asılıb üzərəm. Tam adaya doğru getməliyik,” deyə söyləmiş.

Бір саятшы тор құрып, аң мен құс ұстап күн көреді екен. Бір күні құрып қойған торына бармақтай ғана торғай түсіп қалыпты. Саятшы торғайды тордан босатып алады да уысына қыса ұстап, үйіне қайтады. Жолда келе жатқанда, торғай адамға жалынады:

Once there was a hunter who made his living by setting traps for animals and birds. One day, when he came to check his snares, he found a tiny sparrow caught in his net. He carefully freed the bird, held it in his hand, and started walking home. As they went along, the sparrow began to plead with him:

Bir sayyod (ovchi) to‘r qurib, hayvon va qush tutib kun ko‘rar ekan. Bir kuni qurib qo‘ygan to‘riga barmoqdek keladigan kichkinagina chumchuq tushib qolibdi. Sayyod chumchuqni to‘rdan bo‘shatib oladi-da, hovuchiga qisib ushlab, uyiga qaytadi. Yo‘lda kelayotganlarida, chumchuq odamga yolvora boshlaydi:

Bir avcı, tuzaklar kurup kuş ve hayvan avlayarak geçimini sağlarmış. Bir gün kurduğu tuzağa parmak kadar minik bir serçe düşüvermiş. Avcı serçeyi tuzaktan kurtarmış da avucuna sıkıca alıp evine dönmüş. Yolda gelirken, serçe adama yalvarmış:

بىر قۇش ئوچى تور قۇرۇپ، ھايۋان بىلەن قۇش تۇتۇپ كۈن كۆرىدىكەن. بىر كۈنى قۇرۇپ قويغان تورىغا بارماقتەكلا قۇشقاچ چۈشۈش قېلىپتۇ. قۇش ئوچى قۇشقاچنى توردىن بوشىتىپ ئالىدۇدە ئالىقىنىغا قىسىپ تۇتۇپ، ئۆيىگە قايتىدۇ. يولدا كېلىۋاتقاندا، قۇشقاچ ئادەمگە يالۋۇرىدۇ:

Bir ovçu, tələlər qurub quş və heyvan ovlayaraq güzəranını (dolanağını) təmin edərmiş. Bir gün qurduğu tələyə barmaq boyda kiçik bir sərçə düşübmüş. Ovçu sərçəni tələdən qurtarıb, ovcunda bərk (sıx) tutaraq evinə dönübmüş. Yolda gələrkən, sərçə adama yalvarıb:

Патша ұйықтап жатып түс көреді, түсінде бір ғажайып құс көреді. Құстың күлсе – аузынан будақ-будақ гүл түседі, жыласа – көзінен моншақ-моншақ маржан түседі. Міне, патша осы құсқа ынтық болады. Дереу орнынан тұрысымен, Асан мен Үсенді шақырып алып айтады: «Мен түсімде бір тамаша, өмірімде көрмеген құсты көрдім, өзі өте сұлу, күлсе, аузынан будақ-будақ гүл түсетін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түседі. Осы құсты қайдан да болса, маған Хасан әкесінің Асан мен Үсенді күлсе, аузынан будақ-будақ гүл түсетін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түсетін құсқа жұмсағанын қырық күннен кейін барып біледі. Асан мен Үсенді осындай алыс жолға жұмсап, өзінің үйде қалғанына қапа болып, әкесіне жылап келеді.

One night, the king had a dream. In his dream, he saw a marvelous bird unlike any creature he had ever beheld. When the bird laughed, flowers spilled from its beak in clouds; when it cried, pearls like shining beads fell from its eyes. The king became enchanted by this vision. As soon as he awoke, he called for Asan and Usen and said: – I have seen in my dream a wondrous bird, one unlike any I have ever known. When it laughs, flowers bloom from its mouth; when it cries, pearls drop from its eyes.

Podshoh uxlab yotib tush ko‘radi, tushida bir ajoyib qushni ko‘radi. U qush kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadi, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladi. Mana shu qushga podshohning ishqi tushadi. Darhol o‘rnidan turiboq, Asan va Usenni chaqirib olib shunday deydi: «Men tushimda umrimda ko‘rmagan bir ajoyib qushni ko‘rdim, o‘zi juda go‘zal, kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadigan, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladigan. Shu qushni qayerdan bo‘lsa ham menga topib kelinglar». Xasan otasining Asan va Usenni kulsa – og‘zidan dasta-dasta gullar tushadigan, yig‘lasa – ko‘zidan marjon-marjon durlar to‘kiladigan qushni olib kelishga yuborganini qirq kundan keyin bilib qoladi. Asan va Usenning shunday olis yo‘lga otlanib, o‘zining uyda qolib ketganiga xafa bo‘lib, otasining oldiga yig‘lab keladi.

Padişah uyurken bir rüya görmüş, rüyasında çok acayip bir kuş görmüş. Kuş güldüğünde ağzından top top çiçekler düşermiş, ağladığında ise gözlerinden tane tane inciler düşermiş. İşte padişah bu kuşa pek tutulmuş. Hemen yerinden kalkar kalkmaz, Asan ile Üsen’i çağırıp demiş ki: “Ben rüyamda harika, ömrümde görmediğim bir kuş gördüm, kendisi çok güzelmiş, gülse, ağzından top top çiçekler düşer, ağlasa, gözlerinden tane tane inciler düşermiş. Bu kuşu nerede olursa olsun, bana bulup getireceksiniz. Eğer bulup getirmezseniz, başlarınızı alırım,” diye söylemiş. Asan ile Üsen babalarından korktukları için: “Nereden olursa olsun bulup getiririz,” diye söz vermişler de yola düşmüşler. Bu olayı Hasan bilmiyormuş. Hasan babasının Asan ile Üsen’i güldüğünde ağzından top top çiçekler düşen, ağladığında gözlerinden tane tane inciler düşen kuşa gönderdiğini kırk gün sonra öğrenmiş. Asan ile Üsen’i böylesine uzak bir yola gönderip kendisinin evde kalmasına üzülmüş, babasına ağlayarak gelmiş.

پادىشا ئۇخلاپ يېتىپ چۈش كۆرىدۇ، چۈشىدە بىر ئە جايىپ قۇش كۆرىدۇ. قۇشۇڭ كۈلسە – ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ، يىغلىسا – كۆزىدىن مونچاق – مونچاق مار جان چۈشىدۇ. مانا، پادىشا مۇشۇ قۇشقا ئامراق بولىدۇ. دەررۇ ئورنىدىن تۇرۇشى بىلەن، ئاسان بىلەن ھۈسەننى چاقىرىتىپ ئېيتىدۇ: «مەن چۈشۈمدە بىر ئە جايىپ، ئۆمۈرۈمدە كۆرمىگەن قۇشنى كۆردۈم، ئۆزى ناھايىتى چىرايلىق، كۈلسە، ئېغىزىدىن پۇتاق – پۇتاق گۈل چۈشىدۇ، يىغلىسا – كۆزىدىن مونچاق – مونچاق مار جان چۈشىدۇ. مۇشۇ قۇشنى قەيەردىنلا بولسا، ماڭا

Padşah yatarkən bir yuxu görmüş, yuxusunda çox qəribə bir quş görmüş. Quş güldüyündə ağzından top-top çiçəklər düşərmiş, ağladığında isə gözlərindən dənə-dənə incilər düşərmiş. İşte padşah bu quşa çox tutulmuş. Dərhal yerindən qalxar-qalxmaz, Asan ilə Üseni çağırıb demiş ki: “Mən yuxumda gözəl, ömrümdə görmədiyim bir quş gördüm, özü çox gözəl imiş, gülsə, ağzından top-top çiçəklər düşər, ağlasa, gözlərindən dənə-dənə incilər düşərmiş. Bu quşu harada olursa olsun, mənə tapıb gətirəcəksiniz. Əgər tapıb gətirməzsəniz, başlarınızı alaram,” deyə söyləmiş. Asan ilə Üsen atalarından qorxduqları üçün: “Haradan olursa olsun tapıb gətirərik,” deyə söz vermişlər də yola düşmüşlər. Bu hadisəni Həsən bilmirmiş. Həsən atasının Asan ilə Üseni güldüyündə ağzından top-top çiçəklər düşən, ağladığında gözlərindən dənə-dənə incilər düşən quşa göndərdiyini qırx gün sonra öyrənmiş. Asan ilə Üseni böyləsinə uzaq bir yola göndərib özünün evdə qalmasına üzülmüş, atasına ağlayaraq gəlmiş.

Асан мен Үсен әкесінен қорыққанынан: «Қайдан да болса тауып әкеп береміз», – деп уәде береді де, жол жүріп кетеді. Бұл уақиғаны Хасан білмейді. Әке, – дейді Хасан, – Асан мен Үсенді жұмсаған жаққа мені неге жұмсамадыңыз, әлде мені ол екеуінен жек көресіз бе, я болмаса маған сенбедіңіз бе?

Frightened by their father’s words, Asan and Usen bowed and promised: – We will find it, no matter what it takes. Then they set off on their long journey. Hasan knew nothing of this. When he learned that his brothers had been sent on a quest, he came to his father and said: – Father, why did you not send me with them? Do you love me less, or do you not trust me?

Hasan va Husan otasidan qo‘rqqanidan: «Qayerdan bo‘lsa ham topib kelib beramiz», – deb va’da berishadi-da, yo‘lga tushib ketishadi. Bu voqeani Hasan bilmas edi. «Ota, – deydi Hasan, – Hasan va Husanni yuborgan yoqqa meni nega yubormadingiz, yo meni u ikkalasidan ko‘ra yomon ko‘rasizmi yoki menga ishonmadingizmi?

“Baba,” demiş Hasan, “Asan ile Üsen’i gönderdiğin yere beni neden göndermedin, yoksa beni o ikisinden daha mı az seviyorsun, ya da bana güvenmedin mi?”

ئاسان بىلەن ھۈسەن دادىسىدىن قورقىنىدىن: «قەيەردىنلا بولسا تېپىپ ئەكىلىپ بېرىمىز»، – دەپ ۋەدە بېرىدۇدە، يول يۈرۈپ كېتىدۇ. بۇ ۋەقەنى خاسان بىلمەيدۇ. دادا، – دەيدۇ خاسان، – ئاسان بىلەن ھۈسەننى ئەۋەتكەن ياققا مېنى نېمىگە ئەۋەتمىدىڭىز، يە مېنى ئۇ ئىككىسىدىن يامان كۆرىسىزمۇ، يە بولمىسا ماڭا ئىشەنمەيسىزمۇ؟

“Ata,” demiş Həsən, “Asan ilə Üseni göndərdiyin yerə məni niyə göndərmədin, yoxsa məni o ikisindən daha az mı sevirsən, ya da mənə güvənmədinmi?”