Корпустан іздеу

Тағы да болса қалың қарға түсіп жаным қалды. Тақырға түскенде талқаным шығатын еді.

Even so, it was the snow that saved me. Had I struck the bare ground, I would have been shattered to splinters.

Yana bo‘lsa qalin qorga tushib jonim qoldi. Qattiq yerga tushsam, maydalanib ketardim.

Yine de şanslıyım karın üzerine düştüm. Eğer taş zemine çakılmış olsaydım, paramparça olurdum.

<FR/>يەنى بولسىمۇ قېلىن قارغا چۈشىپ جېنىم ساق قالدى. تۈز يەرگە چۈشكەندە، تالقىنىم چىقىپ كېتەر ئىدى.

Yenə də bəxtim gətirdi, qarın üstünə düşdüm. Əgər daş döşəməyə çırpılsaydım, param-parça olardım.

Есімді жиып алған соң: «Бұған да шүкір» дедім. Ашыған капуста, арақ сасыған ыстық үйден гөрі, мынау ауасы түтін – сасық болса да дала ғой, әйтеуір.

When I gathered my wits, I whispered: “Even this is a mercy.” Better this, beneath the open sky, though heavy with smoke and stench, than in that hot house reeking of sour cabbage and liquor.

Hushimni yig‘ib olgach: “Bunga ham shukr,” dedim. Nordon karam hidi, aroq isi kelib turadigan issiq uydan ko‘ra, tutun bosgan sassiq bo‘lsa ham, baribir bu - tashqarining havosi.

Kendime geldikten sonra içimden “Buna da şükür” dedim. Lahana turşusu ve içki kokan o boğucu evdense, burası daha iyi... Havası ne kadar kirli, isli olsa da, sonuçta dışarısı iyi.

ئېسىمنى يىققاندىن كېيىن: «بۇنىڭغىمۇ شوكۈر» دېدىم. ئېچىپ كەتكەن كاپۇستا، ھاراق سېسىغان ئىسسىق ئۆيدىن كۆرە، مونۇ ھاۋاسى تۈتۈن-سېسىق بولسىمۇ، تالاغۇ، ئەيتەئۋۇر.

Özümə gələndən sonra içimdən “buna da şükür” dedim. Kələm turşusu və içki iyi gələn o boğucu evdənsə, burası daha yaxşıdır… Havası nə qədər çirkli, hisli olsa da, axı bura açıq havadır.

Мені көпке дейін ешкім байқаған жоқ. Өйткені адамдар тұқшиып төмен қарап жүреді. Алтын тауып алатындай жерден көздерін алмайды. Аспан дегенді білмейді. Бастарын көтеріп аспанға бір қарамайды. Адамдар аспанға жиі-жиі қараса мейірімдірек болар еді. Бірақ бұл қалада аспан дейтін аспан да жоқ. Түтін тұмшалап тұрады.

For a long while, no one noticed me. Humans, it seems, walk always with heads bent low, eyes fixed upon the ground, as if gold might lie waiting there. They never raise their gaze to the sky. If they looked upward more often, perhaps they would grow gentler. But in this city there is hardly even a sky, only smoke smothering the heavens.

Meni uzoq vaqt hech kim payqamadi. Chunki odamlar doim pastga qarab yurishadi. Go‘yo oltin topib oladigandek, ko‘zlarini yerdan uzishmaydi. Osmon degan narsani bilishmaydi. Boshlarini ko‘tarib osmonga bir marta ham qaramaydi. Agar odamlar osmonga tez-tez qarashsa, ehtimol, mehribonroq bo‘lishardi. Lekin bu shaharda osmon degan osmon ham yo‘q. Tutun uni butunlay to‘sib qo‘ygan.

Kimseler beni uzun süre fark etmedi. Çünkü insanlar hep başları önde yürür. Sanki yerin altından bir hazine çıkacakmış gibi, gözlerini kaldırmazlar. Gökyüzünü unutmuş gibiler. Halbuki arada bir göğe bakmayı deneseler, belki kalpleri yumuşardı. Ama bu şehirde gökyüzü de yok gibi… Hep kapkara dumanlar sarmış.

مېنى خېلى ۋاقىت ھېچكىم بايقىغانى يوق. چۈنكى ئادەملەر دۈكچىيىپ تۆۋەنگە قاراپ ماڭىدۇ. ئالتۇن تېپىپ ئالىدىغاندەك، يەردىن كۆزىنى ئالمايدۇ. ئاسمان دېگەننى بىلمەيدۇ. باشلىرىنى كۆتۈرۈپ ئاسمانغا بىر قارىمايدۇ. ئادەملەر ئاسمانغا قايتا-قايتا قارىسا مېھرىۋانىراق بولار ئىدى. بىراق بۇ شەھەردە ئاسمان ەېگۈدەكمۇ ئاسمان يوق. تۇمان قورشاپ تۇرىدۇ.

Uzun müddət heç kim məni fərq etmədi. Çünki insanlar həmişə başıaşağı gəzirlər. Sanki yerin altından bir xəzinə çıxacaqmış kimi gözlərini qaldırmazlar. Göy üzünü unudmuş kimidirlər. Halbuki arada bir göyə baxmağı sınasalar, bəlkə də qəlbləri yumşalar. Amma bu şəhərdə göy üzü də yoxdur sanki… Hər tərəfi qap-qara tüstülər bürüyüb.

Мені алдымен шымшықтар көрді. Кәдімгі жаушымшықтар. Оларды кейбіреулер: «воробей» дейді екен. «Ұрыны ұр» дегені болса керек. Шымшық байғұс ешкімді тонап та жатқан жоқ. Адамдар қызық: өз ұрыларын ұстап алып ұрса да жарар еді. Түйені түгімен, кемені жүгімен жұтып жатқандар жетеді ғой. Бейшара, қысы–жазы мекенін тастамайтын, өз отанына пәруана берілген момын, әлсіз құсты ұры дейді.

It was the sparrows who found me first. Ordinary, quick–winged sparrows. Some call them in Russian “vorobey” - as though the name itself means “strike the thief.” Yet the poor sparrow steals from no one. Humans are strange: they should strike their own thieves instead, the ones who swallow camels with the wool, ships with their cargo. And still they call this frail little creature, who never forsakes its homeland even in winter, a thief. Loyal, meek, and weak, and they call it thief.

Meni avval chumchuqlar ko‘rdi. Oddiy jo‘rchumchuqlar. Ularni ba’zilar “vorobey” deb atashar ekan. “O‘g‘rini ur” degani bo‘lsa kerak. Bechora chumchuq esa hech kimni talamayapti ham. Odamlar g‘alati: o‘z o‘g‘rilarini ushlab urishsa bo‘lardi-ku. Tuya bilan birga junini, kema bilan birga yukini ham yutib yuboradiganlar yetarli. Bechora, qishin-yozin maskanini tark etmaydigan, vataniga sodiq, beozor va ojiz qushni o‘g‘ri deyishadi.

Önce beni küçük bayağı serçe fark etti. Hani şu pıt pıt uçuşan minik kuşlar. Bazı insanlar onlara “vorobey” diyor. Galiba bu kelime “hırsız” anlamına geliyormuş. Oysa zavallı serçenin kimseyi soyduğu yok. İnsanlar garip gerçekten, keşke kendi hırsızlarını yakalayıp dövseler… Her şeyi yiyip bitiren, aç gözlü insanlar zaten mevcut. Ama gelip kendi vatanına bağlı, yaz kış buradan ayrılmayan, ufacık masum bir kuşa hırsız diyorlar.

مېنى ئالدى بىلەن قۇشقاچلار كۆردى. قەدىمكى چاقماققۇشلار. ئۇلارنى بەزىلەر: «ۋوروبېي»[3] دەيدىكەن. « ئوغرىنى ئۇر» [4]دېگىنى بولۇشى كېرەك. قۇشقاچ بېچارە ھېچ كمنى ئوغرىلاۋاتقان يىرى يوق. ئادەملەر قىزىق: ئۆز ئوغرىلىرىنى تۇتۇۋېلىپ ئۇرسىممۇ يارار ئىدى. تۆگىنى تۈكى بىلەن، كېمىنى يۈكى بىلەن يۇتىۋاتقان يېتىدۇغۇ. بېچارە، قىش–ياز ماكانىنى تاشلىمايدىغان، ئۆز ۋەتىنىگە پەرۋانە بېرىلگەن مۆمۈن، ئەلسىز قۇشنى ئوغرى دەيدۇ.

Əvvəlcə məni balaca bayağı sərçə gördü. Həmin o pıt-pıt uçan xırda quşlar var ha. Bəzi insanlar onlara “vorobey” deyir. Guya bu söz “oğru” deməkmiş. Halbuki yazıq sərçə heç kimi soymaz. İnsanlar qəribədir doğrudan, kaş öz oğrularını tutub döyələr… Dəvəylə birgə tüklərini, gəmi ilə birgə yükünü udanlar var. Amma gəlib öz vətəninə bağlı, qış-yay buradan ayrılmayan, balaca günahsız bir quşa “oğru” deyirlər.

Шымшықтар маған үйір болып алды. Таудағы құстар сияқты бұлар да шыршалар тілін біледі екен. Тек адамдар ғой өздерінің тілдерінен басқаны түсінбейтін.

The sparrows flocked about me. Like the mountain birds, they too knew the language of fir trees. Only humans understand no tongue but their own.

Chumchuqlar menga o‘rganib qolishdi. Tog‘dagi qushlar kabi ular ham archalar tilini tushunishar ekan. Faqat odamlar o‘z tilidan boshqa hech narsani tushunmaydi.

Bayağı serçeler kısa sürede yanıma alıştı. Demek dağ kuşları gibi onlar da çamların sessizce konuşan dilinden anlıyorlarmış. Sadece insanoğlu, kendi lisanından ötesini idrak edemiyor.

قورغايلار ماڭا قىزىقىپ قالدى. تاغدىكى قۇشلار ئوخشاش، بۇلارمۇ ئارچىلارنىڭ تىلىنى بىلىدىكەن. بىر ئادەملەرغۇ ئۆزلىرىنىڭ تىلىدىن باشقىسىنى چۈشەنمەيدىغان.

Bayağı sərçələr tezliklə yanıma öyrəşdilər. Demək, dağ quşları kimi onlar da şamların sakit-səssiz danışan dilindən anlayırmışlar. İnsanlarmı? Onlar isə yalnız öz gurultulu dillərinə saplanıb qalıblar.

Шымшықтар шиқ–шиқ етіп: – Қайдан келдің?

The sparrows chirped and asked: – Where have you come from?

Chumchuqlar chiy-chiy qilib: - Qayerdan kelding?

Serçeler heyecanla ötüştü: – Nerelerden düştün buralara?

قۇشقاچلار شىق–شىق قىلىپ: – قايەردىن كەلدىڭ؟

Sərçələr həyəcanla cikkildəşdilər: – Hardan düşmüsən buralara?

– Қалқан–қалпаққа қай қабаттан түстің? – деп сұрайды.

– From which floor did you fall onto this awning?

- Qalqon-qalpoqning qaysi qavatidan tushding? — deb so‘rashadi.

– Bu sundurmanın üstüne hangi yüksek kattan savruldun?

– پېشايۋانغا قايسۇ قەۋەتتىن چۈشتۈڭ؟ – دەپ سورايدۇ.

– Çətirin (navesin) üstünə hansı mərtəbədən düşdün? – deyə soruşur.

Мен болған істің бәрін айтып бердім. Олар мені аяп, Қабасақалға ашуланып, өздерінше шу–шу етті.

I told them all that had happened. They pitied me, chattered angrily at Kabasakal, and made a noisy fuss on my behalf.

Men bo‘lgan voqealarning hammasini aytib berdim. Ular meni achinish bilan qabul qilib, Qabasoqolga g‘azablanib, o‘zlaricha shov-shuv qilishdi.

Anlattım onlara başıma gelenleri. Küçücük kalpleriyle beni sahiplendiler. Kabasakal’a öfkelendiler, incecik sesleriyle hep bir ağızdan şikayet ettiler.

مەن بولغان ئىشنىڭ بارلىقىنى ئېيتىپ بەردىم. ئۇلار مېنى ئاياپ، قاباساقالغا ئچچىقى كېلىپ، ئۆزلىرىچە چۇ–چۇ قىلدى.

Onlara başıma gələnləri danışdım. Kiçik ürəkləri ilə məni sahibləndilər. Qabasaqqallıya acıqlanıb, incə səsləri ilə bir ağızdan şikayətləndilər.

Менен: – Не керек, жаурамайсың ба? – деп сұрады.

Then they asked: – Do you need anything? Are you cold?

Mendan: - Nima kerak, sovqotmayapsanmi? - deb so‘rashdi.

Şefkatle sordular bana: “Bir şey lazım mı sana? Üşümüyor musun?”

مېنىڭدىن: – نېمە كېرەك، توڭلىمايسەنمۇ؟ – دەپ سورىدى.

Mərhəmətlə mənə soruşdular: – Sənə bir şey lazımdır? Üşümürsən?

– Жоқ, жаурамаймын. Тек аяғым сырқырап ауырады. Жарасы жазылмай қойды,–дедім.

– No, I do not freeze. Only my feet ache. The wound will not heal, – I replied.

- Yo‘q, sovqotmayapman. Faqat oyog‘im zirqirab og‘riydi. Yarasi tuzalmayapti, - dedim.

“Üşümüyorum, ama ayağım... Ayağım çok sızlıyor. Yarası kapanmak bilmiyor,” dedim sessizce.

– ياق، توڭلىمايمەن. شۇ بىر ئايىغىم سېقىراپ ئاغرىۋاتىدۇ. يارىسى ساقايماي قويدى، – دېدىم.

– Üşümürəm, amma ayağım… Ayağım çox sızlayır. Yarası bağlanmaq bilmir, – dedim sakitcə.

– Олар: – Қар кеткен соң аяғыңды балшықпен емдейміз, – деді.

And they said to me: – When the snow melts, we will heal your feet with clay.

- Ular: - Qor erib ketgach, oyog‘ingni loy bilan davolaymiz, - deyishdi.

Onlar: “Kar eridikten sonra ayağını çamurla sararız. Toprağın şifası güçlüdür.”

ئۇلار: – قار كەتكەندىن كېيىن ئايىغىڭنى پاتقاق بىلەن ساقايتىمىز، – دېدى.

Onlar cavab verdilər: – Qar əriyəndən sonra ayağını palçıqla sararıq. Torpağın şəfası güclüdür.

– Қар кәзір мені тіреп тұр ғой. Еріп кетсе, құлап қалмаймын ба? – деймін.

– But the snow is holding me up now. When it melts, won't I topple down? – I asked.

- Qor hozir meni tayab turibdi-ku. Agar erib ketsa, yiqilib qolmaymanmi? - deyman.

“Şu an kar beni dengede tutuyor. Erirse devrilirim diye korkuyorum.”

– قار ھازىر مېنى <FR/>تىرەپ تۇرىدىغۇ. ئېرىپ كەتسە، يىقىلىپ كەتمەيمەنمۇ؟ – دەيمەن.

– İndi qar məni tarazlıqda saxlayır. Ərisa, yıxılaram deyə qorxuram, – dedim.

– Құлатпаймыз!

– We won’t let you fall!

- Yiqiltirmaymiz!

“Düşürmeyüz seni!

– يىقىتمايمىز!

Sərçələr hamısı bir yerdə qanad çırpıb dedilər: – Narahat olma!

– Құлатпаймыз! – деп шулады шымшықтар.

– We won’t let you fall! – the sparrows cried in chorus.

- Yiqiltirmaymiz! - deb chiyillashdi chumchuqlar.

Düşürmeyiz seni!”diye hep birden çırpındılar.

– يىقىتمايمىز! – دەپ ۋاراڭ-چۇرۇڭ قىلىشتى قۇشقاچلار.

Səni yıxmarıq!

– Аяғыңның айналасына топырақ үйеміз.

– We’ll heap soil around your feet.

- Oyog‘ing atrofiga tuproq to‘playmiz.

“Ayağının etrafını toprakla destekleriz.”

– ئايىغىڭنىڭ ئەتراپىغا توپ دۇگىلايمىز.

Ayağının ətrafını torpaqla möhkəmləndirərik.

Кәдімгідей үміттеніп қалдым. Аяғымның қақсап ауырғаны да азаяйын деді.

And I began to hope. Even the throbbing ache in my legs seemed to ease.

Jiddiy umidlanib qoldim. Oyog‘imning zirqirab og‘rishi ham biroz kamaygandek bo‘ldi.

Bu sözlerden sonra içimi ilk defa bir umut sardı. Sanki acım da biraz hafiflemişti.

قەدىمكىدەكلا ئۈمىتلىنىپ قالدىم. ئايىغىمنىڭ قاقشاپ ئازىياي دەيدۇ.

Bu sözlərdən sonra ilk dəfə içimi bir ümid bürüdü. Elə bil ağrım da bir az yüngülləşmişdi.

Ақыры күн жылып, қар ери бастады. Мен бір жағыма қисайып, құлайын деп те қалдым. Астымдағы сұр бетон жалаңаштанып бара жатыр. Қап–қатты.

At last the days grew warmer, the snow began to melt. I leaned to one side, nearly toppling. Beneath me the bare gray concrete emerged, hard as stone.

Nihoyat havo isib, qor eriy boshladi. Men biroz yon tomonga og‘ib, yiqilib ketay deb qoldim. Ostimdagi kulrang beton ochilib, yalang‘ochlanib borardi. Juda qattiq edi.

Sonunda baharın ilk soluğu geldi, kar eridi, yerler açıldı. Bir yana eğildim, düşecek gibi oldum. Altımda beliriveren gri beton soğuk, sert ve ürkütücüydü.

ئاخىرى كۈن ئىسسىپ، قار ئېرىشغا باشلىدى. مەن <FR/>بىر يېنىمغا قىيسىيىپ، يىقىلاي دەپمۇ قالدىم. ئاستىمدىكى سۈر بېتون يالاڭلىشىپ كېتىۋارىدۇ. قاپ-قاتتىق.

Nəhayət, baharın ilk nəfəsi gəldi, qar əriyib yer açıldı. Bir yana əyildim, yıxılacaq kimi oldum. Altımda birdən peyda olan boz beton soyuq, sərt və qorxuducu idi.

Әне сонда шымшықтар аяғымның айналасына балшық, топырақ таси бастады. Олар бұрынғыдан да көбейіп кетті. Сірә, басқа аулалардың да шымшықтарын асарға шақырған болуы керек.

Then the sparrows began to carry soil and clay to my feet. More and more of them came. Surely they had called the sparrows from other yards to join in their labor.

Ana shunda chumchuqlar oyog‘im atrofiga loy va tuproq tashiy boshlashdi. Ular avvalgidan ham ko‘payib ketishdi. Boshqa hovlilarning chumchuqlarini ham hasharga chaqirishgan bo‘lsa kerak.

Tam o sırada bayağı serçeler ayağımın çevresine çamur, toprak taşıyıp yardım ettiler. Sayıları her geçen an arttı. Demek ki diğer avlulardan da yardım çağrısı gitmişti.

ئەنە شۇندا قۇشقاچلار ئايىقىمنىڭ ئەتراپىغا پاتقاق، توپا توشۇشقا باشلىدى. ئۇلار بۇرۇندىنمۇ كۆپىيىپ كەتتى. بەلكى، باشقا ھويلىلارنىڭمۇ قۇشقاچلىرىنى ياردەمگە چاقىرغان بولۇشى كېرەك.

Elə bu anda bayağı sərçələr köməyimə çatdı. Ayağımın ətrafına palçıq, torpaq daşıyıb durdular. Sayları hər keçən an artırdı. Demək ki, digər həyətlərdən də kömək çağırışı getmişdi.

Енді шымшықтарға қараторғайлар қосылды. Қараторғайлар шымшықтардан гөрі үлкенірек қой. Қаланың қараторғайлары.

Soon the starlings arrived. They were larger than the sparrows, the starlings of the city.

Endi chumchuqlarga qoratorg‘aylar ham qo‘shildi. qoratorg‘aylar chumchuqlardan kattaroq-ku. Shaharning qoratorg‘aylari.

Ardından şehrin zarif sığırcıkları geldi. Sığırcıklar serçelere göre daha büyük, şehrin sığırcıkları…

ئەمدى قۇشقاچلارغا قارغىلار قوشۇلدى. قارغىلار قۇشقاچلارغا قارىغاندا يوغانىراققۇ. شەھەرنىڭ قارغىلىرى.

Ardınca şəhərin zərif sığırcıqları gəldi. Sığırcıqlar sərçələrdən bir az böyükdür, şəhərin quşlarıdır…

Қарғалар жаныма жоламай, аулақтан бақылап отырады. Ақыры олар да істің мән-жайын түсініп, жүн-жұрқа аралас балшықты тұяқтарына уыстап алып, төбемнен төмен қарай тастайтынды шығарды.

The crows at first kept their distance, watching grimly. But in the end they, too, understood what was happening, and with their talons they scooped tufts of muddy earth and dropped them down from above.

Qarg‘alar yonimga yaqinlashmay, uzoqdan kuzatib turishardi. Oxiri ular ham ishning mohiyatini tushunib, jun aralash loyni changaliga olib, tepamdan pastga tashlay boshlashdi.

Kargalar ilk başta çekingen durdu, uzaktan gözlediler. Ama sonra onlar da durumun farkına varıp, tırnaklarına doladıkları yumuşak çamuru usulca başımdan aşağı bırakmaya başladılar.

قارغىلار يېنىمغا يولىماي، يىراقتىن بايقاپ ئولتۇرىدۇ. ئاخىرى ئۇلارمۇ ئىشنىڭ مەنىسىنى چۈشۈنىپ، يۇرتقا ئارىلاش پاتقاقنى تۇياقلىرىغا تۇتۇپ ئېلىپ، ئۈستۈمدىن تۆۋەن قاراپ تاشلايدىغاننى چىقاردى.

Qarğalar əvvəlcə çəkinərək uzaqdan baxdılar. Amma sonra onlar da vəziyyəti anlayıb, pəncələrinə doladıqları yumşaq palçığı asta-asta başımdan aşağı buraxmağa başladılar.