Корпустан іздеу

Асан деген бай баласы. Үсен деген жарлы баласы – екеуі құрдас екен. Бір күні ел көшкенде қыр астында ойнап жүріп, ескерілмей, екеуі жұртта қалыпты. Бір мезгілде үйге баралық деп келсе, ауыл жоқ, құр жұрты жатыр. Асан айқай салып, жылай бастайды. Үсен ойланып тұрды да айтты: – Жылағанмен ешнәрсе өнбес. Көшкен ауылды іздеп табалық. – Елді қайдан табамыз, қай жаққа кеткенін де көргеніміз жоқ? –деді Асан.

Asan was the son of a rich man. Usen was the son of a poor man, they were of the same age and good friends. One day, when the people were moving to a new place, the two boys were playing behind the ridge and didn’t notice that the whole village had left. After a while, Asan said: — Let’s go home. But when they arrived, there was nothing left but the empty camp. The people were gone. Asan began to cry and shout. Usen thought for a moment, then said calmly: — Crying won’t help. Let’s try to find the caravan. — How can we find them? We didn’t even see which way they went! — said Asan.

Asan degan boyning o‘g‘li. Uning kambag‘al o‘g‘li Usen bilan tengdosh ekan. Bir kuni odamlar ko‘chib ketayotganda, tepalik etagida o‘ynab yurganlarida, ikkalasi e’tiborsiz qolib ketishdi. U bir vaqtning o‘zida uyga bormoqchi bo‘lganida, qishloq yo‘q edi, faqat odamlar bor edi. Asan baqirib yig‘lay boshlaydi. Usen o‘ylanib turdi va dedi: - Yig‘lash bilan hech narsa bo‘lmaydi. Ko‘chgan qishloqni qidirib topaylik. - Elni qayerdan topamiz, qayerga ketganini ham ko‘rganimiz yo‘q, - dedi Asan.

Asan adlı zengin birinin çocuğu. Üsen ise fakir birinin çocuğu – ikisi akrandı. Günlerin birinde halk göç ederken ovada oyun oynayan ikisi geride kaldı. Bir ara eve gidelim diyerek döndüler ama köy yok, sadece harabeler vardı. Asan bağırmaya ve ağlamaya başladı. Üsen düşündü ve dedi ki: - Ağlamakla bir şey değişmez. Göç eden köyümüzü arayıp bulalım. - Halkı nereden bulacağız, nereye gittiklerini de görmedik?- dedi Asan.

ئاسان دېگەن باينىڭ ئوغلى ئىدى. ئۈسەن دېگەن نامرەتنىڭ ئوغلى — بۇلار ئىككىسى تەڭتۇش ئىكەن. بىر كۈنى، ئەل كۆچكەندە، <FR/>قىرنىڭ ئارقىسىدا ئويناپ يۈرۇپ، ئېسىغا كەلمەي، ئىككىلىسى يۇرتتا قېلىپ قاپتۇ. بىر مەزگىلدىن كېيىن ئۆيگە قايتايلى دەپ كەلسە، اۋۇلى يوق ئىكەن، پەقەتلا بوش يۇرتى ياتىدىكەن. ئاسان كەينىگە قاراپ، يىغلاپ كېتىدۇ. ئۈسەن ئويلىنىپ تۇرۇپ مۇنداق دەيدۇ: — يىغلىغان بىلەن ھېچنېمە بولماس. كۆچۈپ كەتكەن ئەلنى ئىزدەپ تاپايلى. — ئەلنى قەيەردىن ئىزدەيمىز؟ قايسى تەرەپكە كەتكەنلىكىنىمۇ كۆرمىدۇق، — دەيدۇ ئاسان.

Asan adlı zəngin bir adamın oğlu vardı. Üsən isə kasıb bir adamın oğluydu – ikisi həmyaşıd idilər. Günlərin birində xalq köçərkən, düzənlikdə oyun oynayan bu iki uşaq geridə qaldı. Bir müddət sonra “evə qayıdaq” dedilər, lakin kənd yox idi, yalnız xarabalıqlar qalmışdı. Asan qışqırmağa və ağlamağa başladı. Üsən düşündü və dedi: — Ağlamaqla bir şey dəyişməz. Köç edən kəndimizi axtarıb tapaq. — Xalqı haradan tapacağıq, hara getdiklərini də görmədik ki? – dedi Asan.

Үсен үндемеді. Асанды ертіп көшкен жұртқа келді. Жұртта бір көзі сынған ине жатыр екен, оны алды және бір пышақтың сынығын, бір-екі уыстай қыл тауып, оны да алды. Сонан соң ауылдың жұртын айнала жүгіріп жүріп, көштің кеткен сүрлеуін тауып, сол сүрлеуге түсіп жүре берді. Біраз жер өткен соң сүрлеу екі айрылды. Мұны көріп Асан жылай бастады. – Енді қайсысына түсеміз? – деп. Үсен қарап жүріп, біреуіне түсті: – Мынау сүрлеу, бүгін жүрген көштің сүрлеуі екен, малдың жас тезегі бар, – деді.

Usen stayed silent. He took Asan along to the abandoned camp. There, on the ground, he found a broken needle, a shard of a knife, and a few handfuls of horsehair. He picked them all up. Then he ran around the camp and found the faint trail left by the people and animals. — Here! — he said. — This is today’s trail; the dung is still fresh. They followed it. After walking for some distance, the trail split in two. Seeing this, Asan burst into tears again: — Now which one do we take? Usen examined the ground carefully, then pointed to one: — This is the right one. The manure here is still moist, it’s from today.

Usen indamadi. Asanni olib, ko‘chib ketgan joyga keldi. U yerda bir ko‘zi singan igna yotardi, uni oldi, yana bir pichoqning sinig‘ini, bir-ikki hovuch qilni topib, uni ham oldi. Keyin qishloq bo‘ylab yugurib, ko‘chning ketgan yo‘lini topdi va o‘sha yo‘lga tushib ketdi. Biroz yurgandan so‘ng yo‘l ikkiga bo‘lindi. Buni ko‘rib, Asan yig‘lay boshladi. - Endi qaysisiga tushamiz? Usen qarab turib, bittasiga tushdi: - Bu yo'l bugungi ko'chlarning yo'li bo'lsa kerak, - dedi u.

Üsen sessiz kaldı. Asan'ı yanına alıp göç eden halka harabelerin arasına geldi. Harabelerde kırık bir iğne vardı, onu aldı ve bir bıçağın kırığını, bir avuç ip bulup onları da aldı. Sonra köy harabelerinin etrafında koşarak, göçün izini buldu ve o izi takip etmeye başladı. Bir süre sonra iz ikiye ayrıldı. Bunu gören Asan ağlamaya başladı. – Şimdi hangisiyle devam edeceğiz? – dedi. Üsen bakınıp birisiyle devam etti: – Bu, bugün giden göçün izi, çünkü hayvanların taze dışkıları var, – dedi.

ئۈسەن ھېچ نېمە دېمەيدۇ. ئاساننى ئەگەشتۈرۈپ، كۆچكەن يۇرت ياققا كەلدى. يۇرتتا بىر كۆزى سۇنۇپ قالغان يىڭنە ياتىدىكەن، ئۇنى ئدلىدۇ يەنە بىر پىچاقنىڭ سۇنۇقىنى، بىر-ئىككى ئوچۇمچە قىل يېپىپ، ئۇلارنىمۇ ئالدى. ئاندىن كېيىن يۇرتنى ئايلىنىپ يۈرۈپ، كۆچۈپ كەتكەن ئەلنىڭ ئىزىنى تېپىپ شۇ ئىزغا چۈشۈپ يۈرىۋەردى. بىر ئاز يەر ماڭغاندىن كېيىن ئىز ئىككىگە ئايرىلىپ كەتتى. بۇنى كۆرگەن ئاسان يەنە يىغلاپ كەتىدۇ: — ئەندى قەيسىغا چۈشىمىز؟ — دەيدۇ. ئۈسەن قارىدى، ئاندىن ئىزدەپ، بىرىنىڭ ئىزىغا چۈشىدۇ. — بۇ ئىز بۈگۈن كۆچكەن كوچنىڭ ئىزىكەن، چۈنكى مالنىڭ يېڭى تېزىگى بار، — دېدى.

Üsən susdu. Asanı da yanına alıb köçün izini axtarmaq üçün xarabalıqların arasına gəldi. Orada sınmış bir iynə tapdı, bir bıçağın sınığını və bir ovuc ip götürüb yığdı. Sonra kəndin ətrafında qaçaraq köçün izlərini tapdı və o izləri izləməyə başladı. Bir az getdikdən sonra izlər ikiyə ayrıldı. Bunu görən Asan yenidən ağladı: — İndi hansı izlə gedəcəyik? – dedi. Üsən baxıb, bir izlə davam etdi və dedi: — Bu, bu gün gedən köçün izidir, çünki heyvanların təzə peyini var.

Біраз жер жүрген соң Асан қарным ашты деп жылады. Үсен үндемей келе жатса, екеуінің алдынан бір үйрек ұшып, ұзамай қасына қонды. Асанның онымен ісі болмай жүре берді. Үсен жүгіріп барып сипалап жүріп, үйректің орнынан алты жұмыртқа тапты. Асан қуанып жұмыртқаны ала деп еді, Үсен алдырмай: – Жолдан адасып көп күн жүрсек, бізге тамақ керек болар, үйректі де ұстап ала, – деді.

They continued walking. After a while, Asan complained: — I’m hungry! — and began to cry again. Usen didn’t answer. As they went on, a duck flew up in front of them and landed not far away. Asan ignored it and walked on, but Usen ran to where the duck had been and found six eggs in the grass. Asan was delighted. — Let’s take them! — he said. But Usen stopped him: — If we get lost and wander for many days, we’ll need food. Let’s also catch the duck itself.

Biroz yurgandan so‘ng, Asan och qolganini aytib yig‘ladi. Usen indamay ketayotganida, ularning oldidan bir o‘rdak uchib o‘tdi va ko‘p o‘tmay uning yoniga qo‘ndi. Asanning u bilan ishi yo‘q edi. Usen yugurib borib, ushlab ko‘rdi va o‘rdakning o‘rnida oltita tuxum topdi. Asan xursand bo‘lib, tuxumni olmoqchi edi, Usen uni olmasdan: - Yo‘ldan adashib, ko‘p kun yursak, ovqatga muhtoj bo‘lamiz, o‘rdakni ham tutib olaylik, - dedi u.

Biraz yürüdükten sonra Asan karnım acıktı diye ağladı. Üsen ses çıkarmadan yoluna devam ederken, ikisinin önünden bir ördek uçtu ve çok geçmeden yanlarına kondu. Asan'ın ördekle işi olmayıp yürümeye devam etti. Üsen koşarak gidip yeri ovalayıp ördeğin kalktığı yerden altı yumurta buldu. Asan sevindi ve yumurtaları almaya çalışırken, Üsen engel oldu: – Yoldan sapıp çok gün yürüyecek olursak, bize yemek lazım olur, ördeği de yakalayalım, – dedi.

بىر ئاز يۈرگەندىن كېيىن، ئاسان: — قارنىم ئاچتى، — دەپ يىغلىدى. ئۈسەن، ھەجنېمە دېمەي يولىنى داۋاملاشتۇرىۋەردى. شۇ ئارىدا ئىككىغىنىڭ ئالدىدىن بىر ئۆدەك ئۇچۇپ چىقىپ، ئۇ ئۇزھپ كەتمەي يېنىغا قوندى. ئاساننىڭ ئۇنىڭ بىلەن ئىشى بولماي يۈرىۋەردى. ئۈسەن يۈگىرىپ بېرىپ سىيپيلاپ يۈېرۈپ، ئۆدەكنىڭ ئۇۋىسىدىن ئالتە تۇخۇم تاپتى. ئاسان خۇشال بولۇپ، تۇخۇمنى ئالماقچى بولغاندا، ئۈسەن ئۇنىڭغا يول قويماي: — ئەگەر يولدىن ئادىشىپ، كۆپ يول يۈرۈشسەك، بىزگە تاماق كېرەك بولار. ئۆدەكنىمۇ تۇتۇپ ئالايلى، — دېدى.

Bir az irəliləyəndən sonra Asan “qarınım acdı” deyərək ağlamağa başladı. Üsən heç nə demədən yoluna davam etdi. Bu zaman onların qarşısından bir ördək uçdu və bir qədər uzaqda yerə qondu. Asan yoluna davam etdi, ördəyə fikir vermədi. Üsən isə qaçaraq ördəyin qonduğu yerdə torpağı eşələyib altı yumurta tapdı. Asan sevindi və yumurtaları götürmək istədi, amma Üsən mane oldu: Yolumuz uzun ola bilər, çox gün yol gedəsi olsaq, yeməyə ehtiyacımız olacaq. Ördəyi də tutaq, – dedi. Asan soruşdu:

Асан айтты: – Қалай ұстаймыз? Үсен: – Мен әкемнің ұстағандарын көріп едім, – деп манағы жұрттан тауып алған қылдан есіп тұзақ істеді де, оны апарып үйректің ұясына құрды. Мұнан соң Асанды шақырып алып, екеуі бір таса жерге, қалың шөптің арасына барып жатты. Көп ұзамай-ақ үйрек қайта ұшып, жан-жағында адам көрінбеген соң, ұясына келіп қонды. Бітегенеден соң Үсен түрегеліп, жүгіріп ұяға барып еді, үйрек ұша алмай далбырлады да қалды. Қараса, үйрек мойнынан тұзаққа ілініп қалған екен.

— How? — asked Asan. — I saw my father do it before, — said Usen. He took the horsehair he’d found, twisted it into a noose, and set a snare by the duck’s nest. Then he called Asan, and the two hid in the tall grass. Before long, the duck returned, looked around, and, seeing no one, settled on the nest. Usen jumped up and ran to it, the duck flapped and struggled but couldn’t fly away. It had been caught by the neck in the noose.

Asan aytdi: - Qanday tutamiz? Usen: - Men otamning tutganlarini ko'rgan edim, - deb avvalroq xalqdan topib olgan qildan tuzoq yasadi va uni olib borib o'rdak uyasiga o'rnatdi. Shundan so'ng Asanni chaqirib olib, ikkalasi bir yashirin joyga, qalin o'tlar orasiga borib yotishdi. Ko'p o'tmay o'rdak yana uchib keldi va atrofida odam ko'rinmagach, uyasiga qo'ndi. Bir ozdan so'ng Usen o'rnidan turib, yugurib uyaga borgan edi, o'rdak ucholmay pitirlab qoldi. Qarasa, o'rdak bo'ynidan tuzoqqa ilinib qolgan ekan.

Asan: – Nasıl yakalayacağız? Üsen: – Babamın daha önce yakaladığını görmüştüm, – deyip az önce harabe arasından bulduğu iplerden örerek tuzak yaptı ve onu götürüp ördeğin yuvasına kurdu. Bundan sonra Asan'ı çağırıp, ikisi bir gizli yere, kalın otların arasında gizlenip yattılar. Çok geçmeden ördek tekrar uçup, etrafta kimse görünmeyince, yuvasına gelip kondu. Üsen ayağa kalkıp, koşarak yuvaya vardı, ördek uçamayıp çırpınarak kaldı. Ördeğin boynundan tuzağa takılıp kaldığını gördüler. Asan: – Ördeği öldürmeyelim, oynayarak gidelim, – dedi.

ئاسان سورىدى: – ئۇنى قانداق تۇتۇمىز؟ ئۈسەن: – مەن دادامنىڭ ئۆدەك تۇتقىنىنى كۆرگەن ئىدىم، – دېدى دە، يۇرتتا تاپقان قىلدىن ئۆرۈپ قاپقان ياسىدى. ئاندىن قاپقاننى ئاپىرىپ ئۆدەكنىڭ ئۇۋىسىغا قۇردى. شۇنىڭ بىلەن ئاساننى چاقىرىپ، ئىككىلىسى بىر ئېنىق كۆرۈنمەيدىغان، قېلىن چۆپنىڭ ئارىسىغا بېرىپ ياتتى. كۆپ ئۆتمەي، ئۆردەك قايتىدىن ئۇچۇپ كېلىپ، ئەتراپىدا ئادەم يوقلۇغىنى كۆرۈپ، ئوۋىسىغا قوندى. ئاز ۋاقىتتىن كېيىن، ئۈسەن ئورنىدىن تۇرۇپ كېتىپ، ئۇۋىغا يۈگۈرۈپ باردى. ئۆدەك ئۇچماقچى بولدىى، بىراق ئۇچالماي، قانىتىنى قاقالماي قالدى. قارىسا، ئۆدەك بوينىدىن قاپقانغا يىلىنىپ، چۈشۈپ قالغان ئىكەن.

Necə tutacağıq? Üsən: — Atamın bunu əvvəllər necə tutduğunu görmüşəm, – deyib, xarabalıqların içindən tapdığı iplərlə bir tələ toxudu və onu aparıb ördəyin yuvasına qurdu. Sonra Asanı çağırıb, ikisi bir yerdə sıx otların arasında gizləndi. Çox keçmədi ki, ördək yenidən uçub, ətrafda heç kim görünməyəndə yuvasına qondu. Üsən ayağa qalxıb qaçaraq yuvasına çatdı, ördək uça bilməyib qanadlarını çırpırdı. Onlar gördülər ki, ördəyin boynu tuzağa ilişib qalıb. Asan dedi: — Ördəyi öldürməyək, oynadaraq buradan uzaqlaşaq.

Үйректі Асан: – Тірі алып, ойнап баралық, – деді. Үсен айтты: – Жоқ, әкем: үйрек, қаз адал құстар, мұқтаждықта Құдай-тағала бұларды адамға алып, тамақ етуге бұйырады. Бірақ тірілей байлап-матап әуре ету обал деп айтушы еді, әуре етпей бауыздап ала, – деп манағы жұрттан тауып алған пышақтың сынығымен бауыздап алды. Мұнан соң келе-келе жатып, түс ауған шақта, екеуі бір өзен - судың бойына жетті. Су ішіп, сусындарын қандырған соң, Үсен айтты: – Енді бір тамақ пісіріп желік. Асан: – От жоқ, неғылып пісіріп желік? – деді.

Asan shouted joyfully: — Let’s take it alive and play with it! But Usen said: — No. My father used to say that ducks and geese are pure birds. In times of need, God allows people to use them as food. But to torment them while alive is a sin. We should slaughter it quickly. Then he took the broken knife blade he had found earlier and slaughtered the duck. They walked on and, by noon, reached a river. They drank and rested. Then Usen said: — Let’s cook something to eat. Asan replied: — We don’t have fire! How can we cook?

O‘rdakni Asan: – Tirik olib, o‘ynab boraylik, – dedi. Usen dedi: – Yo‘q, otam aytgan: o‘rdak, g‘oz - halol qushlar, muhtojlikda Olloh ularni odamga yeyish uchun ruxsat bergan. Lekin tiriklayin so‘yish gunoh, qiynamay so‘yib olamiz, – deb o‘sha yo‘lda topilgan pichoq sinig‘i bilan so‘yib oldi. Shundan keyin yo‘l yurib, tush paytida ikkovlon bir daryo bo‘yiga yetib kelishdi. Suv ichib chanqog‘ini bosgach, Usen dedi: – Endi bir ovqat pishirib yeylik. Asan: – O‘t yo‘q-ku, qanday qilib pishiramiz? – dedi.

Üsen: – Hayır, babam: ördek, kaz helal kuşlardır, ihtiyaç halinde Allah-üTeala bunları insana verip, yemek etmeyi emreder. Ama canlı bağlayıp çırpındırmak günahtır derdi, zorlamadan keselim, – deyip az önceki harabeden bulduğu bıçağın kırığıyla boğazladı . Sonra yollarına devam ederken, öğle vakti oldu ve ikisi bir nehrin kenarına vardılar. Su içip, susuzluklarını giderdikten sonra Üsen : - Şimdi yemek pişirip yiyelim- dedi. - Ateş yok, nasıl pişirip yiyeceğiz? – diye cevap vedi Asan.

ئۆدەكنى ئاسان: – تىرىك تۇتۇپ، ئوينىغاچ ئاپىرايلى، – دېدى. ئۈسەن مۇنداق دېدى: – ياۋ، دادام: ئۆدەك بىلەن غاز– پاك قۇشلار، زۆرۈرىيەت تۇغۇلغاندا، ئاللا تائالا بۇلارنى ئادەملەرگە بېرىپ، ئوزۇق بولۇشىنىبۇيرۇغان. ئەمما بۇلارنى تىرىك باغلاپ، ئازاپ قىلىش – گۇناھ دەتتى. شۇڭا ئازاپلىماي، <MS/>بوغۇزلاپ ئالايلى، – دەپ، ئىلگەركى يۇرتتىن تاپقان پىچاق پارچىسى بىلەن <MS/>بوغۇزلاۋەتتى. شۇنىڭدىن كېيىن، ئىككىسى مېڭىپ مېڭىپ، كۈن چۈشكەن پەيتتە بىر دەريا بويىغا يېتىپ كەلدى. سۇ ئىچىپ، ئۇسلوقىنى قالدۇرغاندىن كېيىن، ئۈسەن مۇنداق دېدى: – بىر تاماق پۇشۇرۇپ يەيلى. ئاسان: – ئوت يوق، قانداق پۇشۇرۇپ يەتتۇق؟ – دېدى.

Üsən cavab verdi: — Xeyr, atam deyərdi ki, ördək və qaz halal quşlardır, ehtiyac olarsa Allah insanlara onları vermiş, yeməyi əmr etmiş. Amma canlı tutub çırpındırmaq günahdır, zorlamadan kəsək. — Sonra da yaxınlıqdakı xarabədən tapdığı bıçağın sınığından istifadə edərək ördəyin boğazını kəsdi. Yola davam edərkən günorta vaxtı oldu və onlar bir çayın kənarına çatdılar. Su içib susuzluqlarını yatırdılar. Üsən dedi: — İndi yemək bişirib yeyək. Asan soruşdu: — Atəş yox, necə bişirib yeyəcəyik?

Үсен үндемей су жағалап кетіп, бір шақпақтас тауып әкелді және шапанының бір кішкентай жыртылған жерінен азғана мақта суырып алып, оны тастың үстіне қойып, бәрін бармағына қатты қысып тұрып, манағы пышақтың сыртымен тасқа қатты ұрып еді, от шығып, мақта тұтанды. Сонан соң айналасына азғана тезек үгіп салып, Үсен өзі отты үріп тұтандырып жатып, Асанды қу тал жинап алып кел деп жіберді. Тал келтірілген соң от жағып, әуелі жұмыртқаны отқа салып пісірді. Онан соң үйректің жүнін жұлып, бұтарлап, бір талдан істік істеп, үйректі отқа қақтады. Піскен соң екеуі де жесіп, тойып алысты.

Usen said nothing. He went along the riverbank and found a flint stone. Then he tore a bit of cotton from his coat lining his coat, placed it on the stone, pressed it tightly with his thumb, and struck the stone sharply with the knife blade. Sparks flew, and the cotton caught fire. Usen crushed some dried dung and fed the flame, blowing gently until it grew. Then he sent Asan to gather dry sticks. When the fire was burning well, they roasted the eggs first. Then they plucked the duck, cut it into pieces, and roasted it on sharpened sticks over the fire. When it was ready, the two boys ate heartily and were satisfied.

Usen indamay suv bo'ylab ketib, bir chaqmoqtosh topib keldi va choponining kichkina yirtilgan joyidan ozgina paxta sug'urib olib, uni tosh ustiga qo'ydi, barchasini barmog'i bilan qattiq qisib turib, haligi pichoqning orqa tomoni bilan toshga qattiq urgandi, olov chiqib, paxta alanga oldi. Shundan so'ng atrofiga ozgina tezak maydalab solib, Usen o'zi olovni puflab yoqib yotib, Asanni quruq tol yig'ib kelishga jo'natdi. Tol keltirilgach, olov yoqib, avval tuxumni olovga solib pishirdi. Keyin o'rdakning patini yulib, bo'laklab, bir toldan sixcho'p yasab, o'rdakni olovda qovurdi. Pishgandan so'ng ikkovi ham yeb, to'yib olishdi.

Üsen sessizce su kenarına gidip, bir çakmaktaşı buldu ve keftanının yırtık yerinden az miktarda pamuk çıkarıp, onu taşın üzerine koyup, hepsini parmağıyla sıkıca bastırıp, demin ki bıçağın sırtıyla taşa vurdu, ateş çıktı ve pamuk tutuştu. Sonra etrafına az miktarda tezek serpip, Üsen ateşi üfleyerek tutuştururken, Asan'ı kuru ağaç toplamaya gönderdi. Ağaç getirildikten sonra ateş yakıldı ve önce yumurta ateşte pişirildi. Sonra ördeğin tüyleri yolunup, butlandı, bir ağaçtan iğne yapıp, ördeği ateşte tütsüledi. Piştikten sonra ikisi de yiyip doydu.

ئۈسەن سۆز قىلماي، سۇ بويلاپ كېتىپ، بىر چاقماقتاش تېپىپ كەلدى. ئاندىن <MS/>چاپىنىنىڭ كىچىك يىرىتىلغان يېرىدىن بىر ئاز پاختا سۇغۇرۇپ ئېلىپ، ئۇنى تاش ئۈستىگە قويدى. ھەممىسىنى بارمىقى بىلەن قاتتىق قىسىپ تۇرۇپ، ئىلگەركى پىچاىنىڭ سىرتى بىلەن تاشقا قاتتىق ئۇرۇۋېدى — ئوت چىقىپ، پاختا تۇتۇشتى. ئاندىن ئەتراپىغا بىر ئاز تېزەك ئۇگۇتۇپ سېلڭپ، ئۈسەن ئۆزى پۈدەپ تۇتاشتۇرۇپ، شۇ ارىدا ئاساننى قۇرۇپ كەتكەن تال يىغىپ كەل دەپ ەۋەتتى. ئاسان تال ئەكەلگەندىن كېيىن ئوت ياقتى. ھېلىقى تۇخۇمنى ئوتقا قويۇپ پۇشەردى. ئاندىن ئۆدەكنىڭ ژۇڭىنى ژۇلۇپ، پارچىلاپ، بىر تالدىن سۈڭگە ياساپ، ئۆدەكنى ئوتتا قاقلاپ پۇشەردى. تاماق نەييار بولغاندىن كېيىن ئىككىسى بىرلىكتە يەپ، تويدى.

Üsən sakitcə su kənarına gedib bir çaxmaq daşı tapdı, keftanının yırtıq yerindən azacıq pambıq çıxarıb daşın üstünə qoydu, barmağı ilə möhkəm basdı, sonra bıçağın arxa tərəfində taşa vurdu, od çıxdı və pambıq alışdı. Sonra ətrafına az-az qurumuş odun qoydu, od alovlananda Üsən nəfəsini üfürərək tutuşdurdu, Asanı isə quru ağac toplamağa göndərdi. Ağac gətirəndən sonra od yandırıldı, əvvəlcə yumurta odun üzərində bişirildi. Sonra ördəyin tükü yolunub, parçalara bölündü, bir ağacdan iynə düzəldib ördəyi odun üzərində tüstülədilər. Yemək bişdikdən sonra hər ikisi yedi və toxlandılar.

Тамағы тойған соң көңілінен уайымы шығып, Асан су жағалап жүгіріп кетті, бір мезгілде дауыстады: – Үсен, Үсен! Мынау тайыз жердегі балықтарды қарашы! – деп. Үсен оған қарамай баяғы жұрттан тапқан инені отқа салды. Ине біраздан соң оттың күшімен еріп, қызарды, сол уақытта пышақпен инені алып, ептеп иді, қармақ істеді.

After they had eaten their fill, Asan felt carefree again and ran along the riverbank. Suddenly he shouted: — Usen! Usen! Look at the fish in this shallow water! Usen didn’t answer. Instead, he took the needle they had found at the abandoned camp and put it in the fire. After a while, the needle softened and turned red-hot. Using the knife shard, he carefully bent it into the shape of a hook.

Qorni to‘ygandan so‘ng, tashvishi ko‘nglidan ko‘tarilib, Asan suv bo‘ylab yugurib ketdi va bir vaqtning o‘zida qichqirdi: - Usen, Usen! Mana bu sayoz joydagi baliqlarga qarang! - deb. Usen unga e’tibor bermay, qishloqdan topgan ignani olovga tashladi. Bir ozdan so‘ng igna olov kuchi bilan erib, qizarib ketdi, shu payt pichoq bilan ignani olib, sekin egdi va qarmoq yasadi.

Yemek yedikten sonra, biraz rahatlayan Asan su kenarında koşmaya başladı, bir an bağırarak: – Üsen, Üsen! Şu sığ yerdeki balıklara bak! – dedi. Üsen ona bakmadan, harabeden bulduğu iğneyi ateşe attı. İğne biraz sonra ateşin gücüyle eridi ve kızardı, o sırada bıçakla iğneyi alıp, bükdü, olta yaptı.

قارنى تويۇپ، كۆڭلى تىنىچلانغاندىن كېيىن، ئاسان دېريا بويلاپ يۈگىرەپ كەتتى. بىر ۋاقىتتا، ئاۋاز چىقتى: — ئۈسەن، ئۈسەن! بۇ تىز يەردىكى بېلىقلارنى کۆرسەڭچۇ—! دېدى. ئۈسەن ئۇنىڭغا قارىماي، ئىلگەركى يۇرتتىن تاپقان يىڭنىنى ئوتقا سالدى. يىڭنە بىر ئازدىن كېيىن ئوتنىڭ كۈچىدىن قىزىپ، ئېرىشقى باشلىدى. شۇ پەيتتە پىچاق بىلەن يىڭنىنى ئېھتىيات بىلەن ئېلىپ، ، قاماق ياسىدى.

Yeməkdən sonra Asan su kənarında qaçmağa başladı və birdən qışqırdı: — Üsən, Üsən! Bax, o dayaz sudakı balıqlara! Üsən ona baxmadan xarabədən tapdığı iynəni odun üstünə atdı. İynə az sonra odun istiliyindən əriyib qızardı, o anda bıçaqla iynəni götürüb əyib, balıq oltası düzəltdi. Sonra Asanı çağırdı:

Сонан соң Асанды шақырып: – Сен шегіртке тере бер, – деді де, өзі манағы қылдан есіп қармаққа бау істеп байлап, талдан кесіп оған сап істеді. Сөйтіп, қармақ әбзелімен даяр болған соң, Үсен суға барып, Асанның жиған шегірткесін жемге шаншып, қармағын суға салды. Су әдемі, айнадай таза су екен, ішіндегі ойнаған балықтары көрініп жүре - тұғын. Әуелі шабақтар келді, біреуі бір, екеуі екі жемді иіскеп, тиіп-қашып, жұлқып өтті. Сөйтіп тұрғанда, шабақтар дүркірей келіп қашты. Қараса, бір шортан келген екен. Ол Шортан жемге де қарамай, тәкәппарланып жайымен былғаңдап өтіп жүре берді. Шортан өткен соң манағы бытырап кеткен шабақтар тағы жалма-жан жиылып келісіп, жемнің айналасында ойнап, бірін-бірі қуып, жемге де тиіп-қашып, соғып өтіп жүрді. Сөйтіп тұрғанда, шабақтар және дүркірей қашып, жоқ боп кетті. Қараса, бір бөлек ала келген екен. Жемді ең бұрын көрген біреуі тоқталмастан келіп асап келіп қалғанда, Үсен қармақты тартып алып, оны қырға шығарып тастады. Сол қалыпша Үсен бірталай ала алды.

Then he called Asan: — You go and catch some grasshoppers, — he said. While Asan was collecting grasshoppers, Usen twisted the horsehair into a fishing line, tied it to the hook, and made a rod out of a thin willow branch. He also made a hook line from shoelaces and tied it to the fishing hook. When all was ready, he baited the hook with one of the grasshoppers and cast it into the water. The river was clear as glass, and they could see the fish swimming inside. First, some small fry came. They sniffed the bait, nibbled at it, and darted away. Then suddenly, they all scattered in fright. A large pike swam by. It didn’t even glance at the bait; it moved slowly and proudly through the water. When the pike was gone, the little fish returned and began darting about again, chasing each other and teasing the bait. Then they scattered once more. This time, a group of perch appeared. One of them spotted the bait, darted forward, and swallowed it whole. Usen jerked the rod sharply and flung the perch onto the shore. In this way, he caught several more fish.

Keyin Asanni chaqirib: - Sen chigirtka terishni davom ettir, - dedi u va o‘sha qildan ip yasab, qarmoqqa bog‘lab, toldan kesib, unga tayoq yasadi. Shunday qilib, qarmoq anjomlari bilan tayyor bo‘lgach, Usen suvga borib, Asanning yig‘gan chigirtkasini yemga sanchib, qarmog‘ini suvga tashladi. Suv chiroyli, oynadek tiniq edi, ichida o‘ynayotgan baliqlar ko‘rinib turardi. Birinchi bo‘lib baliqchalar kelishdi, bittasi bitta, ikkitasi ikkita yemni hidlab, tegib-tegib, tortqilab o‘tishdi. Shu payt baliqchalar yugurib kelishdi. Qarasa, bir cho‘rtan kelgan ekan. U Sho‘rtan yemga ham qaramay, takabburlik bilan ohista o‘tib ketdi. Cho‘rtan o‘tgandan so‘ng, tarqalib ketgan baliqchalar yana tezda to‘planishdi, yem atrofida o‘ynashdi, bir-birlarini quvib, yemga tegib, urib o‘tishdi. Shu payt baliqchalar yana qochib ketishdi va g‘oyib bo‘lishdi. Qarasa, alohida olabug‘alar kelgan ekan. Yemni birinchi bo‘lib ko‘rganlardan biri to‘xtamasdan kelib, uni yeyayotganda, Usen qarmoqni tortib oldi va uni qirga tashladi. Shu tarzda Usen ancha-muncha olabug'a tutdi.

Sonra Asan'ı çağırıp: – Sen çekirge topla, – dedi ve kendi demin ki iplerden birini oltaya bağlayıp, ağacın dalını kırıp ona sap yaptı. Böylece, olta donatımıyla hazır olduktan sonra, Üsen suya gidip, Asan'ın topladığı çekirgeyi yem yerine kullanarak, oltasını suya attı. Su güzeldi, ayna gibi temizdi, oynayan balıklar görünüyordu. Önce balıklar geldi, bir veya iki tanesi yemi koklayıp, dokunup kaçtı. Böyle dururken, balıklar hızla kaçtı. Sonra bir tuna balığı gelmişti. O tuna yeme de aldırmadığı halde küstah bir şekilde dolaşıp gitti. Tuna geçtikten sonra, demin ki dağılan balıklar tekrar toplanıp, yemin etrafında oynaştılar ve birbirlerini kovalayıp, yeme de dokunup kaçıp, çarpıp durdular. Böylece dururken, balıklar yine hızla kaçıp, kayboldular. Sonra bir grup levrek gelmişti. Yemi ilk gören bir tanesi durmadan gelip yemeye koyulduğunda, Üsen oltayı çekip, onu kıyıya attı.

ئاندىن كېيىن ئاساننى چاقىرىپ: — سەن چېكەتكە تۇتۇپ تۇر، — دېدى دە، ئۆزى بولسا ئىلگەركى قىلدىن ياسىغان قاماققا باغلاش ئۈچۈن ئىلمەك ياساپ، ئۇنى تالدىن ساپقا بەكىتتى. شۇنداق قىلىپ قاماق ھەممە ئەسۋاپلىرى بىلەن تەييار بولغاندىن كېيىن، ئۈسەن دەريا بويىغا بېرىپ، ئاسان يىغىپ قويغان چېكەتكىنى يەمگە چاناپ، قامىقىنى سۇغا سالدى. سۇ جىرايلىق، ئەينەكتەك تازا سۇ ئىكەن؛ ئىچىدىكى ئويناپ يۈرگەن بېلىقلار ئوچۇق كۆرۈنىدۇ. ئالدى بىلەن ئۇششاق بېلىقلار كەلدى: بىرى بىر تەرەپتىن، ئىككىنچىسى ئىككىنچى تەرەپتىن يەمنى پۇراپ، تېگىپ-قېچىپ، سىلقىنىپ ئۆتۈپ كەتتى. شۇنداق قىلقپ تۇرغاندا، ئۇششاق بېلىقلار بىردىن قاچتى. قارىسا، بىر شورتان كېلىپتۇ. ئۇ شورتان بولسا يەمگە قاراپ قويماي، تەكەببۇرلىنىپ، ئاستا قىمىلداپ ئۆتۈپ كەتتى. شورتان ئۆتۈپ كەتكىندىن كېيىن، ئىلگەركى چېكىنىپ كەتكان ئۇششاق بېلىقلار يەنە يىغىلىپ كەلدى، يەمنىڭ ئەتراپىدا ئويناپ، بىر-بىرىنى قوغلاپ، يەمگە تېگىپ قېچىپ، سوقۇپ ئۆتۈپ يۈردى. شۇ پەيتتە، ئويناپ تۇرغاندا، ئۇششاق بېلىقلار يەنە بىردىن تۈيۇقسىز ەېچىپ كەتتى. قارىمسا، بىر توپ ئالابۇقىلار كەلگەن ئىكەن. شۇلارنىڭ ئىچىدە يەمنى ئەڭ ئاۋال كۆرگەن بىرى، ھېچ توختىماستىن كېلىپ، شىددەت بىلەن چەينەپ كەتكەن چاغدا، ئۈسەن قاماقنى تېز تارتتى ۋە بېلىقنى قىرغاققا چىقىرىۋەتتى. شۇ ئۇسۇل بىلەن ئۈسەن بىر ئاز زامان ئىچىدە بىر قانچە ئالابۇقىنى تۇتتى.

Get, çəkirgə topla, — dedi. Özüm də ipdən birini oltaya bağlayıb, ağac budağından sap düzəltdim. Beləcə, oltanı hazırladılar, Üsən suya gedib Asanın topladığı çəkirgələri yem kimi istifadə edərək oltanı suya atdı. Su çox təmiz, güzgü kimi idi, suyun altında oynayan balıqları görmək olurdu. Əvvəl balıqlar gəldi, biri ya ikisi yemi kokladı, toxundu və qaçdı. Bu halda balıqlar sürətlə yayıldı. Sonra bir tuna balığı gəldi. Tuna yemə maraq göstərmədən küstahcasına ətrafda dolandı və getdi. Tuna gedəndən sonra dağılan balıqlar yenidən toplandı, yemin ətrafında oynayıb bir-birlərini qovdu, yemi də toxundu və qaçıb, bir-birinə çırpındılar. Balıqlar yenə sürətlə qaçıb yoxa çıxdı. Sonra bir qrup levrek gəldi. Yemi ilk görən levrek dayanıb yeməyə başladı, bu zaman Üsən oltanı dartıb balığı sahilə çıxardı.

Балықтың алынған қызығына айналып тұрып, балалар күннің кешке таянып қалғанын аңғармаған екен. Бір мезгілде Үсен күнге қарап:

The boys were so caught up in the fun of fishing that they didn’t notice how late it had become. When Usen finally looked up at the sun, he exclaimed:

Baliqning olingan zavqiga berilib, bolalar kunning kechga yaqinlashganini sezmay qolishgan ekan. Bir payt Usen quyoshga qarab:

Aynı şekilde Üsen bir miktar levrek yakaladı. Balık tutma zevkine kapılıp, çocuklar günün batmakta olduğunu bile fark etmediler.

بېلىق تۇتۇشنىڭ ھۇزۇرلۇق ھاۋەسى بىلەن مەشغۇل بولۇپ كېتىپ، بالا-چاقىلار كۈننىڭ كەچ كىرىپ قالغانلىقىنىمۇ بايقىماپتۇ. بىر مەزگىلدە ئۈسەن كۈنگە قاراپ:

Eyni şəkildə bir neçə levrek tutdu. Balıq tutma həzzinə düşdülər, uşaqlar günəşin batdığını belə unutdular.

– Аһ, күн кеш болып қалыпты ғой, жарықта өткел тауып ала, – деп, қармақпен алған балықтарын біреуінің шапанына орап алып, манағы шақпақ тасын және сабы - бауымен қармағын да қалдырмай алып, енді өткел іздесті. Бұл турада Үсен кідірместен, манағы өздерінің түсіп келген сүрлеудің өткен жерін тауып алып, сол жерден өте шықты.

— Ah! It’s getting late! Let’s find a place to cross the river while there’s still light, — he said. He wrapped the fish they had caught in one of their coats, took the flint stone, the knife, and the fishing rod with its handle tied by a shoelace, and began looking for a ford. Without hesitation, Usen quickly found the place where they had originally come down the path into the valley and led the way across it.

- Oh, kun kech bo‘lib qoldi, yorug‘da o‘tish joyini topaylik, - deb, qarmoq bilan tutilgan baliqlarni birining choponiga o‘rab, o‘sha chaqmoqtoshni, ip va qarmoqni qoldirmay, endi o‘tish joyini izlashdi. Usen bu haqda o‘ylab o‘tirmay, boyagi o‘zlari tushgan so‘qmoqni topib, o‘sha yerdan o‘tdi.

Sonra Üsen güneşe bakıp: – Ah, gün batmış, şimdiden bir geçit bulalım, – dedi ve oltayla yakaladığı balıkları birinin keftanına sarıp, deminki çakmak taşını ve sapıyla oltasını da bırakmadan alıp, geçidi aramaya başladılar. Bu konuda Üsen duraksamadan, demin ki indikleri yolu bulup, hemen oradan çıktılar.

ئاھ، كۈن كەچ بولۇپ كېتىپتۇ، يورۇقتا پانا تېپىۋالايلى، — دەپ، قاماق بىلەن تۇتقان بېلىقلارنى بىرىنڭ <MS/>چاپىنىغا ئوراپ ئالدى، شۇنداقلا ئىلگەركى چاقماق تاشنى، ئۇنىڭ بىلەن بىرگە سېپى ۋە <MS/>بېغى بىلەن قامىغىنىما قالدۇرماي ئېلىپ، ئەمدى پانا ئىزدەشكە باشلاىدى. بۇ ۋاقىتتا ئۈسەن ۋاقىتنى بىكارغا ئۆتكۈزمەي ئىلگەركى ئۆزلىرى چۈشۈپ كەلگەن ئىزىنىڭ ئۆتۈۋاتقان يېرىنى تېپىپ، شۇ يەردىن ئۆتۈپ چىقتى.

Sonra Üsən göyə baxıb dedi: — Ah, gün batdı, indi bir keçid tapmalıyıq.

Біраз жүрген соң-ақ күн кеш болды және біраздан соң ымырт жабылып, жол көрінбеді. Түн болған соң, балалар екеуі де қорқайын деді. Сөйтсе де Үсен сыр білдірмей, енді жүрсек адасармыз деп тоқтады, тезек теріп, от жақты.Біраз отырған соң Асан күндіз көп жүріп шаршаған бала, ұйықтап қалды. Үсен ойлады: әкем айтушы еді «елді жердің ұрысы, дал алы жердің бөрісі болады» деп, ұйықтамай отқа күндізгі алған балығын пісіріп, ермек етіп отыра берді. Есітуі бар еді: от жағып отырса, қасқыр келмейді-міс деп. Қарап отырса, бір мезгілде бір топ киік келді. Олар анадайдан одырайып қарап тұрып-тұрып, өз-өзінен үркіп жөнелді. Біраздан соң құлын, тайы бар бір үйір құлан келді. Айғыры алдында басын тікшитіп, құйрығын шаншып, осқырынып, өзгелері таңданып қарап тұрды-тұрды да, олар да шауып жөнелді. Бір мезгілде жақын жерде қасқыр ұлыды. Алысырақта өгіз - шағала адамша шыңғырып, біресе жылаған балаша, біресе қарқылдап күлген адамша, әртүрлі дауысқа салды. Үсен түйсініңкіреп, бойы мұздап, қолын манағы қармақтың таяғын қысыңқырап ұстап және отыра берді. Сөйтіп әр жануарларды керіп және оттың жарығына жиылған құрт-құмырсқа, көбелектерді қарап, бұл көбелек-қоңыздар неге өлім іздеп отқа түсе береді екен деп, әртүрлі ойларға қалып, сүйеніп жатып, таңды атырды. Күншығыста таң әуел алтын бояғандай қызарып, жан-жаққа жайыла – жайыла барып, ақыр қызылы тарап ағара бастағанда, Үсен Асанды да оята бастады: «Жүрер уақыт болды» деп. Асан далада екенін ұмытып, үйдегі қалыбынша, жуық арада оянбай ыңырсыса да, Үсен қоймай оятып алып, қасына ертіп, жолға шығысты.

Not long after, the sun set, and darkness fell. Soon the night was pitch black, and they couldn’t see the path. The boys began to feel afraid, but Usen, trying not to show his fear, said: — If we keep walking now, we’ll get lost. Let’s stop here. He gathered dried dung, made a fire, and they sat beside it. After a while, Asan, tired from the long day’s walking, fell asleep. Usen thought: his father used to say, “In the steppe the thief of people is a man, in the open land the thief is the wolf.” He stayed awake, roasting the fish they had caught, and entertained himself by the fire. He had also heard that wolves do not come near fire. As he sat there, he saw a herd of saiga antelope come near. They stood from a distance, staring at the fire, then suddenly bolted away in fear. Later, a herd of wild horses with foals and colts appeared. The stallion in front raised his head, lifted his tail, snorted, and the others watched in amazement before running off as well. Then, nearby, a wolf howled. From farther away came strange sounds—sometimes like a man screaming, sometimes like a child crying, sometimes like a person imitating different voices. Usen felt a chill run through his body and tightened his grip on the fishing rod, but stayed sitting by the fire. He watched the animals and the insects gathered in the firelight—insects and moths—and wondered why they would throw themselves into fire seeking death. Lost in thought, he leaned back and stayed awake until dawn. In the east, the sky turned golden, spread across the horizon, then slowly faded to white. Usen woke Asan: — It’s time to go. Asan, half asleep, forgot he was outdoors and groaned as if at home, not waking quickly. Usen kept waking him until he finally got up, and they set off.

Bir oz yurgandan so'ng kun kech bo'ldi va ko'p o'tmay qorong'i tushib, yo'l ko'rinmay qoldi. Tun bo'lgach, ikki bola ham qo'rqmoqchi bo'ldi. Shunday bo'lsa-da, Usen sir boy bermay, endi yursak adashamiz deb to'xtadi, tezak terib, olov yoqdi. Bir oz o'tirgach, Asan kunduzi ko'p yurib charchagan bola, uxlab qoldi. Usen o'yladi: otam aytardi "qishloqning o'g'risi, olisdagi yurtning bo'risi bo'ladi" deb, uxlamay olovda kunduzi tutgan balig'ini pishirib, vaqtini o'tkazib o'tirdi. Eshitgani bor edi: olov yoqib o'tirsa, bo'ri kelmaydi emish deb. Qarab o'tirsa, bir payt bir to'da kiyik keldi. Ular naridan tikilib qarab turib-turib, o'z-o'zidan hurkib ketdi. Biroz vaqtdan so'ng qulun, toylari bor bir uyur qulon keldi. Ayg'iri oldinda boshini tikraytirib, dumini ko'tarib, pishqirib, boshqalari hayratlanib qarab turdi-turdi-da, ular ham chopib ketdi. Bir payt yaqin joyda bo'ri uvulladi. Uzoqroqda ho'kiz-chag'ala odamday baqirib, goh yig'lagan boladay, goh qah-qahlab kulgan odamday, har xil ovozga soldi. Usen biroz hushyor tortib, badani muzlab, qo‘lini qarmoq tayog‘iga qisib, yana o‘tirdi. Shunday qilib, har xil hayvonlarni ko‘rib, gulxan yorug‘ida to‘plangan qurt-qumursqalar va kapalaklarni ko‘rib, nima uchun bu kapalak-qo‘ng‘izlar o‘lim izlab gulxanga kiradi, deb turli fikrlarga berilib, tong ottirdi. Kunchiqar tomonda tong avvaliga oltin bilan bo‘yalgandek qizarib, har tomonga yoyilib, oxir-oqibat oqara boshlaganida, Usen Asanni ham uyg‘ota boshladi: "Ketish vaqti keldi," dedi. Asan tashqarida ekanligini unutib, uydagi odatiga ko‘ra, tez orada uyg‘onmay ingrayotgan bo‘lsa-da, Usen uni uyg‘otib, yoniga olib, yo‘lga chiqdi.

Biraz yürüdükten sonra güneş batarak alacakaranlık çöktü ve yol görünmedi. Gece olunca, çocuklar ikisi de korkmaya başladılar. Ama yine de Üsen belli etmeyip, şimdi yürümeye devam edersek kayboluruz deyip durdular tezek toplayıp, ateş yaktı. Biraz oturduktan sonra, Asan gündüz çok yürüyüp yorulmuş, uyuyakaldı. Üsen düşündü: babam söylerdi "insanı olan yerin hırsızı, bozkırın kurdu olur" diye, uyumayıp ateşe gündüz yakaladığı balıkları pişirip, eğlenmeye başladı. Duyduğuna göre: ateş yakarsa, kurt gelmezmiş. Bir baktığında yanlarına bir grup geyik geldi. Onlar uzaktan dik dik baktılar ve ürküp gittiler. Biraz sonra yavruları olan bir grup yaban eşeği geldi. Aygır önde başı ile kuyruğunu dikip, homurdandı, diğerleri hayretle bakıp durdular ve onlar da koşup gittiler. Bir anda yakınlarda bir kurt uludu. Uzaklarda çakal insan gibi bağırdı, bazen ağlayan çocuk gibi, bazen kıkırdayan insan gibi, farklı sesler çıkardı. Üsen korkmaya hem üşümeye başladı, eline gündüz ki oltanın sıkıca tutarak oturdu. Böylece gelen giden hayvanları izleyip ve ateşin ışığına toplanan kurtçukları, böcekleri izleyip, bu böcekler neden ölmek için ateşe düşüyorlar diye, farklı düşüncelere dalıp, dayanarak yatıp, sabahladı. Sabah doğduğunda şafak önce altınla boyanmış gibi kızardı, etrafa yayıla yayıla, sonunda kırmızımsırenge dönüşmeye başladığında, Üsen Asan'ı da uyandırmaya başladı: "Yürüme vakti geldi" dedi. Asan kırda olduğunu unutmuş, evdeki gibi, hemen uyanmayıp homurdansa da, Üsen bırakmayıp uyandırıp, yanına alıp, yola koyuldu.

بىر ئاز يۈرگەندىن كېيىنلا كۈن پېتىشقا باشلىدى ۋە ئاندىن كېيىن گۇگۇم چۈشۈپ، يول كۆرۈنمىدى. تۈن بولۇپ قالغاندىن كېيىن، بالىلارنىڭ ئىككىلىسى قورقۇشقا باشلىدى. شۇ چاغدىمۇ ئۈسەن قورققىنىنى بىلدۈرمەي،ئەندى يۈرسەك، يولدىن ئادىشىپ قالىمىز دەپ، توشتىدى، تېزەك يىغىپ، ئوت ياقتى. بىر ھز ئولتارغاندىن كېيىن، ئاسان كۈندۈزى كۆپ ماڭغانلىقتقن ھېرىپ قالغان بالا ئۇخلاپ قالدى. ئۈسەن ئويلىدى: دادام ئېيتىدىغان، «ئەل بار يەردە ئوغرى، دالادا بۆرە بولىدۇ» دەپ، شۇڭلاشقا ئۇخلىماي، ئوت قېشىدا كۈندۈز تۇتقان بېلىقلىرىنى پىشىرىپ، ھوزۇرلىنىپ ئولتۇرىۋەردى. ئۇنىڭ ئاڭلىشىچە: «ئوت يېقىپ ئولتارسا، بۆرە كەلمەيدۇ» دەيتتى. قاراپ ئولتارسا، بىر مەزگىلدە بىر توپ كېيىك كۆرۈندى. ئۇلار بىر قەدەر يىراقتىن قاراپ تۇردى، ئاخىرى ئۆزلىرىنى ئۆزلىرى ئۆركۈتىۋېتىپ، يۈگىرەپ كەتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن، ئارىسىدا تايىنچى ۋە تايى بار بىر توپ ياۋايى ئاتلار كەلدى. ئەركىگى ئالدىندا، بېشىنى تىك كۆتىرىپ، قۇيرۇقىنى تىك تۇتۇپ، پۇرقۇپ تۇرۇپ، قالغانلىرى ھەيران بولۇپ تۇردى. تۇردى-دە، ئاخىرى ئۇلارمۇ چۆچۈپ، ئاتلاندى. بىر مەزگىلدە يېقىن ئەتراپتا بۆرە ئۇلىدى. بىر ئاز يىراقتا ئەركەك ئۆكۈز بولسا، ئادەمچە ئۈن چىقىرىپ، بىردە يىغلىغان بالىغا، بىردە قاقاقلاپ كۈلگەن ئادەمچە ھەر خىل <FR/>تاۋۇشقا سالدى. ئۈسەننىڭ يۈرىكى ئەنسىرەپ، بويى مۇزلاپ، قولىنى ئىلگىركى قاماقنىڭ تايىقىنى قاتتىق تۇتپ، يەنە ئوت قېشىدا ئولتۇرىۋەردى. شۇنداق قىلىپ، ھەرخىل ھايۋانلارنى كۆرۈپ، ئوت نۇرىغا يىغىلغان <MS/>قۇرت-قوڭغۇزلار، كېپىنەكلەرگە قاراپ، «بۇ كېپىنەك، قوڭغۇزلار نېمىگە ئۆلۈم ئىزدەپ ئوتقا چۈشىۋېرىدۇ؟» دەپ ھەر خىل ئويلارغا چۆمۈپ، تايانغان ھالدا ئولتۇرۇپ، ھخىرى تاڭنى ئاتقۇزىدۇ. كۈن چىقىش تەرەپتە تاڭ ئىللىق ئالتۇن رەڭگە بويالغاندەك قىزىرىپ، ھەر ياققا يېيىلىپ-يېيىلىپ بېرىپ، ئاخىرى قىزىلى چېكىنىپ، يورۇشقا باشلىغان چاغدا، ئۈسەن اساننىمۇ ئويغىتىپ: ماڭىدىغان ۋاقتىمىز بولدى، - دېدى. ئاسان بولسا، دالادا ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇپ، ئۆيدىكى ئادىتى بىلەنلا بىرئاز ئۇخلاشنى خالىدى، غىڭشىسىمۇ، ئۈسەن قويماي ئوخىتىپ، قېشىغا ئېلىپ يولغا چىقتى.

Oltayla tutduğu balıqları birinin keftanına bükdü, çaxmaq daşını və oltanın sapını götürüb keçid axtarmağa başladılar. Üsən tərəddüd etmədən əvvəl keçdikləri yolu tapıb oradan çıxdılar. Bir az getdikdən sonra günəş batdı, alacakaranlıq çöktü, yol görünmədi. Gecə olduqda uşaqlar qorxmağa başladılar. Amma Üsən heç nə göstərməyib dedi: — İndi getsək itərik. Durdular, qurumuş ot yığdılar və od yandırdılar. Bir az oturandan sonra Asan yorulub yatdı. Üsən düşündü: “Atam deyərdi ki, insanın olduğu yerdə oğru olar, bozkırda isə kurtlar.” Yatmayıb günorta tutduğu balıqları bişirərək əylənməyə başladı. Duydu ki, od yandıranda kurt gəlmir. Bir baxdı ki, yanlarına bir qrup maral gəlib. Onlar uzaqdan baxıb qorxub getdilər. Bir az sonra bir neçə yabanı eşşək gəldi. Aygır qabaqda başını və quyruğunu qaldırıb homurdanırdı, digərləri təəccüblə baxıb qaçıb getdilər. Birdən yaxınlıqda bir kurt uladı. Uzaqda çakal insan kimi qışqırır, bəzən uşağın ağlamasına, bəzən insanın gülüşünə oxşar səslər çıxarırdı. Üsən qorxub üşüməyə başladı, əlindəki oltanı möhkəm tutub oturdu. Beləcə gələn-gedən heyvanları və odun işığında toplanan kurtçukları, həşəratları izləyib, “Niyə bu həşəratlar ölmək üçün odun üstünə düşür?” deyə düşüncələrə dalıb yatdı. Səhər açıldı. Şafaq əvvəlcə qızıl rəngdə parıldadı, ətrafı işıqlandırdı, sonra qırmızımtıl rəngə çevrildi. Üsən Asanı da oyatmağa başladı. “Gediş vaxtı gəldi,” dedi Üsən. Asan düzənlikdə olduğunu unudub, evdəki kimi dərhal oyanmadı, homurdanmağa başladı. Amma Üsən onu tərk etməyib oyatdı, yanına aldı və yola çıxdılar.

Күн сәскеге шейін жүріп отырып, сәскеде сүрлеу бір қатаң шоқаттау жерге түсіп көрінбей кетті. Балалар енді қай жаққа жүрерін білмей дағдарып тұрды. Сөйтіп, жан - жағына қарап тұрса, ілгергі алдында бір киік қыр үстінде, үлкен мола көрінді. Сонда Үсеннің ойына әкесінің сөз түсті: далада жүріп адассаң, молалы жерде су болады, сулы жерде ел болады, – дейді екен.Сол ақыл бойынша Үсен Асанды ертіп, молаға қарай жүрді. Молаға жақындап келгенде, қаңқылдаған қаздың даусы шықты. Үсен енді білді жақын жерде қол бар екенін, оның үшін қаз сусыз жерді мекен етпейді. Келіп екеуі енді молалы қырға шықты, қараса қырдың жығылар асты үлкен қол екен, көлдің айналасы да, іші де жыңылдаған мал. Жағасындағы жібектей жапырылған көкорай шалғынында қора–қора қой мен жылқы, жылқының бір парасы көл ішіне кіріп, белінен құраққа кіріп тұр, енді бір жағасындағы сортаңда бір топ түйе жатыр. Бұларды көріп, балалар қырдан түсіп, жүгіріп малға келді. Келсе, өз ауылдарының малы екен. Малшылар Асан, Үсенді көріп, олар да қуанып, біреуі әке-шешесінен сүйінші сұраймыз деп шауып кетті, өзгелері балаларды атқа мінгізіп, ауылға алып жүрді. Жолда келе жатып малшылар айтты: – Сендердің жұртта қалғаныңды біліп, кешеден ауылдың жан біткені іздеуге кетіп еді, – деп. Нақ бесін мезгілінде балалар аман-есен үйлеріне келіп, әке-шешелеріне қосылды дейді.

By late morning, the boys were still walking when the path suddenly disappeared into a steep, rocky ridge. They stopped, uncertain which way to go. Looking around, they saw a saiga antelope on a distant hill and, beyond it, a large burial mound. Then Usen remembered his father’s words: “If you get lost in the steppe, look for a grave; there is always water nearby, and where there is water, there are people.” Following that wisdom, he led Asan toward the burial mound. As they came closer, they heard the honking of geese. Usen immediately understood that there must be people nearby, because geese do not live in dry places. Soon they climbed the ridge with the burial mound. From there, they saw that below the hill there was a large lake, and around it, both outside and inside the water, there were countless animals. Along the shore, on the lush green meadow grass, there were herds of sheep and horses. Some of the horses stood in the lake up to their bellies, while others grazed on the salty ground nearby. Camels were lying on one side of the shore. Seeing this, the boys ran down the hill toward the animals. When they arrived, they realized it was the livestock of their own village. When the herdsmen saw Asan and Usen, they were overjoyed. One of them rushed off on horseback to bring good news and ask for a reward announcement, while the others lifted the boys onto horses and took them toward the village. On the way, the herdsmen said: — Knowing you were left behind, since yesterday the whole village has gone out searching for you. By midday prayer time, the boys safely returned home and were reunited with their parents.

Kun peshin vaqtigacha yurib, peshin paytida yo'l bir qattiq tepalikka tushib ko'rinmay qoldi. Bolalar endi qaysi tomonga yurishni bilmay hayron bo'lib turishdi. Shunday qilib, yon-atrofga qarashsa, oldinda bir kiyik tepalik ustida, katta mozor ko'rindi. Shunda Usenning xayoliga otasining so'zi keldi: dashtda yurib adashsang, mozorli joyda suv bo'ladi, suvli joyda el bo'ladi, - der ekan. Shu maslahat bo'yicha Usen Asanni ergashtirib, mozorga qarab yurdi. Mozorga yaqinlashganda, g'ozning qag'illagani eshitildi. Usen endi bildi yaqin joyda qo'l borligini, chunki g'oz suvsiz joyda yashamaydi. Kelib ikkovlari endi mozorli tepalikka chiqishdi, qarashsa tepalikdagi pastlik katta qo'l ekan, ko'lning atrofi ham, ichi ham to'la mol. Qirg'og'idagi ipakday egilgan ko'm-ko'k o'tloqda qo'ra-qo'ra qo'y va otlar, otlarning bir qismi ko'l ichiga kirib, beliga qadar qamishga botib turibdi, yana bir qirg'og'idagi sho'rxokda bir to'da tuya yotibdi. Bularni ko'rib, bolalar tepalikdan tushib, yugurib mollarga kelishdi. Kelsa, o'z qishloqlarining moli ekan. Cho‘ponlar Asan va Usenni ko‘rib, ular ham xursand bo‘lishdi, ba’zilari ota-onalaridan suyunchi so‘rash uchun chopib ketishdi, boshqalari bolalarni otlarga mindirib, qishloqqa olib ketishdi. Yo‘lda ketayotib, cho‘ponlar: - Sizlarning bu yerda qolganingizni bilib, kechadan beri qishloqning barcha aholisi izlashga ketgan edi.” , - deyishdi. Aytishlaricha, peshin paytidabolalar eson-omon uylariga qaytib, ota-onalariga qo‘shilishgan.

Gün ortasına kadar yürüyerek, öğlen vakti bir çalılıkların arasına karışarak görünmez oldular. Çocuklar nereye gideceklerini bilmeyerek şaşkına döndüler. Etrafa bakındıklarında, ilerideki bir tepe üzerinde büyük bir mezar gördüler. O an Üsen'in aklına babasının sözleri geldi: "Bozkırda kaybolursan, mezarlıkta su bulunur, sulu yerde halk bulunur," derdi. Bu öğüte dayanarak Üsen, Asan'ı yanına alarak mezarlığa doğru yürüdü. Mezarlığa yaklaştıklarında kaz sesleri duyuldu. Üsen, yakınlarda bir göl olduğunu anladı, çünkü kazlar susuz yerde yaşamazlardı. İkisi mezarlıktan aşağı indiler ve baktılar ki, dağın eteğinde büyük bir göl var, gölün çevresi ve içi hayvanlarla doluydu. Kıyısındaki ipek gibi yeşil çayırda sürü sürü koyun ve atlar vardı, atların bir kısmı göle girmiş, beline kadar sazlığa gömülmüştü, diğer kıyıda ise bir grup deve yatıyordu. Bunları gören çocuklar dağdan inip hayvanların yanına koştular. Geldiklerinde kendi köylerinin hayvanları olduğunu anladılar. Çobanlar Asan ve Üsen'i görünce sevindiler. Çobanların biri onların anne babalarından müjde istemek için koştu, diğerleri çocukları atlara bindirip köye götürdü. Yolda giderken çobanlar şöyle dediler: "Dün köylüler, sizin kaybolduğunuzu anlayınca aramaya gitmişlerdi". Öğle vaktinde çocuklar sağ salim evlerine gelip anne ve babalarına kavuştular.

تاڭدىن كۈن پاتقىچە قەدەر مېڭىپ، چۈشلۈك ۋاقتىدا ئىزى بىر تىك دۆڭلۈك يەرگە چۈشۈپ، كۆرۈنمەي كەتتى. بالىلار ئەمدى قايسى تەرەپكە ماڭىدىغانلىغىنى بىلمەي، ھاڭقىراپ تۇرۇپ قالدى. شۇ چاغدا ئەتراپقا قاراپ تۇرسا، ئالدىدىكى بىر كېيىك قىر ئۈستىدە، چوڭ مازار كۆرۈندى. شۇ ۋاقىتتا ئۈسەننىڭ دادىسىنىڭ سۆزلىرى يادىغا چۈشتى: «دالادا يۈرۈپ ئاداشساڭ، مازارلىق بار يەردرە – سۇ بولىدۇ، سۇ بار يەردە – ئەل بولىدۇ»، دەيدىكەن. شۇ پىكىرگە تايىنىپ، ئۈسەن ئاساننى قېشىغا ئېلىپ، مازارغا قاراپ ماڭدى. مازارغا يېقىنلاشقاندا، غاقىلدىغان غازلارنىڭ ئاۋازى ئاڭلاندى. ئۈسەن ئۇ چاغدا چۈشەندى بۇ يەرنىڭ يېقىندا ئەل بار ئىكەنلىكىنى، چۈنكى غاز سۇسىز يەردە ياشىمايدۇ. ئۇلار مازارلىق قىرنىڭ ئۈستىگە چىقىپ كېلىشى بىلەن، ئېتىزنىڭ ئاستىدا چوڭ ئەلنى كۆردى. كۆلنىڭ ئەتراپىمۇ، ئىچىمۇ جاراڭلىغان مال. ياقلىرىدىكى يۇمشاق يىپەكتەك يېيىلغان <FR/>ېئگىز چۆپلۈكلەردە توپ-توپ قويلار، ئاتلار، ئۇلارنىڭ بىر جۈپى كۆل ئىچىگە كىرىپ كېتىپ، چۆپ ئىچىدە بېلىگە قەدەر كىرىپ تۇرغدن ئىكان. يەنە بىر تەرەپتىكى شورلۇق جايدا بىر توپ تۆگە ياتقان ئىكەن. بۇ كۆرۈنۈشنى كۆرگەن بالىلار قىردقن چۈشۈپ، يۈگىرەپ مالغا يەتتى. كەلسە، ئۆزلىرىنىڭ ئاۋۇلدىكى ماللار ئىكەن. مالچىلار ئاسان بىلەن ئۈسەننى كۆرۈپ، ئۇلارمۇ خۇشال بولۇپ، بىرىسى ئاتا-ئانىسىدىن <MS/>خۇش خەۋىرىنى سورايمىز دەپ چېپىپ كەتتى. قالغدنلىرى بولسا، بالىلارنى ئاتقا مىندۈرۈپ، يېزىغد ئېلىپ يولغد چۈشتى. يولدا كېتىۋاتقىنىدا مالچىلار ئېيتتى: _ سىلەرنى يۇرتتا قالغىنىڭلارنى بىلىپ، كېچىدىن بېرى يۇرت يېنىدىكى <FR/>بارچە ئادەم ئىزدەشكا كەتكەن ئىدى، _ دەپ. چۈشتىن كېيىن مەزگىلدە بالىلار ئامان-ئېسەن ئۆيلىرىگە كېلىپ، ئاتا-ئانىلىرىغد قايتا قوشۇلۇپتۇ، دەيدۇ.

Günorta vaxtına qədər yürüyərək, günorta vaxtı kol-kosların arasına girib görsənməz oldular. Uşaqlar haraya getməli olduqlarını bilmədiklərinə görə çaşqın halda idilər. Ətrafa baxdıqda, irəlidəki bir təpənin üstündə böyük bir qəbiristanlıq gördülər. O anda Üsənin ağlına atasıyla danışdığı sözlər gəldi: “Düzənlikdə itirsən, qəbiristanlıqda su tapılar, sulu yerdə isə xalq tapılar,” deyərdi. Bu öyüdə dayanaraq Üsən, Asanı yanına alıb qəbiristanlığa doğru yürüdü. Qəbiristanlığa yaxınlaşanda qaz səsləri eşidildi. Üsən anladı ki, yaxınlarda göl var, çünki qazlar susuz yerdə yaşamazlar. İkisi qəbiristanlıqdan aşağı endilər və baxdılar ki, dağın ətəyində böyük bir göl var, gölün ətrafı və içi heyvanlarla dolu idi. Sahilində ipək kimi yaşıl çəmənlikdə sürü-sürü qoyun və atlar vardı. Atların bir qismi gölə girmiş, belinə qədər sazlığa batmışdı. Digər sahildə isə bir qrup dəvə uzanmışdı. Bunları görən uşaqlar da dağdan enib heyvanların yanına qaçdılar. Çatanda öz kəndlərinin heyvanları olduğunu anladılar. Çobanlar Asan və Üsəni görüb sevindilər. Çobanlardan biri uşaqların ana-atalarından müjdələr almaq üçün qaçdı, digərləri isə uşaqları atlara mindirib kəndə apardılar. Yolda gedərkən çobanlar dedilər: “Dünən kənd sakinləri sizin itdiyinizi anlayıb axtarmağa çıxmışdılar.” Günorta vaxtı uşaqlar sağ-salamat evlərinə gəlib ana-atalarına qovuşdular.

Бір әлім адам жапанда келе жатып, аяғы астында бір үлкен тасқа сүрініп жығылып, ойлады: бұл тас адамға зиян келтіретін тас екен, жолдан алып тастайын деп. Сол оймен тасты көтеріп еді, астынан бір сандық шықты, сандықты ашып еді, ішінен бір жылан шығып, шағамын деп әлімге ұмтылды, әлім айтты:

Once, a wise man was walking alone through the steppe when he stumbled on a large stone and fell. Getting up, he thought: “This stone is dangerous, someone else might trip. I should move it out of the way.” He lifted the stone, and underneath it was a small chest. Curious, he opened it and out sprang a snake, hissing and ready to strike.

Bir odam cho‘lda ketayotib, oyog‘i ostida katta toshga qoqilib yiqildi va o‘yladi: bu tosh odamga zarar yetkazadigan tosh ekan, uni yo‘ldan olib tashlamoqchi edim. Shu fikr bilan toshni ko‘targan edi, ostidan bir sandiq chiqdi, sandiqni ochgan edi, ichidan bir ilon chiqib, chaqmoqchi bo‘lib kuchga intildi, kuchim dedi:

Bir bilge kişi bir çölde yürürken, ayağının altında yatan büyük bir taşa takılıp düşerek düşünür: Bu taş insanlara zarar veren bir taş, yoldan kaldırayım. Bu düşünceyle taşı kaldırdı, altından bir sandık çıktı. Sandığı açtığında, içinden bir yılan çıktı ve sokmak için bilgenin üzerine atıldı.

بىر دانا كىشى دالادا مېڭىپ كېتىۋاتاتتى، تويۇقسىز بىر چوڭ تاشقا پۇتلۇشۇپ ژىقىلىپ چۈشتى. ئۇ ئويلىدى: «بۇ تاش ئادەمگە زىيان يەتكۈزىدىغان تاش ئىكەن، يولدىن ئېلىپ تاشلاي» دېدى. شۇ ئوي بىلەن ئۇ تاشنى كۆتۈرگەن ئىدى، ئاستىدا بىر ساندۇق كۆرۈندى. ساندۇقنى ئېچىپ قارىسا، ئىچىدىن بىر يىلان چىقتى. ئۇ داناغا قاراپ: «چاقىمەن!» دەپ، ئالىمغا ئىنتىلدى. دانا يىلانغا مۇنداق دېدى:

Bir müdrik adam səhrada gedərkən, ayağının altında yatan böyük bir daşda ilişib düşdü və düşündü: “Bu daş insanlara zərər verir, onu yoldan götürüm.” Bu fikirlə daşı qaldırdı, altında bir sandıq tapdı. Sandığı açanda içindən bir ilan çıxdı və iynələmək üçün müdrikin üstünə atıldı.

– Мен сені қараңғы, тар жерден, тұтқыннан шығардым, жақсылыққа жамандық бар ма? Жылан айтты: – Бар. Әлім айтты: – Олай болса біреуге жүгінелік, төре саған тисе шағарсың, – деп. Жылан да бұл сөз тоқтап, екеуі келе жатып, түйеге жолықты. Түйеге бұлар істерінің мәнісін айтып еді, түйе айтты: – Жақсылыққа жамандық бар. Не үшін десеңіз: мен адамның қанша ауыр жүгін, мүлкін тасып, өмірімше қызмет істесем де, адам қай уақытта шамамнан тысқары жүк артады да, жүре алмасам ұрып-соғып ренжітеді. Жылан мұны есітіп, әлімнің мойнына бір оралды. Мұнан шығып, жеміс ағаштарына келіп жүгінді. Бұл ағаш та айтты: – Жақсылыққа жамандық бар. Не үшін десеңіз: менің жемісіммен қанша адам күн көріп, пайдаланып тұрса да, жемісімді жан ауыртпай қолымен алмай, түбімнен қатты ұрып, жемісімді жерге түсіріп алып жейді, – деді. Жылан әлімнің мойнына тағы бір оралды. Онан кетіп, бір итке жолығысты. Ит те айтты: – Жақсылыққа жамандық бар, мен иеме қанша түн - күн ұйықтамай мүлкін, малын, өзін бағып қызмет қылып едім, ақыр мен қартайып аурулы болған соң, таяқтап ұрып, мені, – деді. Жылан және бір оралып, – енді шағамын, – деді. Әлім айтты: – Енді тағы біреуге - ақ жүгінейік, төрелік тағы саған тисе, шаға бер. Сонан шығып ойнап жүрген бір топ балаларға келді. Ішінде бір бала Әлімге сәлем берді. Әлім сәлемін алып, сол балаға істерінің мәнісін айтты. Бала есітіп болып: – Әй, ата, бекер сөйлейсің, осы қолындағы кіп-кішкентай қобдиға мойныңа үш оралған әйдік жылан сыюшы ма еді? – деді. Сонда жылан да айтты: – Бұл сөз рас, – деп. Бала тіпті нанбады, «бұл сөз көзбен көрмей кісі нанып болмас» деп. Сонда жылан баланы нандыру үшін иіліп барды да, манағы қобдиға кіріп жатты. Бала сонда тарс еткізіп сандықты жауып бекітті де, әлімнің қолына берді, «алған орныңызға апарып қойыңыз» деп.

— I brought you out of darkness, from a narrow place, from captivity. Is there such a thing as repaying good with evil? The snake said: — Yes. Alim said: — Then let’s ask for judgment. If the verdict is in your favor, you may bite me. The snake agreed, and they went on. Soon they met a camel. The camel heard their case and said: — There is such a thing as evil repaying good. I have carried heavy loads and served humans all my life, but whenever I can no longer bear the burden, they beat and mistreat me. Hearing this, the snake coiled once around Alim’s neck. They went on and came to a fruit tree. They asked it. The tree said: — There is such a thing as good being repaid with evil. People live off my fruit, but they do not pick it gently; instead they beat my branches so the fruit falls. The snake coiled around Alim’s neck again. Then they met a dog. The dog said: — I served my master day and night, guarding his property and life. But when I grew old and sick, he beat and drove me away. The snake coiled around Alim’s neck a third time and said: — I will bite you now. Alim said: — Let’s ask just one more judge. If it is still in your favor, then bite me. They came to a group of playing children. One child respectfully greeted Alim. Alim returned the greeting and explained everything. After listening, the child said: — Old man, you are mistaken. How could such a huge snake fit into this tiny box? The snake said: — It is true, I came from there. But the child did not believe it. — I won’t believe it unless I see it with my own eyes. To prove it, the snake went back into the box. The moment it entered, the child slammed it shut and locked it tightly. Then he handed it to Alim and said: — Take it back to where you found it.

- Men seni zulmatdan, tor joydan, tutqunlikdan qutqardim, yaxshilikka yomonlik bormi? Ilon aytdi: - Bor. Alim aytdi: - Unday bo'lsa, birovga murojaat qilaylik, hukm senga tegsa, chaqasan, - dedi. Ilon ham bu so'zlarga rozi bo'lib, ikkalasi yo'lda tuya bilan uchrashdi. Ular o'z ishlarining mohiyatini tuyaga aytishdi, tuya dedi: - Yaxshilikka yomonlik bor. Nima uchun deysizmi: men odamlarning qanchalik og'ir yuklarini, mol-mulkini tashib, butun umrim davomida xizmat qilsam ham, odam qaysi vaqtda kuchimdan ortiq yuk ortadi va yurolmasam, meni urib-tepib xafa qiladi. Ilon buni eshitib, Alimning bo'yniga bir marta o'ralib oldi. U yerdan chiqib, mevali daraxtlarga murojaat qilishdi. Bu daraxt ham aytdi: - Yaxshilikka yomonlik bor. Nega desangiz: mening mevalarimdan qancha odam kun ko'rib, foydalanib tursa ham, hech kim og'rinmay qo'li bilan olmaydi, tagimdan qattiq urib, mevalarimni yerga tushirib yeydi, - dedi. Ilon Alimning bo'yniga yana bir marta o'ralib oldi. U yerdan ketib, bir itga duch kelishdi. It ham aytdi: "Yaxshilikka yomonlik bor, men xo‘jayinimga tun-u kun uxlamay xizmat qildim, uning mol-mulki, chorvasi va o‘ziga g‘amxo‘rlik qildim, oxir-oqibat qarib, kasal bo‘lib qolganimda, u meni kaltaklab, haydab yubordi," dedi. Ilon yana bir marta aylanib, "Endi chaqaman," dedi. Alim aytdi: - Endi yana boshqa birorga murojaat qilamiz, agar hakamlik yana senga tegib qolsa, o'zingga murojaat qilaver. U yerdan chiqib, o‘ynab yurgan bir guruh bolalar keldi. Ichida bir bola olamga salom berdi . Alim uning salomini olib, qilayotgan ishining ma’nosini o‘sha bolaga aytdi. Bola eshitib bo‘lgach: - Ey, bobo, bekor gapiryapsiz, qo‘lingizdagi bu kichkina qutiga bo‘yningizga uch marta o‘ralgan ulkan ilon sig‘armidi? - dedi u. Shunda ilon ham dedi: - Bu gap to'g'ri. Bola umuman ishonmadi, "bu so‘zlarga ko‘z bilan ko‘rmasdan ishonib bo‘lmaydi" deb. Shunda ilon bolani ishontirish uchun egilib, boyagi qutiga kirib ketdi. Bola sandiqni yopib, mahkamladi va uni Alimning qo‘liga berdi va "olgan joyingizga qo‘ying" dedi.

Bilge: – Seni karanlık, dar bir yerden, hapisten kurtardım, iyiliğe kötülük mü var? Yılan: – Var. Bilge: – O halde birine başvuralım, yargıç sana dokunursa sokarsın, – dedi. Yılan da bu söze razı oldu ve ikisi yürürken bir deveye rastladılar. Bunlar deveye olayların anlamını söylediler, deve dedi: – İyiliğe kötülük var. Neden derseniz: İnsanların ne kadar ağır yükünü, malını taşıyıp, ömrümce hizmet etsem de, insan ne zaman haddimi aşan bir yük yükler de, yürüyemezsem vurur, döver ve üzer. Yılan bunu işittiğinde, bilgenin boynuna dolandı. Buradan çıkıp, meyve ağaçlarına başvurdular. Bu ağaç da dedi: – İyiliğe kötülük var. Neden derseniz: Meyvemle nice insan geçinip faydalanırken, meyvemi can acıtmadan almıyor, kökümü sertçe vurup meyvemi yere düşürüp yiyor, – dedi. Yılan bilgenin boynuna bir kez daha dolandı. Oradan ayrılıp, bir köpeğe rastladılar. Köpek de dedi: – İyiliğe kötülük var, ben sahibime nice gece gündüz uyumayıp malını, hayvanlarını, kendisini koruyup hizmet ettim, sonunda yaşlanıp hasta olunca, sopa ile vurarak beni kovdu, – dedi. Yılan bir kez daha dolanıp, – şimdi sokacağım, – dedi. Bilge: – Şimdi yine birine başvuralım, yargıç sana dokunursa, sokarsın. Oradan çıkıp oynayan bir grup çocuğa geldiler. İçlerinden bir çocuk bilgeye selam verdi. Bilge selamını aldı ve o çocuğa olayların anlamını anlattı. Çocuk dinledikten sonra dedi ki: – Ey ata, boş konuşuyorsun, şu elindeki minicik sandığa boynuna üç kez dolanmış o muhteşem yılan sığar mıydı? – dedi. O zaman yılan da dedi: – Bu söz doğru, – dedi. Çocuk inanmadı, “bu söze gözle görmeden kimse inanmaz” dedi. O zaman yılan çocuğu inandırmak için eğildi ve o sandığa girip yattı. Çocuk o zaman sandığı kapatıp kilitleyerek bilgenin eline verdi, “aldığınız gibi götürüp yerine geri koyunuz” dedi.

مەن سېنى قەپەس، قاراڭغۇ ۋە <FR/>تار يەردىن چىقاردىم، ياخشىلىققا يامانلىق بارما؟ يىلان جاۋاب قىلدۇ: – بار. دانا ئېيتتى: – ئۇنداق بولسا، بىرىگە جۈكىنەيلى، ھۆكۈم ساڭا تەگسە، چاقىسەن، – دەپ. يىلانمۇ بۇ سۆزگە قوشۇلۇپ، ئىككىسى كېتىپ بېرىپ، بىر تۆگىگە يولۇقتى. بۇ ئىشنىڭ مەنىسىنى تۆگىگە ئېيتىپ بەردى. تۆگە مۇنداق دېدى: – ياخشىلىققا يامانلىق بار. نېمىشقا دېسىڭىز، مەن ئادەمنىڭ قانچە ئېغىر يۈكىنى، مال–مۈلكىنى توشۇپ، بارلىق ئۆمۈرۈمدە خىزمەت قىلساممۇ، ئادەملەر ھەر قاچان چامامدىن تاشقىرى يۈك ئارتىدۇ، ماڭالمىسام، مېنى ئۇرۇپ–سوقۇپ رەنجىتىدۇ. يىلان بۇ سۆزنى ئاڭلاپ، دانانىڭ بويىغا بىر ئەگىپ ئورالدى. ئۇ يەردىن چىقىپ، ئىككىسى بىر مېۋىلىك دەرەخكە باردى. بۇ دەرەخمۇ مۇنداق دېدى: –ياخشىلىققا يامانلىق بار. نېمىشقا دېسىڭىز، مىڭلىغان ئادەم مېنىڭ مېۋەمنى يەپ قانچە ئادەم كۈن كۆرىدۇ، پايدىلىنىپ تۇرسىمۇ مېۋەمنى جېنىمنى ئاغىرتماي قولى بىلەن ئاستا ئېلىپ يۇلماي، بەلكى تۆپەمنى قاتتىق ئۇرۇپ، مېۋەمنى يەرگە چۈشىرىپ يەيدۇ، – دېدى. يىلان يەنە دانانىڭ بوينىغا بىر ئورالدى. ئۇ يەردىن مېڭىپ، بىر ئىتقا يولۇقتى. ئىتمۇ مۇنداق دېدى: – ياخشىلىققا يامانلىق بار. مەن ئېگەم ئۈچۈن كۈندۈز–كېچىسىز ئۇيقۇسىز، مال–مۈلكىنى ۋە ئۆزىنى قوغداپ خىزمەت قىلغان، ئاخىرىدا مەن قېرىپ، ئاغرىپ قالغىنىمدا ، ئۇ مېنى ئۇرۇپ قوغلاۋەتتى، – دېدى يىلان يەنە بىر قېتىم ئورالدىدە. «ئەمدى چاقىمەن!»: دېدى. دانا مۇنداق دېدى: – ئەمدى يەنە بىرىگە ژۈكۈنەيلى، ھۆكۈم يەنە ساڭا چىقسا، ئۇنداقتا چاقىۋەر. شۇنىڭ بىلەن مېڭىپ يۈرۈپ، ئويناپ يۈرگەن بىر توپ بالىلارغا كەلدى. شۇلارنىڭ ئارىسىدىكى بىر بالا داناغا <MS/>سالام بەردى. دانا <MS/>سالامنى ئېلىپ، بولغان ئىشنى بالىغا ئېيتىپ بەردى. بالا ئاڭلاپ بولغاندىن كېيىن: – ھەي، ئاتا، سىز خاتا قىلىۋاتىسىز. شۇ قولىڭىزدىكى كىچىكلا ساندۇققا بوينىڭىزغا ئۈچ قېتىم ئورالغان چوڭ يىلان سىغامدۇ؟ – دېدى. شۇ چاغدا يىلانمۇ مۇنداق دېدى: – بۇ سۆز توغرا. لېكىن بالا ئىشەنمىدى: – بۇ گەپكە كۆز بىلەن كۆرمىگىچە، ھېچكىم ئىشەنمەيدۇ، – دېدى. شۇنىڭ بىلەن يىلان بالىنى ئىشەندۈرۈش ئۈچۈن ئېگىلىپ باردىدە، ساندۇققا قايتا كىرىپ ياتتى. بالا شۇ پەيتتە ساندۇقنى «تارس!» ئەتكۈزۈپ تاقىدىدە، دانانىڭ قولىغا بەردى ۋە، «ئالغان يېرىڭىزگە ئاپىرىپ قويۇڭ»، _ دېدى.

Müdrik dedi: – Səni qaranlıq, dar yerdən, zindandan azad etdim, yaxşılığa pislik etmək olarmı? İlan cavab verdi: – Olur. Müdrik dedi: – Onda birinə müraciət edək, hakim sənə toxunsa, sən də iynələ. İlan razılaşdı və onlar birlikdə gedərkən bir dəvəyə rast gəldilər. Onlar dəvəyə baş verənləri izah etdilər. Dəvə dedi: – Yaxşılığa pislik var. Niyə? İnsanların ağır yükünü, malını daşıyıb ömrüm boyu xidmət edirəm, amma insan məni aşırı yükləyib yürüyə bilmədiyim vaxt məni vurur, döyür, incidər. İlan bunu eşidəndə müdrikin boynuna dolandı. Oradan ayrılıb meyvə ağaclarına müraciət etdilər. Ağac dedi: – Yaxşılığa pislik var. Niyə? Mənim meyvəmi çox adam istifadə edib faydalanır, amma meyvəmi ağrıtmadan almır, kökümü sərt vurub meyvəmi yerə düşürür və yeyirlər. İlan bir daha müdrikin boynuna dolandı. Onlar sonra bir itə rast gəldilər. İt dedi: – Yaxşılığa pislik var. Mən sahibimə gecə-gündüz yuxusuz qalaraq malını, heyvanlarını, özünü qorudum, xidmət etdim, amma yaşlanıb xəstələnəndə məni daşa-döyə qovdu. İlan yenə dolanıb dedi: – İndi iynələyəcəm! Müdrik dedi: – Gəlin yenə birinə müraciət edək, hakim sənə toxunsa, iynələ. Bunun üzərinə onlar oynayan bir qrup uşağın yanına gəldilər. Uşaqlardan biri müdrikə salam verdi. Müdrik salamını aldı və uşağa baş verənləri izah etdi. Uşaq dinlədikdən sonra dedi: – Ey ata, boş danışırsan! Əlinə kiçik sandığı alıb boynuna üç dəfə dolanmış o möhtəşəm ilan ora sığar? Onda ilan dedi: – Bu söz doğrudur. Uşaq inanmadı və dedi: – Bu sözü gözlə görmədən kim inanar? Bunun üzərinə ilan uşağı inandırmaq üçün əyilib sandığa girib uzandı. Çocuk o zaman sandığı kapatıp kilitleyerek bilgenin eline verdi ve dedi ki: — Aldığınız gibi götürüp yerine geri koyunuz.

Бір зор әлім молдадан жаңа дінге кірген адам: – Тақсыр, мен иманды қалай етсем үйренемін? – деп сұрапты. Әлім айтты: – Шыққан күн мен айдан, көк пен жерден, су мен желден, жер мен таудан, жаңбыр мен кардан үйрен,–деді. Сұрап тұрған адам бұл сөз не сөз екенін біле алмай дағдарып тұрды. Сонда әлім айтты: – Далаға шықсаң көк пен жерді көресің, күн мен айды, көк үстінде жұлдыздарды, тауды - тасты, жел мен жаңбырды – осының бәрін көресің, соларға қарап ой жіберсең, оның бәрін адам жаратуға қолынан келер істер емес. Олай болса, соның бәрін жоқтан бар еткен бір Құдіретті ие болса керек, біз көрмеген. Сол ақылға ойланып жетіссең, иманыңның жартысы тамам болғаны, –деді.

A newly converted man once asked a great scholar: — Master, how can I learn faith? The scholar replied: — Learn from the sun and the moon, from the sky and the earth, from water and wind, from mountains and rain, from snow and storms. The man stood confused, unable to understand these words. Then the scholar said: — When you go outside, you see the sky and the earth, the sun and the moon, the stars above, the mountains and stones, the wind and the rain — all of this you can see. If you reflect on it, you will understand that none of it could have been created by human hands. Therefore, there must be a Mighty Creator who brought everything from nothing into existence, though we cannot see Him. If you reach this understanding through reflection, then half of your faith is complete.

Bir buyuk olim mulladan yangi dinga kirgan odam: - Taqsir, men iymonni qanday o‘rganaman? - deb so‘radi. Alim aytdi: - Quyosh bilan oydan, osmon bilan yerdan, suv bilan shamoldan, yer bilan tog‘dan, yomg‘ir bilan kardandan o‘rgan, - dedi. So‘rayotgan odam bu so‘zning nima ekanligini bilolmay hayron edi. Shunda Alim aytdi: - Dalaga chiqsang, osmon va yerni, quyosh va oyni, osmon ustida yulduzlarni, tog' va toshlarni, shamol va yomg'irni ko'rasan, bularning hammasini ko'rasan, bularga qarab fikr yuritsang, bularning hammasini yaratish odamning qo'lidan kelmaydi. Agar shunday bo‘lsa, biz ko‘rmagan, bularning barchasini yo‘qdan bor qilgan bir Qudrat egasi bo‘lishi kerak. Agar siz bu aqlni o‘ylab topsangiz, imoningizning yarmi tugaydi, - dedi.

Büyük bir bilge, imamdan yeni dine giren biri sormuş: – Efendim, imanı nasıl öğrenebilirim? Bilge: – Güneşten ve aydan, gökten ve yerden, su ve rüzgardan, topraktan ve dağlardan, yağmurdan ve kardan öğren, demiş. Soruyu soran kişi bu sözlerin ne anlama geldiğini anlayamamış ve şaşkınlıkla kalmış. Bunun üzerine Bilge demiş ki: – Dışarı çıkarsan gökyüzünü ve yeryüzünü, güneşi ve ayı, gökyüzündeki yıldızları, dağları ve taşları, rüzgarı ve yağmuru görürsün. Bunlara bakıp düşünürsen, bunların hiçbirini bir insanın yaratmaya gücü yetmediğini anlarsın. O halde, bunları yoktan var eden bir Kudret sahibi olmalı, ama biz onu görmüyoruz. İşte bunu tüm zihninle algılarsan, imanın yarısı tamamlamış olursun, diye yanıtlamış.

بىر ﭼﻮڭ ﺩﺍﻧﺎ موللىدىن يېڭى دىنغد قوبۇل قىلىنغدن بىر كىشى: – ﺗﻪخسىر، ﻣﻪﻥ ئىمانلىق ﺑﻮﻟﻮﺷﻨﻰ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ئۈگىنىمەن؟ – ﺩﻩپ سوراپتۇ. ﺩﺍﻧﺎ ﺋﻴﺘﺘﻰ: – چىقىۋاتقان كۈن بىلەن ئايدىن، ئاسمان بىلەن يەردىن، سۇ بىلەن شامالدىن، يەر بىلەن تاغدىن، يامغۇر بىلەن قاردىن ئۈگەن، _ دېدى. سوراۋاتقان كىسى بۇ سۆزلەرنىڭ مەنىسىنى چۈشەنمەي ھەيران بولدى. شۇندا دانا مۇنداق دېدى: دالاغا چىقساڭ ئاسمان بىلەن يەرنى كۆرىسەن، قۇياش بىلەن ئاينى، ئاسمان ئۈستىدىكى يۇلتۇزلارنى، تاغ-تاشلىرىنى، شامال بىلەن يامغۇرنى _ بۇلارنىڭ ھەممىسىنى كۆرىسەن، شۇلارغد قاراپ ئوي يۈگۈرتىسەن، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئادەمنىڭ يارىتىشى قولدىن كېلىدىغدن ئىش ئەمەس. ئۇنداق بولسا موشۇلارنىڭ ھەممىسىنى <FR/>يوقتىن بار ئەتكەن قۇدرەتلىك ياراتقۇچى بولۇشى كېرەك، بىز كۆرمىگەن. شۇ ئەقىلگە ئويلاپ چۈشەنسەڭ، ئىمانىڭنىڭ يېرىمى تامام بولغىنى، _ دېدى.

Büyük bir bilgeye, imamdan yeni dine giren biri sormuş: — Efendim, imanı nasıl öğrenebilirim? Bilge cevap vermiş: — Güneşten ve aydan, gökten ve yerden, sudan ve rüzgârdan, topraktan ve dağlardan, yağmurdan ve kardan öğren. Soru soran kişi bu sözlerin ne anlama geldiğini anlayamamış ve şaşkınlıkla kalmış. Bunun üzerine Bilge şöyle demiş: — Dışarı çıkarsan, gökyüzünü ve yeryüzünü, güneşi ve ayı, gökyüzündeki yıldızları, dağları ve taşları, rüzgârı ve yağmuru görürsün. Bunlara bakıp düşünürsen, bunların hiçbirini bir insanın yaratmaya gücü yetmediğini anlarsın. O halde, bunları yoktan var eden bir Kudret sahibi olmalı, ama biz onu göremiyoruz. İşte bunu tüm zihninle algılarsan, imanın yarısı tamamlanmış olur.

Лұқпан әкімге бір сопысымақ адам бір жиылыста айтты: – Сіздің ауруға ем етуіңіз күнә, Құдайдың жіберген қаза-бәлесіне себеп табамын деген Құдайға қарсылық болып табылады деп білемін, – деді. Лұқпан айтты: – Олай болса, сол айтқан сөз жазылған кітапты келтіріңіз, сенімді кітап болса, біз тоба етіп, дәрігерлікті қоялық, – деп. Сопы бұл сөз еш кітаптан көргені жоқ кітап алып келе қоямын деп қозғалмады. Жиылып отырған халық шулап қоя берді: – Сопы, Лұқпан жесірге байдай, жетімге атадай болып, неше мұңды бейшаралардың көзінің жасын тыйды, сен бұл істі күнә деп білсең кітабыңды көрсет, болмаса қазыға алып барып, жазаландырамыз, – деп. Істің бұлайынша зорайып бара жатқанын көріп, Лұқпан халықтан өтініш етіп тысқа шығып, сопыны оңаша қалдырып айтты:

At one gathering, a pretentious dervish said to Luqpan the Wise: – Your practice of healing the sick is a sin. Seeking remedies for the calamities sent by God’s will and then claiming to find solutions is, in my view, opposition to God. Luqpan replied: – If that is so, then bring me the book in which your words are written. If it is a trustworthy scripture, I shall repent and abandon medicine. The dervish could not bring any such book, for he had never seen those words written anywhere. The people gathered there began to shout: – Dervish! Luqpan has been like a husband to widows and a father to orphans; he has dried the tears of the suffering. If you truly believe his work is sinful, show us your book, or else we shall take you before the judge! Seeing the situation worsening, Luqpan raised his hand and said: – Peace be upon you all. Let me speak to him alone. He led the dervish outside and said quietly:

Luqmon hakimga bir soxta so‘fi bir yig‘inda shunday dedi: – Sizning kasallarga davo qilishingiz gunoh. Olloh yuborgan qazo-baloga chora izlash Ollohga qarshi chiqish bo‘ladi, deb bilaman, – dedi. Luqmon dedi: – Unday bo‘lsa, shu gapingiz yozilgan kitobni olib keling. Ishonchli kitob bo‘lsa, biz tavba qilib, tabiblikni tashlaymiz, – dedi. So‘fi esa bu gapni hech qaysi kitobda ko‘rmagan edi, “kitob olib kelaman” deb ham o‘rnidan qo‘zg‘almadi. Yig‘ilgan xalq shovqin solib yubordi: – So‘fi, Luqmon bevalarga boydek, yetimlarga otadek bo‘lib, qancha bechoralarning ko‘z yoshini to‘xtatdi. Agar bu ishni gunoh desang, kitobingni ko‘rsat, bo‘lmasa qoziga olib borib jazolatamiz, – deyishdi. Ishning bunchalik kattalashib ketayotganini ko‘rgan Luqmon xalqdan iltimos qilib, tashqariga chiqdi va so‘fini yolg‘iz qoldirib dedi:

Lokman Hekim’e bir sufi, bir toplantı sırasında şöyle dedi: — Sizin hastalara şifa bulmanız günahtır. Hüda’nın verdiği kaza ve belaya derman bulacağım demek, Hüda’nın takdirini kabul etmemek sayılır. Bunun üzerine Lokman Hekim şöyle cevap verdi: — O hâlde bu söylediklerinizin yazılı olduğu kitabı bana getirin. Güvenilir bir kaynaksa, biz de tövbe eder, hekimliği bırakırız. Sufi ise bu sözleri hiçbir yerden görmediği için, kitabı getirmeye bile yeltenmedi. Toplantıya gelen kalabalık ise bu sözler üzerine gürültü yapmaya başladı: — Sufi, Lokman; dullara eş, yetimlere baba gibi olmuş bir insandır. Ne kadar dertli, çaresiz varsa, onların gözyaşını dindirmiştir. Sen kalkıp bu işe günah diyorsan, o zaman kitabını getir, göster. Aksi takdirde cezalandırılacaksın! — dediler. İş bu raddeye gelince, Lokman halktan rica ederek dışarı çıktı. Ardından sufiye dönüp şöyle dedi:

لۇقمان ھەكىمگە بىر سوپى كىشى بىر يىغىندا ېيتتى: –سىزنىڭ ئاغرىقلىرىڭىزغا داۋا ئىزدىشىڭىز گۇنا، چۈنكى <MS/>خۇدانىڭ ئەۋەتكەن بالا-قازىسىغا سەۋەپ تاپىمەن دېگەن <MS/>خۇداغا قارشىلىق بولۇپ تېپىلىدۇ دەپ ئويلايمەن، – دېدى. لقمان ئېيتىپتۇ: – ئەگەر شۇنداق بولسا، شۇ سۆزۈڭىز يېزىلغان كىتابنى ئېلىپ كېلىڭ، ئىشەشلىك كىتاب بولسا، بىزمۇ تەۋبە ئېتىپ، دوختۇرلۇقنى قويىمىز، – دەپ. سوپى بۇ سۆزنى ھېچقانداق كىتابتىن كۆرگەن ئەمەس، كىتاب ئېلىپ كېلىشكىمۇ ئۇرۇنمىدى. يىغىندىكى خەلق ۋاڭ-چۇڭ قىلىپ كەتتى: – سوپى، لۇقمان <MS/>جېسىرلارغا بوۋا، يېتىملارغا دادىدەك بولۇپ، نەچچە ئازاپقا چۆمگەن بېچارىلارنىڭ كۆز يېشىنى توختاتتى. ئەگەر بۇ ئىشنى گۇنا دېسەڭ، كىتاۋىڭنى كۆرسەت! بولمىسا، سېنى <MS/>قازىغا ئېلىپ بېرىپ جازالايمىز! – دەپ. ئىشنىڭ مۇنداق يوغىرىپ كىتىپ بارغىنىنى كۆرگەن لۇقمان خەلىقتىن ئىلتىماس قىلىپ، سىرتقا چىقىپ، سوپىنى يالغۇز قويۇپ مۇنداق دېدى:

Lokman Həkimə bir sufi, bir yığıncaq zamanı belə dedi: — Siz xəstələrə şəfa tapmağınız günahdır. Allahın verdiyi qəzaya və bəladan dərman tapmaq Allahın takdirini qəbul etməmək sayılır. Bunun üzərinə Lokman Həkim belə cavab verdi: — O halda, dediklərinizin yazıldığı kitabı mənə gətirin. Etibarlı bir mənbədirsə, biz də tövbə edib həkimliyi tərgitərik. Sufi isə bu sözləri heç yerdən görmədiyi üçün kitabı gətirməyə belə cürət etmədi. Toplantıya gələn izdiham isə bu sözlərdən sonra qışqırmağa başladı: — Sufi, Lokman dul qazınlara ər, yetimlərə ata olmuş bir insandır. Nə qədər dərdli, çaresiz varsa, onların göz yaşını qurudub. Sən çıxıb bu işə günah deyirsənsə, onda kitabını gətir, göstər. Əks halda cəzalandırılacaqsan! — dedilər. İş bu həddə çatanda, Lokman xalqdan xahiş edib çölə çıxdı. Sonra sufiyə tərəf dönüb belə dedi:

– Алла разы болсын, молдам, білген шамаңызша бізді күнәдан тыю үшін ақыл айтқаныңызға. Бірақ бізден де сізге бір ақыл айтылсын: қашан да бір істі істегіңіз келсе, ол іске әуелі ақылыңызды, онан соң көзіңізді жұмсаңыз, сонан соң ақылыңыз дұрыстаса, көзіңіз көріп, жөнін танып, мақұл көрсе, тіліңіз бен қолыңызға сонда ерік беріңіз. Екінші, сіздің айтқан сөз оқып жетіспегендік көрінеді. Құдай Тағала адамға әртүрлі дене берді: қол берді жұмыс қылмақ үшін, көз берді көрмек үшін, аяқ берді жүрмек үшін, құлақ берді есітуге, ақыл берді ойланып, жаман - жақсыны аңғаруға. Сол берген денелерді тиісті орнына жұмсамасаң, Құдайдың бұйрығына қарсылық болып табылса керек. Оның үшін жүрмей, тұрмай, отырмай, көрмей, есітпей Құдайға құлшылық етіп те болмайды. Сол реуішті жансыз нәрселердің де керексіз жаратылғаны жоқ. Бір шөпті у етіп жаратты, екінші шөпті оған басытқы етіп жаратты. Бұларды да танып, біліп, бұйрықты орнына жұмсамасаң күнәлі боласың, тиісті пайдалы орнына жұмсаудан обал болмаса керек, – деді.

— May God reward you, my learned brother, for advising me to avoid sin. But allow me to give you a word of advice as well: whenever you wish to do something, first use your mind, then close your eyes of impulse. If your reason agrees and your eyes recognize it as right, only then should you give your tongue and hands permission to act. Second, your words suggest a lack of deeper understanding. The Almighty has given man different faculties: hands for work, eyes for seeing, feet for walking, ears for hearing, and reason for distinguishing good from evil. If these faculties are not used in their proper place, it may be considered opposition to God’s command. One cannot even worship God properly without walking, standing, sitting, seeing, or hearing. Likewise, nothing in creation is without purpose. One plant may be created as poison, another as its antidote. To recognize and use them in their proper place is not sin, but righteousness.

- Xudo rozi bo‘lsin, mulla, bizni gunohdan qaytarish uchun o‘zingiz bilgancha maslahat berganingiz uchun. Biroq bizdan sizga bir maslahat berib qo'yishim kerak: har qachon bir ishni qilish istagida bo'lsangiz, ushbu ishga avval aqlingizni, keyin ko'zingizni ishga solib qo'ying, keyin aqlingiz to'g'ri bo'lsa, ko'zingiz ko'rib, ma'qul ko'rsa, so'z va qo'lingizga o'z holiga qo'ying. Ikkinchidan, so'zlaringizdan o'qib yetmaganlik ko'rinib turibdi. Olloh taolo insonga turli tanalarni berdi: qo‘llarni ishlash uchun, ko‘zlarni ko‘rish uchun, oyoqlarni yurish uchun, quloqlarni eshitish uchun, aqlni o‘ylash va yaxshi-yomonni farqlash uchun berdi. Agar siz berilgan tanalarni kerakli joyga sarflamasangiz, bu Xudoning buyrug‘iga qarshilik ko‘rsatgan bo‘lasiz. Shuning uchun yurmasdan, turmasdan, o‘tirmasdan, ko‘rmasdan, eshitmasdan Xudoga ibodat qilib bo‘lmaydi. O‘sha shakldagi jonsiz narsalar ham keraksiz yaratilmagan. U bir o‘tni zahar qilib yaratdi, ikkinchisini uning boshi qilib yaratdi. Bularni ham bilib, bilib, buyruqni o‘z o‘rnida ishlatmasangiz, gunohkor bo‘lasiz, kerakli foydali joyda ishlatish ayb bo‘lmasa kerak.

— Allah sizden razı olsun, imamım. Bildiğiniz kadarıyla bizleri günahtan uzak tutmaya çalışıyorsunuz. Fakat bizden de size bir öğüt olsun: Ne zaman bir işe başlamak isterseniz, önce aklınızı, sonra gözlerinizi çalıştırınız. Eğer aklınız “tamam” derse, gözünüz görsün, etrafa bakıp değerlendirsin. O da “tamam” derse, o zaman dilinize ve elinize izin veriniz. İkinci olarak, söylediklerinizden okuma ve araştırmanın eksik olduğunu sezdim. Hüda Teâlâ, insana çeşitli uzuvlar verdi: el verdi, çalışsın diye, göz verdi, görsün diye, ayak verdi, yürüsün diye, kulak verdi, işitsin diye, akıl verdi, düşünsün, iyiyi kötüden ayırt etsin diye. Eğer bu uzuvları yerli yerinde kullanmazsanız, Hüda’nın emrine karşı gelmiş olursunuz. Bu yüzden; çalışmadan, araştırmadan, emek vermeden ibadet de olmaz. Şu cansız görünen şeyler bile boşuna yaratılmamıştır: bir otu zehir kıldı, diğerini şifa olarak yarattı. Bunları tanımaz, araştırmaz ve doğru kullanmazsan günahkâr olursun. Ama doğru kullanmanın asla zararı olmaz.

<MS/>ئاللا سىزدىن رازى بولسۇن، موللا. بىلىمىڭىز بىلەن بىزگە گۇناھتىن ساقلىماققا ئەقىل بەرگەنلىگىڭىز ئۈچۈن. لېكىن بىزدىنمۇ سىزگە بىر كىچىك ئەقىل ئېيتىلسۇن: قاچاندا بىر ئىشنى قىلماقچى بولسىڭىز، ئالدى بىلەن شۇ ئىشقا ئەقىلىڭىزنى، ئاندىن كۆزۈڭىزنى ئىشقا سېلىڭ، ئاندىن ئەقىلىڭىز توغرا بولسا، كۆزۈڭىز كۆرۈپ، راستنى تونۇپ، ماقۇل كۆرسە، شۇندىن كېيىن تىلىڭىز ۋە قولىڭىزغا يول ئېچىپ بېرىڭ. ئىككىنچىدىن، سىز ئېيتقان گەپتە بىلىم كاملىقى كۆرۈنىدۇ. <FR/>ئاللا-تەئالا ئىنسانغا تۈرلۈك ئەزالارنى بەرگەن: قول بەردى ئىش قىلىش ئۈچۈن، كۆز بەردى كۆرۈش ئۈچۈن، پۇتنى بەردى مېڭىش ئۈچۈن، قۇلاقنى بەردى ئاڭلاش ئۈچۈن، ئەقىلنى بەردى ئويلىنىپ، ياخشىنى ياماندىن ئايرىش ئۈچۈن. ئەگەر شۇنداق بېرىلگەن ئەزالارنى ئۆز ئورنىدا ئىشلەتمىسەك، <MS/>خۇدانىڭ بۇيرۇقىغا قارشىلىق بولۇپ تېپىلسا كېرەك. ئۇنىڭ ئۈچۈن ماڭماي، تۇرماي، ئولتۇرماي، كۆرمەي، ئاڭلىماي، <MS/>خۇداغا<MS/> ئىبادەت قىلىشمۇ بولمايدۇ. شۇ رەۋىشتە، جانسىز نەرسىلەرنىڭمۇ ھەر بىرى بېكار يارىتىلمىغان. ئۇ بىر چۆپنى ياراتتى، ئىككىنچى چۆپنى ئۇنىڭ داۋاسى قىلىپ ياراتتى. شۇ نەرسىلەرنى تونۇپ-بىلىپ، ئۆز ئورنىدا پايدىلىنىشىمىز كېرەك. ئەگەر ئۇلارنى پايدىلىنىش ئورنىدا ئىشەىتمىسەك، گۇنا بولىدۇ. ئەگەر شۇلارنى پايدىلىق ئورنىدا ئىشلەتكەن گۇنا بولماسلىقى كېرەك، – دېدى.

— Allah sizdən razı olsun, imamım. Bildiyiniz kimi, bizi günahdan uzaq tutmağa çalışırsınız. Amma bizdən də sizə bir məsləhət olsun: Nə vaxt bir işə başlamaq istəsəniz, əvvəl ağlınızı, sonra gözlərinizi işlədin. Əgər ağlınız “tamam” deyirsə, gözünüz görsün, ətrafa baxıb dəyərləndirsin. O da “tamam” deyirsə, onda dilinizə və əlinizə icazə verin. İkincisi, dediklərinizdən oxumaq və araşdırmanın əskik olduğunu hiss etdim. Allah Təala insana müxtəlif üzvlər verdi: əl verdi ki, işləsin, göz verdi ki, görsün, ayaq verdi ki, getsin, qulaq verdi ki, eşitsin, ağıl verdi ki, düşünsün, yaxşı ilə pis arasında fərq qoysun. Əgər bu üzvləri düzgün istifadə etməsəniz, Allahın əmrinə qarşı gəlmiş olarsınız. Buna görə də; işləmədən, araşdırmadan, zəhmət vermədən ibadət də olmaz. Bu cansız görünən şeylər belə boşuna yaradılmayıb: birini zəhər etdi, digəri şəfa olaraq yaradıldı. Bunları tanımaz, araşdırmaz və düzgün istifadə etməzsən günahkar olarsan. Amma düzgün istifadə etməyin heç vaxt zərəri olmaz.

Англия жұртында Броун деген білімді ұста судың үстіне бір қолайлы көпір салуға жүріп, «қалайша салсам қолайлы, нық болар екен» деп ойға қалып келе жатса, жолдың үстіне кесе тартқан өрмекшінің өрмегіне көзі түсті. Мұны көріп Броун тоқтай қалып ойланды: «Бұл өрмекші мынау жол арқылы көпір салыпты, астында тіреуі жоқ, осындай көпір қолайлы болар еді» деп. Сонымен келді де, су үстіне екі ұзын шынжыр тартып, ортасына тақтай салып, екі жақ басын құрғақ жерден биік, нық бағаналарға бекітіп, көпір істеді. Шынжырдан көпір салу содан қалған үлгі екен.

In England, there once lived a skilled engineer named Brown. As he was planning to build a bridge over a river, he walked along the bank, thinking: “How can I make it strong and convenient?” While pondering, he saw a spider spinning its web across the path. At that moment his eye caught sight of it. Watching it, Brown stopped and thought: “This spider has built a bridge across the way without any supports underneath; perhaps such a bridge would be most practical.” Inspired by this, he stretched two long iron chains across the river, placed planks upon them, and fixed both ends to tall, sturdy pillars on dry land. Thus was born the chain suspension bridge, an idea that came from observing a spider’s web.

Angliyada Broun ismli ma’lumotli usta suv ustiga qulay ko‘prik qurish ustida ishlayotganda, "qanday qilib qurish qulay va mustahkam bo‘lar ekan" deb o‘ylaganida, yo‘l ustiga o‘rgimchak to‘riga ko‘zi tushdi. Buni ko'rib, Broun to'xtadi va o'yladi: "Bu o'rgimchak bu yo'l ustiga ko'prik qurgan, tayanchi yo'q, shunday ko'prik qulay bo'lardi." Shunday qilib, u suv ustiga ikkita uzun zanjir tortdi, o‘rtasiga taxta qo‘ydi va ikki tomonini quruqlikdan baland, mustahkam ustunlarga mahkamlab, ko‘prik yasadi. Zanjirdan ko‘prik qurish o‘sha davrdan qolgan namuna ekan.

İngiltere halkının Brown adında bilgili bir ustası vardı. Bu ustan günlerin birinde suyun üzerine kullanışlı bir köprü yapmaya gidiyordu. “Nasıl yaparsam da kullanışlı hem sağlam olur?” diye düşüncelere dalmış halde yürürken, yolun üstüne ağ germiş bir örümceği fark etti. Bunu görünce Brown durdu ve düşündü: “Bu örümcek bu yol üzerine köprü kurmuş, ama altında bir desteği yok. Böyle bir köprü kullanışlı olacaktır” dedi. Bunun üzerine geldi ve suyun üzerine iki uzun zincir gerdi, ortasına tahtalar koydu ve iki ucunu karadaki yüksek, sağlam direklere sabitleyerek köprüyü yaptı. Zincirli köprü yapmak işte o zamanlardan kalma bir örnekmiş.

ئەنگىلىيە يېرىدە بروۇن ئىسىملىك بىلىملىك بىر ئۇستا سۇنىڭ ئۈستىدىن قولايلىق بىر كۆرۈك سېلىشنى ئويلاپ، «قانداق سالسام قولايلىق، ھەم مۇستەھكەم بولار ئىكەن؟» دەپ، ئويغا چۆكۈپ كېلۋاتسا، يولنىڭ ئۈستىنى كېسىپ تارتىلغان بىر ئۆمۈچۈكنىڭ تورىسىغا <FR/>كۆزى چۈشتى. بۇنى كۆرگەن بروۇن توختاپ، قېلىپ ئويلاندى: «بۇ ئۆمۈچۈك مونۇ يول ئارقىلىق كۆرۈك ياساپتۇ، ئاستىدا تايانغۇچىسى يوق، مۇشۇنداق كۆرۈك قولايلىق بولار ئىدى» دەپ. شۇنىڭ بىلەن كەلدىدە، سۇ ئۈستىگە ئىككى ئۇزۇن ئوخشاش كۆپۈرە ياسىسا بولار ئىكەن» دەپ ئويلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ كېلىپ، سۇنىڭ ئۈستىدىن ئىككى ئۇزۇن زەنجىر تارتىپ، ئارىسىغا تاختاي سېلىپ، ئىككى تەرىپىنى قۇرۇق يەردىن ئېگىز، مۇستەھكەم تىرەكلەرگە بېكىتىپ، كۆرۈك ياسىدى زەنجىر بىلەن كۆرۈك سېلىش شۇ چاغدىن قالغان ئۈلگە ئىكەن.

İngiltərə xalqının Brown adlı bilgili bir ustası vardı. Bu usta günlərin birində suyun üzərinə faydalı bir körpü salmağa gedirdi. “Necə yapsam da həm faydalı, həm möhkəm olar?” deyə düşüncələrə dalmış halda gedərkən, yolun üstündə ağ örümək toru çəkmiş bir örüməyi gördü. Bunu görüb Brown dayandı və düşündü: “Bu örümək bu yolun üzərinə körpü salıb, amma altında dəstək yoxdur. Belə bir körpü faydalı olar” dedi. Bunun üzərinə gəlib suyun üzərinə iki uzun zəncir çəkdi, ortasına taxtalar qoydu və iki ucunu quru yerdəki yüksək, möhkəm dirəklərə bağlayaraq körpünü düzəltdi. Zəncirli körpü etmək elə o zamanlardan qalmış bir nümunəymiş.

Бір қарт ұста күні-түні тынбай іс соғып отырады екен. Оған көрші, заманындағы бір зор бай, Броун дегеннің баласы ойнап жүріп қызыққа күнде ұстаға келіп, іс соққанына қарап тұрады екен. Бір күні ұста мырзаға айтты: – Төрем, қарап тұрғанша, тым болмаса, шеге соғуды үйренсейші, кім біледі, бір күндерде сол өнердің де керегі болар. Бала нем кетеді деп, күнде мазаққа шеге соғып жүріп, бірнеше күнде жақсы соғуға үйреніпті. Мұнан соң бірнеше жылдар өткен соң, жұртында қатты жаугершілік басталып, Броунның мал-жаны таланып бітіп, өзі қатын, баласымен қашып шығыпты. Сонымен, ішерге-жеуге, киюге де кем-тар соғып, бір қалада жүрген уақытта, қаланын әкімі бұйрық шашты: әскерге көп етік керек, жақын жердегі қалалардың сататын мығы таусылды, мық даярласын, – деп. Сонда манағы мырзаның мазаққа үйренген өнері есіне түсіп, патшалық етікшілерге хабар салды: – Егер көп мық - шеге керек болса, мен пөдіретін ала, – деп. Етікшілер істеген мығын көріп ұнатқан соң, әскердің етігіне мық істеудің міндетін алып, көп мал тауып, ақыр өміріне шейін кемдік көрмей өтіпті-міс.

An old blacksmith worked day and night at his forge. Near his shop lived a wealthy man named Brown. Brown’s young son would often stop by to watch the blacksmith at work. One day the blacksmith said to him: – Young master, instead of just watching, why not learn to hammer a nail? You never know — one day that skill might come in very useful. Thinking it harmless fun, the boy began to hammer nails for amusement and, within days, became quite skilled at it. Years later, a great war broke out. Brown lost his wealth and livestock and fled with his wife and children, destitute. In a nearby city, the governor announced: “A large supply of boots is needed for the army, but all the nails are gone. Anyone who can make good nails shall be well rewarded.” Remembering his childhood skill, Brown sent notice to the shoemakers: “If you need nails, I can make them.” They tested his work, found it strong and fine, and entrusted him with producing all the army’s boot nails. Thus Brown earned great wealth and lived comfortably for the rest of his life, thanks to the craft he once learned in jest.

Bir keksa usta kecha-yu kunduz tinim bilmay ishlaydi. Uning qo'shnisi, o'z davrining katta boylaridan biri bo'lgan Brauning o'g'li o'ynab yurib, har kuni ustaga kelib, uning ishlarini kuzatib turardi. Bir kuni u usta janobga dedi: - Taqsir, hech bo'lmasa tirnoq chiqarishni o'rganib olsang bo'lardi, kim biladi, bir kun kelib bu san'at ham kerak bo'lib qolar. Bola har kuni mazax qilib, bir necha kun ichida yaxshi urishga o‘rgandi. Bir necha yil o'tgach, bu yerda keskin jang boshlandi, ya'ni Brauning jon-jahni, mol-mulki to'la-to'kis talon qilindi, u xotini va bolasi bilan qochib ketdi. Shunday qilib, yeb-ichishga ham, kiyinishga ham muhtoj bo‘lib, bir shaharda yurganimizda, shahar hokimi buyruq tarqatdi: armiyaga ko‘p etik kerak, yaqin atrofdagi shaharlarning sotadigan mahsuloti tugab qoldi, mahsuloti tayyorlansin, - dedi. Shunda haligi janobning masxara qilishga o‘rganib qolgan san’ati esiga tushib, qirol etikdo‘zlarga xabar berdi: - Agar ko‘p mix kerak bo‘lsa, men uni olaman, - dedi. Etikdo‘zlarning ishini ko‘rib, ularga yoqqanidan so‘ng, u askarlarning etiklarini yaxshi ishlash majburiyatini oldi, ko‘p mol-dunyo topdi va umrining oxirigacha hech qanday kamchilik ko‘rmadi.

Bir yaşlı usta gece gündüz durmadan çalışırmış. Ona komşu olan, zamanının zenginlerinden biri Brown’un oğlu oyun oynarken her gün ustanın yanına gelip işin yapılış şeklini ilgiyle izlermiş. Bir gün usta, çocuğa şöyle demiş: – Efendim, öylece bakıp duracağına, hiç değilse çivi çakmayı öğren. Kim bilir, bir gün işine yarar. Çocuk "ne kaybederim ki" der ve her gün meşgale olsun diye bir çivi çakmaya başlamış. Birkaç gün içinde de çiviyi düzgünce çakmayı öğrenmiş. Aradan yıllar geçmiş. Ülkede büyük bir savaş çıkmış, Brown’un tüm malı mülkü yağmalanmış, o da karısı ve çocuklarıyla kaçmak zorunda kalmış. Zor günler başlamış: yiyecek, giyecek sıkıntısı çekmişler. O sırada bulundukları şehirde, şehrin yöneticisi bir emir yayınlamış: “Orduya çok sayıda çizme lazım, yakındaki şehirlerde satılık çiviler tükenmiş, burada üretilsin.” İşte o zaman, eskiden öylesine öğrendiği zanaat aklına gelmiş. Krallığın ayakkabıcılarına haber öndermiş: – Eğer çok sayıda çiviye ihtiyaç varsa, ben yapabilirim, demiş. Ayakkabıcılar onun yaptığı çivileri beğenince, ordunun çizmesi için çivi üretme işini üstlenmiş. Bu sayede çok para kazanmış, hayatının sonuna kadar da yokluk görmeden yaşamış, derler.

بىر قېرى ئۇستا كۈنى-تۈنى تۆمۈر سوقۇپ ئولتىرىدىكەن. ئۇنىڭغا قوشنا دەۋرىدىكى چوڭ بىر باي، بروۇن دېگەننىڭ بالىسى ئويناپ يۈرۈپ، كۈلكە بىلەن كۈندە ئۇستىغا كېلىپ، تۆمۈر سوققىنىغا قاراپ تۇرىدىكەن. بىر كۈنى ئۇستا جانابقا دېدى: – تۆرەم، قاراپ تۇرغىچە، <FR/>يوق دېگەندە مىق سوقۇشنى ئۆگەنسەڭچۇ، كىم بىلىدۇ، بىر كۈنلەردە شۇ ھۈنەرنىڭما كېرەگى بولار. بالا «نېمە كېتىدۇ» دەپ، كۈندە قىزىقىپ مىق سوقۇپ يۈرۈپ، بىر نەچچە كۈندە ياخشى سوقۇشقا ئۆگىنىپتۇ. ئارقىدىن بىر نەچچە يىل ئۆتۈپ، ئەل-جۇرتتا چوڭ ئۇرۇش-تالاش باشلىنىپ، بروۇننىڭ مال-مۈلۈكى بۇلاڭ-تالاڭغا ئۇچراپ، ئۆزى ئايالى ۋە بالىلىرى بىلەن قېچىپ چىقىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئىچىشكە-يېيىشكە، كىيىنىشمۇ قىيىنچىلىققا ئۇچراپ، بىر شەھەردە يۈرگەن ۋاقىتتا، شەھەر ھەكىمى بۇيرۇق چىقاردى: – ئەسكەرگە كۆپ ئۆتۈك كېرەك، يېقىن ئەتراپتىكى شەھەرلەردىكى ساتقۇچىلاردا مىق قالمىدى، مىق تەييارلىسۇن! – دەپ. شۇ چاغدا باياقى جانابنىڭ كۈلكىگە ئۆگۈنگەن ھۈنىرى ئېسىغا چۈشۈپ، پادىشاھنىڭ ئۆتۈكچىلەرگە <FR/>خەۋەر سالىدۇ: – ئەگەر كۆپ مىق كېرەك بولسا، مەن زىممەمگە ئالىمەن، – دەپ. ئۆتۈكچىلەر ئۇنىڭ ياساپ بەرگەن مىقىنى كۆرۈپ ياقدۇرغاندىن كېيىن، ئەسكەرلەرنىڭ ئۆتۈكىگە مىق ياساشنىڭ ۋەزىپىسىنى ئېلىپ، كۆپ بايلىققا ئېرىشىپ، ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە يوقسىزچىلىق كۆرمەي ئۆتۈپتۇ-مىش.

Bir yaşlı usta gecə-gündüz dayanmadan çalışırdı. Ona qonşu olan, zamanının zənginlərindən biri Brownun oğlu oyun oynayarkən hər gün ustanın yanına gəlib işin necə hazırlandığını maraqla izləyirdi. Bir gün usta uşağa belə dedi: – Əfəndim, eləcə baxıb dayanmamaq, heç olmasa mıx çəkməyi öyrən. Kim bilir, bir gün işinə yarayar. Uşaq “nə itirərəm ki” deyib, hər gün məşğul olmaq üçün bir mıx çəkməyə başladı. Bir neçə gün içində isə mıxı düzgün çəkməyi öyrəndi. İllər keçdi. Ölkədə böyük bir müharibə başladı, Brownun bütün mal-mülkü talan edildi, özü də arvadı və uşaqları ilə qaçmaq məcburiyyətində qaldı. Çətin günlər başladı: yemək, geyim çatışmazlığı çəkdilər. O vaxt olduqları şəhərdə, şəhərin rəhbəri bir əmr verdi: “Orduya çox sayda çəkmə lazımdır, yaxın şəhərlərdə satılan mıxlar bitib, burada istehsal olunsun.” Elə o vaxt, əvvəllər təsadüfən öyrəndiyi sənət ağlına gəldi. Krallığın ayaqqabıcılarına xəbər göndərdi: – Əgər çox sayda mıxa ehtiyac varsa, mən edə bilərəm, – dedi. Ayaqqabıcılar onun hazırladığı mıxları bəyənəndə, ordunun çəkməsi üçün mıx istehsalını üzərinə götürdü. Bu sayədə çox pul qazandı və ömrünün sonuna qədər yoxsulluq görmədən yaşadı, deyirlər.

Бір патшаның ханымы ауру болып, жұрттан неше - неше дәрігер жидырып, ем еткізсе де ешбір дауасы табылмады. Патша мұнан соң бақсы-балгерлерді жидырып жарлық айтты: – Балдарыңызды ашып, осы ханымға не ем болатынын табыңыздар, егер таппасаңыздар бәріңізді де астырып өлтіремін, – деп. Бақсы-балгерлер қорқып, сасып тұрғанда, ішінде біреуі айтты: «Мен бұл аурудың емін таптым». Сол сөз мұны ханға алып келісті. Бұл балгер ханға айтты: – Дүниеде мұңсыз кісі тауып, соның көйлегімен қақтырсаңыз, бұл ауруға сол ем екен.

A king’s wife once fell gravely ill. No matter how many doctors he gathered or what remedies they prescribed, none could find a cure for her. Then the king summoned all the healers, shamans, and soothsayers and declared: – Read your omens and find a cure for the queen. If you fail, I shall have every one of you executed. Terrified, the healers stood in silence until one of them said: – I know the cure for this illness. He was brought before the king and said: – If you can find in this world a man without sorrow, and have the queen wear his shirt, she will be cured.

Bir podshohning xotini kasal bo‘lib, xalqdan ko‘plab tabiblarni chaqirib, davolatgan bo‘lsa ham, hech qanday davosi topilmadi. Podshoh shundan keyin folbinlarni yig‘ib, farmon berdi: - Bolalaringizni ochib, bu xonimning davosini toping, agar topolmasangiz, hammasini o'ldirib tashlab qo'yaman, - dedi u. Folbinlar qo‘rqib, sarosimaga tushib qolishganida, ichidan kimdir: "Men bu kasallikning davosini topdim," dedi. Shu so‘zlar bilan uni xonga olib kelishdi. Bu folbin xonga shunday dedi: - Dunyoda g‘amsiz odamni topib, uning ko‘ylagini kiydirsangiz, bu kasallikning davosi bo‘ladi.

Bir padişahın karısı hastalanmış ve halk arasından birçok doktoru bir araya getirtip tedavi ettirmeye çalışsa da hiçbir çare bulunamamıştı. Bunun üzerine padişah büyücüleri ve sihirbazları toplamış ve ferman vermişti: – Falınızı açın ve bu hanıma neyin iyi geleceğini bulun, eğer bulamazsanız hepinizi idam edeceğim, – dedi. Büyücüler korkup şaşkınlıkla dururken içlerinden biri dedi: “Ben bu hastalığın çaresini buldum”. Bu sözle onu hana götürdüler. Bu büyücü padişaha: – Dünyada dertsiz birini bulup onun gömleğini kadının üzerine silkelerseniz bu hastalığa iyi gelir.

بىر پادىشاھنىڭ خانىمى ئاغرىپ قېلىپ، يۇرتتىن نەچچە-نەچچە دوختۇرلارنى يىغىپ، داۋالارنى قىلسىمۇ ھېچبىر داۋاسى تېپىلماپتۇ. پادىشاھ شۇنىڭدىن كېيىن باقچىاەر بىلەن بىلگىرلەرنى يىغىپ، بۇيرۇق بەردى: – پاللىرىڭلارنى ئېچىپ، بۇ خانىمغا نېمە شىپا بولىدىغانلىقىنى تېپىڭلار، ئەگەر تاپالمىساڭلار، ھەممىڭلارنى ئاستۇرۇپ ئۆلتۈرمەن، – دەپ. باقچى-پالچىلار قورقۇپ، ھودۇقۇپ تۇرغاندا، ئارىسىدىن بىرى مۇنداق دېدى: – مەن بۇ <FR/>ئاغرىقنىڭ شىپاسىنى تاپتىم. بۇ سۆز بىلەن ئۇنى خاننىڭ ئالدىغا ئېلىپ كەلدى. بۇ پالچى خانغا مۇنداق دەيدۇ: – دۇنيادا غېمى يوق ئادەمنى تېپىپ، شۇنىڭ كۆينىكى بىلەن ئۇچوقدايسىز، بۇ ئاغرىققا شۇ شىپا ئىكەن.

Bir padşahın arvadı xəstələnmişdi və xalq arasından çoxlu həkimləri toplayıb müalicə etdirməyə çalışsa da, heç bir çarə tapılmamışdı. Bunun üzərinə padşah sehrbazları və cadugərləri çağırıb ferman vermişdi: – Falınızı açın və bu xanıma nə yaxşı gələrsə, onu tapın, tapa bilməsəniz hamınızı edam etdirəcəyəm, – dedi. Sehrbazlar qorxub çaşqınlıq içində dayanarkən, içlərindən biri dedi: “Mən bu xəstəliyin çarəsini tapmışam.” Bu sözlə onu xana apardılar. Bu sehrbaz padşaha dedi: – Dünyada dərtsiz birini tapıb onun köynəyini xanımın üzərinə çalxalarsınızsa, bu xəstəliyə yaxşı gələr. Padşah dünyanın dörd bir yanına vəzifəlilər göndərib axtarsa da, heç kimi tapa bilmədi.