Корпустан іздеу

Табанымды тоздырып, он жыл мектепке жаяу барғанымнан жаман болғаным жоқ. Сабаққа құштар болдым, қай пәнді де сүйіп оқитынмын. Бір жаманы, оқулық, кітап дейтін тапшы еді. Бірақ мектепте үлке-е-ен кітапхана бар-тын, Ішінде деген кітаптың түр-түрі бар. Он бір жылда сол кітаптың бәрін оқып шықтым-ау. Сол еңбектерімнің жемісі зор екенін енді түсініп жатырмын.

Walking to school for ten years straight, wearing out my shoes, it didn’t harm me at all. If anything, it deepened my love for learning. I was passionate about every subject. The only problem was the lack of textbooks and reading materials. But our school had a huge library, shelves upon shelves of books. Over those eleven years, I think I read every single one of them. Only now am I realizing how much that effort has truly paid off.

Oyoqlarim qadoq bo‘lib, o‘n yil maktabga piyoda qatnaganimdan kam bo‘lganim yo'q. Men darslarga ishtiyoqmand edim, har qanday fanni sevib o‘qirdim. Eng yomoni, darsliklar, kitoblar tanqis edi. Biroq maktabda katta-katta kutubxona bor edi. O‘n bir yil ichida men bu kitoblarning barchasini o‘qib chiqdim. Ana shu mehnatlarimning samarasi katta ekanini endi anglayapman.

On yıl boyunca okula onca kilometreyi yaya gitmekten hiç zarar görmedіm. Derse olan ilgim yüksekti, tüm dersleri severek çalıştım. Tek sorun, kitap ve kaynak eksikliğiydi. Ama okulda çok büyük bir kütüphane vardı. İçinde her türden kitap bulunurdu. On bir yıl içerisinde o kitapların neredeyse hepsini okudum. Şimdi görüyorum ki, o emeklerimin meyvesi bolmuş.

<FR/>تاپىنىمنى توزدۇرۇپ<FR/>، ئون يىل مەكتەپكە پىيادە بارغىنىمدىن <MS/>يامان بولغىنىم يوق. ئوقۇشقا خۇشتار بولدۇم، ھەر بىر پەننى سۆيۈپ ئوقاتتىم. بىر قىيىنچىلىقى دەرىسلىك، كىتابلار يېتىشمەس ئىدى. لېكىن مەكتەپتە يوقا-ئا-ئا-ئان كىتابخانا <MS/>بار ئىدى. ئىچىدە كىتابنىڭ تۈرى-تۈرى بار. ئون بىر يىلدا شۇ كىتابلارنىڭ ھەممىسىنى دېگىدەك ئوقۇپ چىقتىم-ھەي. شۇ ئەمگەكلىرىمنىڭ مېۋىسى زور ئىكەنلىكىنى ئەمدى چۈشىنىۋاتىمەن.

On il boyunca məktəbə neçə kilometrlik yolu piyada getmək mənə heç bir ziyan vermədi. Dərslərə olan marağım yüksək idi, bütün fənləri sevərək oxuyardım. Tək problem – kitab və mənbə çatışmazlığı idi. amma məktəbin böyük bir kitabxanası vardı. İçində hər cür kitab tapmaq olurdu. On bir il ərzində o kitabların demək olar ki, hamısını oxudum. İndi görürəm ki, o zəhmətlərimin barı çox imiş...

– Айтпақшы, ол ұлыңыздың аты кім? Мен Айгерімнен басқаңызды танымайды екем.

— By the way, what’s your son’s name? — I asked. — I only know Aigerim.

- Aytgancha, o‘g‘lingizning ismi nima? Men Aygerimdan boshqa hech kimni tanimayman.

Bu arada, oğlunuzun adı neydi? Ben sadece Aygerim’i tanıyorum.

– ئېيتماقچى، ئوغلۇڭىزنىڭ ئىسمى كىم؟ مەن ئايگېرىمدىن باشقىلىرىڭلارنى تونۇمايدىكەنمەن.

Bu arada, oğlunuzun adı nə idi? Mən sadəcə Aygerimi tanıyıram.

Иә, Айгерім үлкенім. Одан кейін Айжан деген қызым бар. Содан кейінгі ұлым Алмас қой, сенің ағаң болады, айналайын.

— Yes, Aigerim is the eldest. Then we have another daughter, Aizhan. And our son Almas — he’d be your older brother

Ha, Katta Aygerim. Undan keyin Ayjan ismli qizim bor. Keyingi o‘g‘lim Olmos, u sening akang bo‘ladi, azizim.

Evet, Aygerim benim büyük kızım. Ondan sonra Ayjan adında bir kızım daha var. Ondan sonra oğlum Almas işte, senin abin olur, canım.

– ھە، ئايگېرىم چوڭ قىزىم. ئاندىن ئايژان دېگەن قىزىم بار. ئاندىن كېيىن ئالماسقۇ، سېنىڭ ئاكاڭ بولىدۇ، <MS/>ئاينالايىن.

Bəli, Aygerim mənim böyük qızım. Ondan sonra Ayjan adlı bir qızım daha var. Onun ardınca da Almas – bax o da sənin abin olur, canım.

– Мәссаған, мен білмейтін аға-апаларым көп екен ғой, – дедім мен өкіне сөйлеп.

— Wow, I had no idea I had so many siblings I didn’t even know about! — I said, half-jokingly, half-regretfully.

- Obbo, men bilmagan aka-singillarim ko‘p ekan-ku, - dedim afsuslanib.

Vay canına, bilmediğim ne çok abla ve ağabeyim varmış, – dedim üzülerek.

– <MS/>ۋايەي، مەن بىلمەيدىغان <MS/>ئاكا-ھەدىلىرىم كۆپ ئىكەنگۇ! – دېدىم ئەپسۇسلانغاندەك.

Ay aman, mənim nə qədər çox tanımadığım bacı və qardaşım varmış, – dedim bir az kövrələrək.

– Иә, енді білетін боласың, айналайын. Айгерім қазір осында, басқа пәтері бар, жұмысыма жақын деп алған. Айжан Талдықорғанда оқып жатыр, ол биыл соңғы курста оқиды. Алмасым, міне, екінші курсқа көшіп жатыр.

— Well, now you know, dear. Aigerim’s here in the city, she got her own apartment closer to work. Aizhan’s studying in Taldykorgan, she’s in her final year and Almas is moving into his second year now.

- Ha, endi bilasan, azizim. Aygerim hozir shu yerda, boshqa kvartirasi bor, ishiga yaqin deb olgan. Ayjan Taldikorganda o‘qiydi, u bu yil oxirgi kursda o‘qiydi. Olmosim, mana, ikkinchi kursga o‘tmoqda.

Artık tanışmış oluyorsun, evladım. Aygerim şimdi burada, farklı bir evde kalıyor, işine yakın diye aldı orayı. Ayjan Taldıkorğan’da okuyor, bu yıl son sınıfta. Almas’ım da ikinci sınıfa geçti.

– ھە، ئەمدى بىلىدىغان بولىسىڭ، <MS/>ئاينالايىن. ئايگېرىم ھازىر مۇشۇ يەردە، باشقا ئۆيى بار، ئىشىغا يېقىن دەپ ئالغان. ئايجان تالدىقورغاندا ئوقۇيدۇ، ئۇ بىيىل ئاخىرقى كورستا ئوقۇيدۇ. ئالماسىم، ھازىر، ئىككىنجى كورسقا كۆچتى.

Artıq tanış olursan, balam. Aygerim indi buradadır, başqa evdə qalır – iş yerinə yaxın olduğu üçün o evi tutmuşuq. Ayjan Taldıqorqanda oxuyur, bu il sonuncu kursdadır. Almasım da ikinci kursa keçib.

– Жақсы екен.

— That’s wonderful!

- Juda yaxshi.

Ne güzel.

– ياخشى ئىكەن.

Nə gözəl.

– Иә. Сенің інің бар еді ғой, ол қалай?

— You have a little brother too, right? How’s he?

- Hа. Sizning ukangiz bor edi, u qanday?

Evet. Senin bir kardeşin vardı, o nasıl?

– ھە. سېنىڭ ئىنىڭ بار ئىدىغۇ، ئۇ قانداق؟

Bəs sənin bir qardaşın vardı, o necədir?

– Жақсы, тоғызға көшті ол.

— He’s doing great, just started ninth grade.

- Yaxshi, u to‘qqizga o‘tdi.

İyi, dokuzuncu sınıfa geçti.

– ياخشى، توققۇزغا كۆچتى ئۇ.

Yaxşıdır, doqquzuncu sinfə keçib.

– Ойбуу, ол да үлкен жігіт болып қалған ба? Енді біз қартаймағанда кім қартаяды? – деп жеңгем әзілдеп қояды.

— Oh my, already a big young man! Then who else is supposed to get old if not us? — said my aunt with a playful smile.

- Voy, u ham katta yigit bo‘lib qoldimi? Endi biz qarimasak, kim qartayadi? - deb hazillashadi yangam.

Vay be, o da artık büyümüş bir delikanlı mı oldu ? O zaman biz yaşlanmayalım da kim yaşlansın? – dedi yengem espri yaparak.

– <MS/>ۋايەي، ئۇمۇ چوڭ يىگىت بولۇپ قالغانمۇ؟ ئەمدى بىز قېرىمغاندا كىم قېرىسۇن?! – دەپ <MS/>يەڭگەم ھەزىللىشىپ قويىدى.

Ay aman, o da artıq böyüyüb əməlli-başlı oğlan olub ha? O zaman biz qocalmayaq da, kim qocalsın? – dedi yengəm zarafatla.

Құз-жартасты алып таулардың қараңғы үңгірінде шоқиып үш бала отыр. Көздерінде үрей. Көңілдерін және бір-бірлерін қалай, немен жұбатарларын білмей дал. Нәр татпағандарына да, бір-біріне тіл қатпағандарына да, кірпік айқастырып ұйықтамағандарына да үш күннен асты. Ұйқы, тамақ, тілдесу – деген адамға тән қасиетгер үшеуі үшін мәңгілік келмеске кеткендей. Ең болмаса бала болып жылай да алар емес. Қараңғы үңгірдегі қатқан тастай үшеуінің тірі екенін тек тоғыз жасар Тоқтағанның анда-санда бір жинап, тартып қалатын маңқасынан ғана сезіледі. Бұдан өзге тырс еткен дыбыс жоқ. Он екі жасар Абдулсаттар мен Абдулхадімнің дем алған-алмағандары да белгісіз. Төртінші күн деген де үшеудің ең кішісі Тоқтаған:

In a dark cave among the high rocky mountains, three boys were huddled together. There was fear in their eyes. None of them knew how to comfort themselves or each other. It had been over three days since they had eaten, spoken a word, or closed their eyes in sleep. Sleep, food, conversation - these things that define being human-seemed to have vanished from their lives forever. They couldn’t even cry like children anymore. In the pitch darkness of the cave, the only sign that the three weren’t stone statues was the sniffle of nine-year-old Toktagan, who occasionally wiped his nose with a sharp breath. Other than that, not a single sound. Whether twelve-year-old Abdulsattar and Abdulkhadim were even breathing was unclear. On the fourth day, the youngest, Toktagan, finally whispered with a trembling voice:

Qoya va ulkan tog‘larning qorong‘u g‘orida uchta bola g‘uj bo‘lib o‘tiribdi. Ko‘zlarida vahima. Ko‘ngillarini va bir-birlarini qanday, nima bilan yupatishni bilmay gangib qolishgan. Uch kundan beri hech narsa yemagan, bir-birlari bilan gaplashmagan va ko‘z yummagan edilar. Uyqu, ovqat, muloqot - insonga xos fazilatlar uchalasi uchun abadiy ketgandek edi. Hatto bola bo‘lib yig‘lay ham olishmasdi. Qorong‘u g‘ordagi tosh kabi qotib qolgan uchovining tirik ekanligi faqat to‘qqiz yoshli To‘xtaganning vaqti-vaqti bilan tortib qo‘yadigan burnidan sezilardi. Bundan boshqa hech qanday tovush yo‘q edi. O‘n ikki yoshli Abdulsattor va Abdulxodimning nafas olish-olmasligi, noma’lum edi. To‘rtinchi kun deganda uchovining eng kichigi To‘qtagan:

Uçurum ve kayalıklarla çevrili yüksek dağların karanlık mağarasında büzülmüş üç çocuk oturuyordu. Gözlerinde ise korku. Birbirlerinin gönüllerini nasıl alacaklarını neyle teselli edileceklerini bilemedikleri için de şaşkındı. Hiçbir şey yemediklerine, birbirleriyle konuşmadıklarına, kirpiklerini kırpmadıklarına kocaman üç günden fazla sürdü. Uyku, yemek, konuşmak - insanlara özgü bu özellikler, üçü için de sonsuza dek kaybolmuş gibiydi. En azından bir çocuk gibi de ağlayamıyorlardı. Karanlık mağaradaki donmuş taş gibi, üçünün de yaşıyor olduğunu sadece dokuz yaşındaki Toktağan'ın ara sıra duraksayıp çektiği burun akıntısından anlamak mümkündü. Başka hiçbir ses yoktu. On iki yaşındaki Abdulsattar ve Abdulhadim'in nefes alıp almadıkları bile belli değildi. Dördüncü gün geldiğinde, üçlünün en küçüğü Toktağan:

قىيا يارتاشلىق دېۋە تاغلارنىڭ قاراڭغۇ ئۆڭكۈرىدە ئۈچ بالا چوقچىيىپ ئولتۇرىدۇ. كۆزلىرىدە قورقۇنچلۇق. كۆڭۈللىرىنى، بىر-بىرىنى قانداق ۋە نېمە بىلەن پەسلىتىشنى <FR/>بىلمەي ئەندىشىپ قالغان. <FR/>دەم تاتمىغىنىغىمۇ، بىر-بىرىگە <FR/>تىل قاتمىغىنىغىمۇ، <FR/>كىرپىك قېقىپ ئۇخلىمىغانلىقىمۇ ئۈچ كۈندىن ئاچتى. ئۇيقا، تاماق، سۆزلەش — دېگەن ئادەمگە خاس خۇسۇسىيەتلەر ئۇلار ئۈچۈن مەڭگۈلۈك كەلمەسكە كەتكەندەك. ئەڭ بولمىسا بالا بولۇپ يىغلاپمۇ ئالامايدۇ. قاراڭغۇ ئۆڭكۈردىكى قاتقان تاشتەك ئۈچىنىڭ تىرىك ئىكەنلىكىنى پەقەت توققۇز ياشلىق توختاغاننىڭ ئاندا-ساندا بىر يىغىپ، تارتىپ قويىدىغان ماڭقىسىدىنلا سېزىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا <FR/>تىرس قىلغان تاۋۇش يوق. ئون ئىككى ياشلىق ئابدۇلساتتار بىلەن ئابدۇلخادىمنىڭ دەم ئېلىپ-المايۋاتقانلىقىمۇ بەلگۈسىز. تۆرتىنچى كۈن دېگەندە، ئۈچىنىڭ ئەڭ كىچىگى توختاغان:

Uçurumlar və qayalarla əhatə olunmuş yüksək dağların qaranlıq mağarasında üç uşaq sıxılıb otururdu. Gözlərində qorxu vardı. Bir-birlərinin könlünü necə alacaqlarını, nə ilə təsəlli edəcəklərini bilmədikləri üçün də çaşqın idilər. Heç nə yemədikləri, bir-birləri ilə danışmadıqları, kipriklərini belə qırpmaqdan çəkindikləri üç günə yaxın vaxt keçmişdi. Yuxu, yemək, danışmaq – insanların xüsusiyyətləri olan bu şeylər üçü üçün sonsuza qədər itmiş kimi görünürdü. Ən azından uşaq kimi ağlamaq belə mümkün deyildi. Qaranlıq mağaradakı donmuş daş kimi, üçünün də yaşadığını yalnız doqquz yaşlı Toqtağan ın bəzən dayanıb çəkdiyi burun axıntısından anlamaq mümkün idi. Başqa heç bir səssizlik yox idi. On iki yaşlı Abdulsəttar və Abdulxədimin nəfəs alıb-almadıqları belə bilinmirdi. Dördüncü gün gəldikdə, üçlünün ən kiçiyi Toqtağan :

– Карным ашты... – деді кемсеңдеп.

- I’m hungry…

- Qornim och... - dedi u yig‘lamsirab.

Karnım acıktı... - diye inledi.

قورسىقىم ئاچتى…– دېدى ئۇ، ئاۋازى خىجىللىق بىلەن.

Qarnım acdı... – deyə inildi.

Үшеуі бір-біріне таңдана жалт-жалт қарасты. Мына меңірейген тастардың тасасында меңірейіп отырған үшеуіне бұл сөз тым тосын, оғаш естілгендей. Тіпті адамдардың сөйлеуге тілі, қалауын жеткізетін нәпсісі бар екені енді естеріне түскендей қыбырлап-жыбырлап қойды. Үлкендіктерін білдіріп «болған іске болаттай берік бол», «шыда» – деген дей, екеуі кезектесе Тоқтағанның басынан сипап, арқасынан қағып, иығынан басып нығыздап қойды. «Тамақ табамыз», «бәрі жақсы болады» – деген жұбату сөзді күтіп Тоқтаған қанша қиылып қараса да, олардың жүздерінен алдағы күнге деген ешбір үміт отын көре алмай , еріксіз көзін тайдырып әкетті. Алайда Тоқтағанның «қарным ашты» – деген сөзі әдеттегіден өзге, мүлде жат тағдырдың есігін ашқандай еді.

All three turned their heads sharply, surprised. In their stony silence, the sound of that voice seemed strange and out of place- like something from another world. It was as if they had just remembered that people had tongues to speak and desires to feel hunger. They stirred slightly. Trying to show they were older and stronger, Abdulsattar and Abdulkhadim patted Toktagan on the head, his back, and shoulders, taking turns as if to say: “ Be strong . What’s done is done.” But though Toktagan searched their faces for some spark of hope, some comforting words like “We’ll find food” or “Everything will be okay,” he saw none and lowered his eyes. Yet his simple words - “I’m hungry” -had opened a door into a different, unfamiliar world.

Uchovi bir-biriga hayron bo‘lib yalt-yalt qarashdi. Mana shu bepoyon toshlar ortida o‘tirgan uchoviga bu so‘z juda g‘alati va kutilmagan eshitilgandek bo‘ldi. Hatto odamlarning gapirish uchun tillari, istaklarini yetkazadigan nafslari borligi endi eslariga tushgandek qimirlashib-qimirlashib qo‘yishdi. Kattaliklarini bildirib, "bo‘lib o‘tgan ishlarga po‘latdek mustahkam bo‘l", "chida" degandek, ikkovi navbatma-navbat To‘xtaganning boshini silab, yelkasidan qoqib, yelkasidan bosib mahkamlab qo‘yishdi. "Ovqat topamiz", "hammasi yaxshi bo‘ladi" degan tasalli so‘zlarini kutib, To‘xtagan qanchalik tikilib qarasa ham, ularning yuzlarida kelajakka bo‘lgan hech qanday umid uchqunini ko‘rolmay, beixtiyor ko‘zlarini olib qochdi. Biroq To‘xtaganning "qornim och" degan gapi odatdagidan boshqacha, butunlay g‘alati taqdirning eshigini ochgandek edi.

Üçü de birbirlerine şaşkınlıkla baktılar. Bu donmuş taşların arasında donuklaşmış oturan üçü için bu sözler aniden çok garip ve tuhaf gelmişti. Hatta insanların konuşma dilleri ve isteklerini iletme arzuları olduğu yeni akıllarına gelmiş gibi kıpırdandılar. İkisi de Toktağan'ın başını okşayarak, sırtına vurarak, omzunu sıkarak "olan olmuş, çelik gibi sağlam ol", "dayan" diyerek büyüklüklerini belli ettiler. Onlardan "yiyecek bir şey bulacağız", "her şey yoluna girecek" gibi teselli sözlerini bekleyen Toktağan, ne kadar acınaklı baksa da, yüzlerinden gelecek için hiçbir umut kıvılcımı göremediği için istemeden gözlerini kaçırdı. Ancak Toktağan'ın "karnım acıktı" sözü, her zamankinden farklı, tamamen yabancı bir kaderin kapısını açmış gibiydi.

ئۈچى بىر-بىرىگە ھەيرانلىق بىلەن <FR/>يالت-يالت قاراشتى. بۇ جانسىز تاشلارنىڭ سايىسىدا جانسىزدەك ئولتارغان ئۈچىلىسىگە بۇ سۆز شۇنچىلىك ئىنتايىن كۈتۈلمىگەن، بىر تۈرلۈك ئاڭلانغاندەك. ھەتتا ئادەملەرنىڭ سۆزلەش ئۈچۈن تىلى، نىيىتىنى يەتكۈزىدىغان <MS/>نەپسى بار ئىكەنلىكىنى ئەمدى ئەسلىرىگە چۈشەرگەندەك قىمىرلاپ-مىدىرلاپ قويدى. چوڭلۇغىنى بىلدۈرگەندەك «<MS/>بولغان ئىشقا پولاتتەك مەھكەم بول»، «سەۋىر قىل» – دېگەندەك ئىككىسى نوۋەتلىشىپ توقتاغاننىڭ بېشىنى سىيپاپ، ئارقىسىدىن قېقىپ، يەلكىسىدىن بېسىپ، نوقۇپ قويدى. «تاماق تاپىمىز»، «ھەممە نەرسە ياخشى بولىدۇ» دېگەن يېشىلغۇ سۆزنى كۈتكەن توقتاغان، قانچە ئۈمۈتلىنىپ قارىسىمۇ، ئۇلارنىڭ يۈزلىردە ئالدىنقى كۈنگە دېگەن ھېچ بىر <FR/>ئۈمۈت ئوتىنى كۆرەلمەي، ئامالسىز <FR/>كۆزىنى ئاستۇ ئاغدۇرۇپ ئەكەتتى. ئەمما توقتاغاننىڭ «قارنىم ئاچتى» دېگەن سۆزى ئادەتتىكىدىن باشقا، پۈتۈنلەي يات تەغدىرنىڭ ئىشىكىنى ئاچقاندەك ئىدى.

Üçü bir-birinə təəccüblə baxdı. Bu donmuş daşlar arasında donub oturan üçü üçün bu sözlər birdən çox qəribə və yad gəldi. Hətta insanların danışıq dilləri və arzularını ifadə etmək istəkləri olduğunun yeni fərqinə varmış kimi hərəkətə gəldilər. İkisi Toqtağan ın başını oxşayaraq, kürəyinə vuraraq, çiynini sıxaraq “olan olmuş, polad kimi möhkəm ol”, “döz” deyərək böyüklüklərini göstərdilər. Onlardan “bir şey yeyəcəyik”, “hər şey yoluna düşəcək” kimi təsəlli sözləri gözləyən Toqtağan nə qədər acınacaqlı baxsa da, onların üzlərində gələcək üçün ümid şöləsi görmədiyi üçün istəmədən gözlərini yayındırdı. Ancaq Toqtağan ın “qarnım acdı” sözləri hər zamankından fərqli, tamamilə yad bir taleyin qapısını açmış kimi idi.

Енді ешнәрсе де бұрынғыдай болмақ емес. Жат әлемнің қай есігінен қалай кірмек керек? Қайда бет алып, кімнің соңынан ермек лазым? Әрбірден соң калай тірі қалуға болады? Үшеуінің де жанын жеген сауалдар осы еді.

From that moment, nothing could be the same. Which door to this strange new world should they choose? Where to go? Who to follow? And most of all- how to survive?

Endi hech narsa avvalgidek bo‘lmaydi. Begona dunyoning qaysi eshigidan qanday kiriladi? Qayerga yo‘l olib, kimning ortidan ergashish kerak? Oxir-oqibat qanday tirik qolish mumkin? Bu uchovining ham qalbini qiynagan savollar edi.

Şimdi hiçbir şey eskisi gibi olmayacak. Yabancı dünyanın hangi kapısından nasıl içeri girmeliler? Nereye yönelmeli ve kimin peşinden gitmeliler? Sonuçta hayatta nasıl kalınır? Bu sorular üçünün de canını yakıyordu.

ئەمدى ھېچنەرسىمۇ بۇرۇنقىدەك بولماق ئەمەس. يات ئالەمنىڭ قايسى ئىشىكىدىن قانداق كىرىش كېرەك؟ قەيەرگە قاراپ، كىمنىڭ كەينىدىن ئەگىشىش <MS/>لازىم؟ ھەر بىرىدىن كېيىن قانداق تىرىك قېلىشقا بولىدۇ؟ ئۈچىلىسىنىڭمۇ <FR/>جېنىنى يېگەن مۇشۇ سوئاللار ئىدى.

İndi heç nə əvvəlki kimi olmayacaq. Yad dünyanın hansı qapısından necə daxil olmalılar? Hara yönəlməli və kimin arxasınca getməlidirlər? Nəticədə həyatda necə qalmaq olar? Bu suallar üçünün də canını yandırırdı.

Абдулсаттар баяу орнынан көтеріліп, сақтықпен үңгірдің аузына карай жылжыды. Оны көріп Абдулхадім де орнынан көтеріле беріп еді:

Slowly, Abdulsattar stood up and cautiously moved toward the cave’s entrance. Seeing him, Abdulkhadim also began to rise when Toktagan cried out:

Abdulsattor sekin o‘rnidan turib, ehtiyotkorlik bilan g‘or og‘ziga tomon siljidi. Buni ko‘rib Abdulxodim ham o‘rnidan turmoqchi bo‘ldi:

Abdulsattar yavaşça ayağa kalktı ve ihtiyatla mağaranın ağzına doğru süründü. Onu gören Abdulhadim de kalkmaya çalıştığında:

ئابدۇلساتتار ئاستا ئورنىدىن كۆتىرىلىپ، ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئۆڭكۈرنىڭ ئېغىزىغا قاراپ سىلجىدى. ئۇنى كۆرگەن ئابدۇلخادىممۇ ئورنىدىن كۆتىرىلمەكچى بولغان ئىدى:

Abdulsəttar yavaş-yavaş ayağa qalxdı və ehtiyatla mağaranın ağzına doğru süründü. Onu görən Abdulxədim də qalxmağa çalışanda:

– Қайда барасыңдар?! – деп Тоқтаған шыр ете қалды.

- Where are you going?!

- Qayerga ketyapsizlar?! - deb To‘xtagan baqirib yubordi.

Nereye gidiyorsunuz?! - diye bağırdı Toktağan.

– قەيەرگە بارىسىلەر؟! – دەپ توقتاغان <FR/>قاتتىق ئاۋاز چىقىرىۋەتتى.

– Haraya gedirsiniz?! – deyə Toqtağan qışqırdı.

– Тыныш! – деді артына жалт қараған Абдулсаттар. – Бір дыбыс естідім. Қуғыншылар келе жатқан сияқты.

- Quiet! - Abdulsattar whispered sharply, turning his head. — I heard something. Someone’s coming. Chasers, maybe.

- Jim! - dedi Abdulsattor orqasiga keskin qarab. - Bir ovoz eshitdim. Quvg‘inchilar kelayotganga o‘xshaydi.

Sessiz ol! - dedi arkasına hemen dönen Abdulsattar.

– تېچ! – دېدى ئارقىسىغا دەرھال بۇرىلىپ قارىغان ئابدۇلساتتار. – بىر ئاۋاز ئاڭلىدىم. قوغلىغۇچىلار كېلىۋاتقاندەك.

– Səssiz ol! – dedi dərhal arxasına dönen Abdulsəttar.

Сол-ақ екен, алыстан:

Just then, from the distance, voices echoed:

Shunday bo‘ldi-yu, uzoqdan:

Bir ses duydum. Sanki takipçiler geliyor. O an, uzaktan:

شۇ ۋاقىتتا، يىراقتىن:

– Səs eşitdim. Sanki təqibçilər gəlir. O anda uzaqdan:

– Абдулсаттар! Абдулхадім! Тоқтаған! – деген бір топ адамның кейде кезектескен, кейде қосарланған дауыстары естілді.

-Abdulsattar! Abdulkhadim! Toktagan! - sometimes the names were called one after another, sometimes all at once.

- Abdulsattor! Abdulxodim! To‘xtagan! - degan bir to‘da odamlarning goh navbatma-navbat, goh qo‘shilib chiqqan ovozlari eshitildi.

Abdulsattar! Abdulhadim! Toktağan! - diye bir grup insanın bazen sırayla, bazen de birlikte bağırdıkları duyuldu.

– ئابدۇلساتتار! ئابدۇلخادىم! توقتاغان! – دېگەن بىر توپ ئادەمنىڭ بەزىدە نوۋەتلەشكەن، بەزىدە جۈپلەنگەن ئاۋازلىرى ئاڭلاندى.

– Abdulsəttar! Abdulxədim! Toqtağan ! – deyə bir qrup insanın bəzən növbə ilə, bəzən birlikdə qışqırdıqları eşidildi.

Үшеуі жалма-жан үңгірдің көзге түртсе көргісіз қараңғылығына сүңгіп, бірін-бірі құшақтай етпеттеп жата кетті. Бірте-бірте әлгі дыбыстар жақындай түсіп, адам дауыстарымен қоса ат тұяғының тасқа тиген дүбірі тау ішін жаңғырықтыра үнгірдің дәл төбесіне келіп тоқтады.

Panicked, the boys dove deeper into the cave’s shadows and lay face-down, hugging each other. The voices grew louder, mixed with the clatter of horse hooves striking stone. The sound filled the mountains and stopped directly above the cave.

Uchovi darhol g‘orning ko‘z ilg‘amas qorong‘iligiga sho‘ng‘ib, bir-birlarini quchoqlab, yuztuban yotib qolishdi. Asta-sekin o‘sha tovushlar yaqinlashib, odam ovozlari bilan birga ot tuyoqlarining toshga urilgan dukuri tog‘ ichini aks-sado berib, g‘orning xuddi tepasiga kelib to‘xtadi.

Üçü hemen mağaranın görülemez karanlığına dalarak birbirlerine sarılıp yüzüstü yattılar. Yavaş yavaş sesler yaklaştı ve insan sesleriyle birlikte at nallarının taşa değen uğultusu dağın içini yankılatarak mağaranın tam tepesinde durdu.

ئۈچى <FR/>دەرھال ئۆڭكۈرنىڭ <FR/>كۆزگە تۈرتسە كۆرگۈسىز قاراڭغۇلۇقىغا سىڭىپ، بىر-بىرىنى قۇچاقلامايدىغان بولۇپ يېتىۋالدى. ئاستا-ئاستا ھېلىقى ئاۋازلار يېقىنلىشىپ، ئادەم ئاۋازلىرى بىلەن بىرلىكتە <MS/>ئات تۇيۇغىنىڭ تاشقا تەككەن گۈلدىرىسى تاغ ئىچىنى جاراڭلىتىپ ئۆڭكۈرنىڭ دەل ئۈستىگە بېرىپ توختىدى.

Üçü dərhal mağaranın görünməz qaranlığına qayıdaraq bir-birinə sarılıb üz üstə uzandılar. Səslər yavaş-yavaş yaxınlaşdı və insan səsləri ilə birlikdə at nalının daşa dəyməsinin ucalan uğultusu dağın içini əks etdirərək mağaranın tam üstündə dayandı.

– Балалар, шығыңдар! Сендердің осы тауға жасырынғандарыңды білеміз. Сендерге тиіспейміз. Елге қайтатын болдық. Барған соң әкелеріңнің дүние-мүлкін түгел қайтарып беремін. Мұнда қалсаңдар аштан өлесіңдер. Тиіспеймін деп уәде беремін. Шығыңдар енді!

-Come out, children! We know you’re hiding in this mountain. No one will harm you. We’ve decided to return to the village. Once we’re back, I’ll return all your fathers’ property. If you stay here, you’ll die of hunger. I promise I won’t touch you. Just come out!

- Bolalar, chiqinglar! Sizlarning bu tog‘ga yashiringaningizni bilamiz. Sizlarga tegmaymiz. Vatanga qaytadigan bo‘ldik. Borganimizdan so‘ng otalaringizning barcha mol-mulkini to‘liq qaytarib beraman. Bu yerda qolsangiz, ochlikdan o‘lib ketasizlar. Tegmayman deb va’da beraman. Endi chiqinglar!

Çocuklar, çıkın! Sizin bu dağa saklandığınızı biliyoruz. Size dokunmayacağız. Köye geri dönüyoruz. Varınca babalarınızın tüm mallarını iade edeceğim. Burada kalırsanız açlıktan öleceksiniz. Dokunmayacağıma söz veriyorum. Çıkın artık!

– بالىلار، چىقىڭلار! سىلەرنىڭ مۇشۇ تاغدا يوشۇرۇلغانلىقىڭلارنى بىلىمىز. سىلەرگە تەگمەيمىز. ئەلگە قايتىدىغان بولدۇق. بارغاندىن كېيىن <MS/>دادىلىرىڭلارنىڭ <MS/>دۇنيا-مۈلكىنى تولۇق قايتۇرۇپ بېرىمەن. بۇ يەردە قالساڭلار، ئاچتىن ئۆلۈسىلەر. تەگمەيمەن دەپ ۋەدە بېرىمەن. چىقىڭلار، ئەمدى!

– Uşaqlar, çıxın! Sizin bu dağa gizləndiyinizi bilirik. Sizə toxunmayacağıq. Kəndə geri dönürük. Çatanda atanızların bütün mal-qarasını geri verəcəyəm. Burada qalsanız aclıqdan öləcəksiniz. Toxunmayacağıma söz verirəm. İndi çıxın!