Корпустан іздеу

Бөлме ортасына Жолбарыстан тәркіленген әкелерінің дүние-мүлкін үйіп кеткен екен. Үшеуі өз үйлерінің дүние-мүлкін көргенде әкелері базардан келгендей қуана бас салды. Бес-алты сандық, кебеже, сырты киізбен оралып, буылған түйіншектер. Түсін түстегенімен, олардың ішіндегі заттардан үш бала да бейхабар-тын. Сондықтан үшеуі сандық, кебеже, киіз демей, сенікі-менікі деп бөлмей бірінен кейін бірін ашып көре бастады. Алғашқы сандықтан-ак түрлі-түрлі біраз киім-кешек шықты. Үшеуі дереу тибеттіктер берген киімдерді шешіп, бойларына келетінін шақтап киіп алды. Одан кейінгі кебежеден ұзақ жолға жарайтын талқан, құрт, ірімшік азықтары шықты. Ал келесі бір сандықтан әшекей бұйымдар мен қойдың асығындай, бала жұдырығындай бірнеше кесек алтын тапты. Үш бала ең маңыздыларын бір дорбаға салып, аузын буып бөлек қойды да, қалған дүниелерді қайта буып-түйіп бір төбе етіп үйді. Неге олай істегендерін өздері де түсінген жоқ. Сол бір қасіретті күннен бері үш бала тұтас бір бүтінге айналып кеткендей. Бір-біріне сөз шығындамай-ақ тілмен емес, көзбен сөйлесіп, ыммен түсінісіп, қимылмен бірдей әрекетке де көше салатын. Бір-бірінің жанын түсініп, бір-бірін меңгеріп алғаны сонша, қарсы келген қандай да бір кедергілерге жауаптары да, әрекеттері де бірдей еді. Мына дорбаны да не үшін, қандай сапар алды дайындыкқа әзірлегендерін өздері де білмейді. Сағат санап, сәттілік пен сәтсіздік, өмір мен өлім алма-кезек арпалысқан заманда күні ертең тағдырларынын қалай болары да беймәлім еді. Сондықтан қандай жағдайға да тас-түйін дайын-тын. Үш бала қатал тағдырларынан қайраттанды. Басынан өткен қиыншылықтарынан ширатыла түсті. Жаманшылықтардан жиреніп, жақсы адам болуға, жақсы өмір сүруге ынталанды. Балалықтарымен бір-ақ күнде қоштасып, бір-ақ күнде есейіп шыға келген.

In the center of the room lay a heap of their fathers’ belongings, confiscated from Zholbarys. At the sight of the familiar possessions from their homes, the three boys rushed forward with joy, as though their fathers had just returned from the market. There were five or six chests, cupboards, and bundles wrapped in felt and tightly tied. Though they recognized the containers, none of them knew exactly what was inside. Without dividing anything into “yours” or “mine,” they opened one chest after another together. From the first chest came various items of clothing. At once, they took off the garments given to them by the Tibetans and put on the ones that fit them best. From the next cupboard came food suited for long journeys-talkan, dried curds, and cheese. In another chest, they found jewelry and several chunks of gold, some the size of sheep knucklebones, others as large as a child’s fist. The boys placed the most important items into a single bag, tied it tightly, and set it aside. The rest they repacked neatly into a pile. They themselves did not quite know why they did it that way. Since that tragic day, the three had become as one. They no longer needed words-communicating with glances, gestures, and shared movements. They understood one another so completely that their reactions to any obstacle were instinctively the same. They did not know why they prepared that bag, nor for what journey it might be meant. In a time when fortune and misfortune, life and death wrestled hour by hour, their fate for the next day was uncertain. So they stood ready for anything. Hardened by cruel destiny, strengthened by suffering, they recoiled from evil and yearned to live well, to become good people. In a single day, they had said farewell to childhood and grown up all at once.

Xona o‘rtasida To‘lbarsdan musodara qilingan otasining mol-mulki uyilib yotardi. Uchovlari o‘z uylarining mol-mulkini ko‘rganlarida, otalari xuddi bozordan kelgandek xursand bo‘lib yugurib kelishdi. Besh-oltita sandiq, kavaja, kigiz bilan o‘ralgan va bog‘langan tugunlar. Garchi u tush ko‘rgan bo‘lsa-da, uchala bola ham ularning ichidagi narsalardan bexabar edi. Shuning uchun uchovlon sandiq, kavaja, kigiz demay, seniki-meniki demay birin-ketin ochib ko‘rishdi. Birinchi sandiqdan turli xil kiyim-kechaklar topildi. Uchtasi darhol tibetliklar bergan kiyimlarni yechib, o‘zlariga mos kiyimlarni kiyib olishdi. Undan keyin keladigan kavajadan yo‘lga yaraydigan talqon, qurt, pishloq chiqdi. Boshqa bir sandiqdan esa taqinchoqlar va qo‘y to‘pig‘idek, bola mushtidek bir necha bo‘lak oltin topdi. Uchta bola eng muhimlarini bir xaltaga solib, og‘zini bog‘lab alohida qo‘yishdi, qolganlarini esa qayta bog‘lab, bir tepaga to‘plashdi. Nega bunday qilishganini o‘zlari ham tushunishmasdi. O‘sha fojiali kundan beri uchta bola bir butun bo‘lib qolgandek edi. Ular bir-birlariga so‘z sarflamasdan, til bilan emas, balki ko‘z bilan gaplashish, imo-ishoralar bilan tushunish va harakatlar bilan bir xil harakatlarga o‘tishardi. Улар бир-бирларининг қалбларини тушуниб, бир-бирларини шу қадар ўрганиб олган эдиларки, қаршиларида турган ҳар қандай тўсиқларга уларнинг жавоблари ҳам, ҳаракатлари ҳам бир хил эди. Bu sumkani nima uchun va qanday safarga tayyorlashganini o‘zlari ham bilishmaydi. Omad va omadsizlik, hayot va o‘lim bir-biriga galma-gal urilib turgan zamonda ertangi taqdirlari qanday bo‘lishi ham noma’lum edi. Shuning uchun u har qanday vaziyatga tayyor edi. Uch nafar bola o‘zlarining shafqatsiz taqdirlaridan ruhlandi. Boshidan kechirgan qiyinchiliklar uni yanada kuchaytirdi. U yomonliklardan jirkanib, yaxshi odam bo‘lishga va yaxshi hayot kechirishga intildi. Bolalik bilan bir kunda xayrlashib, bir kunda ulg‘ayib qolishdi.

Hainliğin çaresi yoktur! Birini satan, bin kişiyi de satar. Bin kişiyi satan, devletini de, dinini de, anasını da satar! Tek çaresi ölümdür! Götürün şunu!- diye sarayın içindekilerin hepsine duyurarak bağırdı.

بۆلمە ئوتۇرىسىدا جولبارىستىن قالدۇرۇپ كەتكەن دادىلىرىنىڭ <MS/>دۈنىيا-مۈلكىنى دوگىلاپ قويغان ئىكەن. ئۈچى ئۆز ئۆيلىرىنىڭ <MS/>دۈنىيا-مۈلكىنى كۆرگەندە دادىلىرى بازاردىن كەلگەندەك خۇشال بولدى. بەش-التە <MS/>ساندۇق، <MS/>يېمەك-ىچمەك قويۇلغان ساندۇقچە، سىرتى <MS/>كىگىز بىلەن ئورىلىپ، باغلانغان <MS/>بولاقلار. چۈشىنىپ چۈشەنگىنى بىلەن، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى نەرسىلەردىن ئۈچ بالىمۇ بېخەۋەر ئىدى. شۇڭلاشقا ئۈچى <MS/>ساندۇق، <MS/>يېمەك-ىچمەك قويۇلغان ساندۇقچە، <MS/>كىگىز دېمەي، سېنىڭكى-مېنىڭكى دەپ بۆلمەي بىرىدىن كېيىن بىرىنى ئېچىپ كۆرۈشكە باشلىدى. دەسلەپكى <MS/>ساندۇقتىن تۈرلۈك-تۈرلۈك بىر ئاز <MS/>كىيىم-كېچەك چىقتى. ئۈچى دەررۇ تىبەتلىكلەر بەرگەن كىيىملەرنى يېشىپ، بويلىرىغا كېلىدىغانلىرىنى چاغلاپ كىيىۋالدى. ئۇنىڭدىن كېيىنكى <MS/>ساندۇقچىدىن ئۇزاق يولغا يارايدىغان <MS/>تالقان، <MS/>قۇرۇت، <MS/>ئىرىمچىك ئوزۇقلىرى چىقتى. كېلەسى بولسا بىر <MS/>ساندۇقتىن <MS/>بېزەك بۇيۇملار بىلەن <MS/>قوينىڭ ئوشۇغىدەك، <MS/>بالا مۇشتۇمىدەك <MS/>بىر نەچچە كېسەك ئالتۇن تاپتى. ئۈچ بالا ئەڭ كېرەكلىرىنى بىر <MS/>خالتىغا سېلىپ، ئاغىزىنى باغلاپ بۆلەك قويدىدە، قالغان دۇنيالارنى قايتىدىن بوغۇپ-تۈگۈپ بىر تۆپە قىلىپ دوگلىدى. نېمىگە ئۇنداق قىلغىنى ئۆزلىرىمۇ چۈشەنگىنى يوق. شۇ بىر ھەسىرەتلىك كۈندىن بېرى ئۈچ بالا تۇتاش بىر پۈتۈنگە ئايلىنىپ كەتكەندەك. بىر-بىرىگە سۆز چىقارمايلا تىل بىلەن ئەمەس، كۆز بىلەن سۆزلىشىپ، شەرەت بىلەن چۈشىنىپ، مىلدىرلىشى بىلەن بىردەك ھەرىكەتكىمۇ كۆچەلەيدىغان. بىر-بىرىنىڭ جېنىنى چۈشىنىپ، بىر-بىرىنى ئۈگىنىپ ئالغىنى شۇنچە، قارشى كېلگەن قانداقلا بىر توسالغۇلۇقلارغا جاۋاپلىرىمۇ، ھەرىكەتلىرىمۇ بىردەك ئىدى. مونۇ خالتىنىمۇ نېمە ئۈچۈن، قانداق سەپەر ئالدى تەييارلىكقا تەييارلىغانلىرىنى ئۆزلىرىمۇ بىلمەيدۇ. سائات ساناپ، مۇۋاپىقىيەتلىك بىلەن مۇۋاپىقىيەتسىزلىك، ئۆمۈر بىلەن ئۆلۈم نوۋەت بىلەن ئالمىشىپ كۈرەشكەن زاماندا كېيىنكى كۈنى تەغدىرلىرى قانداق بولارىمۇ بېمەلۇم ئىدى. شۇنداقتىن قانداق جاغداي بولسىئىمۇ تولۇق تەييار ئىدى. ئۈچ بالا قاتتىق تەغدىرلىرىدىن غەيرەتلەندى. بېشىدىن ئۆتكەن قىيىنچىلىقلىرىدىن ئايلىنىپ چىقتى. يامانچىلىقلاردىن يىركىنىپ، ياخشى ئادەم بولۇشقا، ياخشى ئۆمۈر سۈرۈشكە ئىنتىلدى. بالىلىقلىغى بىلەن بىرلا كۈندە خوشلىشىپ، بىرلا كۈندە چوڭ بولۇپ كەتكەن.

Xainliyin çarəsi yoxdur! Birini satan, digərini də satacaq. Digərini satan, dövlətini də, dinini də, anasını da satacaq! Tək çarəsi ölümdür! Aparın bunu! – deyə saraydakı hər kəsə eşidilən səslə qışqırdı.

Ертесіне Далай Лама үшеуін қайта шақыртты. Бұл жолы қызыл қытай әскерлері қуғыншылықпен келген екен. Бір қауым елдің орнында қалған үш баланы кері алып кетіп, әкелерінің орнына мұралық беріп, өскенде қызмет те ұсынбақшы екен. Бұл жолы да Далай Лама ерікті балалардың өздеріне берді. Алайда кері қайтпайтындықтарын ашып айтты. Қызыл қытай әскерлері Тибет еліне кең жайлап келе жатқанымен, әлі де тісін батыра қоймаған шағы еді. Сондықтан Далай Ламаны сыйлағандық танытып, үш баланы қолынан жұлып алып кете алмады. Қызыл қытай әскерлері шығып кеткен соң Далай Лама ға тосын сауал тастап:

The next day, the Dalai Lama summoned them again. This time, Red Chinese soldiers had arrived in pursuit. They proposed taking the three boys back, restoring them to the places their fathers had held, granting them homes and property, and offering them positions when they came of age. Once again, the Dalai Lama left the choice entirely to the boys. They openly declared that they would not return. Though the Red Chinese forces were already spreading across Tibetan lands, they had not yet fully tightened their grip. Out of respect for the Dalai Lama, they did not dare seize the boys by force. After the soldiers departed, the Dalai Lama posed an unexpected question:

Ertasi kuni Dalay Lama uchovini yana chaqirdi. Bu safar qizil xitoy qo‘shinlari ta’qib bilan kelgan edi. Bir jamoa yurt o‘rnida qolgan uch bolani qaytarib olib ketib, otalarining o‘rniga meros qoldirmoqchi va ular ulg‘ayganlarida ularga ish taklif qilmoqchi edi. Bu safar ham Dalay Lama ixtiyori bolalarning o‘ziga berildi. Biroq ortga qaytmasliklarini ochiq aytishdi. Qizil Xitoy qo‘shinlari Tibetga keng ko‘lamda kirib kelayotgan bo‘lsa-da, hali tishlarini botirmagan edi. Shuning uchun Dalay Lamaga hurmat ko‘rsatib, uch bolani qo‘lidan tortib ololmadi. Qizil Xitoy qo‘shinlari chiqib ketgandan so‘ng, Dalay Lamaga kutilmagan savol berdi:

İki Tibetli muhafız, üç çocuğu yeraltındaki bir fare deliği gibi dolambaçlı yollardan sakladıkları odalarına geri götürdü. Yeraltı, dağ kayasına daha çok benziyordu. Çünkü, kayalardan oyulmuş yollar, yan yana iki insanın sığabileceği genişlikteydi ve yüksekliği bir buçuk metreyi geçmiyordu. Bu yüzden çocuklar dik yürüyor, muhafızlar ise eğilerek geçiyordu. Bu yolları bilenler olmasa, yabancılar kaybolabilirdi. Bazen yollardan çok, çocukların saklambaç oynadığı yerlere benziyordu. Aralıklı olarak karşınıza çıkan deliklerden birine dönüp bakınca gözden kayboluyordunuz. Bir ayı mağarası gibi o deliklerin ötesinde, insanların eğilerek girebileceği ahşap kapılar ve yanında yine benzer dolambaçlı yollar görünüyordu. Üç çocuk, etraflarına ne kadar dikkatle bakarsa baksın, hangi kapıdan girip hangi delikten çıktıklarını öndeki ve arkalarındaki muhafızlardan anlayamadılar. Öndeki muhafız kapıyı açana kadar, dünkü odalarına gelip gelmediklerini bilemediler.

ئەتىسى <MS/>دالاي لاما ئۈچىنى قايتىدىن چاقىرتتى. بۇ قېتىم <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى زۇلۇملۇق بىلەن كەلگەن ئىكەن. بىر يۇرت ئەلنىڭ ئورنىدا قالغان ئۈچ بالىنى قايتۇرۇپ ئېلىپ كېتىپ، دادىلىرىنىڭ ئورنىغا مىراس بېرىپ، ئۆسكەندە خىزمەتمۇ ئۇسۇنماقچى ئىكەن. بۇ قېتىمدا <MS/>دالاي لاما ئەركىنلىكنى بالىلارنىڭ ئۆزلىرىگە بەردى. ئەگەردە قايتىپ قايتمايدىغانلىقىنى ئېچىپ ئېيتتى. <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى تىبەت ئېلىگە كەڭ يېيىلىپ كېلىۋاتقىنى بىلەن، تېخىچە چىشىنى پاتىرالمىغان چېغى ئىدى. شۇندىن كېيىن <MS/>دالاي لامانى ھۆرمەت تونۇتۇپ، ئۈچ بالىنى قولىدىن يۇلۇپ ئېلىپ كېتەلمىدى. <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى چىقىپ كەتكەندىن كېيىن <MS/>دالاي لامىغا كۈتۈلمىگەن سوئال قويۇپ:

İki Tibetli mühafizəçi, üç uşağı yeraltında siçan dəliyi kimi dolanbaclı yollarla gizlətdikləri otaqlarına geri apardılar. Yeraltı, daha çox dağ qayasına oxşayırdı. Çünki, qayalardan oyulmuş yollar yan-yana iki adamın sığacağı qədər geniş, hündürlüyü isə bir buçuk metrdən çox deyildi. Buna görə uşaqlar dik dayanıb gəzə bilirdi, mühafizəçilər isə əyilərək keçirdilər. Bu yolları bilməyənlər üçün yad adamlar asanlıqla itə bilərdi. Bəzən bu yollar uşaqların gizlənib-oynadığı yerlərə oxşayırdı. Aralıqla qarşıya çıxan dəliklərdən birinə baxanda gözlərdən itirdin. Bir ayı mağarasını xatırladan o dəliklərin o tayında insanın əyilərək girə biləcəyi taxta qapılar və yenə bənzər dolanbaclı yollar görünürdü. Üç uşaq ətraflarına nə qədər diqqətlə baxsalar da, hansı qapıdan girib, hansı dəlikdən çıxdıqlarını önlərində və arxalarındakı mühafizəçilərdən anlaya bilmirdilər. Önündəki mühafizəçi qapını açana qədər dünənki otaqlarına gəlib-gəlmədiklərini bilmədilər.

– Қызыл қытай әскері сендерге тиіспейміз, керісінше, әкелері орнына мұралыққаүй-жай, мал-мүлік, өскенде қызмет ұсынамыз – дегенде неліктен бас тарттыңдар? Әдемі мүмкіндіктен айырылып қалмадыңдар ма? – деп сұрады,

-When the Red Chinese soldiers said they would not harm you, but instead offer you inheritance, property, and future service in place of your fathers, why did you refuse? Did you not give up a fine opportunity? The answer came without hesitation:

- Qizil Xitoy armiyasi sizlarga tegmaydi, aksincha, otalari o‘rniga merosga uy-joy, mol-mulk, katta bo‘lganingizda xizmat taklif qiladi, - deganida nega rad etdingiz? Chiroyli imkoniyatni qo‘ldan boy bermadingizmi?

Odanın ortasına Jolbarıs'dan alınan babalarının malları yığılmıştı. Üçü de evlerinin eşyalarını görünce, babaları pazardan gelmiş gibi sevinçle saldırdılar. Beş-altı sandık, dolap, dışı keçe ile sarılmış, bağlanmış bohçalar. Tanıdıylarsa da, içindeki eşyalardan üç çocuk da habersizdi. Bu yüzden üçü de sandık, dolap, keçe demeden, seninki-benimki diye ayırmadan, sırayla açmaya başladılar. İlk sandıktan çeşit çeşit bir sürü giysi çıktı. Üçü de hemen Tibetlilerin verdiği elbiseleri çıkarıp, kendilerine tam gelenleri giydiler. Daha sonraki dolaptan uzun yolculuğa saklanabilecek tahıl, kurut, peynir gibi yiyecekler çıktı. Bir sonraki sandıktan ise süs eşyaları ve koyun kemiği, çocuk yumruğu büyüklüğünde birkaç altın parçası buldular. Üç çocuk, en önemlilerini bir torbaya koyup ağzını bağlayarak ayırdı ve kalan eşyaları tekrar toparlayıp bir yığın haline getirdiler. Neden böyle yaptıklarını kendileri de anlamadı. O kara günden beri üç çocuk, tek bir bütün haline gelmişlerdi. Birbirlerine söz harcamadan, dille değil gözle konuşuyor, jestlerle anlaşıyor ve hareketlerle aynı eylemleri yapabiliyorlardı. Birbirlerini ruhundan anlıyor, birbirlerini o kadar iyi yönetiyorlardı ki, karşılaştıkları herhangi bir engele karşı cevapları ve davranışları da aynıydı. Bu torbayı da ne için, hangi yolculuğa hazırlık olarak hazırladıklarını kendileri de bilmiyorlar. Çünkü yarın kaderlerinin nasıl olacağı da belirsizdi. O yüzden herhangi duruma hazırlardı. Üç çocuk acımasız kaderlerinden güç buldu. Başlarından geçen zorluklarla güçlendiler. Kötülükten iğrendiler, iyi bir insan olmaya, iyi bir yaşam sürmeye heveslendiler. Çocukluklarına bir günde veda edip, bir günde büyüyüverdiler.

– <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى سىلەرگە تەگمەيمىز، ئەكسىنچە، دادىلىرىنىڭ ئورنىغا <MS/>مىراسلىققا <MS/>ئۆي-جاي، <MS/>مال-مۈلۈك، يېتىلگەندە خىزمەت ئۇسۇنىمىز – دېگەندە نېمە ئۈچۈن باش تارتتىڭلار؟ ياخشى مۈمكۈنچىلىكتىن ئايرىلىپ قالمىدىڭلارمۇ؟ – دەپ سورىدى،

Otağın ortasında Colbarıstan alınan atalarının malları yığılmışdı. Üçü də evlərinin əşyalarını görüncə, ataları bazardan gəlmiş kimi sevinclə üstünə atıldılar. Beş-altı sandıq, dolab, üzəri keçə ilə sarılmış, bağlanmış çuvallar. Tanıyırdılar, amma içindəkilərdən heç biri xəbəri yox idi. Ona görə də üçü də sandıq, dolab, keçə demədən, sənin mənim kimi ayırmadan, növbə ilə açmağa başladılar. İlk sandıqdan müxtəlif çeşidli çoxlu geyim çıxdı. Üçü də dərhal Tibetlilərin verdiyi paltarları çıxarıb, özlərinə tam uyğun olanları geyindilər. Sonrakı dolabdan uzun yolçuluğa yığa biləcəkləri taxıl, qurudulmuş məhsullar, pendir kimi qidalar çıxdı. Növbəti sandıqdan isə bəzək əşyaları və qoyun sümüyündən, uşağın yumruğu böyüklüyündə bir neçə qızıl pul tapdılar. Üç uşaq ən önəmlilərini bir torbaya qoyub ağzını bağlayaraq ayırdılar, qalan əşyaları isə yenidən yığıb yığın halına gətirdilər. Niyə belə etdiklərini özləri də anlamırdılar. O qara gündən bəri üç uşaq bir bütöv halına gəlmişdi. Bir-birilərinə söz demədən, dili yox, gözü ilə danışır, jestlərlə anlaşır və hərəkətlərlə eyni hərəkətləri edə bilirdilər. Bir-birilərini ruhdan anlayır, bir-birilərini o qədər yaxşı idarə edirdilər ki, qarşılaşdıqları hər hansı maneəyə qarşı cavabları və davranışları da eyni olurdu. Bu torbanı da nə üçün, hansı səfərə hazırlıq olaraq hazırladıqlarını özləri də bilmirdilər. Çünki sabah talelərinin necə olacağı da məlum deyildi. Ona görə hər vəziyyətə hazırlıq idi. Üç uşaq amansız talelərindən güc aldı. Başlarına gələn çətinliklərlə gücləndilər. Pislikdən iyrəndilər, yaxşı insan olmağa, yaxşı həyat sürməyə can atdılar. Uşaqlıqdan birdən əl çəkib, bir gündə böyüdülər.

– Әкелеріміз сол жерде өсіп-өнетінімізге көздері жетіп, көңілдері сенгенде бізді осы азапты жолға алып шығар ма еді?!

-Had our fathers believed that we would grow and thrive there, would they ever have led us onto such a road of suffering?

- Otalarimiz o‘sha yerda o‘sib-ulg'ayishimizni ko‘zi yetib, ishonch hosil qilganlarida, bizni bu azobli yo‘lga olib chiqarmidilar?!

Ertesi gün, Dalay Lama üçünü yeniden çağırttı. Bu defa, peşlerinden kızıl Çin askerleri gelmişti. Bir topluluğun geride kalan üç çocuğunu geri götürmek, babalarının yerine miras hakkı vermek ve büyüdüklerinde onlara görev teklif etmek istiyorlarmış. Bu sefer de Dalay Lama seçimi çocuklara bıraktı. Ancak geri dönmeyeceklerini açıkça söylediler. Kızıl Çin askerleri Tibet topraklarına yayılmak üzere olsa da henüz dişlerini geçirememişlerdi. Bu yüzden Dalay Lama'ya saygı göstererek, üç çocuğu elinden alamadılar. Kızıl Çin askerleri gittikten sonra Dalay Lama şaşkınlıkla sordu:

– <MS/>دادىلىرىمىز شۇ يەردە ئۆسۈپ-يېتىلىشىمىزگە <FR/>كۆزلىرى يېتىپ، كۆڭۈللىرى ئىشەنگەندە بىزنى مۇشۇ ئازاپلىق يولغا ئېلىپ چىقىرار ئىدىمۇ؟!

Ertesi gün Dalay Lama üçün üçünü yenidən çağırtdı. Bu dəfə arxalarından qırmızı Çin əsgərləri gəlmişdi. Bir topluluğun qalan üç uşağını geri aparmaq, atalarının yerinə miras hüququ vermək və böyüyəndə onlara vəzifə təklif etmək istəyirdilər. Bu dəfə də Dalay Lama seçimi uşaqlara verdi. Amma onlar açıqca geri dönməyəcəklərini söylədilər. Qırmızı Çin əsgərləri Tibet torpaqlarına yayılmaq üzrə olsa da hələ dişlərini keçirə bilməmişdilər. Buna görə Dalay Lamaya hörmət göstərərək, üç uşağı əlindən ala bilmədilər. Qırmızı Çin əsgərləri getdikdən sonra Dalay Lama heyrətlə soruşdu:

Абдулсаттарды сауалға сауалмен жауап қайтарады деп ойламаса керек, Далай Ламасөзден тосылып қалды. Аз-кем үнсіздіктен соң көкейіндегі ен үлкен сауалдың жауабын білгісі келіп:

The Dalai Lama clearly had not expected Abdulsattar to answer a question with another question, and for a moment he was at a loss for words. After a brief silence, wanting to uncover the greatest doubt weighing on his mind, he asked:

Abdulsattorni savolga savol bilan javob beradi deb o‘ylamagan bo‘lsa kerak, Dalay Lama gapdan tutilib qoldi. Biroz sukutdan so‘ng, ko‘nglidagi eng katta savolga javob olishni istab:

Kızıl Çin askerleri size dokunmayacak, aksine babalarınızın yerine miras, ev, mal ve mülk, büyüdüğünüzde de hizmet sunacağız dediler, neden reddettiniz? Güzel bir fırsatı kaçırmadınız mı?

ئابدۇلساتتارنى سوئالغا سوئال بىلەن جاۋاپ قايتۇرىدۇ دەپ ئويلىمىسا كېرەك، <MS/>دالاي لاما <FR/>سۆزدىن توسۇلۇپ قالدى. ئاز-كام ئۈنسىزلىكتىن كېيىن دىلىدىكى ئەڭ چوڭ سوئالنىڭ جاۋاۋىنى بىلگىسى كېلىپ:

Qırmızı Çin əsgərləri sizə toxunmayacaq, əksinə atalarınızın yerinə miras, ev, mal və mülk verəcəyimizi, böyüyəndə də xidmət göstərəcəyimizi dedilər, niyə rədd etdiniz? Gözəl fürsəti əldən vermədinizmi?

– Қалай ойлайсыңдар, Жолбарыстың сендердің ата-ана, бауырларынды түгел қырып салуының астарында не бар, мақсаты не болған? – деп сұрады.

-What do you think lay behind Zholbarys’s slaughter of your parents and siblings? What was his purpose?

- Nima deb o‘ylaysiz, Yo‘lbarsning ota-onangizni, aka-ukalaringizni qirib tashlashidan maqsad nima edi? - deb so‘radi.

Babalarımız o topraklarda büyüyebileceğimize güven duysaydı bizi bu çileli yola çıkarırlar mıydı?!

– قانداق ئويلايسىلەر، جولبارىسنىڭ سىلەرنىڭ <MS/>ئاتا-ئانا، قېرىنداشلارنى تۈگەل قىرىپ تاشلىشىنىڭ ئاستىدا نېمە بار، مەخسىتى نېمە بولغان؟ – دەپ سورىدى.

Atalarımız o torpaqlarda böyüyəcəyimizə inansaydı, bizi bu əzablı yola çıxarardımı?!

Абдулсаттар бұл жолы да мүдірместен:

Once again, Abdulsattar replied without hesitation:

Abdulsattor bu safar ham ikkilanmasdan:

Abdulsattar'ın soruya soruyla karşılık vermesini beklemeyen Dalay Lama afalladı. Bir süre sessizlikten sonra, aklındaki en büyük sorunun cevabını öğrenmek istedi:

ئابدۇلساتتار بۇ قېتىممۇ تىلسىماي:

– Abdulsəttarın suala sualla cavab verməsini gözləməyən Dalay Lama çaşdı.Bir az səssizlikdən sonra, ağlındakı ən böyük sualın cavabını öyrənmək istədi:

– Билік, – деді.

-Power.

- Hokimiyat, - dedi.

Sizce Jolbarıs'ın anne babalarınızı ve kardeşlerinizi öldürmesinin ardında ne vardı, amacı neydi?

– ھۆكۈمەت، – دېدى.

Sizcə, Colbarısın ana və atalarınızı, qardaşlarınızı öldürməsinin arxasında nə dayanırdı, məqsədi nə idi?

– Сол билікке осынша кісінің қанын мойнына жүктемей-ақ жетуге болмас па еді ?

-Could he not have reached that power without burdening himself with so much blood?

- Shuncha odamning qonini bo‘yniga olmasdan o‘sha hokimiyatga erishib bo‘lmasmidi?

Abdulsattar bu sefer de tereddüt etmeden:

– شۇ ھۆكۈمەتكە مۇشۇنچىلىك كىشىنىڭ <FR/>قېنىنى بوينىغا يۈكلىمەستىنلا يېتىشكە بولماسمىدى؟

Abdulsəttar bu dəfə tərəddüd etmədən:

– Жете алмайтын. Ол Тайпейде жоғары мансаптарға жету үшін өзінен биік лауазымды кісілерді түгел өлтіріп, жолын тазартып алмақшы болды. Біздің әкелеріміздің ең болмаса бірінің көзі тірі болса, оған ешқандай да билік жоқ-тын.

-No. To attain high office in Taipei, he needed to eliminate everyone above him and clear his path. As long as even one of our fathers remained alive, no power would ever be his.

- Yetib bo‘lmaydi. U Taypeyda yuqori lavozimlarga erishish uchun o‘zidan yuqori mansabdor shaxslarni o‘ldirib, yo‘lini tozalab olmoqchi edi. Bizning otalarimizdan birortasi hayot bo‘lsa, unga hech qanday hokimiyat yo‘q edi.

– Yönetim, iktidarlık,- dedi.

– يېتەلمەيدىغان. ئۇ تايپېيدە يۇقۇرى مەنسەرلەرگە يېتىش ئۈچۈن ئۆزىدىن يۇقۇرى لاۋازىملىق كىشىلەرنى تۈگەل ئۆلتۈرۈپ، <FR/>يولىنى تازارتىپ ئالماقچى بولدى. بىزنىڭ دادىلىرىمىزنىڭ ئەڭ بولماسا بىرىنىڭ <FR/>كۆزى تىرىك بولسا، ئۇنىڭغا ھېچ قانداقمۇ ھۆكۈمرانلىق يوق ئىدى.

– İdarəetmə, hakimiyyət – dedi.

Абдулсаттардың қолмен қойғандай дөп айтқан қысқа ғана жауабы Далай Ламаныңкөкейіндегі түйінді әп-сәтте тарқатып бергендей әңгіменің әуенін басқа арнаға ауыстырды.

That short, precise answer struck its mark so perfectly that it untangled the knot in the Dalai Lama’s mind and shifted the course of the conversation.

Abdulsattorning xuddi qoʻl bilan qoʻygandek qisqa javobi Dalay Lamaning ko‘nglidagi tugunni bir zumda yechib bergandek, suhbatning yo‘nalishini o‘zgartirdi.

Bu iktidarlığa bu kadar insanın kanını dökmeden ulaşmak mümkün değil miydi?

ئابدۇلساتتارنىڭ <FR/>قولى بىلەن كۆرسەتكەندەك توغرا ئېيتقان قىسقىچىلا جاۋاۋى <MS/>دالاي لامانىڭ <MS/>دىلىدىكى ئاساسىي گەپنى بىر پەيتە تارقىتىپ بەرگەندەك سۆھبەتنىڭ نەپىسىنى باشقا يۆنىلىشكە ئۆزگەرتتى.

Bu hakimiyyətə bu qədər insanın qanını tökmədən çatmaq mümkün deyildimi?

– Сендерге бір жеті уақыт беремін. Қазір жол жабық. Мына Жолбарыстың ұстаған қолын қызыл қытай әскерлерібір жетіден соң алып кетеді. Соған дейін болашақтарыңды қай елмен байланыстыратындықтарыңды айтатын болыңдар.

-I will give you one week,- he said. For now, the road is closed. The Red Chinese soldiers will come to claim the man Zholbarys captured in one week’s time. By then, you must decide with which country you wish to bind your future.

- Sizga bir hafta muddat beraman. Hozir yo‘l yopiq. Qizil Xitoy qo‘shinlari bu Yo‘lbarsning qo‘lini bir haftadan keyin olib ketishadi. Ungacha kelajagingizni qaysi davlat bilan bog‘lashingizni ayting.

Mümkün değildi. O, Taipei'de yüksek mevkilere ulaşmak için kendinden daha yüksek rütbeli kişileri öldürerek yolunu açmak istedi. Babalarımızdan en az biri hayatta olsaydı, o iktidar olmazdı.

– سىلەرگە <MS/>بىر ھەپتە ۋاقىت بېرىمەن. ھازىر يول يېپىق. مونۇ جولبارىسنىڭ تۇتقان ئەسكەرلىرىنى <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى <MS/>بىر ھەپتىدىن كېيىن ئېلىپ كېتىدۇ. شۇڭغىچە كېلەچەكلىرىڭلارنى قايسۇ ئەل بىلەن باغلاشتۇرىدىغانلىقىڭلارنى ئېيتىدىغان بولۇڭلار.

Mümkün deyildi. O, Taypey-də yüksək vəzifələrə çatmaq üçün özündən yüksək rütbəli şəxsləri öldürərək yolunu açmaq istəyirdi. Atalarımızdan ən azı biri sağ olsaydı, o hakimiyyət olmazdı.

Жарым көңілдеріне бұл елдің де пана бола алмасын үш бала анық түсінгендей. Салдары суға кеткендей бастары салбырап, сыртқа беттеген үшеуі Далай Ламамен жүздесуге кезекте тұрған бірнеше саудагерді көзі шалып қалды. Қауға сақалды үндістандық керуен басын Абдулхадім ә дегеннен тани кетті. Аз-кем аман-саулық сұрасып, көбірек сөйлесуге күзетшілерден қаймығып, күдік туғызбас үшін қайда тоқтағандарын білді де, жөндеріне кете барды.

The three boys seemed to understand clearly that even this land could not truly shelter them. Their heads drooping as if drenched in sorrow, they turned to leave-and caught sight of several merchants waiting their turn to meet the Dalai Lama. Abdulhadim immediately recognized the Indian caravan leader with the thick beard. They exchanged brief greetings, careful not to linger or arouse suspicion from the guards. Learning where the man was staying, they parted ways.

Uchala bola ham bu mamlakat ularning yarim qalbiga boshpana bo‘la olmasligini aniq tushungandek edi. Hafsalasi pir boʻlib, boshlari egilgancha tashqariga yoʻl olgan uchovlon Dalay Lama qabuliga navbat kutib turgan bir nechta savdogarga koʻzi tushib qoldi. Qop-qora soqolli hind karvon boshisini Abdulxodim darhol tanidi. Ular biroz salomlashdilar-da, ko‘proq gaplashish uchun qo‘riqchilardan qo‘rqib, shubha tugdirmaslik uchun qay yerda to‘xtaganlarini bilib olishdi-da, yo‘llariga ketdilar.

Abdulsattar'ın nokta atışı cevabı, Dalay Lama'nın aklındaki düğümü anında çözerek konuşmanın seyrini değiştirdi.

<FR/>يېرىم كۆڭۈللىرىگە بۇ ئەلنىڭمۇ پانا بولالمىشىنى ئۈچ بالا ئېنىق چۈشەنگەندەك. <FR/>ئاقىۋىتى سۇغا كەتكەندەك<FR/> باشلىرى تۆۋەن ساڭگىلداپ، سىرتقا يۈزلەنگەن ئۈچىلىسى دالاي لاما بىلەن ئۇچرىشىشقا نوۋەتتە تۇرغان بىرنەچچە تىجارەتچىگە <FR/>كۆزى چۈشۈپ قالدى. ئۇزۇن ساقاللىق ھىندىستانلىق <MS/>كارىۋان بېشىنى ئابدۇلخادىم ھە دېگىنىدىن تونۇپ قالدى. ئاز-كام ئامان-ەھۋال سورىشىپ، كۆپىرەك سۆزلىشىشكە كۈزەتچىلەردىن ئەيمىنىپ، گۇمان تۇغدۇرماس ئۈچۈن قەيەرگە توختىغانلىقىنى بىلدىدە، يولى بىلەن كېتىپ قالدى.

Abdulsəttarın qısa və dəqiq cavabı Dalay Lamanın ağlındakı düyünü dərhal açdı və söhbətin istiqamətini dəyişdirdi.

Үндістандық керуен басы саудагерлікпен Үрімжіге де әлденеше рет келген. Абдулхадімнің әкесінің үйінен де бірнеше рет дәм татқан кісі еді. Түрік тілінде таза сөйлей алатын. Оқыған, тоқығаны да көп, қол жетпес кітаптарды да жеткізіп беруші өз ісіне адал жан-тын. Сұңғақ бойлы, қараторы өңіне, баданадай кара көзі мен қою қасты жүзіне кауғадай қара сақалы мен басындағы ақ сәлдесі ғажап келісе кететін. Жылы жүзді, балажан кісі еді. Бірнеше рет үйіне келген әзірде кандай кітап оқып жүргенін, жалпы өмір, табиғат, коғам мәселелері туралы да сұрағыштап Абдулхадімді де үнемі сөзге тартатын.

The Indian caravan leader had traveled to Urumqi many times on business and had eaten at Abdulhadim’s father’s home more than once. He spoke Turkish fluently, was well read, and was known for supplying rare and valuable books-a man honest in his trade. Tall and dark-skinned, with large black eyes, thick eyebrows, a heavy black beard, and a white turban crowning his head, he cut an impressive figure. Warm-hearted and fond of children, he often asked Abdulhadim what he was reading and drew him into conversations about life, nature, and society.

Hindistonlik karvonboshi Urumchiga bir necha bor savdo-sotiq bilan kelgan. U Abludxodimning otasining uyida ham bir necha bor tamaddi qilgan edi. U turk tilida toza gapira olardi. U o‘qigan, to‘qigan va qo‘l yetmas kitoblarni yetkazib beruvchi o‘z ishiga sodiq inson edi. Uning baland bo‘yli, qorachadan kelgan yuzi, katta qora ko‘zlari va qalin qoshli yuziga qop-qora soqoli va boshidagi oq sallasi juda mos kelardi. U mehribon, bolajon inson edi. Bir necha marta uyiga kelib, qanday kitob o‘qiyotganini, umuman hayot, tabiat va jamiyat muammolari haqida so‘rab-surishtirib, Abdulxodimni ham doimo suhbatga tortardi.

Size bir hafta süre vereceğim. Şu anda yol kapalı. Bu Jolbarıs'ın tuttuğu askeri Kızıl Çin askerleri bir hafta sonra alıp götürecek. O zamana kadar geleceğinizi hangi ülke ile ilişkilendireceğinizi söyleyin.

ھىندىستانلىق <MS/>كاراۋان بېشى تىجارەتچىلىك بىلەن <MS/>ئۈرۈمچىگىمۇ بىر نەچچە قېتىم كەلگەن. ئابدۇلخادىمنىڭ دادىسىنىڭ ئۆيىدىمۇ بىر نەچچە قېتىم <FR/>دەم تاتقان كىشى ئىدى. تۈرك تىلىدا تازا سۆزلەتتى. ئوقۇغان، توقۇغىنىمۇ كۆپ، <FR/>قول يەتمەس كىتاپلارنىمۇ يەتكۈزۈپ بەرگۈچى ئۆز ئىشىگە ئادىل جاندى. قەددى ئېگىز بويلۇق، بۇغداي ئۆڭلۈك، باداندەك كارا كۆزى بىلەن قويۇق قاشنى يۈزى ئۇزۇن قارا ساقىلى بىلەن بېشىدىكى ئاق <MS/>سەيلىسى ئەجەپ كېلىشكەن ئىدى. ئىسسىق يۈزلۈك، بالىجان كىشى ئىدى. بىر نەچچە قېتىم ئۆيىگە كەلگەن چېغىدا قانداق كىتاپ ئوقۇپ يۈرگىنىنى، ئۇمۇمىي ئۆمۈر، تەبىئەت، جەمىيەت مەسىلىلىرى توغرىلىقمۇ سوراشتۇرۇپ ئابدۇلخادىمنى ھەر دايىم سۆزگە تارتاتتى.

Sizə bir həftə vaxt verəcəyəm. İndi yol bağlıdır. Bu Colbarısın tutduğu orduyu Qırmızı Çin əsgərləri bir həftədən sonra alıb aparacaq. O vaxta qədər gələcəyinizi hansı ölkə ilə əlaqələndirəcəyinizi söyləyin.

Құдай біздіжайдан-жай кезіктірмеген болар, лайым жақсылыққа жолықтырғай, деп ойлады Абдулхадім бөлмесіне келе. Жатса-тұрса үндістандық саудагермен жолығудың жолын ойластыра бастады.

God would not have brought us together without reason-may it be for good, Abdulhadim thought as he returned to his room. From that moment on, he could think of nothing but how to meet the Indian merchant again.

Xudo bizni bekorga yo‘liqtirmagan bo‘lsa kerak, yaxshilikka yo‘liqtirsin, deb o‘yladi Abdulxodim xonasiga kirib. Yotsa ham, tursa ham hind savdogari bilan uchrashish yo‘lini o‘ylay boshladi.

Sanki suya düşmüş gibi başları önlerine eğilmiş, dışarı yönelen üç çocuk, Dalay Lama’yla görüşmek için sırada bekleyen birkaç tüccarı fark etti. Kalın, kovuk sakallı Hindistanlı kervan başını, Abdulhadim hemen tanıdı. Biraz hal hatır sordular, fakat daha fazla konuşmaya cesaret edemediler; zira etraftaki muhafızlardan çekinip şüphe uyandırmak istemediler. Bu yüzden sadece nerede konakladıklarını öğrenip yollarına devam ettiler.

<MS/>خۇدايىم بىزنى <MS/>بېكاردىن-بېكار ئۇچراتمىغان بولار، دايىم ياخشىلىققا يولۇقتۇرغاي، دەپ ئويلىدى ئابدۇلخادىم بۆلمىسىگە كېلىپ. <FR/>ياتسا-تۇرسا ھىندىستانلىق سودىگەر بىلەن يولۇقۇشنىڭ يولىنى ئويلاتۇرۇشقا باشلايدۇ.

Sanki suya düşmüş kimi başları önə enmiş, çölə tərəf yönələn üç uşaq Dalay Lama ilə görüşmək üçün növbədə dayanan bir neçə taciri fərq etdi. Qalın, boşqabaqlı Hindistanlı kervan başını Abdulxədim dərhal tanıdı. Bir az hal-əhval tutdular, amma daha çox danışmağa cəsarət etmədilər; çünki ətrafdakı mühafizəçilərdən qorxub şübhə yaratmaq istəmirdilər. Buna görə yalnız harada qaldıqlarını öyrənib yollarına davam etdilər.

– Бұл жерден шығудың жолын мен білемін, – деді Тоқтаған Абдулхадімнің ойын оқып тұрғандай.

-I know a way out of here,- Toktagan said, as if reading Abdulhadim’s thoughts.

- Bu yerdan chiqish yo‘lini men bilaman, - dedi To‘xtagan Abdulxodimning fikrini o‘qiyotgandek.

Hint kervanının başı, ticaret için Ürümçi'ye birkaç kez gelmişti. Abdulhadim'in babasının evinden de birkaç kez yemek yemişti. Türkçe'yi temiz konuşabiliyordu. Okumuş, çok şey öğrenmiş, ulaşılması zor kitapları bile temin eden, işine sadık bir adamdı. Uzun boylu, esmer tenli, badem gibi kara gözleri ve kalın kaşları, sakallarıyla ve başındaki beyaz sarığıyla uyum içindeydi. Güler yüzlü ve çocukseverdi. Birkaç kez evine gelmiş, şu anda hangi kitapları okuduğunu, genel olarak yaşam, doğa ve toplum sorunları hakkında sorular sorarak Abdulhadim'i de konuşmaya dahil ederdi.

– بۇ يەردىن چىقىشنىڭ يولىنى بىلىمەن، – دېدى توقتاغان ئابدۇلخادىمنىڭ ئويىنى ئوقۇپ تۇرغاندەك.

Hind kervanının başı, ticarət üçün Ürümçiyə bir neçə dəfə gəlmişdi. Abdulxədim’in atasının evində də bir neçə dəfə yemək yemişdi. Türk dilini təmiz danışa bilirdi. Oxumuş, çox şey öyrənmiş, çatılması çətin kitabları belə təmin edən, işinə sadiq bir adam idi. Uzunboylu, tünd dəriyə malik, badam kimi qara gözləri və qalın qaşları, saqqalı və başındakı ağ sarığı ilə uyğunlaşırdı. Gülərüz və uşaqları sevirdi. Bir neçə dəfə evinə gəlmiş, hazırda hansı kitabları oxuduğunu, ümumilikdə həyat, təbiət və cəmiyyət problemləri barədə suallar verərək Abdulxədimi də söhbətə qatardı.

– Қалай?

-How?- Abdulhadim asked.

- Qanday?

Allah bizi boşuna karşılaştırmamıştır, umarım hayırlı bir şey olur, diye düşündü Abdulhadim odasına geldiğinde. Gece gündüz Hintli tüccarla karşılaşmanın yollarını düşünmeye başladı.

– قانداق؟

“Allah bizi boş yerə qarşılaşdırmayıb, ümid edirəm ki, xeyirli bir şey olacaq,” – deyə düşündü Abdulxədim otağına gələndə. Gecə-gündüz Hind taciri ilə qarşılaşmağın yollarını düşünməyə başladı.

– Мына табалдырықтан Далай Ламаның табалдырығына дейін тура 998 қадам екен. Әр 150 қадамда бір тесік кездеседі.

-From this threshold to the Dalai Lama’s threshold, there are exactly 998 steps. Every 150 steps, there’s an opening.

- Bu ostonadan Dalay Lamaning ostonasigacha roppa-rosa 998 qadam. Har 150 qadamda bitta teshik bor.

Buradan çıkış yolunu biliyorum- dedi Toktağan, Abdulhadim'in düşüncelerini okur gibi.

– مونۇ بوسۇغىدىن <MS/>دالاي لامىنىڭ بوسۇغىغىچە ئۇددۇل 998 قەدەم ئىكەن. ھەر 150 قەدەمدە بىر تۆشۈك ئۇچرىشىدۇ.

Buradan çıxış yolunu bilirəm – dedi Toqtağan , Abdulxədimin düşüncələrini oxuyurmuş kimi.

Екеуі аңтарыла Тоқтағанда қарады.

The other two stared at Toktagan in astonishment.

Ikkalasi hayratda to‘xtab, qarashdi.

Nasıl?

ئىككىسى ھەيران قىلىپ توقتاغانغا قارىدى.

Necə?

– Ол тесіктердің арғы жағында тағы осындай жолдар кездеседі. Оң жактағы тесіктерге бұрылсақ, сыртқа шығатын жол табамыз деп ойлаймын. Өйткені оң жақтардан күн сәулесін көріп қалғанмын.

-Beyond those openings, there are more passages just like these. If we turn into the ones on the right, I think we’ll find a way outside. I’ve seen sunlight coming from that direction.

- Bu teshiklarning narigi tomonida yana shunday yo‘llar bor. O‘ylaymanki, o‘ng tomondagi teshiklarga burilsak, tashqariga chiqish yo‘lini topamiz. Chunki men o‘ng tomondan quyosh nurlarini ko‘rdim.

Bu kapıdan Dalay Lama'nın kapısına kadar tam 998 adım. Her 150 adımda bir delik var.

– ئۇ تۆشۈكلەرنىڭ كەينى يېقىدا يەنە مۇشۇنداق يوللار ئۇچرايدۇ. ئوڭ ياقتىكى تۆشۈكلەرگە بۇرۇلساق، سىرتقا چىقىدىغان يول تاپىمىز دەپ ئويلايمەن. سەۋەۋى ئوڭ ياقلاردىن كۈن يورۇغىنى كۆرۈپ قالغانمەن.

Bu qapıdan Dalay Lamaya qədər tam 998 addımdır. Hər 150 addımda bir dəlik var