Корпустан іздеу

Ертесіне кеш қарая бөлмелерінен сытылып шыққан үш бала расында да Тоқтағанның қадамымен есептей жүріп бір тесіктен сыртқа топ ете секіріп түсті. Жолай ел көзінен тасалана жүріп үндістандық керуен басын тапты. Екеуі сақтықпен сыртта қалып, Абдулхадім анадайдан көзімен ымдап керуен басын қауіпсіздеу жерге шығарып алып, болған жағдайды қысқа ғана баяндап, өздерін Үндістанға алып кетуін өтінді. Үндістандық керуенбасы салған жерден ат тонын ала қашты.

The next evening, as darkness fell, the three boys slipped quietly from their rooms. Counting their steps exactly as Toktagan had said, they leapt out through one opening and emerged outside. Moving carefully, staying out of sight, they found the Indian caravan leader. Two of the boys remained hidden while Abdulhadim approached, signaling silently and leading him to a safer spot. There, he briefly explained what had happened and asked him to take them to India. The caravan leader recoiled at once, as if struck.

Ertasi kuni kechqurun xonalaridan qochib chiqqan uch bola haqiqatan ham To‘xtagan qadamlari bilan sanay-sanay bir teshikdan tashqariga sakrab tushishdi. Yo‘l-yo‘lakay odamlar ko‘zidan yashirinib, hind karvonining boshini topdi. Ikkalasi ehtiyotkorlik bilan tashqarida qolishdi va Abdulxodim uzoqdan ko‘zlari bilan imo qilib, karvon boshini xavfsizroq joyga olib chiqdi, sodir bo‘lgan voqeani qisqacha bayon qilib, ularni Hindistonga olib ketishni so‘radi. Hindistonlik karvonboshi darhol ot choponini olib qochdi.

İkisi de şaşkınlıkla Toktağan'a baktı.

ئەتىسى كەچ يېقىنلىشىپ بۆلمىلىرىدىن يوشۇرۇن چىققان ئۈچ بالا راستىندىمۇ توقتاغاننىڭ قەدىمى بىلەن ھېساپلاپ يۈرۈپ بىر تۆشۈكتىن سىرتقا توپ قىلىپ سەكىرەپ چۈشتى. يول ئۈستىدە ئەل كۆزىدىن يوشۇرۇن يۈرۈپ ھىندىستانلىق كارۋان بېشىنى تاپتى. ئىككىسى ساقلىق بىلەن سىرتتا قېلىپ، ئابدۇلخادىم ئەۋۇ تەرەپتىن كۆزى بىلەن ئىشارە قىلىپ <MS/>كارۋان بېشىنى بېخەتەرلىك يەرگە چىقىرىپ ئېلىپ، بولغان جاغداينى قىسقىلا بايانلاپ، ئۆزلىرىنى ھىندىستانغا ئېلىپ كېتىشىنى ئۆتۈندى. ھىندىستانلىق <MS/>كارۋان بېشى شۇ يەردەلا رەت قىلدى.

Hər ikisi də təəccüblə Toqtağan a baxdı.

– Расында көмектескім-ақ келеді. Алайда мүмкін емес. Көше біткеннің бәрінде қызыл қытай әскері қаптап жүр. Қалаға кірген-шыққанның бәрін тінтеді. Сендерді бір жетіден соң Қытайға алып кетпекші екен.

-I truly want to help,- he said sincerely. But it’s impossible. Red Chinese soldiers are everywhere-on every street. Everyone entering or leaving the city is searched. They plan to take you to China in a week. If I interfere, it will cost me my life.

- Haqiqatan ham yordam bermoqchiman. Ammo bu mumkin emas. Ko‘chalarning hammasida qizil xitoy armiyasi to‘lib-toshib yotibdi. Ular shaharga kirgan va chiqqan har bir kishini tintuv qilishdi. Sizlarni bir haftadan keyin Xitoyga olib ketishmoqchi. Agar men u yerga aralashsam, boshim ketadi, - dedi u chin yurakdan achinsa-da, o‘zi hammadan aziz ekanligini ko‘rsatib.

O deliklerin ötesinde de böyle yollar var. Sağ taraftaki deliklere dönersek dışarı çıkış yolunu bulacağımızı düşünüyorum. Çünkü sağ taraflardan güneş ışığını görmüştüm.

– راستىنلا ياردەملەشكىم كېلىدۇ. بىراقتا مۇمكىن ئەمەس. كوچا ئاياغلاشقاننىڭ ھەممىسىدە <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى قاپلاپ يۈرىدۇ. شەھەرگە كىرگەن-چىقاننىڭ ھەممىسىنى تەكشۈردى. سىلەرنى <MS/>بىر ھەپتىدىن كېيىن خىتايغا ئېلىپ كەتمەكچى ئىكەن.

O dəliklərin o tayında da belə yollar var. Sağ tərəfdəki dəliklərə dönsək, çölə çıxış yolunu tapacağımızı düşünürəm. Çünki sağ tərəfdən günəş işığını görmüşdüm

Ол араға мен киліксем басым кетеді, – деді шын жаны ашыса да өз басы бәрінен қымбат екенін білдіріп.

Though his sympathy was genuine, he made it clear that his own life mattered more than anything else.

Agar men u yerga aralashsam, boshim ketadi, - dedi u chin yurakdan achinsa-da, o‘zi hammadan aziz ekanligini ko‘rsatib.

Ertesi gün akşam karanlığında odalarından kaçan üç çocuk, gerçekten de Toktağan'ın adımlarıyla hesaplayarak, bir delikten dışarı atladı. Yolda insanlardan gizlenerek Hint kervanını buldular. İkisi dikkatle dışarıda kalırken, Abdulhadim uzaktan göz kırparak kervanbaşını daha güvenli bir yere çıkardı, olanları kısaca anlattı ve kendilerini Hindistan'a götürmesini istedi. Hintli kervan başı hemen reddetti.

ئۇ ئارىغا مەن ئارىلاشسام <FR/>بېشىم كېتىدۇ ، – دېدى چىن جېنى ئاچسىمۇ ئۆز بېشى ھەممىدىن قىممەت ئىكەنلىگىنى بىلدۈرۈپ.

Ertəsi gün axşam qaranlığında otaqlarından qaçan üç uşaq həqiqətən Toqtağan ın addımları ilə hesablayaraq bir dəlikdən çölə atıldı. Yolda insanlardan gizlənərək Hind kervanını tapdılar. İkisi diqqətlə çöldə qaldı, Abdulxədim uzaqdan göz qırparaq kervanbaşını daha təhlükəsiz yerə çıxardı, baş verənləri qısaca izah etdi və onları Hindistana aparmasını istədi. Hindli kervan başı dərhal imtina etdi.

Абдулхадім мән-жайды түсінген соң керуен басына көп қиылмай, қашан жолға шығатынын, қай жолмен жүретінін егжей-тегжейлі сұрап алды да, қоштасып жүріп кетті.

After understanding the situation, Abdulhadim did not linger with the caravan leader. He asked in detail when they would depart and which route they would take, bid farewell, and left.

Abdulxodim voqeani tushunib yetgach, karvon boshida ko‘p to‘xtamay, qachon yo‘lga chiqishini, qaysi yo‘ldan yurishini batafsil so‘radi-da, xayrlashib jo‘nab ketdi.

Gerçekten yardım etmek istiyorum. Ancak mümkün değil. Her yerde kızıl Çin askerleri var. Şehre girip çıkan herkesi arıyorlar. Hatta sizleri de bir hafta sonra Çin'e götürmek istiyorlar. O araya ben karışırsam başım gider- dedi acıyarak ama kendi canının her şeyden değerli olduğunu belirterek.

ئابدۇلخادىم پۈتكۈل ئەھۋالنى چۈشەنگەندىن كېيىن <MS/>كارۋان بېشىغا كۆپ توختالماي، قاچان يولغا چىقىدىغانلىقىنى، قايسى يول بىلەن يۈرىدىغانلىقىنى تەپسىلىي سوراپ ئالدىدە، خوشلىشىپ يۈرۈپ كەتتى.

Həqiqətən kömək etmək istəyirəm. Amma mümkün deyil. Hər yerdə Qızıl Çin əsgərləri var. Şəhərə girib çıxan hər kəsi axtarırlar. Hətta sizi də bir həftə sonra Çinə aparmaq istəyirlər. Araya mən qarışsam başım gedər – dedi kədərlə, amma öz canının hər şeydən qiymətli olduğunu vurğulayaraq.

Үш бала қай тесіктен шықса тура сол тесіктерден тышқанша өрмелеп жүріп бөлмелеріне жетіп жығылды. Далай Лама бұларды қызыл қытай әскерінің қолына өткізбекші екендігіне сенер-сенбестерін білмеді. Қызыл қытайдың қолына өтті дегеншe, елге жеткізбей жер жастандырарлары анық. Қызыл қытай әскерлерінің Қытайға аттануларына да, үндістандық керуеннің кері қайтуына да бір жеті уакыт бар. Қай жолды таңдағандары жөн. Кұдайым-ау, қалай тірі қалуға болады? Қайда барса қауіпсіз өмір сүре алады? Қай елден пана таба алады?

The three children crept back through the same openings they had used to escape, like mice, and collapsed into their rooms. The Dalai Lama could not have known whether they would fall into the hands of the Red Chinese soldiers. And if they did, it was certain that the children would never see their homeland again-they would be buried in the ground before reaching it. There was one week before the Red Chinese troops left Tibet, and the Indian caravan would return. Which path should they choose? How could they survive? Where could they live safely? Which country could offer them refuge?

Uchala bola qaysi teshikdan chiqsa, o‘sha teshiklardan sichqondek tirmashib, xonalariga kirib ketishdi. Dalay Lama ularni qizil xitoy qo‘shinlari qo‘liga topshirmoqchi ekanligiga ishonish-ishonmaslikni bilmasdi. Qizil xitoylar qo‘liga o‘tgandan so‘ng, ular mamlakatga yetib bormasdan, yer bilan yakson qilishlari aniq. Qizil Xitoy qo‘shinlarining Xitoyga yurishi uchun ham, hind karvonining qaytishi uchun ham bir hafta vaqt bor edi. Qaysi yo‘lni tanlashlari kerak. Xudoyim, qanday qilib tirik qolish mumkin? Qayerga borsangiz, xavfsiz yashay olasizmi? U qaysi davlatdan boshpana topishi mumkin?

Abdulhadim durumu anladıktan sonra, kervanbaşına çok fazla yüklenmeyip, ne zaman yola çıkacaklarını ve hangi yoldan gideceklerini detaylıca sordu ve vedalaşıp ayrıldı.

ئۈچ بالا قايسى تۆشۈكتىن چىقسا دەل شۇ تۆشۈكتىن چاشقاندەك ئۆمۈلەپ يۈرۈپ بۆلمىلىرىگە يېتىپ كىرىپ كەتتى. <MS/>دالاي لاما بۇلارنى قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىنىڭ قولىغا ئۆتكەزمەكچى ئىكەنلىگىگە ئىشىنىپ-ىشەنمەسلىگىنى بىلمىدى. <MS/>قىزىل خىتاينىڭ قولىغا ئۆتتى دېگىچە، ئەلگە يەتكۈزمەي <FR/>جانىدىن ئايرىشى ئېنىق .<FR/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىنىڭ خىتايغا ئاتلىنىشىغىمۇ، ھىندىستانلىق كارۋاننىڭ كەينىگە قايتىشىغىمۇ <MS/>بىر ھەپتە ۋاقىت بار. قايسى يولنى تاللىغىنى دۇرۇس. خۇدايىم-ھەي، قانداق تىرىك قېلىشقا بولىدۇ؟ قەيەرگە بارسا بىخەتەر ئۆمۈر كەچۈرەلەيدۇ؟ قايسى ئەلدىن پانا تاپالايدۇ؟

Abdulxədim vəziyyəti başa düşdükdən sonra, kervan başına çox da yüklənməyib, nə vaxt yola çıxacaqlarını və hansı yolla gedəcəklərini ətraflı soruşdu və vidalaşaraq ayrıldı.

Үш бала таң атқанша кірпік ілген жоқ. Әттең, ата-аналары тірі болғанда осынша азап көрер ме еді? Кімге жылайды? Кімге арқа сүйемек? Қайда баруға болады?

All night, until dawn, the three children could not close their eyes. How different life would have been if their parents were alive! To whom could they cry? On whom could they lean? Where could they go?

Uchala bola tong otguncha mijja qoqmadi. Agar ota-onasi tirik bo‘lganida, ular shunchalik azob chekisharmidi? Kimga yig‘laydi? Kimga tayanish kerak? Qayerga borishim mumkin?

Üç çocuk hangi delikten çıktıysa, fare gibi sürünerek aynı deliklerden odalarına ulaştılar. Dalay Lama'nın onları kızıl Çin askerlerine teslim edeceğine inanıp inanmayacaklarını bilemediler. Kızıl Çin'in eline geçmek demek, ülkeye ulaşmadan ölmek demek. Kızıl Çin askerlerinin Çin'e dönüşü ile Hint kervanının geri dönüşü için de bir hafta vardı. Hangi yolu seçmeleri gerekiyordu. Tanrım, nasıl hayatta kalacaklar? Nerede güvende yaşayabilirler? Hangi ülkeden sığınma bulabilirler? Üç çocuk sabaha kadar gözlerini kırpmadı. Keşke anne babaları hayatta olsaydı, bu kadar acı çekerler miydi? Kime ağlayacaklar? Kimden destek alacaklar? Nereye gidebilirler?

ئۈچ بالا تاڭ ئاتقىچە كىرپىك ئىلمىگىنى يوق. خەپەي، <MS/>ئاتا-ئانىلىرى تىرىك بولغاندا شۇنچە ئازاپ كۆرەرمىدى؟ كىمگە يىغلايدۇ؟ كىمگە تايانچە بولماق؟ قەيەرگە بېرىشقا بولىدۇ؟

Üç uşaq hansı dəlikdən çıxdılarsa, siçan kimi sürünərək eyni dəliklərdən otaqlarına çatdılar. Dalay Lamaya onların Qızıl Çin əsgərlərinə təslim ediləcəyinə inanıb-inanmayacaqlarını bilmirdilər. Qızıl Çin əlinə keçmək demək ölkəyə çatmadan ölmək deməkdir. Qızıl Çin əsgərlərinin Çinə dönüşü ilə Hind kervanının geri qayıtması arasında bir həftə vaxt var idi. Hansı yolu seçməli idilər? Tanrım, necə sağ qalacaqlar? Harada təhlükəsiz yaşaya bilərlər? Hansi ölkədən sığınacaq tapacaqlar? Üç uşaq səhərə qədər gözlərini yummadı. Kaş valideynləri sağ olsaydı, bu qədər əziyyət çəkərdilərmi? Kimə ağlayacaqlar? Kimdən dəstək alacaqlar? Haraya gedə bilərlər?

Тоқ, тоқ, тоқ.

Knock, knock, knock.

To‘q, to‘q, to‘q.

Tak, tak, tak.

تاق، تاق، تاق.

Tak, tak, tak.

Таң ата есік қағылды. Үш бала үрпиіп бір-бірінің бауырына тығыла түсті. Бір сұмдықтың боларын іштері сезіп тұрғандай.

At dawn, a knock came at the door. The three children shivered and pressed together, sensing that something dreadful awaited.

Tongda eshik taqilladi. Uchala bola qo‘rqib, bir-birining pinjiga tiqilishdi. Ular qandaydir dahshatli narsa bo‘lishini oldindan sezishayotgandek edi.

Sabah kapı çaldı. Üç çocuk ürkerek birbirlerine sokuldu. Bir felaket olacağını içten içe hissediyorlardı.

تاڭ ئېتىشى بىلەن ئىشىك قېقىلدى. ئۈچ بالا ئۈرپىيىپ بىر-بىرىنىڭ قوينىغا تىقىلىشقا باشلىدى. بىر يامانلىقنىڭ بولارىنى <FR/>ئىچىلىرى سېزىپ تۇرغاندەك.

Səhər qapı döyüldü. Üç uşaq qorxu ilə bir-birinə yaxınlaşdı. İçdən-içə bir fəlakət olacağını hiss edirdilər.

– Сендерді басқа бөлмеге көшіретін болды. Бізбен бірге жүріндер! – тибеттік екі күзетші үш баланы айналма жолдармен ұзақ айналдыра жүріп әйнек терезелі бір бөлмеге алып келді. Жарық түседі дегені болмаса, терезесі адам бойынан биікте екен. Алайда көше дыбыстары анық естіледі.

-You are being moved to another room. Come with us!” Two Tibetan guards led them through the labyrinthine corridors to a room with glass windows. Though light fell inside, the windows were taller than a person’s height. From there, the sounds of the street could be clearly heard.

- Sizlarni boshqa xonaga ko‘chirishmoqchi. Biz bilan yuring! - ikki tibetlik qo‘riqchi uch bolani aylanma yo‘llar bilan uzoq aylantirib, oynavand derazali xonaga olib kirdi. Yorug‘lik tushishini aytmasa ham, derazasi odam bo‘yi baland edi. Biroq ko‘cha tovushlari aniq eshitiladi.

Sizi başka bir odaya nakledecekler. Bizimle gelin! – İki Tibetli gardiyan, üç çocuğu dolambaçlı yollardan geçirerek, cam pencereli bir odaya getirdi. Işık giriyor demeleri dışında, pencereleri insan boyundan daha yüksekti. Ancak sokak sesleri net bir şekilde duyuluyordu.

– سىلەرنى باشقا بۆلمىگە كۆچىرىدىغان بولدى. بىز بىلەن بىرگە يۈرۈڭلار! – تىبەتلىك ئىككى كۈزەتچى ئۈچ بالىنى ئايلانما يوللار بىلەن ئۇزاق ئايلاندۇرۇپ يۈرۈپ ئەينەك دېرىزىلىرى بار بىر بۆلمىگە ئېلىپ كەلدى. يورۇق چۈشىدۇ دېگىنى بولمىسا، دېرىزىسى ئادەم بوينىدىن ئېگىز ئىكەن. ئەمما كوچا ئاۋازلىرى ئېنىق ئاڭلىنىدۇ.

Sizi başqa otağa köçürəcəklər. Bizimlə gəlin! – İki Tibetli mühafizəçi üç uşağı dolaşıq yollardan keçirərək, şüşəli pəncərəsi olan bir otağa gətirdi. İşıq girir demələri xaric, pəncərələr insan boyundan yüksək idi. Amma küçə səsləri aydın eşidilirdi.

– Сендердің қауіпсіздіктеріңе аса мәртебелі Далай Лама өзі жауап береді. Сондықтан бөлмеден аттап шығушы болмаңдар. Заттарыңды осында алып келеміз, – деді күзетшілер шығып бара жатып. Үш бала еріксіз келісті. Келіспеске амалдары да жоқ еді. Күзетшілер шыға сала Абдулсаттар жүгіре басып есік жақтауынан сыртка көз жіберді. Босаға жанындағы екі қызыл қытай әскерін, киімдерінен анық танып, кейін шегіншектеп екеуінің жанына келді.

-Your safety is personally guaranteed by the Most Venerable Dalai Lama. Do not leave this room. We will bring your belongings here,- the guards instructed before leaving. The children had no choice but to obey. As soon as the guards departed, the Abdulsattars ran to the door frame to peek outside. Two Red Chinese soldiers, recognizable by their uniforms, were nearby. The children cautiously approached them.

- Sizning xavfsizligingiz uchun Dalay Lama shaxsan javob beradi. Shuning uchun xonadan tashqariga chiqmang. Buyumlaringizni shu yerga olib kelamiz, - dedi qo‘riqchilar chiqib ketayotib. Uchala bola beixtiyor rozi bo‘lishdi. Ular rozi bo‘lishdan boshqa ilojlari yo‘q edi. Qo‘riqchilar chiqib ketishi bilan Abdulsattor yugurib borib, eshik kesakisidan tashqariga qaradi. U ostonada turgan ikki qizil xitoyaskarini kiyimlaridan aniq tanib, orqaga chekinib, ularning oldiga keldi.

Güvende olmanıza en yüce Dalay Lama kendi sorumluk aldı. Bu yüzden odadan dışarı çıkmayın. Eşyalarınızı buraya getireceğiz- dedi gardiyanlar çıkarken. Üç çocuk istemeyerek kabul etti. Başka çareleri de yoktu. Gardiyanlar çıkar çıkmaz, Abdulsattar kapı eşiğinden dışarı baktı. Kapının yanındaki iki kızıl Çin askerini, kıyafetlerinden tanıyarak, geriye çekilip çocukların yanına geldi.

– سىلەرنىڭ بىخەتەرلىگىڭلارغا ئىنتايىن ھۆرمەتلىك <MS/>دالاي لاما ئۆزى جاۋاپ بېرىدۇ. شۇڭلاشقا بۆلمىدىن <FR/>ئاتلاپ چىققۇچى بولماڭلار. نەرسىلىرىڭلارنى مۇشۇ يەرگە ئېلىپ كېلىمىز، – دېدى كۈزەتچىلەر چىقىپ كېتىۋېتىپ. ئۈچ بالا ئەركىسىز كېلىشتى. كېلىشمەسكە ئاماللىرىمۇ يوق ئىدى. كۈزەتچىلەر چىقىپ كېتىپلا ئابدۇلساتتار يۈگىرەپ بېرىپ ئىشىك تەرىپىدىن سىرتقا كۆز يۈگەرتتى. بوسۇغى يېنىدىكى ئىككى <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرىنى، كىيىملىرىدىن ئېنىق تونۇپ، كېيىن چېكىنىپ ئىككىسىنىڭ يېنىغا كەلدى.

Təhlükəsizliyinizə ən uca Dalay Lama özü cavabdehlik götürüb. Buna görə otaqdan çölə çıxmayın. Eşyalarınızı buraya gətirəcəyik – dedi mühafizəçilər çıxarkən. Üç uşaq istəməyərək qəbul etdi. Başqa çarələri yox idi. Mühafizəçilər çıxar çıxmaz, Abdulsəttar qapı ağzından çölə baxdı. Qapının yanında duran iki Qızıl Çin əsgərini geyimlərindən tanıyaraq geri çəkildi və uşaqların yanına gəldi.

– Бізді қызыл қытай әскерінің қолына өткізетіні анық болды, деді әлден соң терезеге қарап, – бір амалын табу керек.

-It is certain now-they will hand us over to the Red Chinese soldiers,- one said, looking out the window. -We must find a way.

- Bizni Qizil Xitoy qo‘liga topshirishlari aniq, - dedi u bir ozdan so‘ng derazaga qarab, - bir yo‘lini topish kerak.

Bizi kızıl Çin askerlerine teslim edecekleri kesinleşti- dedi bir süre sonra pencereye bakarak, bir çare bulmak gerek.

– بىزنى <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرىنىڭ قولىغا ئۆتكۈزىدىغىنى ئېنىق بولدى، دېدى شۇنىڭدىن كېيىن دېرىزىگە قاراپ، – <FR/>بىر ئامالىنى تېپىش كېرەك.

Bizi Qızıl Çin əsgərlərinə təslim edəcəkləri artıq dəqiqdir – dedi bir müddət sonra pəncərəyə baxaraq, bir çarə tapmaq lazımdır.

– Дорба қайда? – деді Абдулхадім жұлып алғандай, қалып кетті ме деген күдікпен.

-Where’s the bag?- Abdulhadim asked, suddenly worried it might have been lost.

- Xalta qani?– dedi Abdulhadim gapni yulib olgandek, qolib ketdimi degan xavotirda.

Torba nerede? – dedi Abdulhadim, diğer odada kaldı endişesiyle.

– <MS/>خالتا قەيەردە؟ – دېدى ئابدۇلخادىم <FR/>يۇلۇپ ئالغاندەك، قالدىما دېگەن كۈمەن بىلەن.

Çanta haradadır? – dedi Abdulxədim, digər otaqda qalması ilə bağlı narahat olaraq.

– Менде! – Тоқтаған саптағы әскерлерше жауап қатты.

-I have it!- Toktagan replied firmly, like a disciplined soldier.

- Menda! - U to‘xtagan safdagi askarlardek javob berdi.

Bende! – Toktağan saf haldeki askerler gibi cevap verdi.

– مېنىڭدا! – توقتاغان سەپتىكى ئەسكەرلەرچە <FR/>جاۋاپ بەردى.

– Mənim var! – Toqtağan sadə halda əsgərlər kimi cavab verdi.

Көп ұзамай он шақты қызыл жамылғыны күзетшілер үш баланың әкелерінен қалған дүние-мүлкін алып келіп ортаға үйіп кетті.

Soon, the guards returned, bringing ten red blankets and piling the belongings that had belonged to the children’s parents in the center of the room.

Ko‘p o‘tmay, o‘nlab qizil kiyimli qo‘riqchilar uch bolaning otasidan qolgan mol-mulkni olib kelib, o‘rtaga uyib tashlashdi.

Çok geçmeden, on kadar kızıl örtüyü gardiyanlar, üç çocuğun babalarından kalan mal varlıklarını getirip ortaya yığdılar

كۆپ ئۇزىماي <MS/>ئونچە قىزىل يېپىنچىنى كۈزەتچىلەر ئۈچ بالىنىڭ <MS/>دادىلىرىدىن قالغان <MS/>دۈنىيا-مۈلكىنى ئېلىپ كېلىپ ئوتتۇرىغا دوگىلاپ كەتتى.

Çox keçmədən, təxminən on qırmızı örtüyü mühafizəçilər gətirdi və üç uşağın atalarından qalan mal-mülkü ortaya yığdılar.

Ата-ананың өзі болмаса да, көзіндей дүние-мүліктің жанында соңғы рет үш түнеген үш бала төртінші түні бірінің иығына бірі аяғын қойып, терезе әйнегін ашып, бір дорбаны ғана арқалап Тибеттің Лхаса қаласынан қашып шықты.

Even without their parents , the three children spent their last night beside the treasures that had been like their parents’ eyes . On the fourth night, each resting head on a friend’s shoulder or a friend’s feet, they opened the window and, carrying only a single bag, escaped frm Lhasa, Tibet.

Ota-onasi bo‘lmasa-da, ko‘zlaridek mol-mulk yonida so‘nggi marta uch kecha tunagan uch bola to‘rtinchi kechada bir-birining yelkasiga oyoq qo‘yib, deraza oynasini ochib, faqat bitta sumkani ko‘tarib, Tibetning Lhasa shahridan qochib ketishdi.

Anne baba olmasa da, gözbebeği gibi mal varlığının yanında, son kez üç gece geçiren üç çocuk, dördüncü gece birinin omzuna diğerinin ayağını koyarak, pencere camını açıp, sadece bir çantayı sırtlayarak, Tibet'in Lhasa şehrinden kaçtı.

<MS/>ئاتا-ئانىنىڭ ئۆزى بولمىسىمۇ، كۆزىچە دۇنىيا-مۈلۈكنىڭ يېنىدا ئاخىرقى قېتىم ئۈچ كۈن قونغان ئۈچ بالا تۆرتىنچى تۈنى بىرىنىڭ مۈرىسىگە بىرى پۇتىنى قويۇپ، دېرىزىنىڭ ئەينىگىنى ئېچىپ، بىر خالتىنىلا كەينىگە ئېسىپ تىبەتنىڭ لخاسا شەھىرىدىن قېچىپ چىقتى.

Ana-ata olmasa da, mal-mülk onların gözü kimi idi. Üç uşaq son dəfə üç gecə bu mal varlığının yanında qaldı. Dördüncü gecə biri digərinin çiyninə, digəri isə ayağına qoyaraq, pəncərə şüşəsini açıb, sadəcə bir çantanı çiyinlərinə atıb Tibetin Lhasa şəhərindən qaçdılar.

Үш баланың ұшты-күйлі жоғалғаны жайлы хабар ертесіне-ақ бүкіл қалаға тараған. Оны естіген Далай Лама да, қызыл қытай әскерлері де бүкіл қалаға тінту жүргізді. Алайда көрдім-білдім деген тірі жан таба алмаған соң, үш күннен кейін іздеуді тоқтатқан еді. Ал осы үш күнде қазақтың ер жүрек үш баласы тіпті Тибеттің шекарасынан да асып бара жатқан еді.

The news of the children’s disappearance spread across the city the next day. Both the Dalai Lama and the Red Chinese soldiers conducted thorough searches, but finding no trace of them, the search was abandoned after three days. Meanwhile, the brave Kazakh children had already crossed the borders of Tibet.

Uch bolaning bedarak yo‘qolgani haqidagi xabar ertasi kuniyoq butun shaharga tarqaldi. Buni eshitgan Dalay Lama ham, qizil xitoy qo‘shinlari ham butun shaharni tintuv qilishdi. Biroq hech kimni topolmagach, uch kundan keyin qidirishni to‘xtatdi. Va bu uch kun ichida uchta jasur qozoq o‘g‘li hatto Tibet chegarasidan ham o‘tib ketishdi.

Üç çocuğun gizlice kaybolduğu haberi ertesi gün tüm şehre yayıldı. Bunu duyan Dalay Lama ve kızıl Çin askerleri tüm şehri aradılar. Ancak gören ve bilen kimseyi bulamayınca, üç gün sonra aramayı durdurdular. Oysa bu üç gün içerisinde, o Kazak cesur üç çocuk, Tibet sınırını aşmıştı bile.

ئۈچ بالىنىڭ <FR/>پۈتۈنلەي يوقالغىنى توغرىلىق خەۋەر ئەتىسىلا پۈتكۈل شەھەرگە تارىغان. ئۇنى ئاڭلىغان <MS/>دالاي لامىمۇ، <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرىمۇ پۈتكۈل شەھەرگە تەكشۈرۈش يۈرگۈزدى. لېكىن كۆردۈم-بىلدىم دېگەن تىرىك جان تاپالمىغاندىن كېيىن، ئۈچ كۈندىن كېيىن ئىزدەشنى توختاتقان ئىدى. مۇشۇ ئۈچ كۈندە بولسا <MS/>قازاقنىڭ ئەر يۈرەك ئۈچ بالىسى ھەتتا تىبەتنىڭ چېگارىسىدىنمۇ ئېشىپ كېتىۋاتقان ئىدى.

Üç uşağın gizlicə yoxa çıxması xəbəri ertəsi gün bütün şəhərə yayıldı. Bunu eşidən Dalay Lama və Qızıl Çin əsgərləri bütün şəhəri axtardılar. Lakin görən və bilən kimsə tapılmayınca, üç gün sonra axtarışı dayandırdılar. Halbuki, həmin üç gün ərzində o cəsur qazax üç uşaq artıq Tibet sərhədini keçmişdi

Олар түнделетіп жаяу жол жүрді. Күндіз адам баласының көзіне түспей демалды. Әдеттегідей бірі ұйықтағанда екеуі күзетте тұратын. Үш күншілік жерге ұзаған соң тау төбесіне шығып үндістандық керуенді бақылады. Расында үндістандық керуеннің айтқан уақытыменен, жолыменен келе жатқанына көздері жеткенде жүрістерін одан сайын үдетіп, демалуларын да ұмытты. Оңтүстікке жақындаған сайын жердің қары кетті, қалың тондарын шешіп, жүрістері біршама жеңіл дегендей еді.

Traveling on foot by night and hiding by day, they kept watch over each other-one sleeping while the other two guarded. After three days, they reached a mountain ridge and observed the Indian caravan. Seeing that the caravan followed the path and timing described by the merchant, the children quickened their pace and even skipped rest stops. As they neared the south, the snow on the ground melted slightly, and their thick coats became easier to move in.

Ular tunda piyoda yurishdi. Kunduzi u odamlarning ko‘zidan yashirincha dam oldi. Odatdagidek, biri uxlaganida ikkalasi qorovullik qilishardi. Uch kunlik yo‘lni bosib o‘tgach, u tog‘ tepasiga chiqib, hind karvonini kuzatdi. Darhaqiqat, hind karvoni aytilgan vaqtda va belgilangan yo‘ldan ketayotganiga ishonch hosil qilgach, ular yurishni yanada tezlashtirdilar va dam olishni ham unutdilar. Janubga yaqinlashgan sari yerdagi qor erib, qalin po‘stinlarini yechib, yurishlari biroz yengillashdi.

Gece yürüdüler. Gündüzleri insanların gözünden uzak dinlendiler. Her zamanki gibi biri uyurken, ikisi nöbette bekliyordu. Üç günlük yolculuktan sonra, bir dağın tepesine çıkarak Hint kervanını gözlemlediler. Gerçekten de Hint kervanının söyledikleri zamanda onlarla aynı yolda olduklarına kanaat getirince , yürüyüşlerini daha da hızlandırdılar, dinlenmeyi de unuttular. Güneye yaklaştıkça, yerler karsız, kalın paltolarını çıkardılar, yürüyüşleri bir nebze de olsun kolaylaştı.

ئۇلار تۈن ۋاقتىدا پىيادە يول يۈردى. كۈندۈزى ئادەم بالىسىنىڭ <FR/>كۆزىگە چۈشمەي دەم ئالدى. ئادەتتىكىدەك بىرى ئۇخلىغاندا ئىككىسى كۈزەتتە تۇراتتى. ئۈچ كۈندەك يەرگە ئۇزاغاندىن كېيىن تاغ تۆپىسىگە چىقىپ ھىندىستانلىق كارۋاننى بايقىدى. راستىلا ھىندىستانلىق كارۋاننىڭ ئېيتقان ۋاقتى بىلەن، يولى بىلەن كېلىۋاتقىنىغا <FR/>كۆزلىرى يەتكەندە يۈرۈشىنى ئۇنىڭدىن تېخىمۇ ئىلداملاپ، دەم ئېلىشلىرىنىمۇ ئۇنتۇدى. جەنۇبقا يېقىنلىغانسىرى يەرنىڭ قارى كەتتى، قېلىن چاپانلىرىنى يېشىپ، يۈرۈشلىرى بىر چاما يېنىك دېگەندەك ئىدى.

Gecələri yürüdülər, gündüzləri insanların gözü qarşısından uzaq dincəldilər. Həmişə olduğu kimi biri yatanda, ikisi növbə çəkirdi. Üç günlük səfərdən sonra bir dağın zirvəsinə qalxaraq Hind kervanını müşahidə etdilər. Həqiqətən də Hind kervanının dediyi vaxtda onlarla eyni yolda olduqlarına inanaraq, yürüşlərini daha da sürətləndirdilər, istirahəti unudaraq. Cənuba yaxınlaşdıqca, yerlər qar olmadan qalxdı, qalın paltarlarını çıxardılar, yürüşləri bir qədər yüngülləşdi.

Алты күншілік жерге ұзап, қауіп-қатер сейілген уақытта керуеннің өтетін жолындағы бір жартасқа жасырынып тынықты. Үндістан шекарасына да аз қалған еді. Әне, керуен де көз ұшына ілікті. Алыстан, тау басынан бақылаған үш бала керуенде кауіпті ешкімнің жоқ екендігін аңғарған соң, төмен құлдилай түсіп, жолға таяды. Өгіз аяңмен ілби басып келе жатқан ұзақ-сонар керуеннің ат-түйелері тастың тасасынан шыға келген үш баладан үркіп шатқалақтап кеткенде, қалғып-мүлгіп келе жатқан саудагерлер де селк етіп айдалада көрінген жын ба, сайтан ба дегендей шошына қарасты. Тек керуен басы ғана өз көзіне өзі сенбей, атынан секіріп түсіп, балалардың жанына жетіп келді. Не қорыққаны, не қуанғаны белгісіз, біресе қызарып, біресе бозарып:

After six days of travel, when the danger had lessened, they hid behind a cliff to rest. They were close to the Indian border. There, the caravan came into view. Watching from above, the children saw that there were no threats, and they descended carefully toward the caravan. As the caravan’s oxen and horses leapt nervously from the children’s sudden appearance, the startled merchants thought they were seeing spirits or demons. Only the caravan leader, astonished, jumped off his horse and approached the children. Blushing and paling in turns, he asked:

Olti kunlik yo‘l bosib o‘tilgach, xavf-xatar yo‘qolgach, ular karvon o‘tadigan yo‘ldagi qoyaga yashirinib dam olishdi. Hindiston chegarasiga ham oz qoldi. Mana, karvon ham ko‘zga tashlandi. Uzoqdan, tog‘ tepasidan kuzatib turgan uch bola karvonda hech kim yo‘qligini payqab, pastga tushib, yo‘lga yaqinlashdilar. Ho‘kiz qadami bilan imillab borayotgan uzoq karvonning ot-tuyalari tosh orqasidan chiqqan uchta boladan qo‘rqib, qochganida, mudrab borayotgan savdogarlar ham cho‘chib, yovuz ruh yoki shayton paydo bo‘ldimi, deb vahimaga tushishdi. Faqat karvonboshi o‘z ko‘zlariga ishonmay, otdan sakrab tushdi va bolalarning oldiga yetib keldi. Qo‘rqqani ham, quvongani ham noma’lum, goh qizarib, goh bo‘zarib:

Altı günlük bir yolculuktan sonra, tehlike geçince, kervanın geçeceği bir kayaya saklanarak dinlendiler. Hindistan sınırına da az kalmıştı. İşte, kervan da göründü. Uzaktan, dağ başından gözlemleyen üç çocuk, kervanda tehlike olmadığını anlayınca, aşağı inip yola koyuldular. Öküz gibi yavaş yavaş ilerleyen uzun kervanın at ve develeri, kayanın arkasından çıkan üç çocuktan ürkerek şaşkınlıkla geri çekilince, uykulu ve uyuşuk gelen tüccarlar da irkilerek, hayalet mi, şeytan mı diye şaşkınlıkla etrafa baktılar. Sadece kervan başı kendi gözlerine inanmayarak, atından inip çocukların yanına geldi. Ne korktuğu ne de sevindiği belli, bazen kızarıyor, bazen soluyordu:

ئالتە كۈندەك يەرگە ئۇزاپ، خەۋپ-خەتەر تارالغان ۋاقىتتا كارۋاننىڭ ئۆتىدىغان يولىدىكى بىر يارتاشقا يوشۇرۇنۇپ تىنىقتى. ھىندىستان چېگارىسىغىمۇ ئاز قالغان ئىدى. ئەينە، <MS/>كارۋانمۇ <FR/> كۆز ئۇچىغا ئىلىشتى. يىراقتىن، تاغ بېشىدىن بايقىغان ئۈچ بالا كارۋاندا خەۋپلۇق ھېچ كىمنىڭ يوق ئىكەنلىگىنى كۆرگەندىن كېيىن، تۆۋەن تۇتۇپ چۈشۈپ، يولغا يېقىنلايدۇ. ئۆكۈز ئاستۇ زورغا بېسىپ كېلىۋاتقان ئۇزاق-سوزۇلغان كارۋاننىڭ <MS/>ئات-تۆگىلىرى تاشنىڭ پاناسىدىن چىقىپ كەلگەن ئۈچ بالىدىن ئۈركۈپ تىتىرەپ كەتكەندە، ئۇخلاپ-ئويىنىپ كېلىۋاتقان <MS/>سودىگەرلەرمۇ ئويغىنىپ ئايدالادا كۆرۈنگەن جىنمۇ، شەيتانمۇ دېگەندەك چۆچۈپ قاراشتى. پەقەت <MS/>كارۋان بېشىلا ئۆز كۆزىگە ئۆزى ئىشەنمەي، ئېتىدىن سەكىرەپ چۈشۈپ، بالىلارنىڭ قېشىغا يېتىپ كەلدى. يە قورقىنى، يە خۇشال بولغىنى بەلگۈسىز، بىردەم قىزىرىپ، بىردەم بوزارىپ:

Altı günlük səfərdən sonra, təhlükə keçəndə, kervanın keçəcəyi bir qayaya gizlənib istirahət etdilər. Hindistan sərhədinə də az qalmışdı. Elə o vaxt, kervan da göründü. Uzaqdan, dağın başından müşahidə edən üç uşaq, kervanda təhlükə olmadığını anlayınca, aşağı enib yola düşdülər. Öküz kimi yavaş-yavaş irəliləyən uzun kervanın at və dəvələri, qayanın arxasından çıxan üç uşaqdan qorxub çaşqınlıqla geri çəkildilər. Yuxulu və əzgin görünən tacirlər də irkilərək, “görəsən bu nəydi, ruhmu, şeytanmı?” deyə çaşqınlıqla ətrafa baxdılar. Sadəcə kervan başı gözlərinə inanmırdı, atından düşüb uşaqların yanına gəldi. Nə qorxduğu, nə də sevindiyi bəlli deyildi, bəzən qızarır, bəzən ağarırdı:

– Бұл сендер ме? Расында сендерсіңдер ме? Құдайым-ау мұнда қалай келдіңдер? – деп үш баланы қапсыра құшақтап жылап жіберді. – Сендер тірі екенсіңдер ғой. Сендер жоғалып кетті дегенде қызыл қытайлар, әлде Жолбарыстың адамдары сендерді өлтіріп кетті екен деп... Сендерге көмектесе алмадым-ау деп жол бойы өзімді кінәлап келе жатыр едім. Сендер қандай ақылды едіңдер? Сендер бұлай істемегендеріңде, егер керуенмен бірге шыққандарыңда бәріміз де құритын екенбіз. Неге десеңдер, Лхасадан шығарда қызыл қытай әскерлерібәтеңке, дамбалдарымызға дейін тінтіді. Әр адамға жеке-жеке шүйлікті.

-Is it really you? How did you get here? God-how did you come all this way?- He embraced them tightly, tears streaming. When you disappeared, I thought the Red Chinese soldiers or Zholbarys’s men had killed you. I blamed myself the whole way for not being able to help. How clever you are! If you had traveled with the caravan as you planned, we would all have perished. When leaving Lhasa, the Red Chinese searched even our shoes, our saddlebags, every person individually.

- Bu sizmisiz? Rostdan ham sizmisiz? Voy xudoyim, bu yerga qanday kelib qoldingiz? - deb uch bolani quchoqlab yig‘lab yubordi. — Sizlar tirik ekansizlar. Sizlar g‘oyib bo‘ldingiz, qizil xitoylar yoki Yo‘lbarsning odamlari sizni o‘ldirishdi, deb... Yo‘l bo‘yi sizga yordam bera olmaganim uchun o‘zimni ayblab keldim. Siz qanday aqlli edingiz? Agar siz bunday qilmaganingizda, agar karvon bilan yo‘lga chiqqaningizda, hammamiz halok bo‘lardik. Sababi, Lhasadan chiqishimizdan oldin qizil xitoy qo‘shinlari bizning poyabzal va ichki kiyimlarimizgacha tintuv qilishdi. U har bir odamga alohida hujum qildi.

Siz misiniz? Gerçekten siz misiniz? Tanrım, buraya nasıl geldiniz? – diyerek üç çocuğu sımsıkı kucaklayıp ağlamaya başladı. – Siz yaşıyorsunuz. Siz kaybolduğunuzda, kızıl Çinliler mi yoksa Jolbarıs'ın adamları mı sizi öldürdü diye... Size yardım edemedim diye yolda kendimi suçlayıp duruyordum. Siz ne kadar akıllıydınız? Bunu yapmasaydınız, eğer kervanla birlikte çıksaydınız, hepimiz yok olurduk. Neden derseniz, Lhasa'dan çıkarken kızıl Çin askerleri botlarımıza, pantolonlarımıza kadar aradı. Her insana tek tek saldırdılar.

– بۇ سىلەرمۇ؟ راستىلا سىلەرسىڭلارمۇ؟ <MS/>خۇدايىم-ەي مونۇ يەرگە قانداق كەلدىڭلار؟ – دەپ ئۈچ بالىنى قولىنى كەڭ ئېچىپ قۇچاقلاپ يىغلاۋەتتى. – سىلەر تىرىك ئىكەنسىلەرغۇ. سىلەرنى يوقۇلۇپ كەتتى دېگەندە قىزىل خىتايلار، ھېلىقى جولبارىسنىڭ ئادەملىرى سىلەرنى ئۆلتۈرۈپ كەتكەن ئىكەن دەپ... سىلەرگە ياردەملىشىپ ئالالمىدىم-ەي دەپ يول بويى ئۆزەمنى ئەيىپلەپ كېلىۋاتقان ئىدىم. سىلەر قانداق ئەقىللىك ئىدىڭلار؟ سىلەر مۇنداق قىلمىغىنىڭلاردا، ئەگەر كارۋان بىلەن بىرگە چىققىنىڭلاردا ھەممىمىزمۇ قۇراتتۇق. نېمىگە دېسەڭلار، لخاسادىن چىققاندا <MS/>قىزىل خىتاي ئەسكەرلىرى <MS/>بوتىنكا، <MS/>ئىچكى كىيىملىرىمىزغىچە تەكشۈردى. ھەر ئادەمگە يەكە-يەكە تىكىلىپ.

Sizsiniz? Həqiqətən sizsiniz? Tanrım, buraya necə gəldiniz? – deyib üç uşağı möhkəm qucaqlayıb ağlamağa başladı. – Siz yaşayırsınız. Siz yoxa çıxanda, Qızıl Çinlilər yoxsa Colbarısın adamları sizi öldürdü deyə... Sizə kömək edə bilmədiyim üçün özümü yolda günahlandırırdım. Siz nə qədər ağıllıymışsınız! Əgər bunu etməsəydiniz, kervanla birlikdə çıxsaydınız, hamımız məhv olardıq. Niyə? Çünki Lhasadan çıxanda Qızıl Çin əsgərləri çəkmələrimizi, şalvarlarımızı belə yoxladı. Hər kəsə tək-tək hücum etdilər.

Керуенбасы өз-өзін тоқтата алар емес. Үш баланы кезек-кезек сүйіп, бауырына басып, қалбалақтап жүріп сусын да беріп үлгерді.

The caravan leader could not contain himself. He hugged each child, lifted them in his arms, and even gave them drinks.

Karvonboshi o‘zini to‘xtata olmadi. U uch bolani navbatma-navbat o‘pib, bag‘riga bosib, yugurib-yelib, ichimlik berishga ham ulgurdi.

Kervan başı kendini tutamıyordu. Üç çocuğu teker teker öpüyor, bağrına basıyor, telaşla içecek de veriyordu.

<MS/>كارۋان بېشى ئۆزىنى-ئۆزى توقتىتار ئەمەس. ئۈچ بالىنى نوۋەت-نوۋەت بىلەن سۆيۈپ، قوينىغا بېسىپ، قاخشاپ يۈرۈپ ئىچىملىكمۇ بېرىپ ئۈلگەردى.

Kervan başı özünü saxlaya bilmirdi. Üç uşağı tək-tək öpür, sinəsinə basır, tələsik içki də verirdi.